पूर्वसर्गे रामः शत्रुघ्नं मधुपुरस्य राज्ये अभिषेक्तुं निश्चितवान्। तत् वचनं श्रुत्वा वीर्यसम्पन्नः अपि शत्रुघ्नः परां व्रीडाम् उपागमत्, मन्दं मन्दं च अवदत्। मन्दं मन्दम् इति पदद्वयं तस्य सङ्कोचं दर्शयति — शूरः सन् अपि ज्येष्ठस्य पुरतः सः विनीतः। सः प्रथमं धर्मसङ्कटं स्पष्टयति — हे काकुत्स्थ, अस्मिन् अर्थे अधर्मं वयं जानीमः; ज्येष्ठेषु भ्रातृषु तिष्ठत्सु कनीयान् कथम् अभिषिच्यते इति। रघुकुले ज्येष्ठस्य एव राज्याधिकारः इति परम्परा; भरतः लक्ष्मणः च तस्मात् ज्येष्ठौ। तथापि सः अग्रे वदति — तव शासनम् अवश्यं करणीयम्, हे महाभाग, तत् दुरतिक्रमम्। एवं धर्मस्य द्वौ पक्षौ सः पुरतः स्थापयति — एकतः ज्येष्ठानाम् अधिकारः, अपरतः राज्ञः आज्ञा। ततः सः आत्मनः दोषम् अन्विष्यति — मया त्वत्तः श्रुतम्, श्रुतिभ्यः अपि श्रुतम्, यत् मध्यमे भरते लवणवधं प्रतिजानति सति मया उत्तरं न वाच्यम् आसीत्। अत्र ‘श्रुतम्’ इति पदस्य त्रिः आवृत्तिः उपदेशस्य दृढतां सूचयति। ज्येष्ठभ्रातुः वचनम् अतिक्रम्य स्वयं प्रतिज्ञाकरणम् एव तस्य मते अपराधः।

शत्रुघ्नः स्वं दोषं विवृणोति — ‘लवणं मृधे हन्तास्मि’ इति मया घोरं दुर्वचः व्याहृतम्; तस्य एवं दुरुक्तस्य फलरूपेण इयं मे दुर्गतिः, हे पुरुषर्षभ। सः अभिषेकं सम्मानं न मन्यते, अपितु दण्डरूपेण पश्यति। ज्येष्ठेन अभिहिते पुनः उत्तरं न वक्तव्यम्; तादृशं वचनम् अधर्मसहितं परलोकविवर्जितं च भवति इति सः वदति। अतः सः निश्चिनोति — हे काकुत्स्थ, सः अहं द्वितीयम् उत्तरं न वक्ष्यामि; मा द्वितीयेन उत्तरेण द्वितीयः दण्डः मयि निपतेत्, हे मानद। अत्र विनोदस्य सूक्ष्मः आभासः अपि — यदि पुनः प्रतिवदामि, ततः अपि गुरुतरः दण्डः भवेत्! अन्ते सः सर्वथा आत्मानं समर्पयति — हे राजन्, अहं तव कामकारः अस्मि; तव इच्छानुसारम् एव करिष्यामि। किन्तु एकां याचनां करोति — हे रघुनन्दन, मत्कृते यः अधर्मः भवेत्, तं त्वं जहि। राज्ञः आज्ञया कृतं कर्म राज्ञः उत्तरदायित्वे भवति इति धर्मशास्त्रस्य मतम् अत्र अनुसृतम्। एवं शत्रुघ्नः विनयं धर्मबुद्धिं च न त्यजन् आज्ञां स्वीकरोति; तस्य वचनेषु अहङ्कारस्य लेशः अपि नास्ति।

शूरेण महात्मना शत्रुघ्नेन एवम् उक्ते रामः संहृष्टः अभवत्। अनुजस्य विनयेन आज्ञास्वीकारेण च तस्य मनः प्रसन्नम्। सः भरतं लक्ष्मणं च आदिदेश — अभिषेकस्य सम्भारान् समाहिताः आनयध्वम्; अद्य एव पुरुषव्याघ्रं राघवं शत्रुघ्नम् अभिषेक्ष्यामि। ‘अद्य एव’ इति पदं रामस्य त्वरां सूचयति, यतः ऋषयः लवणभयात् पीडिताः, विलम्बः न युक्तः। सः पुनः आदिशति — पुरोधसं वसिष्ठं, नैगमान्, ऋत्विजः, तान् सर्वान् मन्त्रिणः च मम आज्ञया आनयत। राज्याभिषेकः केवलं कुटुम्बस्य उत्सवः न, अपितु राज्यस्य सर्वेषाम् अङ्गानां — पुरोहितानां, ऋत्विजां, पौरजनानां, मन्त्रिणां — सम्मत्या क्रियते इति अत्र दर्शितम्। राज्ञः शासनम् आज्ञाय महारथाः भरतलक्ष्मणौ तथा अकुर्वन्। पुरोधसं पुरस्कृत्य अभिषेकसमारम्भं कृत्वा राजानः ब्राह्मणाः च राजभवनं प्रविष्टाः। ततः महात्मनः शत्रुघ्नस्य अभिषेकः ववृधे — विधिवत् प्रावर्तत। पुरोहितस्य अग्रस्थानं वैदिकस्य विधेः प्राधान्यं दर्शयति। रामस्य आज्ञायाः शीघ्रं पालनं भ्रातॄणाम् ऐक्यं च अत्र स्पष्टम्।

सः अभिषेकः श्रीमान्, राघवस्य पुरस्य च सम्प्रहर्षकरः अभवत्। अभिषिक्तः काकुत्स्थः शत्रुघ्नः आदित्यसंनिभः बभौ। कविः उपमां ददाति — यथा पुरा सेन्द्रैः दिवौकसैः स्कन्दः देवसेनापतित्वे अभिषिक्तः, तथा अयम्। एषा उपमा सार्थका — स्कन्दः तारकासुरं हन्तुम् अभिषिक्तः, शत्रुघ्नः लवणं हन्तुम्। उभयत्र अभिषेकः असुरवधस्य पूर्वाङ्गम्। अक्लिष्टकर्मणा रामेण शत्रुघ्ने अभिषिक्ते पौराः बहुश्रुताः ब्राह्मणाः च प्रमुदिताः आसन्। कौसल्या सुमित्रा केकयी च, याः अन्याः राजयोषितः ताः अपि राजभवने मङ्गलं चक्रुः। मातृणाम् एकत्र मङ्गलाचरणं रघुकुलस्य पुनः प्राप्तं सौमनस्यं सूचयति — या कैकेयी पूर्वं रामस्य अभिषेकं निरुद्धवती, सा अद्य कनिष्ठस्य अभिषेके मङ्गलं करोति। यमुनातीरवासिनः महात्मानः ऋषयः अपि, ये लवणभयात् रामं शरणं गताः, अभिषेकस्य वार्तां श्रुत्वा प्रमुदिताः। ते सर्वे जनाः हर्षेण एकत्र मिलिताः, राज्यं च उत्सवमयं जातम्। एवं सर्गस्य अयं भागः राज्यस्य सर्वेषां वर्गाणाम् आनन्दं चित्रयति।

यमुनातीरवासिनः ऋषयः शत्रुघ्नस्य अभिषेचनात् एव लवणं हतम् आशंसुः — अभिषेकः सम्पन्नः इति एव लवणस्य मरणं निश्चितम् इति ते मेनिरे। रामस्य सङ्कल्पे तेषां दृढः विश्वासः। ततः राघवः अभिषिक्तं शत्रुघ्नम् अङ्कम् आरोप्य तस्य तेजः अभिपूरयन् मधुरां वाणीम् उवाच। अङ्कारोपणं पितुः इव वात्सल्यं दर्शयति; दशरथस्य अभावे ज्येष्ठः भ्राता एव पितृस्थाने। ‘तेजः अभिपूरयन्’ इति पदेन रामः स्वकीयं तेजः अनुजे सञ्चारयति इति सूच्यते। सः आह — अयं ते अमोघः दिव्यः परपुरंजयः शरः; हे सौम्य रघुनन्दन, अनेन लवणं हन्तासि। ततः सः शरस्य उत्पत्तिं कथयितुम् आरभते — हे काकुत्स्थ, यदा अजितः दिव्यः स्वयम्भूः महार्णवे शेते, यं सुरासुराः अपि न अपश्यन्, तदा अयं शरः सृष्टः। प्रलयकाले समुद्रे शयानस्य विष्णोः अवस्था अत्र निर्दिष्टा। शस्त्रस्य दिव्यं मूलं ज्ञात्वा शत्रुघ्नस्य विश्वासः दृढः भवेत् इति रामस्य अभिप्रायः।

रामः शरकथां वर्धयति — सर्वभूतानाम् अदृश्यः सः देवः क्रोधाभिभूतः दुरात्मनोः मधुकैटभयोः विनाशार्थम् इमं शरोत्तमं ससर्ज। तौ असुरौ सर्वरक्षसां विघाते — सर्वप्राणिनां विनाशे — उद्यतौ आस्ताम्। त्रीन् लोकान् स्रष्टुकामः सः अनेन शरेण तौ युधि हतवान्। जनभोगार्थे कैटभं मधुं च हत्वा ततः अनेन शरमुख्येन सः लोकान् चकार। अत्र सृष्टेः पूर्वं दुष्टनाशः इति क्रमः — प्रथमं विघ्नानां निवारणं, ततः सृष्टिः। मधोः नाम अत्र द्विवारं स्मर्यते — आदिकाले मधुः असुरः अनेन शरेण हतः, अद्य मधोः पुत्रः लवणः अनेन एव हनिष्यते; अयं नामसाम्यस्य सूक्ष्मः विन्यासः। रामः अग्रे स्वकीयं संयमं दर्शयति — हे शत्रुघ्न, रावणवधार्थी अपि अहम् इमं शरं पूर्वं न मुक्तवान्, यतः भूतानां महान् ह्रासः भवेत् इति। एतेन शरस्य अपारा शक्तिः सूच्यते, रामस्य करुणा च। यः शरः रावणस्य कृते अपि न प्रयुक्तः, सः लवणाय प्रदीयते — एतेन लवणवधस्य गौरवं ज्ञायते।

ततः रामः शत्रोः सामर्थ्यं विवृणोति, यतः शत्रोः बलम् अज्ञात्वा युद्धं न युक्तम्। महात्मना त्र्यम्बकेण शिवेन शत्रुविनाशाय मधवे दत्तं यत् उत्तमम् आयुधं महत् शूलम्, तत् इदानीं लवणस्य अधीनम्। लवणः तत् शूलं भवने संनिक्षिप्य पुनः पुनः पूजयति। सः सर्वाः दिशः समासाद्य उत्तमम् आहारं प्राप्नोति — प्राणिनां मांसम्। यदा तु कश्चित् युद्धम् आकाङ्क्षन् एनं समाह्वयेत्, तदा सः राक्षसः शूलं गृहीत्वा तं भस्म करोति। शूलस्य एषा शक्तिः अत्र स्पष्टम् उक्ता — तेन हस्तगतेन सः अजेयः। किन्तु शूलम् आयुधं भवने एव निहितम्, आहारार्थं निर्गच्छन् सः तत् न वहति इति अपि अत्र सूच्यते। एषः एव तस्य दौर्बल्यस्य अवकाशः। शिवस्य वरं रामः न अवमन्यते; प्रत्युत तं प्रमाणं मत्वा तस्य मर्यादायाम् एव उपायं अन्विष्यति। एतत् श्रीरामस्य धर्मबुद्धेः नीतिकौशलस्य च निदर्शनम्।

रामः उपायम् उपदिशति — हे पुरुषशार्दूल, सः त्वम् आयुधविनाकृतं तं लवणं पुरं प्रविष्टात् पूर्वम् एव धृतायुधः सन् द्वारि तिष्ठ। भवनम् अप्रविष्टं तं युद्धाय आह्वयेथाः, हे महाबाहो, ततः राक्षसं हन्तासि। अन्यथा क्रियमाणे सः अवध्यः भविष्यति; यदि तु एवं कृतं, हे वीर, ततः सः विनाशम् उपयास्यति। अन्ते रामः उपसंहरति — एतत् ते सर्वम् आख्यातम्, शूलस्य विपर्ययः च; श्रीमतः शितिकण्ठस्य कृत्यं हि दुरतिक्रमम्। ‘विपर्ययः’ इति पदेन शूलस्य विपरीतः परिणामः — धारकस्य रक्षणं विना तस्य अभावे विनाशः — सूच्यते। नीतिशास्त्रस्य मूलतत्त्वम् अत्र — शत्रोः बलं यत्र नास्ति, तत्र कालः स्थानं च चेतव्ये। युद्धे विजयः केवलं पराक्रमेण न, अपितु बुद्ध्या अपि साध्यः। शत्रुघ्नः इदानीं दिव्यशरेण उपायज्ञानेन च सज्जः; अग्रिमेषु सर्गेषु सः एतत् उपदेशम् अक्षरशः पालयिष्यति। शिवस्य वरस्य गौरवं रक्षन् अपि रामः धर्मस्य विजयं साधयति — एतत् अस्य सर्गस्य सारः।

గత సర్గలో రాముడు శత్రుఘ్నుని మధుపుర రాజ్యంలో అభిషేకించాలని నిశ్చయించాడు. ఆ మాట విని పరాక్రమసంపన్నుడైనా శత్రుఘ్నుడు ఎంతో సిగ్గుపడ్డాడు, మెల్లమెల్లగా మాట్లాడాడు. ‘మెల్లమెల్లగా’ అనే రెండు పదాలు అతని సంకోచాన్ని చూపిస్తాయి — శూరుడైనా అన్న ఎదుట అతడు వినయవంతుడు. అతడు మొదట ధర్మసంకటాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నాడు — ఓ కాకుత్స్థా, ఈ విషయంలో అధర్మం ఉందని మాకు తెలుసు; పెద్ద అన్నలు ఉండగా చిన్నవాడు ఎలా అభిషిక్తుడవుతాడు అని. రఘుకులంలో పెద్దవానికే రాజ్యాధికారం అనేది సంప్రదాయం; భరతుడూ లక్ష్మణుడూ అతని కంటే పెద్దవారు. అయినా అతడు ముందుకు ఇలా అంటాడు — నీ ఆజ్ఞను తప్పక పాలించాలి, ఓ మహాభాగా, దానిని అతిక్రమించడం కష్టం. ఇలా ధర్మపు రెండు పక్షాలను అతడు ఎదుట ఉంచుతున్నాడు — ఒకవైపు పెద్దల అధికారం, మరొకవైపు రాజాజ్ఞ. తరువాత అతడు తన దోషాన్ని వెదకుతున్నాడు — నీ నుండి విన్నాను, శ్రుతుల నుండి కూడా విన్నాను: మధ్యముడైన భరతుడు లవణవధకు ప్రతిజ్ఞ చేస్తుండగా నేను ఎదురు మాట్లాడకుండా ఉండవలసింది. ఇక్కడ ‘శ్రుతమ్’ (విన్నాను) అనే పదం మూడుసార్లు రావడం ఉపదేశపు దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది. అన్న మాటను అతిక్రమించి తానే ప్రతిజ్ఞ చేయడమే అతని దృష్టిలో అపరాధం.

శత్రుఘ్నుడు తన దోషాన్ని వివరిస్తున్నాడు — ‘యుద్ధంలో లవణుని చంపుతాను’ అని నేను ఘోరమైన దుర్వచనం పలికాను; అలా తప్పుగా మాట్లాడినందుకు ఫలంగా ఈ దుర్గతి నాకు కలిగింది, ఓ పురుషశ్రేష్ఠా. అతడు అభిషేకాన్ని సమ్మానంగా భావించడం లేదు, దండనగా చూస్తున్నాడు. పెద్దవాడు చెప్పిన తరువాత మళ్ళీ ఎదురు సమాధానం చెప్పకూడదు; అలాంటి మాట అధర్మంతో కూడినదీ పరలోకాన్ని దూరం చేసేదీ అవుతుంది అని అతడు అంటాడు. అందువల్ల అతడు నిశ్చయించుకుంటున్నాడు — ఓ కాకుత్స్థా, నేను రెండవ సమాధానం చెప్పను; ఓ మానదా, రెండవ సమాధానం వల్ల రెండవ దండన నాపై పడకూడదు. ఇక్కడ సూక్ష్మమైన హాస్యపు ఛాయ కూడా ఉంది — మళ్ళీ ఎదురు మాట్లాడితే ఇంకా గురుతరమైన దండన పడుతుందేమో! చివరకు అతడు తనను తాను పూర్తిగా సమర్పించుకుంటున్నాడు — ఓ రాజా, నేను నీ ఇష్టానుసారం నడిచేవాడను; నీ కోరిక ప్రకారమే చేస్తాను. కానీ ఒక్క అభ్యర్థన చేస్తున్నాడు — ఓ రఘునందనా, నా వల్ల ఏ అధర్మం కలిగినా దానిని నీవు నశింపజెయ్యి. రాజాజ్ఞతో చేసిన కర్మ రాజు బాధ్యతలోకి వస్తుందనే ధర్మశాస్త్రపు అభిప్రాయం ఇక్కడ అనుసరించబడింది. ఇలా శత్రుఘ్నుడు వినయాన్నీ ధర్మబుద్ధినీ వదలకుండా ఆజ్ఞను స్వీకరిస్తున్నాడు; అతని మాటలలో అహంకారపు లేశం కూడా లేదు.

శూరుడూ మహాత్ముడూ అయిన శత్రుఘ్నుడు ఇలా అనగా రాముడు ఎంతో సంతోషించాడు. తమ్ముని వినయంతో, ఆజ్ఞాస్వీకారంతో అతని మనస్సు ప్రసన్నమైంది. అతడు భరతునీ లక్ష్మణునీ ఆదేశించాడు — అభిషేక సామగ్రిని శ్రద్ధగా తీసుకురండి; ఈ రోజే పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాఘవుడు శత్రుఘ్నుని అభిషేకిస్తాను. ‘ఈ రోజే’ అనే పదం రాముని తొందరను సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే ఋషులు లవణభయంతో పీడితులు, ఆలస్యం తగదు. అతడు మళ్ళీ ఆదేశిస్తున్నాడు — పురోహితుడు వసిష్ఠునీ, నైగములనూ, ఋత్విక్కులనూ, మంత్రులందరినీ నా ఆజ్ఞతో తీసుకురండి. రాజ్యాభిషేకం కేవలం కుటుంబపు ఉత్సవం కాదు; రాజ్యంలోని అన్ని అంగాల — పురోహితుల, ఋత్విక్కుల, పౌరుల, మంత్రుల — సమ్మతితో జరుగుతుందని ఇక్కడ చూపించబడింది. రాజాజ్ఞను తెలుసుకొని మహారథులైన భరతలక్ష్మణులు అలాగే చేశారు. పురోహితుని ముందుంచుకొని, అభిషేక సన్నాహాలు చేసి, రాజులూ బ్రాహ్మణులూ రాజభవనంలో ప్రవేశించారు. అప్పుడు మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నుని అభిషేకం విధిపూర్వకంగా జరిగింది. పురోహితునికి అగ్రస్థానం వైదిక విధి ప్రాధాన్యాన్ని చూపిస్తుంది. రాముని ఆజ్ఞను వెంటనే పాలించడమూ సోదరుల ఐక్యమూ ఇక్కడ స్పష్టం.

ఆ అభిషేకం శోభాయమానమైనది, రాఘవునికీ నగరానికీ ఆనందం కలిగించేది అయింది. అభిషిక్తుడైన కాకుత్స్థుడు శత్రుఘ్నుడు సూర్యునిలా ప్రకాశించాడు. కవి ఉపమ ఇస్తున్నాడు — పూర్వం ఇంద్రునితో సహా దేవతలు స్కందుని దేవసేనాపతిగా ఎలా అభిషేకించారో, అలా ఇతడు. ఈ ఉపమ సార్థకమైనది — స్కందుడు తారకాసురుని చంపడానికి అభిషిక్తుడయ్యాడు, శత్రుఘ్నుడు లవణుని చంపడానికి. రెండు చోట్లా అభిషేకం అసురవధకు పూర్వాంగం. అక్లిష్టకర్ముడైన రాముడు శత్రుఘ్నుని అభిషేకించగా పౌరులూ బహుశ్రుతులైన బ్రాహ్మణులూ ఆనందించారు. కౌసల్య, సుమిత్ర, కైకేయి, ఇతర రాజస్త్రీలు కూడా రాజభవనంలో మంగళకార్యాలు చేశారు. తల్లులందరూ ఒకచోట మంగళాచరణం చేయడం రఘుకులానికి మళ్ళీ లభించిన సౌమనస్యాన్ని సూచిస్తుంది — పూర్వం రాముని అభిషేకాన్ని అడ్డుకొన్న కైకేయి ఈ రోజు చిన్నవాని అభిషేకంలో మంగళం చేస్తోంది. లవణభయంతో రాముని శరణు వేడిన యమునాతీరవాసులైన మహాత్ములైన ఋషులు కూడా అభిషేకపు వార్త విని ఆనందించారు. ఆ జనులందరూ ఆనందంతో ఒకచోట కలిశారు, రాజ్యమంతా ఉత్సవమయమైంది. ఇలా సర్గలోని ఈ భాగం రాజ్యంలోని అన్ని వర్గాల ఆనందాన్ని చిత్రిస్తుంది.

యమునాతీరవాసులైన ఋషులు శత్రుఘ్నుని అభిషేకంతోనే లవణుడు చచ్చినట్లే అని భావించారు — అభిషేకం పూర్తయిందంటే లవణుని మరణం నిశ్చయమని వారు అనుకొన్నారు. రాముని సంకల్పంపై వారికి దృఢమైన విశ్వాసం. అప్పుడు రాఘవుడు అభిషిక్తుడైన శత్రుఘ్నుని ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని, అతని తేజస్సును నింపుతూ మధురమైన మాటలు పలికాడు. ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకోవడం తండ్రి వంటి వాత్సల్యాన్ని చూపిస్తుంది; దశరథుడు లేనప్పుడు పెద్దన్నే తండ్రి స్థానంలో ఉంటాడు. ‘తేజః అభిపూరయన్’ (తేజస్సును నింపుతూ) అనే పదంతో రాముడు తన తేజస్సును తమ్మునిలోకి సంచరింపజేస్తున్నాడని సూచించబడుతోంది. అతడు అన్నాడు — ఇది నీకు అమోఘమైన, దివ్యమైన, శత్రుపురాలను జయించే బాణం; ఓ సౌమ్యుడా రఘునందనా, దీనితో లవణుని చంపుతావు. తరువాత అతడు బాణపు ఉత్పత్తిని చెప్పడం ఆరంభిస్తున్నాడు — ఓ కాకుత్స్థా, అజితుడూ దివ్యుడూ స్వయంభువూ అయినవాడు మహాసముద్రంలో పవళించినప్పుడు, దేవతలూ అసురులూ కూడా అతనిని చూడలేనప్పుడు, ఈ బాణం సృష్టించబడింది. ప్రళయకాలంలో సముద్రంలో పవళించిన విష్ణువు స్థితి ఇక్కడ నిర్దేశించబడింది. ఆయుధపు దివ్యమూలం తెలిస్తే శత్రుఘ్నుని విశ్వాసం దృఢమవుతుందని రాముని అభిప్రాయం.

రాముడు బాణపు కథను విస్తరిస్తున్నాడు — సమస్త ప్రాణులకూ కనబడని ఆ దేవుడు కోపంతో నిండి, దురాత్ములైన మధుకైటభుల వినాశనం కోసం ఈ శ్రేష్ఠమైన బాణాన్ని సృష్టించాడు. ఆ అసురులిద్దరూ సమస్త ప్రాణుల వినాశనానికి సిద్ధమై ఉన్నారు. ముల్లోకాలనూ సృష్టించాలని కోరిన అతడు ఈ బాణంతో యుద్ధంలో వారిని చంపాడు. జనుల భోగం కోసం కైటభునీ మధువునూ చంపి, తరువాత ఈ శ్రేష్ఠబాణంతో అతడు లోకాలను సృష్టించాడు. ఇక్కడ సృష్టికి ముందు దుష్టనాశనం అనే క్రమం ఉంది — మొదట విఘ్నాల నివారణ, తరువాత సృష్టి. మధువు పేరు ఇక్కడ రెండుసార్లు స్మరించబడుతోంది — ఆదికాలంలో మధువు అనే అసురుడు ఈ బాణంతో చంపబడ్డాడు, ఈ రోజు మధువు కుమారుడు లవణుడు ఇదే బాణంతో చంపబడతాడు; ఇది నామసామ్యపు సూక్ష్మమైన కూర్పు. రాముడు ముందు తన సంయమాన్ని చూపిస్తున్నాడు — ఓ శత్రుఘ్నా, రావణుని వధించాలని కోరినా నేను ఈ బాణాన్ని ఇంతకుముందు విడవలేదు, ప్రాణులకు గొప్ప నష్టం కలుగుతుందని. దీనివల్ల బాణపు అపారమైన శక్తీ రాముని కరుణా సూచించబడుతున్నాయి. రావణునిపై కూడా ప్రయోగించని బాణం లవణుని కోసం ఇవ్వబడుతోంది — దీనివల్ల లవణవధ ప్రాముఖ్యం తెలుస్తుంది.

తరువాత రాముడు శత్రువు సామర్థ్యాన్ని వివరిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే శత్రుబలం తెలియకుండా యుద్ధం చేయడం తగదు. మహాత్ముడైన త్ర్యంబకుడు శివుడు శత్రువినాశనం కోసం మధువుకు ఇచ్చిన ఉత్తమమైన ఆయుధం, గొప్ప శూలం, ఇప్పుడు లవణుని అధీనంలో ఉంది. లవణుడు ఆ శూలాన్ని భవనంలో ఉంచి మళ్ళీ మళ్ళీ పూజిస్తాడు. అతడు అన్ని దిక్కులకూ వెళ్ళి ఉత్తమమైన ఆహారాన్ని — ప్రాణుల మాంసాన్ని — సంపాదిస్తాడు. కానీ ఎవరైనా యుద్ధం కోరి అతనిని సవాలు చేస్తే, ఆ రాక్షసుడు శూలాన్ని తీసుకొని వానిని భస్మం చేస్తాడు. శూలపు ఈ శక్తి ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పబడింది — అది చేతిలో ఉంటే అతడు అజేయుడు. కానీ శూలమనే ఆయుధం భవనంలోనే ఉంచబడుతుందనీ, ఆహారం కోసం బయటకు వెళ్ళేటప్పుడు అతడు దానిని మోసుకువెళ్ళడనీ కూడా ఇక్కడ సూచించబడుతోంది. ఇదే అతని దౌర్బల్యానికి అవకాశం. రాముడు శివుని వరాన్ని అవమానించడు; పైగా దానిని ప్రమాణంగా భావించి దాని పరిమితిలోనే ఉపాయాన్ని వెదకుతాడు. ఇది శ్రీరాముని ధర్మబుద్ధికీ నీతికౌశలానికీ నిదర్శనం.

రాముడు ఉపాయాన్ని ఉపదేశిస్తున్నాడు — ఓ పురుషశార్దూలా, ఆయుధం లేని ఆ లవణుడు నగరంలో ప్రవేశించకముందే నీవు ఆయుధం ధరించి ద్వారం దగ్గర నిలబడు. భవనంలో ప్రవేశించని అతనిని యుద్ధానికి సవాలు చెయ్యి, ఓ మహాబాహూ, అప్పుడు ఆ రాక్షసుని చంపుతావు. మరొక విధంగా చేస్తే అతడు అవధ్యుడవుతాడు; ఇలా చేస్తే మాత్రం, ఓ వీరా, అతడు నశిస్తాడు. చివరకు రాముడు ముగిస్తున్నాడు — ఇదంతా నీకు చెప్పాను, శూలపు విపర్యయాన్ని కూడా; శ్రీమంతుడైన శితికంఠుని (నీలకంఠుని) కృత్యాన్ని అతిక్రమించడం కష్టం కదా. ‘విపర్యయః’ అనే పదంతో శూలపు విపరీత పరిణామం — ధరించినవానికి రక్షణ, అది లేనప్పుడు వినాశం — సూచించబడుతోంది. నీతిశాస్త్రపు మూలతత్త్వం ఇక్కడ ఉంది — శత్రువు బలం ఎక్కడ లేదో, ఆ కాలాన్నీ స్థలాన్నీ ఎంచుకోవాలి. యుద్ధంలో విజయం పరాక్రమంతో మాత్రమే కాదు, బుద్ధితో కూడా సాధించాలి. శత్రుఘ్నుడు ఇప్పుడు దివ్యబాణంతోనూ ఉపాయజ్ఞానంతోనూ సిద్ధంగా ఉన్నాడు; తరువాతి సర్గలలో అతడు ఈ ఉపదేశాన్ని అక్షరాలా పాలిస్తాడు. శివుని వరపు గౌరవాన్ని కాపాడుతూనే రాముడు ధర్మవిజయాన్ని సాధిస్తున్నాడు — ఇదే ఈ సర్గ సారం.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் சத்ருக்னனை மதுபுர அரசில் முடிசூட்டத் தீர்மானித்தான். அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு வீரம் நிறைந்தவனாயினும் சத்ருக்னன் பெரும் நாணத்தை அடைந்து மெல்ல மெல்லப் பேசினான். ‘மெல்ல மெல்ல’ என்ற இரு சொற்கள் அவனுடைய கூச்சத்தைக் காட்டுகின்றன — சூரனாயினும் மூத்தவன் முன்னிலையில் அவன் பணிவுடையவன். அவன் முதலில் அறச் சிக்கலைத் தெளிவாக்குகிறான் — ‘காகுத்ஸ்தரே, இந்த விஷயத்தில் அதர்மம் இருப்பதை நாங்கள் அறிவோம்; மூத்த உடன்பிறந்தோர் இருக்கும்போது இளையவன் எப்படி முடிசூட்டப்படலாம்?’ ரகுகுலத்தில் மூத்தவனுக்கே அரசுரிமை என்பது மரபு; பரதனும் லக்ஷ்மணனும் அவனைவிட மூத்தவர்கள். எனினும் அவன் மேலும் சொல்கிறான் — ‘உம் ஆணை நிச்சயமாக நிறைவேற்றப்படவேண்டும்; பெருமைக்குரியவரே, அதை மீற இயலாது.’ இவ்வாறு அறத்தின் இரு பக்கங்களையும் அவன் முன்வைக்கிறான் — ஒருபுறம் மூத்தவர்களின் உரிமை, மறுபுறம் அரசனின் ஆணை. பின்னர் அவன் தன் குற்றத்தைத் தேடுகிறான் — ‘நான் உம்மிடமிருந்து கேட்டிருக்கிறேன், வேதங்களிலிருந்தும் கேட்டிருக்கிறேன் — நடுவரான பரதர் லவணனைக் கொல்வதாக உறுதியளித்தபோது நான் மறுமொழி சொல்லியிருக்கக் கூடாது.’ இங்கே ‘கேட்டிருக்கிறேன்’ என்ற சொல் மூன்றுமுறை வருவது அந்த அறிவுரையின் உறுதியைச் சுட்டுகிறது. மூத்த சகோதரனின் சொல்லை மீறித் தானே உறுதியளித்ததுதான் அவன் கருத்தில் குற்றம்.

சத்ருக்னன் தன் குற்றத்தை விளக்குகிறான் — ‘“லவணனைப் போரில் கொல்வேன்” என்று நான் கொடிய தீய சொல்லைச் சொல்லிவிட்டேன்; மனிதருள் காளையே, அவ்வாறு தவறாகப் பேசியதன் பயனாக எனக்கு இந்தக் கேடு வந்தது.’ அவன் முடிசூட்டலை மரியாதையாகக் கருதவில்லை; தண்டனையாகவே காண்கிறான். மூத்தவர் சொன்ன பின் மீண்டும் மறுமொழி சொல்லக் கூடாது; அத்தகைய சொல் அதர்மம் கலந்தது, மறுவுலகப் பயனை இழக்கச் செய்வது என்று அவன் சொல்கிறான். ஆகவே அவன் தீர்மானிக்கிறான் — ‘காகுத்ஸ்தரே, அந்த நான் இரண்டாவது மறுமொழி சொல்லமாட்டேன்; மதிப்பளிப்பவரே, இரண்டாவது மறுமொழியால் இரண்டாவது தண்டனை என்மீது விழவேண்டாம்.’ இங்கே நுட்பமான நகைச்சுவைச் சாயலும் உண்டு — மீண்டும் எதிர்த்துப் பேசினால் இதைவிடக் கனமான தண்டனை வரக்கூடும்! இறுதியில் அவன் தன்னை முழுமையாக ஒப்படைக்கிறான் — ‘அரசே, நான் உம் விருப்பப்படி நடப்பவன்; உம் விருப்பப்படியே செய்வேன்.’ ஆனால் ஒரு வேண்டுகோள் வைக்கிறான் — ‘ரகுநந்தனரே, என்னால் ஏதேனும் அதர்மம் நேர்ந்தால் அதை நீர் அழித்துவிடும்.’ அரசனின் ஆணைப்படி செய்யப்படும் செயல் அரசனின் பொறுப்பில் அடங்கும் என்ற அறநூலின் கருத்து இங்கே பின்பற்றப்படுகிறது. இவ்வாறு சத்ருக்னன் பணிவையும் அறவுணர்வையும் கைவிடாமல் ஆணையை ஏற்கிறான்; அவன் சொற்களில் செருக்கின் சுவடும் இல்லை.

சூரனும் மகாத்மாவுமான சத்ருக்னன் இவ்வாறு சொன்னதும் ராமன் பெருமகிழ்ச்சி அடைந்தான். தம்பியின் பணிவாலும் ஆணையை ஏற்றதாலும் அவன் மனம் மகிழ்ந்தது. அவன் பரதனுக்கும் லக்ஷ்மணனுக்கும் ஆணையிட்டான் — ‘முடிசூட்டலுக்கான பொருள்களைக் கவனத்துடன் கொண்டுவாருங்கள்; இன்றே மனிதருள் புலியான ராகவன் சத்ருக்னனை முடிசூட்டுவேன்.’ ‘இன்றே’ என்ற சொல் ராமனின் விரைவைச் சுட்டுகிறது; ஏனெனில் முனிவர்கள் லவணனின் அச்சத்தால் வருந்துகிறார்கள்; தாமதம் தகாது. அவன் மீண்டும் ஆணையிடுகிறான் — ‘புரோகிதர் வசிஷ்டரையும், வணிகர்களையும், வேள்வி நடத்துநர்களையும், அமைச்சர்கள் அனைவரையும் என் ஆணைப்படி அழைத்து வாருங்கள்.’ அரச முடிசூட்டல் குடும்பத்தின் விழா மட்டுமன்று; அரசின் எல்லா உறுப்புகளின் — புரோகிதர்கள், வேள்வி நடத்துநர்கள், நகரமக்கள், அமைச்சர்கள் ஆகியோரின் — ஒப்புதலுடன் நடத்தப்படுகிறது என்று இங்கே காட்டப்படுகிறது. அரசனின் ஆணையை அறிந்து மகாரதர்களான பரதனும் லக்ஷ்மணனும் அவ்வாறே செய்தனர். புரோகிதரை முன்னிட்டு, முடிசூட்டலுக்கான தொடக்கச் சடங்குகளைச் செய்து, அரசர்களும் அந்தணர்களும் அரண்மனையுள் புகுந்தனர். பின்னர் மகாத்மாவான சத்ருக்னனின் முடிசூட்டல் விதிமுறைப்படி நடந்தது. புரோகிதர் முன்னிடம் பெற்றது வேத விதியின் முதன்மையைக் காட்டுகிறது. ராமனின் ஆணை விரைவாக நிறைவேற்றப்பட்டதிலும் உடன்பிறந்தோரின் ஒற்றுமை இங்கே தெளிவாகிறது.

அந்த முடிசூட்டல் சிறப்புமிக்கதாகவும், ராகவனுக்கும் நகரத்துக்கும் பெருமகிழ்ச்சி தருவதாகவும் அமைந்தது. முடிசூட்டப்பட்ட காகுத்ஸ்தனான சத்ருக்னன் சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்தான். கவி ஓர் உவமை தருகிறார் — முன்பு இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களால் ஸ்கந்தன் தேவசேனாபதியாக முடிசூட்டப்பட்டதுபோல இவனும். இந்த உவமை பொருள் பொதிந்தது — ஸ்கந்தன் தாரகாசுரனைக் கொல்ல முடிசூட்டப்பட்டான்; சத்ருக்னன் லவணனைக் கொல்ல. இரண்டிலும் முடிசூட்டல் அசுர வதத்துக்கு முன்னோடி. எளிதாக அருஞ்செயல் புரியும் ராமனால் சத்ருக்னன் முடிசூட்டப்பட்டதும் நகரமக்களும் பல நூல் கற்ற அந்தணர்களும் மகிழ்ந்தனர். கௌசல்யை, சுமித்திரை, கைகேயி மற்றும் பிற அரசமகளிர் அனைவரும் அரண்மனையில் மங்கலச் சடங்குகளைச் செய்தனர். அன்னையர் ஒன்றுகூடி மங்கலச் சடங்கு செய்வது ரகுகுலம் மீண்டும் பெற்ற மன ஒற்றுமையைச் சுட்டுகிறது — முன்பு ராமனின் முடிசூட்டலைத் தடுத்த கைகேயி இன்று இளையவனின் முடிசூட்டலில் மங்கலச் சடங்கு செய்கிறாள். லவணனின் அச்சத்தால் ராமனிடம் அடைக்கலம் புகுந்த, யமுனைக் கரையில் வாழும் மகாத்மாக்களான முனிவர்களும் முடிசூட்டல் செய்தியைக் கேட்டு மகிழ்ந்தனர். அந்த மக்கள் அனைவரும் மகிழ்ச்சியுடன் ஒன்றுகூடினர்; நாடு விழாக்கோலம் பூண்டது. இவ்வாறு சர்க்கத்தின் இந்தப் பகுதி நாட்டின் எல்லாப் பிரிவினரின் மகிழ்ச்சியையும் சித்திரிக்கிறது.

யமுனைக் கரையில் வாழும் முனிவர்கள், சத்ருக்னன் முடிசூட்டப்பட்டதாலேயே லவணன் கொல்லப்பட்டுவிட்டதாகக் கருதினர் — முடிசூட்டல் நிறைவேறியதாலேயே லவணனின் மரணம் உறுதி என்று எண்ணினர். ராமனின் தீர்மானத்தில் அவர்களுக்கு உறுதியான நம்பிக்கை. பின்னர் ராகவன் முடிசூட்டப்பட்ட சத்ருக்னனைத் தன் மடியில் அமர்த்தி, அவனுடைய ஒளியை நிறைத்தவாறு இனிய சொல்லால் சொன்னான். மடியில் அமர்த்துதல் தந்தையைப் போன்ற பாசத்தைக் காட்டுகிறது; தசரதன் இல்லாதபோது மூத்த சகோதரனே தந்தையின் இடத்தில் இருக்கிறான். ‘ஒளியை நிறைத்தவாறு’ என்ற சொல்லால் ராமன் தன் ஒளியைத் தம்பிக்குள் செலுத்துகிறான் என்று சுட்டப்படுகிறது. அவன் சொன்னான் — ‘இது உனக்கு, தவறாத, தெய்வீகமான, பகைவர் நகரங்களை வெல்லும் அம்பு; அன்பனே ரகுநந்தனா, இதனால் லவணனைக் கொல்வாய்.’ பின்னர் அவன் அம்பின் தோற்றத்தைச் சொல்லத் தொடங்குகிறான் — ‘காகுத்ஸ்தனே, வெல்லப்படாத, தெய்வீகமான, தானே தோன்றிய இறைவன், தேவர்களும் அசுரர்களும் காணாதவராகப் பெருங்கடலில் பள்ளிகொண்டிருந்தபோது, இந்த அம்பு படைக்கப்பட்டது.’ ஊழிக்காலத்தில் கடலில் பள்ளிகொண்ட விஷ்ணுவின் நிலை இங்கே குறிப்பிடப்படுகிறது. ஆயுதத்தின் தெய்வீகத் தோற்றத்தை அறிந்தால் சத்ருக்னனின் நம்பிக்கை உறுதிப்படும் என்பது ராமனின் நோக்கம்.

ராமன் அம்பின் கதையைத் தொடர்கிறான் — எல்லா உயிர்களுக்கும் கண்ணுக்குத் தெரியாத அந்தத் தேவன் சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டு, தீய உள்ளம் கொண்ட மது, கைடபர் ஆகிய இருவரையும் அழிப்பதற்காக இந்தச் சிறந்த அம்பைப் படைத்தார். அந்த இரு அசுரர்களும் எல்லா உயிர்களையும் அழிக்க முனைந்திருந்தனர். மூவுலகங்களையும் படைக்க விரும்பிய அவர் இந்த அம்பால் அவர்கள் இருவரையும் போரில் கொன்றார். உயிர்கள் வாழ்வதற்காகக் கைடபனையும் மதுவையும் கொன்று, பின்னர் இந்தச் சிறந்த அம்பைக் கொண்டு அவர் உலகங்களைப் படைத்தார். இங்கே படைப்புக்கு முன் தீயோரின் அழிவு என்ற வரிசை — முதலில் தடைகளை நீக்குதல், பின்னர் படைப்பு. மதுவின் பெயர் இங்கே இருமுறை நினைவுகூரப்படுகிறது — ஆதிகாலத்தில் மது என்ற அசுரன் இந்த அம்பால் கொல்லப்பட்டான்; இன்று மதுவின் மகன் லவணன் இதே அம்பால் கொல்லப்படுவான்; இது பெயர் ஒற்றுமையின் நுட்பமான அமைப்பு. பின்னர் ராமன் தன் அடக்கத்தைக் காட்டுகிறான் — ‘சத்ருக்னா, ராவணனைக் கொல்ல விரும்பியபோதும் நான் இந்த அம்பை முன்பு எய்யவில்லை; ஏனெனில் உயிர்களுக்குப் பேரழிவு உண்டாகும் என்று.’ இதனால் அம்பின் அளவற்ற ஆற்றலும் ராமனின் கருணையும் சுட்டப்படுகின்றன. ராவணனுக்கும் பயன்படுத்தப்படாத அம்பு லவணனுக்காக வழங்கப்படுகிறது — இதனால் லவண வதத்தின் கனம் புலனாகிறது.

பின்னர் ராமன் பகைவனின் ஆற்றலை விளக்குகிறான்; ஏனெனில் பகைவனின் வலிமையை அறியாமல் போரிடுவது தகாது. மகாத்மாவான திரியம்பகனான சிவன் பகைவர்களை அழிப்பதற்காக மதுவுக்குக் கொடுத்த சிறந்த ஆயுதமான அந்தப் பெரிய சூலம் இப்போது லவணனின் வசத்தில் உள்ளது. லவணன் அந்தச் சூலத்தை மாளிகையில் வைத்து மீண்டும் மீண்டும் வழிபடுகிறான். அவன் எல்லாத் திசைகளுக்கும் சென்று சிறந்த உணவைப் பெறுகிறான் — உயிர்களின் இறைச்சியை. ஆனால் யாரேனும் போரை விரும்பி இவனை அழைத்தால், அந்த ராக்ஷசன் சூலத்தை எடுத்து அவனைச் சாம்பலாக்குகிறான். சூலத்தின் இந்த ஆற்றல் இங்கே தெளிவாகச் சொல்லப்படுகிறது — அது கையில் இருக்கும்போது அவன் வெல்லப்பட இயலாதவன். ஆனால் சூலம் என்ற ஆயுதம் மாளிகையிலேயே வைக்கப்பட்டிருக்கிறது; உணவுக்காக வெளியே செல்லும்போது அவன் அதை எடுத்துச் செல்வதில்லை என்பதும் இங்கே சுட்டப்படுகிறது. இதுவே அவனுடைய பலவீனத்துக்கான வாய்ப்பு. ராமன் சிவனின் வரத்தை அவமதிக்கவில்லை; மாறாக அதைச் சான்றாக ஏற்று அதன் வரம்புக்குள்ளேயே வழியைத் தேடுகிறான். இது ஸ்ரீராமனின் அறவுணர்வுக்கும் நீதிநெறித் திறமைக்கும் எடுத்துக்காட்டு.

ராமன் வழியைக் கற்பிக்கிறான் — ‘மனிதருள் புலியே, ஆயுதமின்றி இருக்கும் அந்த லவணன் நகருள் புகுவதற்கு முன்பே, நீ ஆயுதம் ஏந்தியவனாக வாயிலில் நில். மாளிகையுள் புகாத அவனைப் போருக்கு அழை; நீண்ட கைகளுடையவனே, அப்போது அந்த ராக்ஷசனைக் கொல்வாய். வேறுவிதமாகச் செய்தால் அவன் கொல்லப்பட இயலாதவனாவான்; இவ்வாறு செய்தால், வீரனே, அவன் அழிவை அடைவான்.’ இறுதியில் ராமன் நிறைவுசெய்கிறான் — ‘இவை அனைத்தும் உனக்குச் சொல்லப்பட்டன, சூலத்தின் மறுதலையான விளைவும்; சிறப்புமிக்க நீலகண்டனின் செயல் மீறுதற்கரியதன்றோ.’ ‘விபர்யயம்’ என்ற சொல்லால் சூலத்தின் மறுதலையான விளைவு — அது ஏந்தியவனைக் காக்கும், அது இல்லாதபோது அவன் அழிவான் — சுட்டப்படுகிறது. நீதிநெறிச் சாஸ்திரத்தின் அடிப்படை உண்மை இங்கே — பகைவனின் வலிமை எங்கே இல்லையோ, அங்கே காலத்தையும் இடத்தையும் தேர்ந்தெடுக்கவேண்டும். போரில் வெற்றி வீரத்தால் மட்டுமன்று, அறிவாலும் அடையப்படுவது. சத்ருக்னன் இப்போது தெய்வீக அம்பாலும் உபாய அறிவாலும் ஆயத்தமாக இருக்கிறான்; அடுத்த சர்க்கங்களில் அவன் இந்த அறிவுரையை எழுத்துக்கு எழுத்துப் பின்பற்றுவான். சிவனின் வரத்தின் பெருமையைக் காத்துக்கொண்டே ராமன் அறத்தின் வெற்றியை நிலைநாட்டுகிறான் — இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் சாரம்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಮಧುಪುರದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದನು. ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದರೂ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಬಹಳ ನಾಚಿಕೊಂಡು ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ‘ಮಂದಂ ಮಂದಮ್’ (ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅವನ ಸಂಕೋಚವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಶೂರನಾಗಿದ್ದರೂ ಹಿರಿಯನ ಮುಂದೆ ಅವನು ವಿನೀತ. ಅವನು ಮೊದಲು ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾವು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ; ಹಿರಿಯ ಸೋದರರು ಇರುವಾಗ ಕಿರಿಯವನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಹೇಗೆ? ರಘುಕುಲದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯನಿಗೇ ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರ ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ; ಭರತನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅವನಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯರು. ಆದರೂ ಅವನು ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು, ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಅದನ್ನು ಮೀರಲಾಗದು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಧರ್ಮದ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ಕಡೆ ಹಿರಿಯರ ಅಧಿಕಾರ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ — ನಿನ್ನಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ, ಶ್ರುತಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ — ಮಧ್ಯಮನಾದ ಭರತನು ಲವಣವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಾನು ಉತ್ತರ ಕೊಡಬಾರದಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರುತಮ್’ (ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿ ಉಪದೇಶದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿರಿಯ ಸೋದರನ ಮಾತನ್ನು ಮೀರಿ ತಾನೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದುದೇ ಅವನ ಮತದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧ.

ಶತ್ರುಘ್ನನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುವೆನು’ ಎಂದು ನಾನು ಘೋರವಾದ ದುರ್ವಚನವನ್ನು ನುಡಿದೆ; ಆ ದುರುಕ್ತಿಯ ಫಲವಾಗಿ ನನಗೆ ಈ ದುರ್ಗತಿ, ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ. ಅವನು ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಸಮ್ಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದಂಡದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಹಿರಿಯನು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡಬಾರದು; ಅಂತಹ ಮಾತು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ಪರಲೋಕವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತಹುದು ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನಾನು ಎರಡನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಮಾನದನೇ, ಎರಡನೆಯ ಉತ್ತರದಿಂದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಎರಡನೆಯ ದಂಡ ಬೀಳದಿರಲಿ. ಇಲ್ಲಿ ವಿನೋದದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಆಭಾಸವೂ ಇದೆ — ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿವಾದಿಸಿದರೆ ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಭಾರವಾದ ದಂಡ ಬರಬಹುದು! ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುವರ್ತಿ; ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆಯೇ ಮಾಡುವೆನು. ಆದರೆ ಒಂದು ಯಾಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ರಘುನಂದನನೇ, ನನ್ನಿಂದಾಗಿ ಯಾವ ಅಧರ್ಮ ಉಂಟಾಗಬಹುದೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ನಾಶಮಾಡು. ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮವು ರಾಜನ ಹೊಣೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಮತವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಘ್ನನು ವಿನಯವನ್ನೂ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಬಿಡದೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲ.

ಶೂರನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ರಾಮನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ತಮ್ಮನ ವಿನಯದಿಂದಲೂ ಆಜ್ಞಾಸ್ವೀಕಾರದಿಂದಲೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾಯಿತು. ಅವನು ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತನ್ನಿರಿ; ಇಂದೇ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಘವ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ‘ಅದ್ಯೈವ’ (ಇಂದೇ) ಎಂಬ ಪದ ರಾಮನ ತ್ವರೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಋಷಿಗಳು ಲವಣನ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರು, ವಿಳಂಬ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಅವನು ಮತ್ತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನೂ ನೈಗಮರನ್ನೂ ಋತ್ವಿಜರನ್ನೂ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಕರೆತನ್ನಿರಿ. ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವು ಕೇವಲ ಕುಟುಂಬದ ಉತ್ಸವವಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳ — ಪುರೋಹಿತರ, ಋತ್ವಿಜರ, ಪೌರಜನರ, ಮಂತ್ರಿಗಳ — ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಮಹಾರಥರಾದ ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದರು. ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ರಾಜರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ರಾಜಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಅಭಿಷೇಕವು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿತು. ಪುರೋಹಿತನ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನ ವೈದಿಕ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯ ಶೀಘ್ರ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಸೋದರರ ಐಕ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ.

ಆ ಅಭಿಷೇಕವು ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿ, ರಾಘವನಿಗೂ ನಗರಕ್ಕೂ ಹರ್ಷವನ್ನು ತಂದಿತು. ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗಿದನು. ಕವಿ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ದೇವಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದಂತೆ ಇವನು. ಈ ಉಪಮೆ ಸಾರ್ಥಕ — ಸ್ಕಂದನು ತಾರಕಾಸುರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದನು, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಲವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು. ಎರಡೂ ಕಡೆ ಅಭಿಷೇಕವು ಅಸುರವಧೆಯ ಪೂರ್ವಾಂಗ. ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಲು ಪೌರರೂ ಬಹುಶ್ರುತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಕೈಕೇಯಿ ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರೂ ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ತಾಯಂದಿರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮಂಗಳಾಚರಣೆ ಮಾಡಿದುದು ರಘುಕುಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ದೊರೆತ ಸೌಮನಸ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ತಡೆದ ಕೈಕೇಯಿಯೇ ಇಂದು ಕಿರಿಯವನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಮಂಗಳ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಲವಣನ ಭಯದಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದ ಯಮುನಾತೀರವಾಸಿಗಳಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಋಷಿಗಳೂ ಅಭಿಷೇಕದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಆ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ಒಂದುಗೂಡಿದರು, ರಾಜ್ಯವು ಉತ್ಸವಮಯವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಈ ಭಾಗವು ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳ ಆನಂದವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.

ಯಮುನಾತೀರವಾಸಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಅಭಿಷೇಕದಿಂದಲೇ ಲವಣನು ಹತನಾದನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು — ಅಭಿಷೇಕ ನೆರವೇರಿದೊಡನೆಯೇ ಲವಣನ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿದರು. ರಾಮನ ಸಂಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸ. ಅನಂತರ ರಾಘವನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತುಂಬುತ್ತ ಮಧುರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ತಂದೆಯಂತಹ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ದಶರಥನಿಲ್ಲದಾಗ ಹಿರಿಯ ಸೋದರನೇ ತಂದೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ. ‘ತೇಜೋ ಅಭಿಪೂರಯನ್’ (ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತುಂಬುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತಮ್ಮನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನಿನಗೆ ಅಮೋಘವಾದ, ದಿವ್ಯವಾದ, ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಬಾಣ; ಸೌಮ್ಯನೇ, ರಘುನಂದನನೇ, ಇದರಿಂದ ಲವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಬಾಣದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗುತ್ತಾನೆ — ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ದೇವಾಸುರರೂ ಕಾಣದ, ಅಜಿತನಾದ ದಿವ್ಯ ಸ್ವಯಂಭುವು ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಈ ಬಾಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಸ್ತ್ರದ ದಿವ್ಯ ಮೂಲವನ್ನು ತಿಳಿದು ಶತ್ರುಘ್ನನ ವಿಶ್ವಾಸ ದೃಢವಾಗಲಿ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.

ರಾಮನು ಬಾಣದ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅದೃಶ್ಯನಾದ ಆ ದೇವನು ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ದುರಾತ್ಮರಾದ ಮಧು-ಕೈಟಭರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಆ ಇಬ್ಬರು ಅಸುರರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಬಯಸಿದ ಅವನು ಈ ಬಾಣದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದನು. ಜನರ ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಕೈಟಭನನ್ನೂ ಮಧುವನ್ನೂ ಕೊಂದು ಅನಂತರ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಮೊದಲು ದುಷ್ಟನಾಶ ಎಂಬ ಕ್ರಮವಿದೆ — ಮೊದಲು ವಿಘ್ನಗಳ ನಿವಾರಣೆ, ಅನಂತರ ಸೃಷ್ಟಿ. ಮಧುವಿನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಆದಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಧುವೆಂಬ ಅಸುರನು ಈ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾದನು, ಇಂದು ಮಧುವಿನ ಮಗ ಲವಣನು ಇದರಿಂದಲೇ ಹತನಾಗುವನು; ಇದು ನಾಮಸಾಮ್ಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿನ್ಯಾಸ. ರಾಮನು ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಸಂಯಮವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುಘ್ನನೇ, ರಾವಣವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದರೂ ನಾನು ಈ ಬಾಣವನ್ನು ಹಿಂದೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಹಾನಾಶವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಬಾಣದ ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಯೂ ರಾಮನ ಕರುಣೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ರಾವಣನಿಗೂ ಬಳಸದ ಬಾಣವನ್ನು ಲವಣನಿಗಾಗಿ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದರಿಂದ ಲವಣವಧೆಯ ಗುರುತ್ವ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಶತ್ರುವಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ತ್ರ್ಯಂಬಕ ಶಿವನು ಶತ್ರುವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಮಧುವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಉತ್ತಮ ಆಯುಧವಾದ ಮಹಾಶೂಲ ಈಗ ಲವಣನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ. ಲವಣನು ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಭವನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಹೋಗಿ ಉತ್ತಮ ಆಹಾರವನ್ನು — ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಾಂಸವನ್ನು — ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾರಾದರೂ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸಿ ಅವನನ್ನು ಕರೆದರೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶೂಲದ ಈ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಕೈಯಲ್ಲಿರುವಾಗ ಅವನು ಅಜೇಯ. ಆದರೆ ಶೂಲವೆಂಬ ಆಯುಧ ಭವನದಲ್ಲೇ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಹೋಗುವಾಗ ಅವನು ಅದನ್ನು ಒಯ್ಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಅವಕಾಶ. ರಾಮನು ಶಿವನ ವರವನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅದರ ಮಿತಿಯೊಳಗೇ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ನೀತಿಕೌಶಲದ ನಿದರ್ಶನ.

ರಾಮನು ಉಪಾಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಆಯುಧವಿಲ್ಲದ ಆ ಲವಣನು ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮೊದಲೇ ನೀನು ಆಯುಧಧಾರಿಯಾಗಿ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲು. ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸದಿರುವಾಗಲೇ ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆ; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಆಗ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆ. ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನು ಅವಧ್ಯನಾಗುವನು; ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ, ವೀರನೇ, ಅವನು ವಿನಾಶವನ್ನು ಹೊಂದುವನು. ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ, ಶೂಲದ ವಿಪರ್ಯಯವನ್ನೂ; ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಶಿತಿಕಂಠನ (ನೀಲಕಂಠನ) ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮೀರಲಾಗದಷ್ಟೆ. ‘ವಿಪರ್ಯಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶೂಲದ ವಿರುದ್ಧ ಪರಿಣಾಮ — ಧಾರಕನ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಅದಿಲ್ಲದಾಗ ವಿನಾಶ — ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲತತ್ತ್ವ ಇಲ್ಲಿದೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಬಲ ಎಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಲವನ್ನೂ ಸ್ಥಳವನ್ನೂ ಆರಿಸಬೇಕು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಕೇವಲ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯ. ಶತ್ರುಘ್ನನು ಈಗ ದಿವ್ಯಬಾಣದಿಂದಲೂ ಉಪಾಯಜ್ಞಾನದಿಂದಲೂ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಅಕ್ಷರಶಃ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನ ವರದ ಗೌರವವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಲೇ ರಾಮನು ಧರ್ಮದ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಈ ಸರ್ಗದ ಸಾರ.

മധുപുരത്തിന്റെ രാജ്യത്തിൽ ശത്രുഘ്നനെ അഭിഷേകം ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ തീരുമാനിച്ചു. ആ വാക്കു കേട്ട് വീര്യസമ്പന്നനായിട്ടും ശത്രുഘ്നൻ അത്യന്തം ലജ്ജിതനായി; പതുക്കെപ്പതുക്കെ പറഞ്ഞു. ‘മന്ദം മന്ദം’ (പതുക്കെപ്പതുക്കെ) എന്ന പദദ്വയം അവന്റെ സങ്കോചം കാണിക്കുന്നു — ശൂരനായിട്ടും ജ്യേഷ്ഠന്റെ മുന്നിൽ അവൻ വിനീതനാണ്. അവൻ ആദ്യം ധർമസങ്കടം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ‘കാകുത്സ്ഥാ, ഈ കാര്യത്തിൽ അധർമമുണ്ടെന്നു ഞങ്ങൾ അറിയുന്നു; ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്മാർ ഉള്ളപ്പോൾ ഇളയവനെ എങ്ങനെ അഭിഷേകം ചെയ്യും?’ എന്ന്. രഘുകുലത്തിൽ ജ്യേഷ്ഠനുമാത്രമാണു രാജ്യാധികാരം എന്നതാണു പാരമ്പര്യം; ഭരതനും ലക്ഷ്മണനും അവനെക്കാൾ ജ്യേഷ്ഠരാണ്. എങ്കിലും അവൻ തുടർന്നു പറയുന്നു — ‘അങ്ങയുടെ ആജ്ഞ നിശ്ചയമായും അനുസരിക്കേണ്ടതാണ്; മഹാഭാഗാ, അതു ലംഘിക്കാനാവാത്തതാണ്.’ ഇങ്ങനെ ധർമത്തിന്റെ രണ്ടു പക്ഷങ്ങൾ അവൻ മുന്നിൽവയ്ക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് ജ്യേഷ്ഠന്മാരുടെ അധികാരം, മറുവശത്ത് രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ. തുടർന്ന് അവൻ തന്റെ സ്വന്തം തെറ്റ് അന്വേഷിക്കുന്നു — ‘മധ്യമനായ ഭരതൻ ലവണവധത്തിനു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുമ്പോൾ ഞാൻ മറുപടി പറയരുതായിരുന്നുവെന്ന് അങ്ങയിൽനിന്നു ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്, ശ്രുതികളിൽനിന്നും കേട്ടിട്ടുണ്ട്.’ ഇവിടെ ‘ശ്രുതം’ (കേട്ടിട്ടുണ്ട്) എന്ന പദത്തിന്റെ മൂന്നുവട്ടമുള്ള ആവർത്തനം ഉപദേശത്തിന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്റെ വാക്കിനെ മറികടന്ന് സ്വയം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തതുതന്നെയാണ് അവന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ അപരാധം.

ശത്രുഘ്നൻ തന്റെ തെറ്റു വിവരിക്കുന്നു — ‘ലവണനെ യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ കൊല്ലാം’ എന്ന ഘോരമായ ദുർവചനം ഞാൻ ഉച്ചരിച്ചു; പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ആ ദുരുക്തിയുടെ ഫലമായാണ് എനിക്ക് ഈ ദുർഗതി വന്നത്. അഭിഷേകത്തെ അവൻ ബഹുമതിയായി കാണുന്നില്ല, ശിക്ഷയായിട്ടാണു കാണുന്നത്. ജ്യേഷ്ഠൻ പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞാൽ വീണ്ടും മറുപടി പറയരുത്; അത്തരം വാക്ക് അധർമം നിറഞ്ഞതും പരലോകം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നതുമാണെന്ന് അവൻ പറയുന്നു. അതിനാൽ അവൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു — ‘കാകുത്സ്ഥാ, ഞാൻ രണ്ടാമതൊരു മറുപടി പറയുകയില്ല; മാനദാ, രണ്ടാമത്തെ മറുപടികൊണ്ട് രണ്ടാമതൊരു ശിക്ഷ എന്റെമേൽ വന്നുവീഴരുതല്ലോ.’ ഇവിടെ നേർത്ത ഒരു നർമത്തിന്റെ ഛായയുമുണ്ട് — വീണ്ടും എതിർത്തുപറഞ്ഞാൽ ഇതിലും വലിയ ശിക്ഷ വന്നേക്കാം! ഒടുവിൽ അവൻ തന്നെത്തന്നെ പൂർണമായി സമർപ്പിക്കുന്നു — ‘രാജാവേ, ഞാൻ അങ്ങയുടെ ഇച്ഛാനുസാരിയാണ്; അങ്ങയുടെ ഇഷ്ടംപോലെതന്നെ ചെയ്യാം.’ എന്നാൽ ഒരു അപേക്ഷ അവൻ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു — ‘രഘുനന്ദനാ, എന്നാൽ ഉണ്ടാകാവുന്ന അധർമം അങ്ങു നശിപ്പിക്കണം.’ രാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ചെയ്യുന്ന കർമത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം രാജാവിനാണ് എന്ന ധർമശാസ്ത്രമതമാണ് ഇവിടെ പിന്തുടരുന്നത്. ഇങ്ങനെ വിനയവും ധർമബുദ്ധിയും കൈവിടാതെ ശത്രുഘ്നൻ ആജ്ഞ സ്വീകരിക്കുന്നു; അവന്റെ വാക്കുകളിൽ അഹങ്കാരത്തിന്റെ ലേശംപോലുമില്ല.

ശൂരനും മഹാത്മാവുമായ ശത്രുഘ്നൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാമൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി. അനുജന്റെ വിനയവും ആജ്ഞാസ്വീകാരവും കണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സു പ്രസന്നമായി. അദ്ദേഹം ഭരതനോടും ലക്ഷ്മണനോടും ആജ്ഞാപിച്ചു — ‘ശ്രദ്ധയോടെ അഭിഷേകത്തിനുള്ള സാമഗ്രികൾ കൊണ്ടുവരുവിൻ; പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാഘവൻ ശത്രുഘ്നനെ ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ അഭിഷേകം ചെയ്യും.’ ‘അദ്യൈവ’ (ഇന്നുതന്നെ) എന്ന പദം രാമന്റെ തിടുക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഋഷിമാർ ലവണഭയത്താൽ പീഡിതരാണ്, താമസം ഉചിതമല്ല. അദ്ദേഹം വീണ്ടും ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ‘പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനെയും നൈഗമന്മാരെയും ഋത്വിക്കുകളെയും എല്ലാ മന്ത്രിമാരെയും എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം കൊണ്ടുവരുവിൻ.’ രാജ്യാഭിഷേകം കുടുംബത്തിന്റെ മാത്രം ഉത്സവമല്ല; രാജ്യത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളുടെയും — പുരോഹിതന്മാർ, ഋത്വിക്കുകൾ, പൗരജനങ്ങൾ, മന്ത്രിമാർ — സമ്മതത്തോടെയാണ് അതു നടത്തുന്നതെന്ന് ഇവിടെ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച് മഹാരഥന്മാരായ ഭരതനും ലക്ഷ്മണനും അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്തു. പുരോഹിതനെ മുൻനിർത്തി അഭിഷേകത്തിന്റെ ഒരുക്കങ്ങൾ ആരംഭിച്ച് രാജാക്കന്മാരും ബ്രാഹ്മണരും രാജഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. തുടർന്ന് മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നന്റെ അഭിഷേകം വിധിപ്രകാരം നടന്നു. പുരോഹിതന്റെ മുൻസ്ഥാനം വൈദികവിധിയുടെ പ്രാധാന്യം കാണിക്കുന്നു. രാമന്റെ ആജ്ഞയുടെ വേഗമേറിയ പാലനവും സഹോദരന്മാരുടെ ഐക്യവും ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്.

ആ അഭിഷേകം ശോഭനമായിരുന്നു; രാഘവനും നഗരത്തിനും അത്യധികം ആഹ്ലാദം നൽകുന്നതായിരുന്നു. അഭിഷിക്തനായ കാകുത്സ്ഥൻ ശത്രുഘ്നൻ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. കവി ഒരു ഉപമ നൽകുന്നു — പണ്ട് ഇന്ദ്രനോടൊപ്പമുള്ള ദേവന്മാർ സ്കന്ദനെ ദേവസേനാപതിയായി അഭിഷേകം ചെയ്തതുപോലെ. ഈ ഉപമ അർഥവത്താണ് — താരകാസുരനെ കൊല്ലാനാണു സ്കന്ദൻ അഭിഷിക്തനായത്; ലവണനെ കൊല്ലാനാണു ശത്രുഘ്നൻ. രണ്ടിടത്തും അഭിഷേകം അസുരവധത്തിന്റെ മുന്നോടിയാണ്. ക്ലേശമില്ലാതെ മഹാകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമൻ ശത്രുഘ്നനെ അഭിഷേകം ചെയ്തപ്പോൾ പൗരന്മാരും ബഹുശ്രുതരായ ബ്രാഹ്മണരും ആനന്ദിച്ചു. കൗസല്യയും സുമിത്രയും കൈകേയിയും മറ്റു രാജസ്ത്രീകളും രാജഭവനത്തിൽ മംഗളകർമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചു. അമ്മമാർ ഒരുമിച്ചു മംഗളം ആചരിക്കുന്നത് രഘുകുലത്തിനു വീണ്ടും കൈവന്ന സൗമനസ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുമ്പ് രാമന്റെ അഭിഷേകം തടഞ്ഞ കൈകേയി ഇന്ന് ഇളയവന്റെ അഭിഷേകത്തിൽ മംഗളം ചെയ്യുന്നു. ലവണഭയത്താൽ രാമനെ ശരണം പ്രാപിച്ച യമുനാതീരവാസികളായ മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരും അഭിഷേകവാർത്ത കേട്ട് ആനന്ദിച്ചു. ആ ജനങ്ങളെല്ലാം സന്തോഷത്തോടെ ഒത്തുചേർന്നു; രാജ്യം ഉത്സവമയമായി. ഇങ്ങനെ സർഗത്തിന്റെ ഈ ഭാഗം രാജ്യത്തിലെ എല്ലാ വർഗങ്ങളുടെയും ആനന്ദം ചിത്രീകരിക്കുന്നു.

ശത്രുഘ്നന്റെ അഭിഷേകംകൊണ്ടുതന്നെ ലവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു എന്ന് യമുനാതീരവാസികളായ ഋഷിമാർ കരുതി — അഭിഷേകം നടന്നതോടെതന്നെ ലവണന്റെ മരണം നിശ്ചിതമാണെന്ന് അവർ വിചാരിച്ചു. രാമന്റെ സങ്കൽപത്തിൽ അവർക്കു ദൃഢമായ വിശ്വാസമുണ്ട്. അനന്തരം രാഘവൻ അഭിഷിക്തനായ ശത്രുഘ്നനെ മടിയിലിരുത്തി, അവനിൽ തേജസ്സു നിറച്ചുകൊണ്ട് മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. മടിയിലിരുത്തൽ അച്ഛന്റേതുപോലുള്ള വാത്സല്യം കാണിക്കുന്നു; ദശരഥന്റെ അഭാവത്തിൽ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനാണ് അച്ഛന്റെ സ്ഥാനത്ത്. ‘തേജോ ഽഭിപൂരയൻ’ (തേജസ്സു നിറച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ സ്വന്തം തേജസ്സ് അനുജനിലേക്കു പകരുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അദ്ദേഹം പറയുന്നു — ‘ഇതാ നിനക്ക് അമോഘവും ദിവ്യവും ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നതുമായ ഒരു ശരം; സൗമ്യനായ രഘുനന്ദനാ, ഇതുകൊണ്ടു നീ ലവണനെ കൊല്ലും.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ശരത്തിന്റെ ഉത്പത്തി പറഞ്ഞുതുടങ്ങുന്നു — ‘കാകുത്സ്ഥാ, ദേവാസുരന്മാർപോലും കാണാതിരുന്ന, അജിതനും ദിവ്യനും സ്വയംഭൂവുമായ ദേവൻ മഹാർണവത്തിൽ ശയിക്കുമ്പോഴാണ് ഈ ശരം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത്.’ പ്രളയകാലത്ത് സമുദ്രത്തിൽ ശയിക്കുന്ന വിഷ്ണുവിന്റെ അവസ്ഥയാണ് ഇവിടെ നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നത്. ആയുധത്തിന്റെ ദിവ്യമായ ഉത്ഭവം അറിയുന്നതോടെ ശത്രുഘ്നന്റെ വിശ്വാസം ദൃഢമാകണം എന്നാണു രാമന്റെ അഭിപ്രായം.

രാമൻ ശരത്തിന്റെ കഥ തുടരുന്നു — ‘സകലജീവികൾക്കും അദൃശ്യനായ ആ ദേവൻ ക്രോധാവിഷ്ടനായി, ദുരാത്മാക്കളായ മധുകൈടഭന്മാരെ നശിപ്പിക്കാനായി ഈ ഉത്തമശരം സൃഷ്ടിച്ചു. ആ രണ്ട് അസുരന്മാരും സകലജീവികളെയും നശിപ്പിക്കാൻ ഒരുങ്ങിനിൽക്കുകയായിരുന്നു. മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച അദ്ദേഹം ഈ ശരംകൊണ്ട് അവരെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നു. ജനങ്ങളുടെ ഭോഗത്തിനായി കൈടഭനെയും മധുവിനെയും കൊന്നശേഷം ഈ ശരശ്രേഷ്ഠംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു.’ ഇവിടെ സൃഷ്ടിക്കു മുമ്പ് ദുഷ്ടനാശം എന്നതാണു ക്രമം — ആദ്യം വിഘ്നങ്ങളുടെ നിവാരണം, പിന്നെ സൃഷ്ടി. മധുവിന്റെ പേര് ഇവിടെ രണ്ടുവട്ടം സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു — ആദികാലത്ത് മധു എന്ന അസുരൻ ഈ ശരംകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടു; ഇന്ന് മധുവിന്റെ പുത്രനായ ലവണൻ ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ കൊല്ലപ്പെടും; ഇതു നാമസാമ്യത്തിന്റെ ഒരു സൂക്ഷ്മവിന്യാസമാണ്. തുടർന്ന് രാമൻ തന്റെ സംയമം കാണിക്കുന്നു — ‘ശത്രുഘ്നാ, രാവണവധം ആഗ്രഹിച്ചപ്പോൾപോലും ഞാൻ ഈ ശരം പ്രയോഗിച്ചില്ല; ജീവികൾക്കു വലിയ നാശം സംഭവിക്കുമല്ലോ എന്നതിനാൽ.’ ഇതിലൂടെ ശരത്തിന്റെ അപാരമായ ശക്തിയും രാമന്റെ കരുണയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാവണനുവേണ്ടിപ്പോലും പ്രയോഗിക്കാത്ത ശരമാണ് ലവണനുവേണ്ടി നൽകുന്നത് — ഇതിൽനിന്ന് ലവണവധത്തിന്റെ ഗൗരവം അറിയാം.

തുടർന്ന് രാമൻ ശത്രുവിന്റെ സാമർഥ്യം വിവരിക്കുന്നു; ശത്രുവിന്റെ ബലം അറിയാതെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത് ഉചിതമല്ലല്ലോ. മഹാത്മാവായ ത്ര്യംബകൻ — ശിവൻ — ശത്രുനാശത്തിനായി മധുവിനു നൽകിയ ഉത്തമായുധമായ ആ മഹാശൂലം ഇപ്പോൾ ലവണന്റെ അധീനതയിലാണ്. ലവണൻ ആ ശൂലം ഭവനത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചുവച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും പൂജിക്കുന്നു. അവൻ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ചെന്ന് ഉത്തമമായ ആഹാരം — ജീവികളുടെ മാംസം — നേടുന്നു. എന്നാൽ ആരെങ്കിലും യുദ്ധം ആഗ്രഹിച്ച് അവനെ വെല്ലുവിളിച്ചാൽ ആ രാക്ഷസൻ ശൂലമെടുത്ത് അവനെ ഭസ്മമാക്കുന്നു. ശൂലത്തിന്റെ ഈ ശക്തി ഇവിടെ വ്യക്തമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അതു കൈയിലുള്ളപ്പോൾ അവൻ അജയ്യനാണ്. എന്നാൽ ശൂലം ഭവനത്തിൽത്തന്നെ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു, ആഹാരത്തിനായി പുറത്തിറങ്ങുമ്പോൾ അവൻ അതു കൊണ്ടുപോകുന്നില്ല എന്നും ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ദൗർബല്യത്തിനുള്ള പഴുത്. ശിവന്റെ വരത്തെ രാമൻ അവഗണിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിനെ പ്രമാണമായി സ്വീകരിച്ച് അതിന്റെ പരിധിക്കുള്ളിൽത്തന്നെ ഉപായം അന്വേഷിക്കുന്നു. ഇതു ശ്രീരാമന്റെ ധർമബുദ്ധിയുടെയും നീതികൗശലത്തിന്റെയും ഉദാഹരണമാണ്.

രാമൻ ഉപായം ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘പുരുഷശാർദൂലമേ, ആയുധമില്ലാത്ത ആ ലവണൻ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ നീ ആയുധമേന്തി വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുക. ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിനു മുമ്പ് അവനെ യുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിക്കുക; മഹാബാഹോ, അപ്പോൾ നീ ആ രാക്ഷസനെ കൊല്ലും. മറ്റൊരു രീതിയിൽ ചെയ്താൽ അവൻ അവധ്യനായിരിക്കും; എന്നാൽ ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ, വീരാ, അവൻ നാശം പ്രാപിക്കും.’ ഒടുവിൽ രാമൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ‘ഇതെല്ലാം നിന്നോടു പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു, ശൂലത്തിന്റെ വിപര്യയവും; ശ്രീമാനായ നീലകണ്ഠന്റെ കൃത്യം ലംഘിക്കാനാവാത്തതാണല്ലോ.’ ‘വിപര്യയം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ശൂലത്തിന്റെ വിപരീതമായ പരിണാമം — ധരിക്കുമ്പോൾ രക്ഷണം, ഇല്ലാത്തപ്പോൾ വിനാശം — സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ മൗലികതത്ത്വം ഇവിടെയുണ്ട് — ശത്രുവിനു ബലമില്ലാത്ത കാലവും സ്ഥലവും തിരഞ്ഞെടുക്കണം. യുദ്ധത്തിലെ വിജയം പരാക്രമംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ബുദ്ധികൊണ്ടുംകൂടിയാണു നേടേണ്ടത്. ശത്രുഘ്നൻ ഇപ്പോൾ ദിവ്യശരംകൊണ്ടും ഉപായജ്ഞാനംകൊണ്ടും സജ്ജനാണ്; തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ അവൻ ഈ ഉപദേശം അക്ഷരംപ്രതി പാലിക്കും. ശിവന്റെ വരത്തിന്റെ ഗൗരവം സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ രാമൻ ധർമത്തിന്റെ വിജയം സാധിക്കുന്നു — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സാരം.

In the last sarga Rāma had resolved to consecrate Śatrughna king of Madhu's city. Hearing this, Śatrughna, valiant as he was, was overcome with embarrassment and spoke very slowly, for however brave, he was humble before his elder brother. First he set out the moral difficulty. "Kākutstha, lord of men, we know this to be against dharma: how can the youngest be consecrated while his elder brothers still stand?" In Raghu's line the right to rule belonged to the eldest, and Bharata and Lakṣmaṇa were both older than he. "And yet," he went on, "your command, bull among men, must certainly be carried out; your command, most fortunate one, cannot be overstepped." So he laid both sides of dharma before them, the elders' right on one hand and the king's command on the other. Then he looked for his own fault. "I have heard it from you, hero, and I have heard it from the scriptures: when my middle brother had pledged himself, I ought to have said nothing." He stresses what he had heard, as though to show how firmly the teaching was fixed in him: in his view his offence lay in speaking up and pledging himself over his elder brother's word.

"I spoke a harsh and dreadful word," he said, "'I shall kill Lavaṇa in battle,' and this plight of mine, bull among men, is the fruit of that ill-spoken word." He did not see the consecration as an honour but as a punishment. "When an elder has spoken, no reply should be made again; such a reply is bound up with unrighteousness and cut off from the world to come. So, Kākutstha, I will not make a second reply, in case a second punishment falls on me, giver of honour." There is a faint glint of humour in it too: if he answered back again, an even heavier penalty might follow! In the end he gave himself up entirely. "I am here to do your will, O king, bull among men. But, Kākutstha, delight of the Raghus, take upon yourself whatever unrighteousness may fall on me in this." He followed the teaching of the law-books that a deed done at the king's command is the king's responsibility. So Śatrughna accepted the command without giving up his humility or his sense of dharma, and there was not a trace of pride in what he said.

When the heroic, great-souled Śatrughna had spoken, Rāma was delighted, pleased by his younger brother's modesty and his acceptance of the command. He told Bharata and Lakṣmaṇa, "Bring the things needed for the consecration, and see to it carefully. This very day I will consecrate this tiger among men, Śatrughna." "This very day" shows his haste, for the seers were suffering in fear of Lavaṇa and delay was not right. "And by my order, bring the family priest, the townsmen, the officiating priests and all the ministers." A royal consecration was not merely a family celebration; it was carried out with the assent of every part of the kingdom, priests, officiants, citizens and ministers. Taking in the king's command, those great chariot-warriors did as he said. With the family priest in front, showing the primacy of the Vedic rite, the ceremonies began, kings and brahmins entered the royal palace, and the consecration of the great-souled Śatrughna went forward with due rites. Rāma's order was swiftly obeyed, and the brothers' unity is plain.

The consecration was splendid and brought great joy to Rāghava and to the whole city. Consecrated, Kākutstha shone like the sun, as Skanda once shone when the gods with Indra consecrated him commander of their army. The comparison is apt: Skanda was consecrated to kill the asura Tāraka, Śatrughna to kill Lavaṇa, and in both cases the consecration was the prelude to an asura's death. When Rāma, whose deeds cost him no strain, had consecrated Śatrughna, the citizens and the learned brahmins rejoiced. Kausalyā, Sumitrā and Kaikeyī, and the other royal women too, performed auspicious rites in the palace. The mothers celebrating together shows the harmony that had returned to Raghu's house: Kaikeyī, who once stood in the way of Rāma's consecration, now joined in blessing the consecration of the youngest. And the great-souled seers who lived on the bank of the Yamunā, who had come to Rāma for refuge from fear of Lavaṇa, rejoiced too at the news. All the people came together in gladness, and the kingdom was filled with festivity; this part of the sarga pictures the joy of every rank in the realm.

The seers of the Yamunā declared Lavaṇa as good as dead the moment Śatrughna was consecrated; once the consecration was done, they believed, his death was certain, so firm was their trust in Rāma's resolve. Then Rāghava took the newly consecrated Śatrughna on his lap, with a father's tenderness, for with Daśaratha gone the eldest brother stood in his father's place, and filling him with his own energy he spoke sweet words to him. "This is yours: an unfailing divine arrow that conquers enemy cities. With it, gentle one, delight of the Raghus, you will kill Lavaṇa." Then he told the arrow's origin. "This arrow was made, Kākutstha, when the unconquered divine Self-born lay on the great ocean, unseen by gods or demons." This refers to Viṣṇu lying on the ocean at the dissolution of the world. Rāma meant that knowing the weapon's divine source would make Śatrughna's confidence firm.

"Invisible to all beings," Rāma continued, "that god in his anger created this finest of arrows to destroy the two evil ones, Madhu and Kaiṭabha, hero, who were bent on destroying every creature. Wishing to create the three worlds, he killed the pair of them in battle with this arrow. With this chief of arrows he slew Kaiṭabha and Madhu, so that beings might have the world to enjoy, and then he made the worlds." The order is that evil is destroyed before creation: first the obstacles are removed, then the world is made. And there is a subtle play on the name Madhu: at the beginning of time an asura named Madhu fell to this arrow, and now Lavaṇa, Madhu's son, would fall to the same one. Then Rāma revealed his own restraint. "Even when I sought Rāvaṇa's death, Śatrughna, I did not loose this arrow, fearing that it would bring great loss of life among living beings." This shows both the arrow's boundless power and Rāma's compassion; an arrow held back even from Rāvaṇa was now given for Lavaṇa, which shows how much the slaying of Lavaṇa mattered.

Next Rāma described the enemy's strength, since it is unwise to fight without knowing it. "The great spear, the supreme weapon that the great-souled Three-eyed One gave Madhu to destroy his enemies, is now in Lavaṇa's keeping. He keeps it laid away in his house and worships it again and again, and he goes out in every direction to find the finest food," the flesh of living creatures. "But when anyone who wants to fight challenges him, the rākṣasa takes up the spear and burns that man to ashes." With the weapon in his hand he could not be beaten. But it is also implied that the spear stayed in his house and that he did not carry it when he went out for food, and that was the opening his weakness offered. Rāma did not belittle Śiva's boon; he treated it as binding and looked for a remedy within its limits, an example of his righteousness and his skill in statecraft.

Then Rāma gave him the plan. "So, tiger among men, before Lavaṇa has gone back into his city, while he is without that weapon, stand at the gate with your own weapon ready. Challenge him to battle before he has entered his house, bull among men, and then, mighty-armed one, you will kill the rākṣasa. Done any other way, he cannot be killed; but if you do it like this, hero, he will meet his end." And he concluded, "I have told you everything, and how the spear can turn to its holder's undoing; for what the glorious Blue-throated Śiva has ordained cannot be overstepped." The spear protected its holder, but without it he was lost. Here is a first principle of statecraft: choose the time and place where the enemy's strength is absent, for victory in war comes not by valour alone but by intelligence as well. Śatrughna was now equipped with the divine arrow and with knowledge of the stratagem, and in the sargas that follow he will carry out this counsel to the letter. Honouring Śiva's boon while still securing the triumph of dharma: that is the heart of this sarga.