ऋषिभिः एवं ब्रुवद्भिः काकुत्स्थः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘मुनयः, किं कार्यं? ब्रूत; वः भयं तावत् अपैतु।’ काकुत्स्थे तथा ब्रुवति भार्गवः च्यवनः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘नरेश्वर, देशस्य अस्माकं च भयानां यत् मूलं, तत् शृणु। राजन्, पूर्वं कृतयुगे लोलायाः ज्येष्ठः पुत्रः मधुः नाम सुमहामतिः दैतेयः महासुरः अभवत्। सः ब्रह्मण्यः, शरण्यः, बुद्ध्या च परिनिष्ठितः; परमोदारैः सुरैः अपि तस्य अतुला प्रीतिः अभवत्। सः मधुः वीर्यसम्पन्नः धर्मे च सुसमाहितः; बहुमानात् रुद्रेण तस्मै अद्भुतः वरः दत्तः।’ रामस्य ‘भयं तावत् अपैतु’ इति वचनं कार्यस्य श्रवणात् पूर्वम् एव अभयदानम् — एषः तस्य राजधर्मः। आश्चर्यम् — भयस्य मूलं मधुः दैत्यः अपि धर्मिष्ठः; असुरः अपि धर्मेण शिवस्य प्रसादं लभते। एवं कविः दर्शयति यत् दुष्टता जात्या न, आचरणेन एव। समीक्षितपाठे मधुः ‘सुमहाबलः’ इति, अत्र ‘सुमहामतिः’ — मुद्रणस्य पाठः तस्य बुद्धिमत्तां धर्मनिष्ठां च अधिकं प्रकाशयति। लोला नाम तस्य माता, अन्यत्र अप्रसिद्धा। भार्गवः ‘देशस्य च’ इति वदति — भयं न केवलं ऋषीणां, सर्वस्य देशस्य। कथायाः आरम्भः कृतयुगात्, अतः समस्या पुरातनी, बहूनां युगानां राजानः तां न निवारितवन्तः। ऋषयः कथां पितुः गुणैः आरभन्ते — एतेन पुत्रस्य दुष्टता अधिकं स्पष्टा भवति।

‘सुप्रीतः महात्मा रुद्रः स्वशूलात् महावीर्यं महाप्रभं शूलं विनिष्कृष्य ददौ, एतत् वाक्यं च उवाच — “त्वया अयम् अतुलः धर्मः मत्प्रसादकरः कृतः; परमया प्रीत्या युक्तः अहं ते उत्तमम् आयुधं ददामि। महासुर, यावत् सुरैः विप्रैः च न विरुध्येः, तावत् इदं शूलं तव स्यात्; अन्यथा नाशम् एष्यति। यः विगतज्वरः निःशङ्कः त्वां युद्धाय अभियुञ्जीत, तं भस्मसात् कृत्वा शूलः पुनः ते करम् एष्यति।” एवं रुद्रात् वरं लब्ध्वा महासुरः भूयः एव महादेवं प्रणिपत्य एतत् वाक्यम् उवाच — “भगवन्, एतत् अनुत्तमं शूलं मम वंशस्य अपि सततं भवेत्; देव, त्वं हि सुराणाम् ईश्वरः असि।” तं ब्रुवाणं मधुं सर्वभूतपतिः देवः महादेवः शिवः प्रत्युवाच — “एतत् एवं न भविष्यति। किन्तु मत्प्रसादकृता शुभा ते वाणी विफला मा भूत्; भवतः एकं पुत्रं प्रति एतत् शूलं भविष्यति। यावत् अयं शूलः ते सुतस्य करस्थः भविष्यति, तावत् सः शूलहस्तः सर्वभूतानाम् अवध्यः भविष्यति।”’ वरस्य शर्तः ध्येयः — देवब्राह्मणविरोधे शूलः नश्यति; अतः शूलस्य शक्तिः धर्मनिष्ठायाः आश्रिता। मधोः द्वितीया याचना लोभस्य सूचिका — वंशपरम्परायां शस्त्रस्य स्थायित्वम्। शिवः अंशतः एव स्वीकरोति — केवलम् एकः पुत्रः; अग्रे एषा एव मर्यादा लवणवधस्य उपायं ददाति, यतः शूलः सदा करस्थः न भवति। ‘मा भूत् ते विफला वाणी’ इति शिवस्य करुणा — भक्तस्य याचनां पूर्णतया निराकर्तुं न इच्छति। ‘भस्मसात् कृत्वा पुनः करम् एष्यति’ इति शूलस्य स्वभावः — अमोघं, प्रत्यागामि च; अतः शत्रुः शूलहस्तं लवणं युद्धे जेतुं न शक्नोति। एतत् अग्रे शत्रुघ्नस्य युद्धनीतेः आधारः — लवणः शूलं विना आक्रमणीयः।

‘एवं मधुः देवात् सुमहत् अद्भुतं वरं लब्ध्वा सः असुरश्रेष्ठः सुप्रभं भवनं कारयामास। तस्य प्रिया महाभागा पत्नी कुम्भीनसी इति या, सा विश्वावसोः अनलायां जाता महाप्रभा अपत्यम्। तस्याः महावीर्यः दारुणः लवणः नाम पुत्रः; सः दुष्टात्मा बाल्यात् प्रभृति पापानि एव समाचरत्। तं दुर्विनीतं पुत्रं दृष्ट्वा क्रोधसमन्वितः मधुः शोकम् आपेदे, किन्तु एनं किञ्चित् न अब्रवीत्। सः इमं लोकं विहाय वरुणालयं समुद्रं प्रविष्टः; लवणे शूलं निवेश्य तस्मै वरं न्यवेदयत्। सः लवणः शूलस्य प्रभावेण आत्मनः दौरात्म्येन च त्रीन् लोकान्, विशेषेण तापसान्, सन्तापयति।’ कुम्भीनसी रावणकुलस्य सम्बन्धिनी, यां मधुः अपहृतवान् इति उत्तरकाण्डस्य पूर्वभागे वर्णितम्; अतः लवणः राक्षसकुलेन अपि सम्बद्धः। धर्मिष्ठस्य पितुः दुष्टः पुत्रः — मधोः शोकः एतस्मात्। तस्य मौनं पुत्रस्नेहात्, दण्डं दातुं न शक्तवान्; अन्ते सः स्वयम् एव लोकं त्यजति। एषः पितुः दौर्बल्यस्य दृष्टान्तः — पुत्रं न नियच्छति, शस्त्रं च ददाति। ‘विशेषेण च तापसान्’ इति ऋषीणां भयस्य कारणम्। मधुः देवब्राह्मणविरोधं न अकरोत्, अतः तस्य शूलः सुरक्षितः; लवणः तु तापसान् पीडयति — किन्तु वरस्य शर्तः मधोः एव प्रति, पुत्रस्य प्रति तु ‘यावत् करस्थः’ इति एव। एवं दुष्टस्य हस्ते दिव्यं शस्त्रं लोकस्य आपदः कारणम्।

‘काकुत्स्थ, लवणः एवंप्रभावः, शूलं च तथाविधम्; एतत् श्रुत्वा प्रमाणं कुरु; त्वं हि नः परमा गतिः। राम, पुरा भयार्तैः ऋषिभिः बहवः पार्थिवाः अभयं याचिताः; किन्तु वीर, त्रातारं न विद्महे। तात, वयं सबलवाहनं रावणं हतं श्रुत्वा भुवि अन्यं नराधिपं त्रातारं न विद्महे। अतः लवणात् भयपीडितान् अस्मान् परित्रातुम् इच्छामः। राम, इति भयजं यत् कारणम् उत्थितं, तत् ते निवेदितम्। भवान् तत् विनिवारयितुं क्षमः; अहीनविक्रम, तं कामं कुरु।’ रावणवधस्य कीर्तिः ऋषीणां विश्वासस्य आधारः — यः रावणं जितवान्, सः लवणम् अपि जेतुं शक्नोति। ‘त्रातारं न विद्महे’ इति वचनद्वयं निराशायाः पुनरावृत्तिः; अन्ये राजानः कार्यगौरवात् भीताः इति पूर्वसर्गे उक्तम्। ‘त्वं हि नः परमा गतिः’ इति शरणागतेः वचनं, रामस्य च शरणागतवत्सलत्वं प्रसिद्धम्। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्ते (वियोगिनी) ऋषीणां प्रार्थनां समापयति; सः वुल्गेटमात्रः। ऋषयः स्वयं तपोबलेन लवणं शप्तुं शक्नुवन्ति स्म, तथापि ते राज्ञः शरणं गच्छन्ति — यतः दुष्टनिग्रहः राज्ञः धर्मः, तपस्विनां तपः शापेन न क्षपयितव्यम्।

ఋషులు ఇలా అంటుండగా కాకుత్స్థుడు ఇలా అన్నాడు — ‘మునులారా, పని ఏమిటి? చెప్పండి; మీ భయం ముందుగానే తొలగిపోనీ.’ కాకుత్స్థుడు అలా అనగా భార్గవుడైన చ్యవనుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నరేశ్వరా, దేశానికీ మాకూ కలిగిన భయాలకు మూలమేమిటో విను. రాజా, పూర్వం కృతయుగంలో లోల పెద్దకుమారుడు మధువు అనే మహాబుద్ధిమంతుడైన దైత్యుడు, మహాసురుడు ఉండేవాడు. అతడు బ్రాహ్మణభక్తుడు, శరణాగతులను రక్షించేవాడు, బుద్ధిలో సుస్థిరుడు; పరమోదారులైన దేవతలతో కూడా అతనికి సాటిలేని స్నేహం ఉండేది. ఆ మధువు పరాక్రమసంపన్నుడు, ధర్మంలో ఏకాగ్రచిత్తుడు; ఎంతో గౌరవంతో రుద్రుడు అతనికి అద్భుతమైన వరం ఇచ్చాడు.’ రాముని ‘మీ భయం ముందుగానే తొలగిపోనీ’ అనే మాట పని వినకముందే ఇచ్చిన అభయదానం — ఇది అతని రాజధర్మం. ఆశ్చర్యం — భయానికి మూలమైన మధువు దైత్యుడైనా ధర్మనిష్ఠుడు; అసురుడు కూడా ధర్మంతో శివుని అనుగ్రహం పొందుతాడు. ఇలా దుష్టత్వం జాతి వల్ల కాదు, ఆచరణ వల్లనే అని కవి చూపిస్తున్నాడు. సమీక్షిత పాఠంలో మధువు ‘సుమహాబలః’ (మహాబలవంతుడు) అని ఉంది, ఇక్కడ ‘సుమహామతిః’ (మహాబుద్ధిమంతుడు) — ముద్రణ పాఠం అతని బుద్ధిమత్తనూ ధర్మనిష్ఠనూ మరింతగా ప్రకాశింపజేస్తుంది. లోల అతని తల్లి పేరు, ఇతరత్ర ప్రసిద్ధురాలు కాదు. భార్గవుడు ‘దేశానికి కూడా’ అంటున్నాడు — భయం ఋషులది మాత్రమే కాదు, దేశం మొత్తానిది. కథ ఆరంభం కృతయుగం నుండి; అందువల్ల సమస్య పురాతనమైనది, ఎన్నో యుగాల రాజులు దానిని నివారించలేదు. ఋషులు కథను తండ్రి గుణాలతో ఆరంభిస్తున్నారు — దీనివల్ల కుమారుని దుష్టత్వం మరింత స్పష్టమవుతుంది.

‘ఎంతో సంతోషించిన మహాత్ముడు రుద్రుడు తన శూలం నుండి మహాశక్తిమంతమైన, మహాకాంతిమంతమైన శూలాన్ని బయటకు తీసి ఇచ్చి, ఇలా అన్నాడు — “నీవు నన్ను ప్రసన్నుని చేసే ఈ సాటిలేని ధర్మాన్ని ఆచరించావు; ఎంతో ప్రీతితో నీకు ఉత్తమమైన ఆయుధాన్ని ఇస్తున్నాను. మహాసురా, నీవు దేవతలతోనూ విప్రులతోనూ విరోధం పెట్టుకోనంతకాలం ఈ శూలం నీదిగా ఉంటుంది; లేకపోతే అది నశిస్తుంది. ఎవడు నిశ్చింతగా, నిర్భయంగా నిన్ను యుద్ధానికి ఎదుర్కొంటాడో, వానిని భస్మం చేసి శూలం మళ్ళీ నీ చేతికి తిరిగి వస్తుంది.” ఇలా రుద్రుని నుండి వరం పొంది ఆ మహాసురుడు మళ్ళీ మహాదేవునికి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు — “భగవాన్, ఈ అనుత్తమమైన శూలం నా వంశానికి కూడా ఎల్లప్పుడూ ఉండాలి; దేవా, నీవు దేవతలకు ఈశ్వరుడవు కదా.” అలా అంటున్న మధువుకు సమస్త ప్రాణులకూ పతి అయిన దేవుడు మహాదేవుడు శివుడు ఇలా బదులిచ్చాడు — “ఇది అలా జరగదు. కానీ నా అనుగ్రహంతో పలికిన నీ శుభవాక్కు వ్యర్థం కాకూడదు; నీ ఒక్క కుమారునికి ఈ శూలం చెందుతుంది. ఈ శూలం నీ కుమారుని చేతిలో ఉన్నంతకాలం, శూలం చేతబట్టిన అతడు సమస్త ప్రాణులకూ అవధ్యుడవుతాడు.”’ వరంలోని షరతు గమనించదగినది — దేవబ్రాహ్మణ విరోధం కలిగితే శూలం నశిస్తుంది; అందువల్ల శూలపు శక్తి ధర్మనిష్ఠపై ఆధారపడి ఉంది. మధువు రెండవ కోరిక లోభానికి సూచన — వంశపరంపరలో ఆయుధం శాశ్వతంగా ఉండాలని. శివుడు దానిని పాక్షికంగానే అంగీకరిస్తాడు — ఒక్క కుమారునికి మాత్రమే; ముందు ఈ పరిమితే లవణవధకు ఉపాయాన్ని ఇస్తుంది, ఎందుకంటే శూలం ఎప్పుడూ చేతిలో ఉండదు. ‘నీ వాక్కు వ్యర్థం కాకూడదు’ అనేది శివుని కరుణ — భక్తుని కోరికను పూర్తిగా తిరస్కరించడం అతనికి ఇష్టం లేదు. ‘భస్మం చేసి మళ్ళీ చేతికి వస్తుంది’ — ఇది శూలపు స్వభావం; అమోఘమైనది, తిరిగి వచ్చేది; అందువల్ల శూలం చేతబట్టిన లవణుని శత్రువు యుద్ధంలో జయించలేడు. ఇదే ముందు శత్రుఘ్నుని యుద్ధనీతికి ఆధారం — శూలం లేనప్పుడే లవణుని ఎదుర్కోవాలి.

‘ఇలా దేవుని నుండి ఎంతో గొప్ప అద్భుతమైన వరం పొంది, ఆ అసురశ్రేష్ఠుడు మధువు మిక్కిలి ప్రకాశించే భవనాన్ని నిర్మింపజేశాడు. అతనికి ప్రియమైన మహాభాగ్యవతి అయిన భార్య కుంభీనసి; ఆమె విశ్వావసువుకు అనలయందు పుట్టిన మహాకాంతిమంతురాలైన సంతానం. ఆమెకు మహాపరాక్రమవంతుడూ దారుణుడూ అయిన లవణుడు అనే కుమారుడు పుట్టాడు; ఆ దుష్టాత్ముడు బాల్యం నుండే పాపాలనే చేశాడు. అవినయుడైన ఆ కుమారుని చూసి కోపంతో నిండిన మధువు శోకంలో మునిగాడు, కానీ అతనితో ఏమీ అనలేదు. అతడు ఈ లోకాన్ని విడిచి వరుణాలయమైన సముద్రంలో ప్రవేశించాడు; లవణునికి శూలాన్ని అప్పగించి, వరాన్ని గురించి అతనికి తెలియజేశాడు. ఆ లవణుడు శూలపు ప్రభావం వల్లా తన దౌర్జన్యం వల్లా ముల్లోకాలనూ, ముఖ్యంగా తాపసులను, బాధిస్తున్నాడు.’ కుంభీనసి రావణుని కులానికి సంబంధించినది; ఆమెను మధువు అపహరించాడని ఉత్తరకాండ పూర్వభాగంలో వర్ణించబడింది; అందువల్ల లవణుడు రాక్షసకులంతో కూడా సంబంధం గలవాడు. ధర్మనిష్ఠుడైన తండ్రికి దుష్టుడైన కుమారుడు — మధువు శోకం దీనివల్లనే. అతని మౌనం పుత్రప్రేమ వల్ల; దండించలేకపోయాడు; చివరకు తానే లోకాన్ని విడిచిపెట్టాడు. ఇది తండ్రి దౌర్బల్యానికి ఉదాహరణ — కుమారుని అదుపులో ఉంచడు, పైగా ఆయుధం ఇస్తాడు. ‘విశేషేణ చ తాపసాన్’ (ముఖ్యంగా తాపసులను) — ఋషుల భయానికి ఇదే కారణం. మధువు దేవబ్రాహ్మణ విరోధం చేయలేదు, అందువల్ల అతని శూలం సురక్షితంగా ఉంది; లవణుడు మాత్రం తాపసులను పీడిస్తున్నాడు — కానీ వరంలోని షరతు మధువుకే వర్తిస్తుంది, కుమారునికి మాత్రం ‘చేతిలో ఉన్నంతకాలం’ అనేదే. ఇలా దుష్టుని చేతిలో దివ్యాయుధం లోకానికి ఆపదకు కారణమవుతుంది.

‘కాకుత్స్థా, లవణుని ప్రభావం ఇలాంటిది, శూలం కూడా అలాంటిది; ఇది విని నిర్ణయం తీసుకో; నీవే మాకు పరమగతివి. రామా, పూర్వం భయార్తులైన ఋషులు ఎందరో రాజులను అభయం అడిగారు; కానీ వీరా, రక్షకుడెవడూ మాకు కనబడలేదు. నాయనా, సేనావాహనాలతో సహా రావణుడు చంపబడ్డాడని విని, భూమిపై మరొక రాజును రక్షకునిగా మేము ఎరుగము. అందువల్ల లవణుని భయంతో పీడితులైన మమ్మల్ని రక్షించమని కోరుతున్నాం. రామా, భయం వల్ల పుట్టిన కారణం ఏదైతే తలెత్తిందో, దానిని నీకు నివేదించాం. నీవు దానిని నివారించగల సమర్థుడవు; అహీనపరాక్రమా, మా కోరిక నెరవేర్చు.’ రావణవధ కీర్తియే ఋషుల విశ్వాసానికి ఆధారం — రావణుని జయించినవాడు లవణుని కూడా జయించగలడు. ‘రక్షకుని ఎరుగము’ అనే మాట రెండుసార్లు రావడం నిరాశ పునరావృత్తి; ఇతర రాజులు పని బరువుకు భయపడ్డారని గత సర్గలో చెప్పబడింది. ‘నీవే మాకు పరమగతివి’ అనేది శరణాగతి వచనం; రాముని శరణాగతవాత్సల్యం ప్రసిద్ధమైనది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో (వియోగినీ) ఋషుల ప్రార్థనను ముగిస్తుంది; అది ప్రచలిత పాఠంలో (వల్గేట్) మాత్రమే ఉంది. ఋషులు స్వయంగా తపోబలంతో లవణుని శపించగలరు, అయినా వారు రాజును శరణు వేడుతున్నారు — ఎందుకంటే దుష్టనిగ్రహం రాజధర్మం, తపస్వుల తపస్సును శాపాలతో వ్యయం చేయకూడదు.

முனிவர்கள் இவ்வாறு சொன்னதும் காகுத்ஸ்தன் சொன்னான் — ‘முனிவர்களே, என்ன காரியம்? சொல்லுங்கள்; உங்கள் அச்சம் இப்போதே நீங்கட்டும்.’ காகுத்ஸ்தன் அவ்வாறு சொன்னதும் பார்க்கவரான ச்யவனர் சொன்னார் — ‘மனிதர்தலைவரே, நாட்டுக்கும் எங்களுக்கும் உண்டான அச்சங்களின் வேர் எது என்பதைக் கேளும். அரசே, முன்பு கிருதயுகத்தில் லோலையின் மூத்த மகனாக, மது என்ற பேரறிவுடைய தைத்தியனான மாபெரும் அசுரன் இருந்தான். அவன் அந்தணர்களைப் போற்றுபவன், அடைக்கலம் தருபவன், அறிவில் உறுதியாக நிலைத்தவன்; மிக உயர்ந்த உள்ளமுடைய தேவர்களும் அவனிடம் ஒப்பற்ற நட்புக் கொண்டிருந்தனர். அந்த மது வீரம் நிறைந்தவன், அறத்தில் நன்கு ஈடுபட்டவன்; பெருமதிப்பால் ருத்ரன் அவனுக்கு ஓர் அற்புதமான வரத்தை அளித்தார்.’ ‘உங்கள் அச்சம் இப்போதே நீங்கட்டும்’ என்ற ராமனின் சொல், காரியத்தைக் கேட்பதற்கு முன்பே அபயம் அளிப்பது — இதுவே அவனுடைய அரசநெறி. வியப்பு — அச்சத்தின் வேரான தைத்தியன் மதுவும் அறவழியினன்; அசுரனும் அறத்தால் சிவனின் அருளைப் பெறுகிறான். இவ்வாறு தீமை பிறப்பால் அன்று, நடத்தையாலேயே என்று கவி காட்டுகிறார். திறனாய்வுப் பாடத்தில் மது ‘பெருவலிமையுடையவன்’ என்று உள்ளது; இங்கே ‘பேரறிவுடையவன்’ — அச்சுப் பதிப்பின் பாடம் அவன் அறிவையும் அறப்பற்றையும் மேலும் வெளிப்படுத்துகிறது. லோலை அவன் தாயின் பெயர்; வேறிடங்களில் அதிகம் அறியப்படாதவள். பார்க்கவர் ‘நாட்டுக்கும்’ என்கிறார் — அச்சம் முனிவர்களுக்கு மட்டுமன்று, நாடு முழுவதற்கும். கதையின் தொடக்கம் கிருதயுகத்திலிருந்து; ஆகவே இந்தச் சிக்கல் பழமையானது; பல யுகங்களின் அரசர்கள் அதை நீக்கவில்லை. முனிவர்கள் கதையைத் தந்தையின் நற்பண்புகளோடு தொடங்குகின்றனர் — இதனால் மகனின் தீமை மேலும் தெளிவாகிறது.

‘மிகவும் மகிழ்ந்த மகாத்மாவான ருத்ரன் தம் சூலத்திலிருந்து பேராற்றலும் பேரொளியும் உடைய ஒரு சூலத்தை வெளிப்படுத்திக் கொடுத்து, இவ்வாறு சொன்னார் — “என்னை மகிழ்விக்கும் இந்த ஒப்பற்ற அறத்தை நீ செய்தாய்; பேரன்புடன் நான் உனக்கு உயர்ந்த ஆயுதத்தைத் தருகிறேன். மாபெரும் அசுரனே, தேவர்களோடும் அந்தணர்களோடும் நீ பகைமை கொள்ளாதவரை இந்தச் சூலம் உன்னுடையதாக இருக்கும்; இல்லையெனில் அழிந்துவிடும். கவலையின்றி ஐயமின்றி உன்னைப் போருக்கு எதிர்ப்பவன் எவனோ, அவனைச் சாம்பலாக்கிவிட்டுச் சூலம் மீண்டும் உன் கைக்கு வரும்.” இவ்வாறு ருத்ரனிடமிருந்து வரம் பெற்ற அந்த மாபெரும் அசுரன் மீண்டும் மகாதேவரை வணங்கி இவ்வாறு சொன்னான் — “பகவானே, இந்த ஒப்பற்ற சூலம் என் குலத்துக்கும் என்றும் உரியதாகட்டும்; தேவரே, நீரே தேவர்களின் தலைவர்.” இவ்வாறு சொன்ன மதுவுக்கு எல்லா உயிர்களின் தலைவரான தேவர் மகாதேவர் சிவன் மறுமொழி சொன்னார் — “இது இவ்வாறு நிகழாது. ஆனால் என் அருளால் எழுந்த உன் நல்ல சொல் பயனற்றுப் போகவேண்டாம்; உன் ஒரு மகனுக்கு இந்தச் சூலம் உரியதாகும். இந்தச் சூலம் உன் மகனின் கையில் இருக்கும் வரை, சூலம் ஏந்திய அவன் எல்லா உயிர்களாலும் கொல்லப்பட இயலாதவனாக இருப்பான்.”’ வரத்தின் நிபந்தனை கவனிக்கத்தக்கது — தேவர்களோடும் அந்தணர்களோடும் பகைமை கொண்டால் சூலம் அழியும்; ஆகவே சூலத்தின் ஆற்றல் அறப்பற்றைச் சார்ந்தது. மதுவின் இரண்டாவது வேண்டுகோள் பேராசையைச் சுட்டுகிறது — வம்ச வழியில் ஆயுதம் நிலைத்திருக்கவேண்டும் என்று. சிவன் பகுதியளவே ஏற்கிறார் — ஒரே ஒரு மகனுக்கு மட்டும்; பின்னர் இந்த வரம்பே லவணனைக் கொல்வதற்கான வழியைத் தருகிறது; ஏனெனில் சூலம் எப்போதும் கையில் இருப்பதில்லை. ‘உன் சொல் பயனற்றுப் போகவேண்டாம்’ என்பது சிவனின் கருணை — பக்தனின் வேண்டுகோளை முழுமையாக மறுக்க அவர் விரும்பவில்லை. ‘சாம்பலாக்கிவிட்டு மீண்டும் கைக்கு வரும்’ என்பது சூலத்தின் இயல்பு — தவறாதது, திரும்பி வருவது; ஆகவே சூலம் ஏந்திய லவணனைப் போரில் பகைவன் வெல்ல இயலாது. இதுவே பின்னர் சத்ருக்னனின் போர் உத்திக்கு அடிப்படை — சூலமின்றி இருக்கும்போதே லவணனைத் தாக்கவேண்டும்.

‘இவ்வாறு தேவரிடமிருந்து மிகப் பெரிய அற்புதமான வரத்தைப் பெற்ற அசுரர்களுள் சிறந்த மது ஒளிமிக்க ஒரு மாளிகையைக் கட்டுவித்தான். அவனுடைய அன்புக்குரிய, பெருமைக்குரிய மனைவி கும்பீனசி என்பவள்; அவள் விச்வாவசுவுக்கு அனலையிடம் பிறந்த பேரொளியுடைய மகள். அவளுக்குப் பேராற்றலுடைய, கொடிய லவணன் என்ற மகன் பிறந்தான்; தீய உள்ளமுடைய அவன் சிறுவயது முதலே பாவங்களையே செய்துவந்தான். அடங்காத அந்த மகனைக் கண்டு சினங்கொண்ட மது துயரத்தை அடைந்தான்; ஆனால் அவனிடம் எதுவும் சொல்லவில்லை. அவன் இந்த உலகை விட்டு வருணனின் இருப்பிடமான கடலுள் புகுந்தான்; லவணனிடம் சூலத்தை ஒப்படைத்து அவனுக்கு வரத்தையும் தெரிவித்தான். அந்த லவணன் சூலத்தின் ஆற்றலாலும் தன் தீய இயல்பாலும் மூவுலகங்களையும், சிறப்பாகத் தவசிகளையும், துன்புறுத்துகிறான்.’ கும்பீனசி ராவணனின் குலத்தோடு தொடர்புடையவள்; அவளை மது கவர்ந்துசென்றான் என்று உத்தர காண்டத்தின் முற்பகுதியில் விவரிக்கப்பட்டுள்ளது; ஆகவே லவணன் ராக்ஷசக் குலத்தோடும் தொடர்புடையவன். அறவழியினனான தந்தைக்குத் தீய மகன் — மதுவின் துயரம் இதனாலேயே. அவன் மௌனம் மகன்மீதான பாசத்தால்; அவனால் தண்டிக்க இயலவில்லை; இறுதியில் அவனே உலகை விட்டுச் செல்கிறான். இது தந்தையின் பலவீனத்துக்கு ஓர் எடுத்துக்காட்டு — மகனை அடக்கவில்லை, ஆயுதத்தையும் தருகிறான். ‘சிறப்பாகத் தவசிகளை’ என்பதே முனிவர்களின் அச்சத்துக்குக் காரணம். மது தேவர்களோடும் அந்தணர்களோடும் பகைமை கொள்ளவில்லை; ஆகவே அவன் சூலம் பாதுகாப்பாக இருந்தது; லவணனோ தவசிகளைத் துன்புறுத்துகிறான் — ஆனால் வரத்தின் நிபந்தனை மதுவுக்கு மட்டுமே; மகனுக்கோ ‘கையில் இருக்கும் வரை’ என்பது மட்டுமே. இவ்வாறு தீயவன் கையில் தெய்வீக ஆயுதம் உலகின் இடருக்குக் காரணமாகிறது.

‘காகுத்ஸ்தரே, லவணன் இத்தகைய ஆற்றலுடையவன்; சூலமும் அத்தகையதே; இதைக் கேட்டு நீரே முடிவு செய்யும்; நீரே எங்களுக்கு உயர்ந்த புகலிடம். ராமரே, முன்பு அச்சத்தால் வருந்திய முனிவர்கள் பல அரசர்களிடம் அபயம் வேண்டினர்; ஆனால் வீரரே, காப்பவர் யாரையும் நாங்கள் காணவில்லை. அன்பரே, படையோடும் வாகனங்களோடும் ராவணன் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்ட பின், உலகில் வேறொரு அரசனைக் காப்பவனாக நாங்கள் அறியவில்லை. ஆகவே லவணனால் அச்சத்தில் வருந்தும் எங்களை நீர் காக்கவேண்டும் என்று விரும்புகிறோம். ராமரே, அச்சத்தால் எழுந்த காரணம் இதுவே; உமக்குத் தெரிவித்துவிட்டோம். நீர் அதைத் தடுக்க வல்லவர்; குறையற்ற வீரமுடையவரே, அந்த விருப்பத்தை நிறைவேற்றும்.’ ராவண வதத்தின் புகழே முனிவர்களின் நம்பிக்கைக்கு அடிப்படை — ராவணனை வென்றவன் லவணனையும் வெல்ல இயலும். ‘காப்பவரை அறியோம்’ என்ற இரு சொற்றொடர்கள் நம்பிக்கையிழப்பின் மறுகூற்று; பிற அரசர்கள் காரியத்தின் கனத்தால் அஞ்சினர் என்று முந்தைய சர்க்கத்தில் சொல்லப்பட்டது. ‘நீரே எங்களுக்கு உயர்ந்த புகலிடம்’ என்பது அடைக்கலம் புகுதலின் சொல்; ராமனின் அடைக்கலம் புகுந்தோர்பால் உள்ள அன்பு புகழ்பெற்றது. இறுதிச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் (வியோகினீ) முனிவர்களின் வேண்டுகோளை நிறைவுசெய்கிறது; அது வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. முனிவர்கள் தங்கள் தவவலிமையால் லவணனைத் தாங்களே சபித்திருக்க இயலும்; இருந்தும் அவர்கள் அரசனிடம் அடைக்கலம் புகுகிறார்கள் — ஏனெனில் தீயோரை அடக்குவது அரசனின் அறம்; தவசிகளின் தவம் சாபத்தால் வீணாக்கப்படலாகாது.

ಋಷಿಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮುನಿಗಳೇ, ಕಾರ್ಯವೇನು? ಹೇಳಿರಿ; ನಿಮ್ಮ ಭಯ ಈಗಲೇ ದೂರವಾಗಲಿ.’ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು ಭಾರ್ಗವ ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನರೇಶ್ವರನೇ, ದೇಶದ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಭಯಗಳ ಮೂಲ ಯಾವುದೆಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು. ರಾಜನೇ, ಹಿಂದೆ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಲೋಲೆಯ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಮಧು ಎಂಬ ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ ದೈತ್ಯ, ಮಹಾಸುರನಿದ್ದನು. ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಕ್ತ, ಶರಣಾಗತರಿಗೆ ಆಶ್ರಯದಾತ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು; ಪರಮೋದಾರರಾದ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆಯೂ ಅವನಿಗೆ ಅತುಲವಾದ ಸ್ನೇಹವಿತ್ತು. ಆ ಮಧುವು ವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನನೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನೂ ಆಗಿದ್ದನು; ಬಹುಮಾನದಿಂದ ರುದ್ರನು ಅವನಿಗೆ ಅದ್ಭುತವಾದ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು.’ ರಾಮನ ‘ನಿಮ್ಮ ಭಯ ಈಗಲೇ ದೂರವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವ ಮೊದಲೇ ನೀಡಿದ ಅಭಯದಾನ — ಇದು ಅವನ ರಾಜಧರ್ಮ. ಆಶ್ಚರ್ಯವೆಂದರೆ — ಭಯದ ಮೂಲನಾದ ಮಧುವೆಂಬ ದೈತ್ಯನೂ ಧರ್ಮಿಷ್ಠ; ಅಸುರನೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಶಿವನ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ದುಷ್ಟತನ ಜಾತಿಯಿಂದಲ್ಲ, ಆಚರಣೆಯಿಂದಲೇ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಧುವು ‘ಸುಮಹಾಬಲಃ’ (ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ) ಎಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುಮಹಾಮತಿಃ’ (ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿ) — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವು ಅವನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತದೆ. ಲೋಲೆ ಅವನ ತಾಯಿ, ಬೇರೆಡೆ ಅಪ್ರಸಿದ್ಧಳು. ಭಾರ್ಗವನು ‘ದೇಶದ ಸಹ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಭಯವು ಋಷಿಗಳದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇಡೀ ದೇಶದ್ದು. ಕಥೆಯ ಆರಂಭ ಕೃತಯುಗದಿಂದ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಸ್ಯೆ ಪುರಾತನ, ಅನೇಕ ಯುಗಗಳ ರಾಜರು ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಋಷಿಗಳು ಕಥೆಯನ್ನು ತಂದೆಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಮಗನ ದುಷ್ಟತನ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರುದ್ರನು ತನ್ನ ಶೂಲದಿಂದ ಮಹಾವೀರ್ಯವುಳ್ಳ, ಮಹಾಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಒಂದು ಶೂಲವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು ಕೊಟ್ಟು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — “ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವ ಈ ಅತುಲವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೀನು ಆಚರಿಸಿರುವೆ; ಪರಮಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಉತ್ತಮ ಆಯುಧವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾಸುರನೇ, ನೀನು ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ವಿಪ್ರರನ್ನೂ ವಿರೋಧಿಸದಿರುವವರೆಗೆ ಈ ಶೂಲ ನಿನ್ನದಾಗಿರಲಿ; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಇದು ನಾಶವಾಗುವುದು. ಯಾವನು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಎದುರಿಸುವನೋ ಅವನನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿ ಶೂಲವು ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನ ಕೈಗೆ ಬರುವುದು.” ಹೀಗೆ ರುದ್ರನಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದು ಮಹಾಸುರನು ಮತ್ತೆ ಮಹಾದೇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — “ಭಗವನ್, ಈ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಶೂಲ ನನ್ನ ವಂಶಕ್ಕೂ ಸದಾ ಇರಲಿ; ದೇವನೇ, ನೀನು ದೇವತೆಗಳ ಈಶ್ವರನಲ್ಲವೇ.” ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಧುವಿಗೆ ಸರ್ವಭೂತಪತಿಯಾದ ದೇವ ಮಹಾದೇವ ಶಿವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — “ಇದು ಹೀಗೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಹೊರಟ ನಿನ್ನ ಶುಭವಾದ ಮಾತು ವಿಫಲವಾಗದಿರಲಿ; ನಿನ್ನ ಒಬ್ಬ ಮಗನಿಗೆ ಈ ಶೂಲ ದೊರೆಯುವುದು. ಈ ಶೂಲ ನಿನ್ನ ಮಗನ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವವರೆಗೆ ಆ ಶೂಲಧಾರಿಯು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅವಧ್ಯನಾಗಿರುವನು.”’ ವರದ ಷರತ್ತು ಗಮನಾರ್ಹ — ದೇವ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿರೋಧ ಮಾಡಿದರೆ ಶೂಲ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶೂಲದ ಶಕ್ತಿ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ. ಮಧುವಿನ ಎರಡನೆಯ ಬೇಡಿಕೆ ಲೋಭದ ಸೂಚಕ — ವಂಶಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರದ ಸ್ಥಾಯಿತ್ವ. ಶಿವನು ಅದನ್ನು ಭಾಗಶಃ ಮಾತ್ರ ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನೇ ಮಗ; ಮುಂದೆ ಇದೇ ಮಿತಿ ಲವಣವಧೆಗೆ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶೂಲ ಯಾವಾಗಲೂ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನಿನ್ನ ಮಾತು ವಿಫಲವಾಗದಿರಲಿ’ ಎಂಬುದು ಶಿವನ ಕರುಣೆ — ಭಕ್ತನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಲು ಅವನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಭಸ್ಮಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಕೈಗೆ ಬರುವುದು’ ಎಂಬುದು ಶೂಲದ ಸ್ವಭಾವ — ಅಮೋಘ, ಹಿಂದಿರುಗುವಂತಹುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುವು ಶೂಲಧಾರಿ ಲವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಲಾರ. ಇದೇ ಮುಂದೆ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಆಧಾರ — ಶೂಲವಿಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಲವಣನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಬೇಕು.

‘ಹೀಗೆ ದೇವನಿಂದ ಮಹಾ ಅದ್ಭುತವಾದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದು ಆ ಅಸುರಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಧುವು ಬಹಳ ಬೆಳಗುವ ಭವನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು. ಅವನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿ, ಮಹಾಭಾಗೆ ಕುಂಭೀನಸಿ ಎಂಬವಳು ವಿಶ್ವಾವಸುವಿಗೆ ಅನಲೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹಾಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಮಗಳು. ಅವಳ ಮಗ ಮಹಾವೀರ್ಯನೂ ದಾರುಣನೂ ಆದ ಲವಣ; ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಪಾಪಗಳನ್ನೇ ಆಚರಿಸಿದನು. ಆ ದುರ್ವಿನೀತ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು ಕೋಪಗೊಂಡ ಮಧುವು ಶೋಕಕ್ಕೊಳಗಾದನು, ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವರುಣಾಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಶೂಲವನ್ನು ಲವಣನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ವರವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಆ ಲವಣನು ಶೂಲದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ ತನ್ನ ದೌರಾತ್ಮ್ಯದಿಂದಲೂ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು, ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಕುಂಭೀನಸಿ ರಾವಣನ ಕುಲಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವಳು; ಮಧುವು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನೆಂದು ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಹಿಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಲವಣನು ರಾಕ್ಷಸಕುಲದೊಡನೆಯೂ ಸಂಬಂಧವುಳ್ಳವನು. ಧರ್ಮಿಷ್ಠನಾದ ತಂದೆಗೆ ದುಷ್ಟ ಮಗ — ಮಧುವಿನ ಶೋಕ ಇದರಿಂದ. ಅವನ ಮೌನ ಪುತ್ರಸ್ನೇಹದಿಂದ, ದಂಡಿಸಲು ಅವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಕೊನೆಗೆ ಅವನೇ ಲೋಕವನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದು ತಂದೆಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ದೃಷ್ಟಾಂತ — ಮಗನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಶಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು’ ಎಂಬುದೇ ಋಷಿಗಳ ಭಯದ ಕಾರಣ. ಮಧುವು ದೇವ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿರೋಧ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಶೂಲ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು; ಲವಣನಾದರೋ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆದರೆ ವರದ ಷರತ್ತು ಮಧುವಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ, ಮಗನಿಗೆ ‘ಕೈಯಲ್ಲಿರುವವರೆಗೆ’ ಎಂಬುದಷ್ಟೇ. ಹೀಗೆ ದುಷ್ಟನ ಕೈಯಲ್ಲಿನ ದಿವ್ಯಶಸ್ತ್ರ ಲೋಕದ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ.

‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಲವಣನು ಇಂತಹ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳವನು, ಶೂಲವೂ ಅಂತಹುದು; ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ತೀರ್ಮಾನಿಸು; ನೀನೇ ನಮಗೆ ಪರಮಗತಿ. ರಾಮನೇ, ಹಿಂದೆ ಭಯಾರ್ತರಾದ ಋಷಿಗಳು ಅನೇಕ ಪಾರ್ಥಿವರನ್ನು ಅಭಯವನ್ನು ಬೇಡಿದರು; ಆದರೆ ವೀರನೇ, ರಕ್ಷಕನನ್ನು ನಾವು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಅಪ್ಪಾ, ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಸಹಿತ ರಾವಣನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ನರಾಧಿಪನನ್ನು ರಕ್ಷಕನೆಂದು ನಾವು ಅರಿಯೆವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಲವಣನ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ನೀನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ರಾಮನೇ, ಹೀಗೆ ಭಯದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣವನ್ನು ನಿನಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದ್ದೇವೆ. ನೀನು ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಸಮರ್ಥ; ಅಹೀನಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಆ ಇಷ್ಟವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು.’ ರಾವಣವಧೆಯ ಕೀರ್ತಿಯೇ ಋಷಿಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಆಧಾರ — ರಾವಣನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಲವಣನನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲನು. ‘ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಅರಿಯೆವು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಎರಡು ಸಲದ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ನಿರಾಶೆಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆ; ಇತರ ರಾಜರು ಕಾರ್ಯದ ಗುರುತ್ವದಿಂದ ಹೆದರಿದರು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ‘ತ್ವಂ ಹಿ ನಃ ಪರಮಾ ಗತಿಃ’ (ನೀನೇ ನಮಗೆ ಪರಮಗತಿ) ಎಂಬುದು ಶರಣಾಗತಿಯ ಮಾತು; ರಾಮನ ಶರಣಾಗತವಾತ್ಸಲ್ಯವೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ವಿಯೋಗಿನೀ) ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ಋಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಲವಣನನ್ನು ಶಪಿಸಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು; ಆದರೂ ಅವರು ರಾಜನ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ಏಕೆಂದರೆ ದುಷ್ಟನಿಗ್ರಹವು ರಾಜನ ಧರ್ಮ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಶಾಪದಿಂದ ವ್ಯಯಿಸಬಾರದು.

ഋഷിമാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കാകുത്സ്ഥൻ പറഞ്ഞു: ‘മുനിമാരേ, എന്താണു കാര്യം? പറയുവിൻ; നിങ്ങളുടെ ഭയം ഇപ്പോൾത്തന്നെ നീങ്ങട്ടെ.’ കാകുത്സ്ഥൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഭാർഗവനായ ച്യവനൻ പറഞ്ഞു: ‘നരേശ്വരാ, ഈ ദേശത്തിന്റെയും ഞങ്ങളുടെയും ഭയങ്ങളുടെ മൂലം എന്താണെന്നു കേട്ടാലും. രാജാവേ, പണ്ട് കൃതയുഗത്തിൽ ലോലയുടെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനായി മധു എന്നു പേരുള്ള, അതീവ ബുദ്ധിമാനായ ഒരു ദൈത്യൻ — മഹാസുരൻ — ഉണ്ടായിരുന്നു. അവൻ ബ്രാഹ്മണഭക്തനും ശരണാഗതരെ രക്ഷിക്കുന്നവനും ബുദ്ധിയിൽ ഉറച്ചവനുമായിരുന്നു; അത്യന്തം ഉദാരരായ ദേവന്മാരുമായിപ്പോലും അവന് അതുല്യമായ സൗഹൃദമുണ്ടായിരുന്നു. ആ മധു വീര്യസമ്പന്നനും ധർമത്തിൽ ഏകാഗ്രചിത്തനുമായിരുന്നു; ബഹുമാനം നിമിത്തം രുദ്രൻ അവന് അദ്ഭുതകരമായ ഒരു വരം നൽകി.’ ‘ഭയം താവദ് അപൈതു’ (ഭയം ഇപ്പോൾത്തന്നെ നീങ്ങട്ടെ) എന്ന രാമന്റെ വാക്ക് കാര്യം കേൾക്കുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെയുള്ള അഭയദാനമാണ് — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജധർമം. ആശ്ചര്യകരമെന്നു പറയട്ടെ — ഭയത്തിന്റെ മൂലമായ മധു ദൈത്യനായിട്ടും ധർമിഷ്ഠനാണ്; അസുരനും ധർമംകൊണ്ടു ശിവന്റെ പ്രസാദം നേടുന്നു. ദുഷ്ടത ജാതികൊണ്ടല്ല, ആചരണംകൊണ്ടാണ് എന്ന് ഇങ്ങനെ കവി കാണിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ മധു ‘സുമഹാബലഃ’ (അതിബലവാൻ) ആണ്; ഇവിടെ ‘സുമഹാമതിഃ’ (അതീവ ബുദ്ധിമാൻ) — മുദ്രണത്തിലെ പാഠം അവന്റെ ബുദ്ധിശക്തിയും ധർമനിഷ്ഠയും കൂടുതൽ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. ലോല അവന്റെ അമ്മയാണ്; മറ്റെങ്ങും അവൾ പ്രസിദ്ധയല്ല. ഭാർഗവൻ ‘ദേശസ്യ ച’ (ദേശത്തിന്റെയും) എന്നു പറയുന്നു — ഭയം ഋഷിമാർക്കു മാത്രമല്ല, ദേശത്തിനു മുഴുവനുമാണ്. കഥയുടെ ആരംഭം കൃതയുഗത്തിൽനിന്നാണ്; അതിനാൽ ഈ പ്രശ്നം പുരാതനമാണ്, അനേകം യുഗങ്ങളിലെ രാജാക്കന്മാർ അതു പരിഹരിച്ചില്ല. ഋഷിമാർ കഥ അച്ഛന്റെ ഗുണങ്ങളിൽനിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു — അതിലൂടെ പുത്രന്റെ ദുഷ്ടത കൂടുതൽ വ്യക്തമാകുന്നു.

‘അത്യന്തം പ്രീതനായ മഹാത്മാവ് രുദ്രൻ തന്റെ ശൂലത്തിൽനിന്ന് മഹാവീര്യമുള്ളതും മഹാപ്രഭയുള്ളതുമായ ഒരു ശൂലം വലിച്ചെടുത്തു നൽകി, ഇങ്ങനെ പറയുകയും ചെയ്തു: “എന്നെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്ന ഈ അതുല്യമായ ധർമം നീ അനുഷ്ഠിച്ചു; അത്യന്തം പ്രീതനായ ഞാൻ നിനക്ക് ഉത്തമമായ ഒരു ആയുധം നൽകുന്നു. മഹാസുരാ, ദേവന്മാരോടും വിപ്രന്മാരോടും നീ വിരോധം കാണിക്കാത്തിടത്തോളം ഈ ശൂലം നിന്റേതായിരിക്കും; അല്ലാത്തപക്ഷം ഇതു നശിക്കും. നിർഭയനായി, സംശയമില്ലാതെ നിന്നോടു യുദ്ധത്തിനു വരുന്നവനെ ഭസ്മമാക്കി ശൂലം വീണ്ടും നിന്റെ കൈയിൽ തിരിച്ചെത്തും.” ഇങ്ങനെ രുദ്രനിൽനിന്നു വരം ലഭിച്ച മഹാസുരൻ വീണ്ടും മഹാദേവനെ നമസ്കരിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “ഭഗവാനേ, ഈ അനുത്തമമായ ശൂലം എന്റെ വംശത്തിനും എക്കാലവും ഉണ്ടാകണം; ദേവാ, അങ്ങു ദേവന്മാരുടെ ഈശ്വരനാണല്ലോ.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ മധുവിനോട് സകലജീവികളുടെയും പതിയായ മഹാദേവൻ ശിവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: “ഇത് അങ്ങനെ സംഭവിക്കുകയില്ല. എങ്കിലും എന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ടുണ്ടായ നിന്റെ മംഗളകരമായ വാക്ക് വിഫലമാകാതിരിക്കട്ടെ; നിന്റെ ഒരു പുത്രന് ഈ ശൂലം ലഭിക്കും. ഈ ശൂലം നിന്റെ പുത്രന്റെ കൈയിലുള്ളിടത്തോളം, ശൂലം കൈയിലേന്തിയ അവൻ സകലജീവികൾക്കും അവധ്യനായിരിക്കും.”’ വരത്തിന്റെ വ്യവസ്ഥ ശ്രദ്ധേയമാണ് — ദേവന്മാരോടും ബ്രാഹ്മണരോടും വിരോധിച്ചാൽ ശൂലം നശിക്കും; അതിനാൽ ശൂലത്തിന്റെ ശക്തി ധർമനിഷ്ഠയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. മധുവിന്റെ രണ്ടാമത്തെ അപേക്ഷ ലോഭത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വംശപരമ്പരയിൽ ആയുധം സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കണമെന്ന്. ശിവൻ അതു ഭാഗികമായി മാത്രം സ്വീകരിക്കുന്നു — ഒരു പുത്രനു മാത്രം; പിന്നീട് ഈ പരിധിതന്നെയാണു ലവണവധത്തിനുള്ള ഉപായം നൽകുന്നത്; കാരണം ശൂലം എപ്പോഴും കൈയിലുണ്ടാകില്ല. ‘മാ ഭൂത് തേ വിഫലാ വാണീ’ (നിന്റെ വാക്കു വിഫലമാകാതിരിക്കട്ടെ) എന്നതിൽ ശിവന്റെ കരുണ കാണാം — ഭക്തന്റെ അപേക്ഷ പൂർണമായി നിരസിക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ‘ഭസ്മമാക്കി വീണ്ടും കൈയിൽ തിരിച്ചെത്തും’ എന്നതാണു ശൂലത്തിന്റെ സ്വഭാവം — അമോഘവും തിരിച്ചുവരുന്നതും; അതിനാൽ ശൂലം കൈയിലേന്തിയ ലവണനെ യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാൻ ശത്രുവിനു കഴിയില്ല. പിന്നീടുള്ള ശത്രുഘ്നന്റെ യുദ്ധതന്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം ഇതാണ് — ശൂലം കൈയിലില്ലാത്തപ്പോൾ ലവണനെ ആക്രമിക്കണം.

‘ഇങ്ങനെ ദേവനിൽനിന്ന് അതിമഹത്തും അദ്ഭുതകരവുമായ വരം ലഭിച്ച ആ അസുരശ്രേഷ്ഠൻ മധു അതിമനോഹരമായ ഒരു ഭവനം നിർമിച്ചു. അവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട, മഹാഭാഗയായ പത്നി കുംഭീനസി, വിശ്വാവസുവിന് അനലയിൽ ജനിച്ച മഹാപ്രഭയുള്ള മകളായിരുന്നു. അവളുടെ പുത്രനായിരുന്നു മഹാവീര്യനും ദാരുണനുമായ ലവണൻ; ആ ദുഷ്ടാത്മാവ് ബാല്യംമുതൽതന്നെ പാപങ്ങൾ മാത്രം ചെയ്തുപോന്നു. ദുർവിനീതനായ ആ പുത്രനെ കണ്ട് ക്രോധം നിറഞ്ഞ മധു ശോകത്തിലാണ്ടു; എന്നാൽ അവനോട് ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല. അവൻ ഈ ലോകം ഉപേക്ഷിച്ച് വരുണാലയമായ സമുദ്രത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ശൂലം ലവണനിൽ ഏൽപ്പിച്ച് വരത്തെക്കുറിച്ച് അവനെ അറിയിച്ചു. ആ ലവണൻ ശൂലത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താലും സ്വന്തം ദുഷ്ടതയാലും മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും, വിശേഷിച്ചും താപസന്മാരെ, പീഡിപ്പിക്കുന്നു.’ കുംഭീനസി രാവണകുലത്തിലെ ബന്ധുവാണ്; അവളെ മധു അപഹരിച്ചതായി ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ മുൻഭാഗത്തു വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ ലവണനു രാക്ഷസകുലവുമായും ബന്ധമുണ്ട്. ധർമിഷ്ഠനായ അച്ഛന്റെ ദുഷ്ടനായ പുത്രൻ — മധുവിന്റെ ശോകം ഇതിൽനിന്നാണ്. പുത്രസ്നേഹംകൊണ്ടാണ് അവൻ മൗനം പാലിച്ചത്; ശിക്ഷിക്കാൻ അവനു കഴിഞ്ഞില്ല; ഒടുവിൽ അവൻതന്നെ ലോകം വിട്ടുപോകുന്നു. ഇത് അച്ഛന്റെ ദൗർബല്യത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ് — പുത്രനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നില്ല, ആയുധം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘വിശേഷേണ ച താപസാൻ’ (വിശേഷിച്ചും താപസന്മാരെ) എന്നതാണ് ഋഷിമാരുടെ ഭയത്തിന്റെ കാരണം. മധു ദേവബ്രാഹ്മണവിരോധം ചെയ്തില്ല, അതിനാൽ അവന്റെ ശൂലം സുരക്ഷിതമായിരുന്നു; ലവണനാകട്ടെ താപസന്മാരെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു — എന്നാൽ വരത്തിന്റെ ആ വ്യവസ്ഥ മധുവിനെ സംബന്ധിച്ചു മാത്രമായിരുന്നു; പുത്രനെ സംബന്ധിച്ച് ‘കൈയിലുള്ളിടത്തോളം’ എന്നു മാത്രമേയുള്ളൂ. ഇങ്ങനെ ദുഷ്ടന്റെ കൈയിലെ ദിവ്യായുധം ലോകത്തിന്റെ ആപത്തിനു കാരണമാകുന്നു.

‘കാകുത്സ്ഥാ, ലവണൻ ഇത്തരം പ്രഭാവമുള്ളവനാണ്, ശൂലവും അത്തരത്തിലുള്ളതാണ്; ഇതു കേട്ട് ഉചിതമായതു നിശ്ചയിക്കുക; അങ്ങാണല്ലോ ഞങ്ങളുടെ പരമഗതി. രാമാ, മുമ്പു ഭയാർത്തരായ ഋഷിമാർ അനേകം രാജാക്കന്മാരോട് അഭയം യാചിച്ചു; എന്നാൽ വീരാ, ഒരു രക്ഷകനെ ഞങ്ങൾ കണ്ടില്ല. ഉണ്ണീ, സൈന്യവാഹനങ്ങളോടൊപ്പം രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്നു കേട്ടശേഷം ഭൂമിയിൽ മറ്റൊരു രാജാവിനെ രക്ഷകനായി ഞങ്ങൾ കാണുന്നില്ല. അതിനാൽ ലവണഭയത്താൽ പീഡിതരായ ഞങ്ങളെ അങ്ങു രക്ഷിക്കണമെന്നു ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാമാ, ഇങ്ങനെ ഭയത്തിൽനിന്നുയർന്ന കാരണം അങ്ങയെ അറിയിച്ചുകഴിഞ്ഞു. അതു നിവാരണം ചെയ്യാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയും; കുറവില്ലാത്ത പരാക്രമമുള്ളവനേ, ഞങ്ങളുടെ ആ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റിയാലും.’ രാവണവധത്തിന്റെ കീർത്തിയാണ് ഋഷിമാരുടെ വിശ്വാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം — രാവണനെ ജയിച്ചവനു ലവണനെയും ജയിക്കാൻ കഴിയും. ‘ത്രാതാരം ന വിദ്മഹേ’ (രക്ഷകനെ ഞങ്ങൾ കാണുന്നില്ല) എന്ന വാക്കിന്റെ രണ്ടുവട്ടമുള്ള ആവർത്തനം നിരാശയുടെ ആവർത്തനമാണ്; മറ്റു രാജാക്കന്മാർ കാര്യഗൗരവം കണ്ടു ഭയന്നുവെന്നു കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞിരുന്നു. ‘ത്വം ഹി നഃ പരമാ ഗതിഃ’ (അങ്ങാണല്ലോ ഞങ്ങളുടെ പരമഗതി) എന്നതു ശരണാഗതിയുടെ വാക്കാണ്; രാമന്റെ ശരണാഗതവാത്സല്യം പ്രസിദ്ധവുമാണ്. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ (വിയോഗിനി) ഋഷിമാരുടെ പ്രാർഥന സമാപിപ്പിക്കുന്നു; അതു പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്. ഋഷിമാർക്കു തങ്ങളുടെ തപോബലംകൊണ്ടുതന്നെ ലവണനെ ശപിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നു; എന്നിട്ടും അവർ രാജാവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു — കാരണം ദുഷ്ടനിഗ്രഹം രാജാവിന്റെ ധർമമാണ്; താപസന്മാരുടെ തപസ്സ് ശാപംകൊണ്ടു പാഴാക്കരുത്.

As the seers spoke, Kākutstha said, "Tell me, sages, what is to be done, and let your fear be gone at once." Even before hearing the task, he granted them freedom from fear, as a king's duty requires. Then the Bhārgava, Cyavana, spoke. "Hear, lord of men, the root of all the fears of our land," he said, for the danger threatened not only the seers but the whole country. "Long ago, O king, in the Kṛta age, there was a daitya of great wisdom, a mighty asura named Madhu, the eldest son of Lolā. He was devoted to brahmins, a refuge to others and firmly grounded in understanding, and he enjoyed a friendship beyond compare with the most generous gods. Madhu was valiant and wholly given to dharma, and out of high regard for him Rudra gave him a wonderful boon." The surprise is that Madhu, from whom the danger sprang, was himself righteous: even an asura could win Śiva's favour through dharma, and so the poet shows that wickedness comes not from birth but from conduct. The story begins in the Kṛta age, so the trouble was ancient and kings of many ages had failed to end it; and by beginning with the father's virtues, the seers made the son's wickedness stand out all the more.

"The great-souled god was well pleased," Cyavana went on. "He drew from his own trident a trident of great power and radiance and gave it to Madhu, saying, 'You have practised a matchless dharma that has won my favour, and in the fullness of my affection I give you this supreme weapon. So long as you do not turn against the gods and the brahmins, great asura, this trident shall be yours; otherwise it will perish. And whoever boldly attacks you in battle, the trident will burn to ashes and return to your hand.' Having received this boon from Rudra, the great asura bowed again to the great god and said, 'Lord, let this peerless trident belong to my line for ever, for you are lord of the gods.' But Śiva, the great god, lord of all beings, replied, 'That shall not be. Yet since you spoke in hope of my favour, your fair words shall not be fruitless: this trident shall pass to one son of yours. As long as the trident is in your son's hand, he shall be unslayable by any being.'" The condition of the boon matters: the trident would perish if Madhu opposed gods and brahmins, so its power rested on his righteousness. His second request, that the weapon stay in his line for ever, betrayed a touch of greed, and Śiva granted it only in part, to one son alone, out of compassion, unwilling to refuse his devotee outright. That limit, "as long as it is in his hand", will later provide the means of slaying Lavaṇa, since the trident was not always in his grasp. Because it never missed and always returned, no enemy could beat Lavaṇa in battle while he held it, and this is the basis of Śatrughna's later strategy: Lavaṇa had to be attacked without his trident.

"Having won this great and wonderful boon from the god, the best of asuras had a splendid palace built. His dear wife was the noble Kumbhīnasī, a woman of great beauty, daughter of Viśvāvasu and Analā. Her son is the mighty and cruel Lavaṇa, wicked from childhood, who has done nothing but evil. Seeing how ill-disciplined his son was, Madhu was angry and fell into grief, but he said nothing to him. At last he left this world and entered the abode of Varuṇa, leaving the trident in Lavaṇa's keeping and telling him of the boon. Through the power of the trident and his own wickedness, Lavaṇa torments the three worlds, and ascetics above all." Kumbhīnasī was related to Rāvaṇa's family, and an earlier part of the Uttara Kāṇḍa told how Madhu carried her off, so Lavaṇa was linked to the rākṣasa clan as well. A righteous father with a wicked son: that was the cause of Madhu's grief. His silence came from love for his son; he could not bring himself to punish him, and in the end he simply left the world, a picture of a father's weakness, failing to restrain his son and handing him a weapon besides. Lavaṇa's torment of ascetics was the cause of the seers' fear. The condition about opposing gods and brahmins applied to Madhu; for the son there was only the rule that he was safe while the trident was in his hand. So a divine weapon in the hands of the wicked became a calamity for the world.

"Such is Lavaṇa's power, and such is his trident, Kākutstha," the seers said. "Now that you have heard it, decide, for you are our highest refuge. Many kings in the past, Rāma, were begged for protection by seers stricken with fear, but, hero, we found no protector. Now that we have heard that Rāvaṇa has been slain with his army and his mounts, dear one, we know of no other protector on earth among the lords of men; so we look to you to save us, tormented as we are by fear of Lavaṇa. This, Rāma, is the cause of the fear that has arisen among us. You are able to ward it off; fulfil this wish of ours, you of unfailing valour." The fame of Rāvaṇa's slaying was the ground of their trust: one who had conquered Rāvaṇa could conquer Lavaṇa. Twice they said they had found no protector, a repeated cry of despair, recalling the last sarga's word that other kings had shrunk from the task. "You are our highest refuge" are words of surrender, and Rāma was famous for his love of those who seek his protection. The seers could have cursed Lavaṇa by the power of their austerity, yet they came to the king, because subduing the wicked is the king's duty, and ascetics should not spend their austerity in curses.