ऋषिभिः तथा उक्ते रामः कृताञ्जलिः तान् ऋषीन् प्रत्युवाच — ‘लवणः किमाहारः, किमाचारः, क्व च वर्तते?’ राघवस्य वचः श्रुत्वा ते सर्वे एव ऋषयः ततः लवणः यथा ववृधे, तत् निवेदयामासुः — ‘तस्य आहारः सर्वसत्त्वानि, विशेषेण च तापसाः; आचारः नित्यं रौद्रता; वासः तथा मधुवने। सः बहुसहस्राणि सिंहव्याघ्रमृगाण्डजान् पक्षिणः मानुषान् च हत्वा नित्यम् आह्निकम् आहारं कुरुते। ततः सः महाबलः अन्तराणि अन्यानि सत्त्वानि खादते — संहारे समनुप्राप्ते व्यादितास्यः अन्तकः इव।’ तत् श्रुत्वा राघवः तान् महामुनीन् वाक्यम् उवाच — ‘तत् रक्षः घातयिष्यामि; वः भयं व्यपगच्छतु।’ रामस्य प्रश्नः युद्धनीतेः अनुसारी — शत्रोः आहारः, आचारः, वासस्थानं च ज्ञात्वा एव तस्य आक्रमणस्य योजना कार्या। कृताञ्जलित्वं ब्राह्मणेषु तस्य विनयं पुनः दर्शयति। ‘विशेषेण च तापसाः’ इति पुनरुक्तिः ऋषीणां व्यथां सूचयति — ते एव तस्य प्रियः आहारः। मधुवनं यमुनातीरे, यत्र अग्रे मधुरापुरी निवेश्यते। ‘व्यादितास्यः इव अन्तकः’ इति उपमा प्रलयकाले सर्वभक्षकस्य यमस्य; लवणस्य भक्षणं नियमरहितम्। रामस्य उत्तरं संक्षिप्तं दृढं च — ‘घातयिष्यामि’ इति णिजन्तं, अतः सः स्वयं न गमिष्यति, अन्येन घातयिष्यति इति सूक्ष्मः सङ्केतः। ऋषीणां वर्णने लवणस्य भक्षणं त्रिविधम् — वन्यपशवः, पक्षिणः, मनुष्याः; अतः तस्य उपद्रवः सर्वव्यापी। ‘यथा ववृधे’ इति वचनं सूचयति यत् ऋषयः तस्य बाल्यात् आरभ्य सर्वं वृत्तान्तं जानन्ति। रामः ऋषीणां भयं तत्क्षणम् एव अपनयति, कार्यस्य विस्तरं पश्चात् विचारयति।

तेषाम् उग्रतेजसां मुनीनां तथा प्रतिज्ञाय रघुनन्दनः सहितान् सर्वान् भ्रातॄन् उवाच — ‘कः वीरः लवणं हन्ता? कस्य अंशः सः विधीयताम् — महाबाहोः भरतस्य, धीमतः शत्रुघ्नस्य वा?’ राघवेण एवम् उक्तः भरतः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘अहम् एनं वधिष्यामि; सः मम अंशः विधीयताम्।’ धैर्यशौर्यसमन्वितं भरतस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणस्य अवरजः शत्रुघ्नः सौवर्णम् आसनं हित्वा तस्थौ। सः नराधिपं प्रणिपत्य वाक्यम् अब्रवीत् — ‘रघुनन्दन, मध्यमः महाबाहुः आर्यः भरतः कृतकर्मा — बहूनि कार्याणि कृतवान्। पुरा आर्यस्य आगमनं प्रति हृदये सन्तापं कृत्वा सः शून्याम् अयोध्यां परिपालितवान्। पार्थिव, महायशाः सः नन्दिग्रामे दुःखशय्यासु शयानः इह बहूनि दुःखानि अनुभूतवान्; फलमूलाशनः जटी चीरधरः भूत्वा अयं राघवनन्दनः ईदृशं दुःखम् अनुभूय स्थितः। राजन्, मयि प्रेष्ये स्थिते सः भूयः क्लेशं न आप्नुयात्।’ शत्रुघ्ने तथा ब्रुवति राघवः पुनः अब्रवीत्। भरतस्य तत्क्षणम् उत्साहः तस्य वीरत्वं दर्शयति; किन्तु शत्रुघ्नस्य याचना भ्रातृप्रेम्णः उत्कृष्टं निदर्शनम् — सः स्वस्य कीर्त्यर्थं न, भरतस्य विश्रामार्थं याचते। ‘कृतकर्मा’ इति — भरतः राज्यरक्षां तपश्च कृतवान्, अतः अधुना तस्य विश्रामः उचितः। रामस्य वनवासकाले भरतस्य तपस्या अत्र पुनः स्मर्यते — नन्दिग्रामः, जटाः, चीराणि, फलमूलानि। ‘प्रेष्ये मयि’ इति शत्रुघ्नः आत्मानं सेवकं मन्यते; सः लक्ष्मणस्य अनुजः, तस्य इव सेवाभावः। आसनं हित्वा उत्थानं विनयस्य सूचकम्। रामः द्वयोः एव नाम्नी गृह्णाति — भरतस्य शत्रुघ्नस्य च; लक्ष्मणस्य नाम अत्र न उक्तम्, सः तु सभायां उपस्थितः एव। शत्रुघ्नः पूर्वं कदापि मुख्यं कार्यं न अकरोत्, अतः अयम् अवसरः तस्य पराक्रमस्य प्रकाशाय। भ्रातॄणां परस्परं स्पर्धा न, अपितु परस्परस्य विश्रामाय त्यागः — एषः रघुकुलस्य आदर्शः।

रामः अवदत् — ‘काकुत्स्थ, एवं भवतु; मम शासनं क्रियताम्। अहं त्वां मधोः शुभे नगरे राज्ये अभिषेक्ष्यामि। महाबाहो, यदि भरतम् अवेक्षसे — तस्य विश्रामम् इच्छसि — तर्हि तं निवेशय; त्वं शूरः, कृतविद्यः, निवेशने नगरस्थापने च समर्थः। यमुनाजुष्टं नगरं, तथा शुभान् जनपदान् स्थापय। यः हि पार्थिवस्य वंशं समुत्पाट्य तस्य निवेशने तत्र नृपं न विधत्ते, सः नरकं गच्छति। सः त्वं पापनिश्चयं मधुसुतं लवणं हत्वा, यदि मे वाक्यम् अवेक्षसे, धर्मेण राज्यं प्रशाधि। शूर, मम वाक्यान्तरे मम वचनस्य मध्ये उत्तरं न वक्तव्यम्। बालेन कनिष्ठेन पूर्वजस्य आज्ञा कर्तव्या, अत्र संशयः नास्ति। काकुत्स्थ, वसिष्ठप्रमुखैः विप्रैः विधिमन्त्रपुरस्कृतं मम उद्यतम् अभिषेकं प्रतीच्छस्व।’ रामः शत्रुघ्नस्य प्रस्तावं स्वीकरोति, किन्तु तम् अधिकं ददाति — न केवलं युद्धं, अपितु राज्यम्। राजधर्मस्य नियमः — शत्रुवंशस्य उच्छेदे तत्र नूतनः राजा स्थापनीयः, अन्यथा देशः अराजकः भवति; एषा नीतिः नरकभयेन दृढीकृता। ‘उत्तरं न वक्तव्यम्’ इति आज्ञा शत्रुघ्नस्य सम्भाव्यम् अस्वीकारं पूर्वम् एव निवारयति — विनीतः सः ज्येष्ठस्य समक्षं राज्यं न इच्छेत्। ‘बालेन पूर्वजस्य आज्ञा कर्तव्या’ इति रामः स्वयम् अपि पितुः आज्ञां पालितवान्, अतः तस्य वचनं प्रमाणम्। अग्रिमे सर्गे शत्रुघ्नस्य अभिषेकः वर्ण्यते। ‘कृतविद्यः’, ‘समर्थः निवेशने’ इति विशेषणे शत्रुघ्नस्य योग्यतां प्रमाणयतः — सः न केवलं योद्धा, अपितु नगरनिर्माता अपि भविष्यति। मधुपुरी अग्रे मथुरा इति प्रसिद्धा, यत्र शत्रुघ्नस्य राज्यम्।

ఋషులు అలా అనగా రాముడు చేతులు జోడించి ఆ ఋషులకు ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘లవణుని ఆహారం ఏమిటి, అతని ఆచారం ఏమిటి, అతడు ఎక్కడ ఉంటాడు?’ రాఘవుని మాట విని ఆ ఋషులందరూ లవణుడు ఎలా పెరిగాడో నివేదించారు — ‘అతని ఆహారం సమస్త ప్రాణులు, ముఖ్యంగా తాపసులు; అతని ఆచారం ఎప్పుడూ రౌద్రత; అతని నివాసం మధువనంలో. అతడు అనేక వేల సింహాలనూ పెద్దపులులనూ మృగాలనూ పక్షులనూ మనుషులనూ చంపి ప్రతిరోజూ తన దైనిక ఆహారం చేసుకుంటాడు. తరువాత ఆ మహాబలుడు మధ్యమధ్యలో ఇతర ప్రాణులను కూడా తింటాడు — ప్రళయకాలం వచ్చినప్పుడు నోరు తెరిచిన యమునిలాగా.’ అది విని రాఘవుడు ఆ మహామునులతో ఇలా అన్నాడు — ‘ఆ రాక్షసుని చంపిస్తాను; మీ భయం తొలగిపోనీ.’ రాముని ప్రశ్న యుద్ధనీతిని అనుసరించినది — శత్రువు ఆహారం, ఆచారం, నివాసస్థానం తెలుసుకొన్న తరువాతే అతనిపై దాడికి ప్రణాళిక వేయాలి. చేతులు జోడించడం బ్రాహ్మణుల పట్ల అతని వినయాన్ని మళ్ళీ చూపిస్తుంది. ‘విశేషేణ చ తాపసాః’ (ముఖ్యంగా తాపసులు) అనే పునరుక్తి ఋషుల వ్యథను సూచిస్తుంది — వారే అతనికి ప్రియమైన ఆహారం. మధువనం యమునాతీరంలో ఉంది; అక్కడే ముందు మధురాపురి నిర్మించబడుతుంది. ‘నోరు తెరిచిన యమునిలా’ అనే ఉపమ ప్రళయకాలంలో అన్నిటినీ మింగే యమునిది; లవణుని భక్షణకు నియమం లేదు. రాముని సమాధానం సంక్షిప్తం, దృఢం — ‘ఘాతయిష్యామి’ (చంపిస్తాను) అనేది ణిజంత ప్రయోగం; అందువల్ల అతడు స్వయంగా వెళ్ళడు, మరొకరితో చంపిస్తాడు అనే సూక్ష్మసంకేతం ఉంది. ఋషుల వర్ణనలో లవణుని భక్షణ మూడు విధాలు — అడవి జంతువులు, పక్షులు, మనుషులు; అందువల్ల అతని ఉపద్రవం సర్వవ్యాపి. ‘యథా వవృధే’ (ఎలా పెరిగాడో) అనే మాట ఋషులకు అతని బాల్యం నుండీ వృత్తాంతమంతా తెలుసని సూచిస్తుంది. రాముడు ఋషుల భయాన్ని వెంటనే తొలగిస్తున్నాడు, పని వివరాలను తరువాత విచారిస్తాడు.

ఉగ్రతేజస్వులైన ఆ మునులకు అలా ప్రతిజ్ఞ చేసి, రఘునందనుడు కలిసి ఉన్న తమ్ముళ్ళందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘లవణుని చంపే వీరుడెవడు? ఆ బాధ్యత ఎవరి వంతుగా నిర్ణయించాలి — మహాబాహువైన భరతునిదా, బుద్ధిమంతుడైన శత్రుఘ్నునిదా?’ రాఘవుడు ఇలా అనగా భరతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నేను ఇతనిని వధిస్తాను; ఆ బాధ్యత నా వంతుగా నిర్ణయించండి.’ ధైర్యశౌర్యాలతో కూడిన భరతుని మాట విని, లక్ష్మణుని తమ్ముడైన శత్రుఘ్నుడు బంగారు ఆసనం విడిచి లేచి నిలబడ్డాడు. అతడు రాజుకు నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు — ‘రఘునందనా, మధ్యముడూ మహాబాహువూ అయిన ఆర్యుడు భరతుడు ఎన్నో పనులు చేశాడు. పూర్వం ఆర్యుని రాక కోసం హృదయంలో సంతాపపడుతూ అతడు శూన్యమైన అయోధ్యను పాలించాడు. రాజా, మహాకీర్తిమంతుడైన అతడు నందిగ్రామంలో దుఃఖశయ్యలపై పడుకొని ఇక్కడ ఎన్నో దుఃఖాలు అనుభవించాడు; ఫలమూలాలు తింటూ, జటలు ధరించి, నారచీరలు కట్టుకొని, ఈ రాఘవనందనుడు ఇలాంటి దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తూ ఉన్నాడు. రాజా, సేవకుడనైన నేను ఉండగా అతడు మళ్ళీ క్లేశం పొందకూడదు.’ శత్రుఘ్నుడు అలా అనగా రాఘవుడు మళ్ళీ అన్నాడు. భరతుని తక్షణ ఉత్సాహం అతని వీరత్వాన్ని చూపిస్తుంది; కానీ శత్రుఘ్నుని అభ్యర్థన భ్రాతృప్రేమకు ఉత్కృష్టమైన నిదర్శనం — అతడు తన కీర్తి కోసం కాక, భరతుని విశ్రాంతి కోసం అడుగుతున్నాడు. ‘కృతకర్మా’ అంటే — భరతుడు రాజ్యరక్షణా తపస్సూ చేశాడు, అందువల్ల ఇప్పుడు అతనికి విశ్రాంతి ఉచితం. రాముని వనవాసకాలంలో భరతుని తపస్సు ఇక్కడ మళ్ళీ స్మరించబడుతోంది — నందిగ్రామం, జటలు, నారచీరలు, ఫలమూలాలు. ‘ప్రేష్యే మయి’ (సేవకుడనైన నేను) అంటూ శత్రుఘ్నుడు తనను సేవకునిగా భావిస్తున్నాడు; అతడు లక్ష్మణుని తమ్ముడు, అతనిలాగే సేవాభావం గలవాడు. ఆసనం విడిచి లేవడం వినయానికి సూచన. రాముడు ఇద్దరి పేర్లే తీసుకుంటున్నాడు — భరతునిదీ శత్రుఘ్నునిదీ; లక్ష్మణుని పేరు ఇక్కడ చెప్పలేదు, అతడు సభలో ఉన్నప్పటికీ. శత్రుఘ్నుడు ఇంతకుముందెప్పుడూ ముఖ్యమైన పని చేయలేదు; అందువల్ల ఈ అవకాశం అతని పరాక్రమం ప్రకాశించడానికి. సోదరుల మధ్య పోటీ కాదు, ఒకరి విశ్రాంతి కోసం మరొకరి త్యాగం — ఇది రఘుకులపు ఆదర్శం.

రాముడు అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థా, అలాగే కానివ్వు; నా ఆజ్ఞను పాలించు. నిన్ను మధువు శుభనగరంలో రాజ్యాభిషిక్తుని చేస్తాను. మహాబాహూ, నీవు భరతుని గురించి ఆలోచిస్తే — అతని విశ్రాంతిని కోరితే — అతనిని ఇక్కడే ఉండనిచ్చి నీవు వెళ్ళు; నీవు శూరుడవు, విద్య నేర్చినవాడవు, నగరాన్ని స్థాపించడంలో సమర్థుడవు. యమునాతీరంలో నగరాన్నీ, శుభమైన జనపదాలనూ స్థాపించు. ఒక రాజు వంశాన్ని పెకలించివేసి, ఆ స్థానంలో మరొక రాజును నిలపనివాడు నరకానికి వెళ్తాడు. ఆ నీవు పాపనిశ్చయుడైన మధువు కుమారుడు లవణుని చంపి, నా మాటను గౌరవిస్తే, ధర్మంతో రాజ్యాన్ని పాలించు. శూరా, నా మాటకు మధ్యలో ఎదురు సమాధానం చెప్పకూడదు. చిన్నవాడు పెద్దవాని ఆజ్ఞను పాలించాలి, ఇందులో సందేహం లేదు. కాకుత్స్థా, వసిష్ఠుడు మొదలైన విప్రులు విధిపూర్వకంగా మంత్రాలతో చేసే, నేను సిద్ధం చేసిన అభిషేకాన్ని స్వీకరించు.’ రాముడు శత్రుఘ్నుని ప్రతిపాదనను స్వీకరిస్తున్నాడు, కానీ అతనికి అంతకంటే ఎక్కువ ఇస్తున్నాడు — యుద్ధం మాత్రమే కాదు, రాజ్యం కూడా. రాజధర్మపు నియమం — శత్రువంశాన్ని నిర్మూలించినప్పుడు అక్కడ కొత్త రాజును స్థాపించాలి, లేకపోతే దేశం అరాజకమవుతుంది; ఈ నీతి నరకభయంతో దృఢపరచబడింది. ‘ఎదురు సమాధానం చెప్పకూడదు’ అనే ఆజ్ఞ శత్రుఘ్నుడు నిరాకరించే అవకాశాన్ని ముందుగానే నివారిస్తుంది — వినయవంతుడైన అతడు అన్నల ఎదుట రాజ్యాన్ని కోరుకోడు. ‘చిన్నవాడు పెద్దవాని ఆజ్ఞ పాలించాలి’ — రాముడు స్వయంగా తండ్రి ఆజ్ఞను పాలించాడు, అందువల్ల అతని మాట ప్రమాణం. తరువాతి సర్గలో శత్రుఘ్నుని అభిషేకం వర్ణించబడుతుంది. ‘కృతవిద్యః’ (విద్య నేర్చినవాడు), ‘సమర్థః నివేశనే’ (నగరస్థాపనలో సమర్థుడు) అనే విశేషణాలు శత్రుఘ్నుని యోగ్యతను నిరూపిస్తాయి — అతడు యోధుడు మాత్రమే కాదు, నగరనిర్మాత కూడా అవుతాడు. మధుపురి ముందు మధుర అని ప్రసిద్ధమైంది, అక్కడ శత్రుఘ్నుని రాజ్యం.

முனிவர்கள் அவ்வாறு சொன்னதும் ராமன் கைகூப்பி அந்த முனிவர்களுக்கு மறுமொழி சொன்னான் — ‘லவணனின் உணவு என்ன? அவன் நடத்தை என்ன? அவன் எங்கே இருக்கிறான்?’ ராகவனின் சொல்லைக் கேட்டு அந்த முனிவர்கள் அனைவரும் லவணன் எவ்வாறு வளர்ந்தான் என்பதைத் தெரிவித்தனர் — ‘அவன் உணவு எல்லா உயிர்களும், சிறப்பாகத் தவசிகள்; அவன் நடத்தை என்றும் கொடுமையே; அவன் வசிப்பது மதுவனத்தில். அவன் பல்லாயிரக்கணக்கான சிங்கங்களையும் புலிகளையும் மான்களையும் பறவைகளையும் மனிதர்களையும் கொன்று நாள்தோறும் தன் அன்றாட உணவாகக் கொள்கிறான். பின்னர் பெருவலிமையுடைய அவன் இடைவேளைகளில் மற்ற உயிர்களையும் தின்கிறான் — ஊழிக்காலம் வந்தபோது வாய்திறந்து நிற்கும் யமனைப் போல.’ அதைக் கேட்டு ராகவன் அந்த மாமுனிவர்களிடம் சொன்னான் — ‘அந்த ராக்ஷசனைக் கொல்விப்பேன்; உங்கள் அச்சம் நீங்கட்டும்.’ ராமனின் கேள்வி போர்நெறியைப் பின்பற்றியது — பகைவனின் உணவு, நடத்தை, வாழிடம் ஆகியவற்றை அறிந்த பின்னரே அவனைத் தாக்கத் திட்டமிடவேண்டும். கைகூப்புதல் அந்தணர்களிடம் அவன் கொண்ட பணிவை மீண்டும் காட்டுகிறது. ‘சிறப்பாகத் தவசிகள்’ என்ற மறுகூற்று முனிவர்களின் வேதனையைச் சுட்டுகிறது — அவர்களே அவனுக்கு விருப்பமான உணவு. மதுவனம் யமுனைக் கரையில் உள்ளது; அங்கே பின்னர் மதுரா நகரம் அமைக்கப்படுகிறது. ‘வாய்திறந்து நிற்கும் யமனைப் போல’ என்ற உவமை ஊழிக்காலத்தில் எல்லாவற்றையும் விழுங்கும் யமனைக் குறிக்கிறது; லவணனின் உண்ணுதல் எந்த நியதிக்கும் உட்படாதது. ராமனின் மறுமொழி சுருக்கமானது, உறுதியானது — ‘காதயிஷ்யாமி’ (கொல்விப்பேன்) என்பது பிறவினை வடிவம்; ஆகவே அவன் தானே செல்லமாட்டான், மற்றொருவரைக் கொண்டு கொல்விப்பான் என்ற நுட்பமான குறிப்பு இதில் உள்ளது. முனிவர்களின் வருணனையில் லவணனின் உணவு மூவகை — காட்டு விலங்குகள், பறவைகள், மனிதர்கள்; ஆகவே அவனுடைய கொடுமை எங்கும் பரவியது. ‘எவ்வாறு வளர்ந்தான்’ என்ற சொல், முனிவர்கள் அவனுடைய சிறுவயது முதலான எல்லா வரலாற்றையும் அறிந்திருக்கின்றனர் என்பதைச் சுட்டுகிறது. ராமன் முனிவர்களின் அச்சத்தை உடனே நீக்குகிறான்; காரியத்தின் விவரத்தைப் பின்னர் ஆராய்கிறான்.

கடுமையான ஒளியுடைய அந்த முனிவர்களுக்கு அவ்வாறு உறுதியளித்துவிட்டு, ரகுநந்தனன் ஒன்றுகூடியிருந்த தம்பியர் அனைவரிடமும் சொன்னான் — ‘லவணனைக் கொல்லும் வீரன் யார்? இந்தப் பணி யாருடைய பங்காக வைக்கப்படட்டும் — நீண்ட கைகளுடைய பரதனுடையதா, அறிவுடைய சத்ருக்னனுடையதா?’ ராகவன் இவ்வாறு கேட்டதும் பரதன் சொன்னான் — ‘நான் இவனைக் கொல்வேன்; இது என் பங்காக வைக்கப்படட்டும்.’ மனவுறுதியும் வீரமும் நிறைந்த பரதனின் சொல்லைக் கேட்டு, லக்ஷ்மணனின் தம்பியான சத்ருக்னன் பொன்னாசனத்தை விட்டு எழுந்து நின்றான். அவன் அரசனை வணங்கிச் சொன்னான் — ‘ரகுநந்தனரே, நடுவரான, நீண்ட கைகளுடைய ஐயன் பரதர் பல பணிகளைச் செய்து முடித்தவர். முன்பு ஐயனின் வருகையை எதிர்நோக்கி இதயத்தில் வேதனையுடன் அவர் வெறிச்சோடிய அயோத்தியைக் காத்தார். அரசே, பெரும்புகழுடைய அவர் நந்திகிராமத்தில் துயரப் படுக்கைகளில் படுத்து இங்கே பல துயரங்களை அனுபவித்தார்; கனிகளையும் கிழங்குகளையும் உண்டு, சடைமுடி தரித்து, மரவுரி அணிந்து, ராகவ குலத்தை மகிழ்விக்கும் இவர் இத்தகைய துயரத்தை அனுபவித்து நின்றார். அரசே, நான் பணியாளனாக இருக்கும்போது அவர் மீண்டும் துன்பத்தை அடையவேண்டாம்.’ சத்ருக்னன் அவ்வாறு சொன்னதும் ராகவன் மீண்டும் சொன்னான். பரதனின் உடனடி ஆர்வம் அவன் வீரத்தைக் காட்டுகிறது; ஆனால் சத்ருக்னனின் வேண்டுகோள் உடன்பிறப்புப் பாசத்துக்கு உயர்ந்த எடுத்துக்காட்டு — அவன் தன் புகழுக்காக அன்று, பரதனின் ஓய்வுக்காகக் கேட்கிறான். ‘பணிகளைச் செய்து முடித்தவர்’ — பரதன் அரசைக் காத்ததோடு தவமும் செய்தான்; ஆகவே இப்போது அவனுக்கு ஓய்வு தகுந்தது. ராமனின் வனவாசக் காலத்தில் பரதன் செய்த தவம் இங்கே மீண்டும் நினைவுகூரப்படுகிறது — நந்திகிராமம், சடைமுடி, மரவுரி, கனிகள், கிழங்குகள். ‘நான் பணியாளனாக இருக்கும்போது’ என்பதால் சத்ருக்னன் தன்னைப் பணியாளனாகக் கருதுகிறான்; அவன் லக்ஷ்மணனின் தம்பி; அவனைப் போலவே தொண்டுள்ளம் கொண்டவன். ஆசனத்தை விட்டு எழுந்து நிற்றல் பணிவைச் சுட்டுகிறது. ராமன் இருவர் பெயர்களை மட்டுமே குறிப்பிடுகிறான் — பரதன், சத்ருக்னன்; லக்ஷ்மணனின் பெயர் இங்கே சொல்லப்படவில்லை; எனினும் அவன் அவையில் இருக்கவே செய்கிறான். சத்ருக்னன் இதற்கு முன் எந்த முக்கியப் பணியையும் செய்ததில்லை; ஆகவே இந்த வாய்ப்பு அவன் வீரத்தை வெளிப்படுத்துவதற்கானது. உடன்பிறந்தோரிடையே போட்டி இல்லை; ஒருவர் மற்றவரின் ஓய்வுக்காகத் துறக்கின்றனர் — இதுவே ரகுகுலத்தின் இலட்சியம்.

ராமன் சொன்னான் — ‘காகுத்ஸ்தனே, அப்படியே ஆகட்டும்; என் ஆணையை நிறைவேற்று. நான் உன்னை மதுவின் அழகிய நகரில் அரசனாக முடிசூட்டுவேன். நீண்ட கைகளுடையவனே, நீ பரதனைப் பற்றி எண்ணினால் — அவனுக்கு ஓய்வு வேண்டுமென்று விரும்பினால் — நீயே அந்த நகரை நிறுவு; நீ சூரன், கல்வி கற்றவன், நகரை நிறுவுவதில் வல்லவன். யமுனை பாயும் நகரையும் அழகிய நாட்டுப்புறங்களையும் நிறுவு. ஓர் அரசனின் வம்சத்தை வேரோடு அகற்றிவிட்டு அவன் இருப்பிடத்தில் ஓர் அரசனை அமர்த்தாதவன் நரகத்துக்குச் செல்கிறான். ஆகவே நீ பாவச் சிந்தையுடைய மதுவின் மகன் லவணனைக் கொன்று, என் சொல்லை மதித்தால், அறத்தின்படி அரசாள்வாயாக. சூரனே, என் சொல்லுக்கு இடையில் மறுமொழி சொல்லக் கூடாது. இளையவன் மூத்தவனின் ஆணையை நிறைவேற்றவேண்டும்; இதில் ஐயமில்லை. காகுத்ஸ்தனே, வசிஷ்டர் முதலிய அந்தணர்களால் விதிமுறைப்படியும் மந்திரங்களுடனும் நடத்தப்படும், நான் ஏற்பாடு செய்யும் முடிசூட்டலை ஏற்றுக்கொள்.’ ராமன் சத்ருக்னனின் வேண்டுகோளை ஏற்கிறான்; ஆனால் அவனுக்கு அதைவிட மிகுதியாகத் தருகிறான் — போர் மட்டுமன்று, அரசும். அரசநெறியின் நியதி — பகைவனின் வம்சம் அழிக்கப்பட்டால் அங்கே புதிய அரசன் அமர்த்தப்படவேண்டும்; இல்லையெனில் நாடு அரசனற்றதாகிவிடும்; இந்த நெறி நரக அச்சத்தால் உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. ‘மறுமொழி சொல்லக் கூடாது’ என்ற ஆணை சத்ருக்னன் மறுக்கக்கூடும் என்பதை முன்னரே தடுக்கிறது — பணிவுடைய அவன் மூத்தவர்கள் முன்னிலையில் அரசை விரும்பமாட்டான். ‘இளையவன் மூத்தவனின் ஆணையை நிறைவேற்றவேண்டும்’ — ராமனே தந்தையின் ஆணையைப் பேணியவன்; ஆகவே அவன் சொல் சான்றாகிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் சத்ருக்னனின் முடிசூட்டல் விவரிக்கப்படுகிறது. ‘கல்வி கற்றவன்’, ‘நகரை நிறுவுவதில் வல்லவன்’ என்ற அடைமொழிகள் சத்ருக்னனின் தகுதியை உறுதிப்படுத்துகின்றன — அவன் போர்வீரன் மட்டுமன்று, நகரை நிர்மாணிப்பவனாகவும் விளங்குவான். மதுபுரி பின்னர் மதுரா என்று புகழ்பெற்றது; அங்கே சத்ருக்னனின் அரசு அமைந்தது.

ಋಷಿಗಳು ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಲವಣನ ಆಹಾರವೇನು, ಆಚಾರವೇನು, ಅವನು ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ?’ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಋಷಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಲವಣನು ಹೇಗೆ ಬೆಳೆದನೆಂಬುದನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು — ‘ಅವನ ಆಹಾರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಗಳು; ಆಚಾರ ನಿತ್ಯವೂ ರೌದ್ರತೆ; ವಾಸ ಮಧುವನದಲ್ಲಿ. ಅವನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಮೃಗ, ಪಕ್ಷಿ, ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕೊಂದು ನಿತ್ಯವೂ ದಿನದ ಆಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಬಲನು ನಡುನಡುವೆ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಸಂಹಾರಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಬಾಯ್ದೆರೆದ ಅಂತಕನಂತೆ.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಆ ಮಹಾಮುನಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಿಮ್ಮ ಭಯ ದೂರವಾಗಲಿ.’ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಯುದ್ಧನೀತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾದುದು — ಶತ್ರುವಿನ ಆಹಾರ, ಆಚಾರ, ವಾಸಸ್ಥಾನ ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವನ ಮೇಲಿನ ಆಕ್ರಮಣದ ಯೋಜನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಕೈಮುಗಿಯುವಿಕೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿನಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಗಳು’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಋಷಿಗಳ ವ್ಯಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರೇ ಅವನ ಪ್ರಿಯ ಆಹಾರ. ಮಧುವನವು ಯಮುನಾತೀರದಲ್ಲಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಮಧುರಾಪುರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಾಯ್ದೆರೆದ ಅಂತಕನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನುಂಗುವ ಯಮನದು; ಲವಣನ ಭಕ್ಷಣೆಗೆ ಯಾವ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ದೃಢವೂ ಆಗಿದೆ — ‘ಘಾತಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಕೊಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬುದು ಪ್ರೇರಣಾರ್ಥಕ ರೂಪ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಕೇತ. ಋಷಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಲವಣನ ಭಕ್ಷಣೆ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಕಾಡುಮೃಗಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಉಪದ್ರವ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ. ‘ಯಥಾ ವವೃಧೇ’ (ಹೇಗೆ ಬೆಳೆದನೆಂಬುದನ್ನು) ಎಂಬ ಮಾತು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಅವನ ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವೂ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಋಷಿಗಳ ಭಯವನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ದೂರಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕಾರ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಅನಂತರ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಹಾಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ ರಘುನಂದನನು ಒಟ್ಟಿಗಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ತಮ್ಮಂದಿರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ವೀರನು ಯಾರು? ಅದು ಯಾರ ಪಾಲಿಗೆ ವಹಿಸಲ್ಪಡಬೇಕು — ಮಹಾಬಾಹು ಭರತನದೋ, ಧೀಮಂತನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನದೋ?’ ರಾಘವನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು ಭರತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ; ಅದು ನನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ವಹಿಸಲ್ಪಡಲಿ.’ ಧೈರ್ಯಶೌರ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಮ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಚಿನ್ನದ ಆಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎದ್ದುನಿಂತನು. ಅವನು ನರಾಧಿಪನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಘುನಂದನನೇ, ಮಧ್ಯಮನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ಆರ್ಯ ಭರತನು ಕೃತಕರ್ಮ — ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಆರ್ಯನ ಆಗಮನಕ್ಕಾಗಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಂತಾಪಪಡುತ್ತ ಅವನು ಶೂನ್ಯವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು. ಪಾರ್ಥಿವನೇ, ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯು ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಹಾಸಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು; ಫಲಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತ, ಜಟಾಧಾರಿಯಾಗಿ, ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟು ಈ ರಾಘವನಂದನನು ಇಂತಹ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜನೇ, ಸೇವಕನಾದ ನಾನು ಇರುವಾಗ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಕ್ಲೇಶಪಡಬಾರದು.’ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು ರಾಘವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು. ಭರತನ ತಕ್ಷಣದ ಉತ್ಸಾಹ ಅವನ ವೀರತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಯಾಚನೆ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮದ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ನಿದರ್ಶನ — ಅವನು ತನ್ನ ಕೀರ್ತಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಭರತನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೃತಕರ್ಮಾ’ ಎಂದರೆ — ಭರತನು ರಾಜ್ಯರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ತಪಸ್ಸನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಅವನ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಉಚಿತ. ರಾಮನ ವನವಾಸಕಾಲದ ಭರತನ ತಪಸ್ಸು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ನಂದಿಗ್ರಾಮ, ಜಟೆ, ನಾರುಮಡಿ, ಫಲಮೂಲಗಳು. ‘ಪ್ರೇಷ್ಯೇ ಮಯಿ’ (ಸೇವಕನಾದ ನಾನು) ಎಂದು ಶತ್ರುಘ್ನನು ತನ್ನನ್ನು ಸೇವಕನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಮ್ಮ, ಅವನಂತೆಯೇ ಸೇವಾಭಾವ. ಆಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎದ್ದುದು ವಿನಯದ ಸೂಚಕ. ರಾಮನು ಇಬ್ಬರ ಹೆಸರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಭರತ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಿದ್ದಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ. ಸೋದರರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಲ್ಲ, ಒಬ್ಬರ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ತ್ಯಾಗ — ಇದು ರಘುಕುಲದ ಆದರ್ಶ.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ; ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಮಧುವಿನ ಶುಭ ನಗರದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನೀನು ಭರತನನ್ನು ಗಮನಿಸುವೆಯಾದರೆ — ಅವನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ — ಅವನನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ಇರಿಸು; ನೀನು ಶೂರ, ಕೃತವಿದ್ಯ, ನಗರನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥ. ಯಮುನೆಯಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ನಗರವನ್ನೂ ಶುಭವಾದ ಜನಪದಗಳನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸು. ಯಾವನು ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ವಂಶವನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆದು ಅವನ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ರಾಜನನ್ನು ನೇಮಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಪಾಪನಿಶ್ಚಯನಾದ ಮಧುವಿನ ಮಗ ಲವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸುವೆಯಾದರೆ, ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳು. ಶೂರನೇ, ನನ್ನ ಮಾತಿನ ನಡುವೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡಬಾರದು. ಕಿರಿಯವನು ಹಿರಿಯವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ವಸಿಷ್ಠನೇ ಮೊದಲಾದ ವಿಪ್ರರಿಂದ ವಿಧಿಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಾನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರುವ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ರಾಮನು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ. ರಾಜಧರ್ಮದ ನಿಯಮ — ಶತ್ರುವಂಶವನ್ನು ಉಚ್ಛೇದಿಸಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಹೊಸ ರಾಜನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ದೇಶವು ಅರಾಜಕವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ನೀತಿಯನ್ನು ನರಕಭಯದಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಉತ್ತರ ಕೊಡಬಾರದು’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸಂಭಾವ್ಯ ನಿರಾಕರಣೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ತಡೆಯುತ್ತದೆ — ವಿನೀತನಾದ ಅವನು ಹಿರಿಯರ ಎದುರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಲಾರ. ‘ಕಿರಿಯವನು ಹಿರಿಯವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು’ — ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ಪ್ರಮಾಣ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕೃತವಿದ್ಯ’, ‘ನಗರನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಲ್ಲ, ನಗರನಿರ್ಮಾತನೂ ಆಗುವನು. ಮಧುಪುರಿ ಮುಂದೆ ಮಥುರಾ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಅಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ರಾಜ್ಯ.

ഋഷിമാർ അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാമൻ കൈകൂപ്പി ആ ഋഷിമാരോടു ചോദിച്ചു: ‘ലവണന്റെ ആഹാരമെന്താണ്? ആചാരമെന്താണ്? അവൻ എവിടെയാണു വസിക്കുന്നത്?’ രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ആ ഋഷിമാരെല്ലാം ലവണൻ എങ്ങനെ വളർന്നുവന്നുവെന്ന് അറിയിച്ചു: ‘അവന്റെ ആഹാരം എല്ലാ ജീവികളുമാണ്, വിശേഷിച്ചും താപസന്മാർ; അവന്റെ ആചാരം എപ്പോഴും രൗദ്രതയാണ്; വാസം മധുവനത്തിലും. അനേകായിരം സിംഹങ്ങളെയും പുലികളെയും മൃഗങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും മനുഷ്യരെയും കൊന്ന് അവൻ ദിവസേന തന്റെ ആഹാരം കഴിക്കുന്നു. പിന്നെ ഇടയ്ക്കിടെ മറ്റു ജീവികളെയും ആ മഹാബലൻ തിന്നുന്നു — പ്രളയകാലം വന്നെത്തുമ്പോൾ വായ് പിളർന്നു നിൽക്കുന്ന അന്തകനെപ്പോലെ.’ ഇതു കേട്ട് രാഘവൻ ആ മഹാമുനിമാരോടു പറഞ്ഞു: ‘ആ രാക്ഷസനെ ഞാൻ കൊല്ലിക്കും; നിങ്ങളുടെ ഭയം നീങ്ങട്ടെ.’ രാമന്റെ ചോദ്യം യുദ്ധനീതിക്ക് അനുസൃതമാണ് — ശത്രുവിന്റെ ആഹാരം, ആചാരം, വാസസ്ഥാനം എന്നിവ അറിഞ്ഞശേഷം മാത്രമേ അവനെ ആക്രമിക്കാനുള്ള പദ്ധതി തയ്യാറാക്കാവൂ. കൈകൂപ്പൽ ബ്രാഹ്മണരോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയം വീണ്ടും കാണിക്കുന്നു. ‘വിശേഷിച്ചും താപസന്മാർ’ എന്ന ആവർത്തനം ഋഷിമാരുടെ വ്യഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവരാണ് അവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട ആഹാരം. മധുവനം യമുനാതീരത്താണ്; അവിടെയാണു പിന്നീട് മഥുരാപുരി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘വായ് പിളർന്ന അന്തകനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ പ്രളയകാലത്ത് എല്ലാറ്റിനെയും വിഴുങ്ങുന്ന യമനെക്കുറിച്ചുള്ളതാണ്; ലവണന്റെ ഭക്ഷണത്തിനു യാതൊരു നിയമവുമില്ല. രാമന്റെ മറുപടി സംക്ഷിപ്തവും ദൃഢവുമാണ് — ‘ഘാതയിഷ്യാമി’ (കൊല്ലിക്കും) എന്നതു പ്രേരണാർഥരൂപമാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹം സ്വയം പോകില്ല, മറ്റൊരാളെക്കൊണ്ടു കൊല്ലിക്കും എന്നൊരു സൂക്ഷ്മസൂചനയുണ്ട്. ഋഷിമാരുടെ വർണനയിൽ ലവണന്റെ ഭക്ഷണം മൂന്നുതരമാണ് — വന്യമൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മനുഷ്യർ; അതിനാൽ അവന്റെ ഉപദ്രവം സർവവ്യാപിയാണ്. ‘യഥാ വവൃധേ’ (എങ്ങനെ വളർന്നുവോ) എന്ന വാക്ക് സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അവന്റെ ബാല്യംമുതലുള്ള എല്ലാ വൃത്താന്തവും ഋഷിമാർക്ക് അറിയാമെന്നാണ്. രാമൻ ഋഷിമാരുടെ ഭയം ഉടനടി നീക്കുന്നു; കാര്യത്തിന്റെ വിശദാംശങ്ങൾ പിന്നീട് ആലോചിക്കുന്നു.

ഉഗ്രതേജസ്വികളായ ആ മുനിമാരോട് അങ്ങനെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തശേഷം രഘുനന്ദനൻ അവിടെ ഒത്തുകൂടിയിരുന്ന എല്ലാ സഹോദരന്മാരോടും പറഞ്ഞു: ‘ഏതു വീരനാണ് ലവണനെ കൊല്ലുക? ആരുടെ പങ്കായി അതു നിശ്ചയിക്കണം — മഹാബാഹുവായ ഭരതന്റേതോ, ബുദ്ധിമാനായ ശത്രുഘ്നന്റേതോ?’ രാഘവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഭരതൻ പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ അവനെ കൊല്ലാം; അത് എന്റെ പങ്കായി നിശ്ചയിക്കുക.’ ധൈര്യവും ശൗര്യവും നിറഞ്ഞ ഭരതന്റെ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ അനുജനായ ശത്രുഘ്നൻ സ്വർണാസനം വിട്ട് എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. അവൻ നരാധിപനെ വണങ്ങി പറഞ്ഞു: ‘രഘുനന്ദനാ, മധ്യമനും മഹാബാഹുവുമായ ആര്യൻ ഭരതൻ അനേകം കർമങ്ങൾ ചെയ്തുകഴിഞ്ഞവനാണ്. മുമ്പ് ആര്യന്റെ മടങ്ങിവരവു കാത്ത് ഹൃദയത്തിൽ സന്താപം പേറിക്കൊണ്ട് അദ്ദേഹം ശൂന്യമായ അയോധ്യയെ പരിപാലിച്ചു. രാജാവേ, മഹായശസ്വിയായ അദ്ദേഹം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ദുഃഖശയ്യകളിൽ കിടന്ന് ഇവിടെ അനേകം ദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു; ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ച്, ജടയും മരവുരിയും ധരിച്ച്, ഈ രാഘവനന്ദനൻ ഇത്തരം ദുഃഖം അനുഭവിച്ചുകഴിഞ്ഞു. രാജാവേ, ഈ സേവകനായ ഞാൻ ഇവിടെയുള്ളപ്പോൾ അദ്ദേഹം വീണ്ടും ക്ലേശം അനുഭവിക്കരുത്.’ ശത്രുഘ്നൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാഘവൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു. ഭരതന്റെ ഉടനടിയുള്ള ഉത്സാഹം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വീരത്വം കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ ശത്രുഘ്നന്റെ അപേക്ഷ സഹോദരസ്നേഹത്തിന്റെ ഉത്കൃഷ്ടമായ ഉദാഹരണമാണ് — സ്വന്തം കീർത്തിക്കുവേണ്ടിയല്ല, ഭരതന്റെ വിശ്രമത്തിനുവേണ്ടിയാണ് അവൻ അപേക്ഷിക്കുന്നത്. ‘കൃതകർമാ’ (കർമം ചെയ്തുകഴിഞ്ഞവൻ) — ഭരതൻ രാജ്യരക്ഷയും തപസ്സും ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു; അതിനാൽ ഇനി അദ്ദേഹത്തിനു വിശ്രമമാണ് ഉചിതം. രാമന്റെ വനവാസകാലത്തെ ഭരതന്റെ തപസ്സ് ഇവിടെ വീണ്ടും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു — നന്ദിഗ്രാമം, ജട, മരവുരി, ഫലമൂലങ്ങൾ. ‘പ്രേഷ്യേ മയി’ (സേവകനായ ഞാൻ) എന്നതിലൂടെ ശത്രുഘ്നൻ തന്നെത്തന്നെ സേവകനായി കരുതുന്നു; അവൻ ലക്ഷ്മണന്റെ അനുജനാണ്, അവനെപ്പോലെതന്നെ സേവനഭാവമുള്ളവൻ. ആസനം വിട്ട് എഴുന്നേൽക്കുന്നതു വിനയത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. രാമൻ രണ്ടുപേരുടെ പേരുകൾ മാത്രമേ പറയുന്നുള്ളൂ — ഭരതന്റെയും ശത്രുഘ്നന്റെയും; ലക്ഷ്മണന്റെ പേര് ഇവിടെ പറയുന്നില്ല, എങ്കിലും അവൻ സഭയിൽ ഉണ്ടുതാനും. ശത്രുഘ്നൻ മുമ്പൊരിക്കലും മുഖ്യമായ ഒരു കർമം ചെയ്തിട്ടില്ല; അതിനാൽ ഈ അവസരം അവന്റെ പരാക്രമം പ്രകാശിപ്പിക്കാനുള്ളതാണ്. സഹോദരന്മാർ തമ്മിൽ മത്സരമല്ല, പരസ്പരം വിശ്രമം നൽകാനുള്ള ത്യാഗമാണ് — ഇതാണു രഘുകുലത്തിന്റെ ആദർശം.

രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘കാകുത്സ്ഥാ, അങ്ങനെയാകട്ടെ; എന്റെ ആജ്ഞ നിറവേറ്റുക. മധുവിന്റെ മനോഹരമായ നഗരത്തിൽ ഞാൻ നിന്നെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യും. മഹാബാഹോ, ഭരതന്റെ വിശ്രമം നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തെ ഇവിടെ വിശ്രമിക്കാൻ വിടുക; നീ ശൂരനും വിദ്യ അഭ്യസിച്ചവനും നഗരസ്ഥാപനത്തിൽ സമർഥനുമാണ്. യമുനാതീരത്ത് ഒരു നഗരവും മംഗളകരമായ ജനപദങ്ങളും സ്ഥാപിക്കുക. ഒരു രാജാവിന്റെ വംശം പിഴുതെറിഞ്ഞശേഷം അവിടെ ഒരു രാജാവിനെ അവരോധിക്കാത്തവൻ നരകത്തിൽ പോകും. അതിനാൽ പാപനിശ്ചയനായ മധുപുത്രൻ ലവണനെ കൊന്ന്, എന്റെ വാക്കിനെ നീ മാനിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ധർമമനുസരിച്ചു രാജ്യം ഭരിക്കുക. ശൂരാ, എന്റെ വാക്കിനിടയിൽ മറുപടി പറയരുത്. ഇളയവൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കണം, ഇതിൽ സംശയമില്ല. കാകുത്സ്ഥാ, വസിഷ്ഠൻ തുടങ്ങിയ വിപ്രന്മാർ വിധിപ്രകാരം മന്ത്രങ്ങളോടെ നടത്താൻ ഞാൻ ഒരുക്കുന്ന അഭിഷേകം സ്വീകരിക്കുക.’ രാമൻ ശത്രുഘ്നന്റെ നിർദേശം സ്വീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവന് അതിലധികം നൽകുന്നു — യുദ്ധം മാത്രമല്ല, രാജ്യവും. രാജധർമത്തിന്റെ നിയമം — ശത്രുവംശം ഉന്മൂലനം ചെയ്താൽ അവിടെ പുതിയ രാജാവിനെ സ്ഥാപിക്കണം; അല്ലാത്തപക്ഷം ദേശം അരാജകമാകും; ഈ നീതി നരകഭയംകൊണ്ടു ദൃഢീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘മറുപടി പറയരുത്’ എന്ന ആജ്ഞ ശത്രുഘ്നന്റെ സാധ്യമായ വിസമ്മതത്തെ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ തടയുന്നു — വിനീതനായ അവൻ ജ്യേഷ്ഠന്മാരുടെ മുന്നിൽ രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുകയില്ലല്ലോ. ‘ഇളയവൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കണം’ — രാമൻ സ്വയം അച്ഛന്റെ ആജ്ഞ പാലിച്ചവനാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു പ്രമാണമാണ്. ശത്രുഘ്നന്റെ അഭിഷേകം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കൃതവിദ്യഃ’ (വിദ്യ അഭ്യസിച്ചവൻ), ‘സമർഥോ നിവേശനേ’ (നഗരസ്ഥാപനത്തിൽ സമർഥൻ) എന്നീ വിശേഷണങ്ങൾ ശത്രുഘ്നന്റെ യോഗ്യത തെളിയിക്കുന്നു — അവൻ യോദ്ധാവു മാത്രമല്ല, നഗരനിർമാതാവുമാകും. മധുപുരി പിന്നീട് മഥുര എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി; അവിടെയായിരുന്നു ശത്രുഘ്നന്റെ രാജ്യം.

When the seers had spoken, Rāma, with joined palms, humble as ever before brahmins, asked them, "What does Lavaṇa eat, how does he behave, and where does he live?" His question followed the rules of war: an enemy's food, habits and dwelling must be known before an attack is planned. All the seers then told him how Lavaṇa had grown, for they knew his whole history from childhood. "His food is every living creature, and ascetics above all," they said; they were his favourite prey, and they said so with pain. "His conduct is always cruelty, and he lives in the Madhu forest. He kills many thousands of lions, tigers, deer and birds, and men as well, and makes them his daily meal. And then the mighty demon devours other creatures besides, like Death with jaws gaping when the time of universal destruction has come." Beasts of the forest, birds and men, his ravages reached them all, and like Death at the world's end he devoured without restraint. The Madhu forest lay on the Yamunā, where the city of Madhurā would later be founded. Hearing this, Rāghava said to the great sages, "I shall have that rākṣasa slain; let your fear depart." His reply was short and firm, and there is a subtle hint in his very words, "I shall have him slain": he would not go himself but would send another. He removed their fear at once and left the details for afterwards.

Having given his promise to the sages of fierce splendour, the delight of the Raghus turned to all his brothers gathered there. "Which hero shall kill Lavaṇa?" he asked. "Whose share shall this be, mighty-armed Bharata's or wise Śatrughna's?" He named only those two, though Lakṣmaṇa was present too. Bharata answered at once, "I will kill him; let this be my share," and his eagerness showed his courage. But when Śatrughna, Lakṣmaṇa's younger brother, heard Bharata's brave and steadfast words, he rose, leaving his golden seat in humility, bowed to the king and said, "The mighty-armed middle brother, delight of the Raghus, has already done his part. In the past, noble brother, when you were gone, he guarded an empty Ayodhyā, grieving in his heart as he waited for your return. He has suffered many sorrows, lord of the earth, lying on beds of pain at Nandigrāma, that brother of great renown, living on fruits and roots, wearing matted hair and bark garments. After suffering so much, this delight of the Raghus should not face hardship again while I, your servant, am here, O king." Śatrughna's plea is a fine example of brotherly love: he asked not for his own glory but so that Bharata might rest. Bharata had already guarded the kingdom and lived as an ascetic, and Bharata's penance during Rāma's exile, at Nandigrāma, with matted hair, bark garments and a diet of fruits and roots, is recalled here. Śatrughna called himself a servant, like Lakṣmaṇa, whose younger brother he was. He had never before been given any great task, so this was his chance to show his valour. The brothers did not compete with one another but gave way so that another might rest; that is the ideal of Raghu's line.

As Śatrughna spoke, Rāghava said, "So be it, Kākutstha; let my command be done. I shall consecrate you as king in Madhu's fair city. If you care for Bharata and wish him to rest, mighty-armed one, then settle that land yourself; you are brave, trained in arms, and able to found a settlement. Found a city on the Yamunā, and fair country districts around it. For whoever uproots a king's line and does not set a new king in his seat goes to hell. So kill Lavaṇa, Madhu's son, who is bent on evil, and if you have regard for my word, rule that kingdom righteously. And you must not answer back in the middle of what I say, hero. A younger brother must carry out an elder's command; there is no doubt of that. Accept, Kākutstha, the consecration I have prepared for you, to be performed by the brahmins led by Vasiṣṭha with the proper rites and mantras." Rāma accepted Śatrughna's offer but gave him more than he had asked: not only a battle but a kingdom. The rule of a king's duty is that when an enemy line is uprooted a new king must be set in its place, or the land falls into anarchy, and the fear of hell reinforces that rule. By forbidding any answer Rāma headed off the refusal he foresaw, since the modest Śatrughna would not want a kingdom in his elder's presence. That a younger brother must obey his elder carried weight coming from Rāma, who had himself obeyed his father. The words "trained in arms" and "able to found a settlement" show that Śatrughna would be not only a warrior but a founder of cities; Madhu's city later became famous as Mathurā, and it was Śatrughna's kingdom. His consecration is described in the next sarga.