उशनसं क्रुद्धं श्रुत्वा तदा आर्तः नहुषात्मजः ययातिः परमिकां जरां प्राप्य यदुं वचनम् अब्रवीत् — ‘यदो, त्वं धर्मज्ञः असि; मदर्थं मम एषा परमिका जरा प्रतिगृह्यताम्। महायशः पुत्र, अहं भोगैः रंस्ये। नरर्षभ, अद्यापि विषयेषु अहं कृतकृत्यः न अस्मि; तदा कामम् अनुभूय ततः अहं पुनः जरां प्राप्स्यामि।’ यदुः तत् वचनं श्रुत्वा नरर्षभं पितरं प्रत्युवाच — ‘तव दयितः पुत्रः पूरुः एव जरां प्रतिगृह्णातु। पार्थिव, अहम् अर्थेषु राज्यभागे तव संनिकर्षात् सामीप्यात् च बहिष्कृतः। राजन्, यैः सह त्वम् अश्नासि भोजनं करोषि, ते एव प्रतिगृह्णन्तु।’ ययातेः प्रथमा प्रतिक्रिया ध्येया — सः शुक्रं प्रति प्रतिशापं न ददाति, नापि क्रुध्यति; सः शापं स्वीकृत्य उपायं चिन्तयति। एषा एव क्षमा, या निमेः न आसीत् — एतत् अग्रे रामः स्वयं वदति। ‘परमिका जरा’ इति उत्कटा वृद्धावस्था। यदोः वचनं कटु किन्तु तर्कयुक्तम् — यः प्रेम्णः भागी, सः एव भारस्य अपि भागी भवेत्। तस्य हृदये पूर्वसर्गे वर्णितः अवमानः अद्यापि ज्वलति; ‘बहिष्कृतः अहम्’ इति वचनं तस्य दीर्घकालिकां वेदनां प्रकटयति। किन्तु पितुः आज्ञायाः अस्वीकारः धर्मदृष्ट्या अपराधः, यस्य फलम् अग्रे दृश्यते।

तस्य तत् वचनं श्रुत्वा राजा पूरुम् अब्रवीत् — ‘महाबाहो, इयं जरा मदर्थं प्रतिगृह्यताम्।’ नाहुषेण एवम् उक्तः पूरुः प्राञ्जलिः अब्रवीत् — ‘धन्यः अस्मि, अनुगृहीतः अस्मि; अहं तव शासने स्थितः अस्मि।’ पूरोः वचनम् आज्ञाय नाहुषः परया मुदा अतुलं प्रहर्षं लेभे, तां जरां तस्मिन् संक्रामयत् च। ततः सः राजा तरुणः भूत्वा सहस्रशः यज्ञान् प्राप्य कृत्वा बहूनि वर्षसहस्राणि मेदिनीं पालयामास। पूरोः उत्तरं पुत्रधर्मस्य आदर्शः — सः प्रश्नं न करोति, कारणं न पृच्छति, केवलं पितुः आज्ञां अनुग्रहं मन्यते। ‘धन्यः अस्मि’ इति वचनं सूचयति यत् पितुः सेवायाः अवसरः एव तस्य कृते भाग्यम्। ययातिः अपि तारुण्यं न केवलं भोगाय उपयुङ्क्ते, अपितु यज्ञैः प्रजापालनेन च; अतः तस्य भोगः अपि धर्मानुसारी। अत्र रामायणस्य मुख्यः विषयः — पितुः आज्ञापालनम् — पुनः प्रतिध्वनति, यतः रामः अपि पितुः वचनात् वनं गतवान्। पूरोः यौवनत्यागः रामस्य राज्यत्यागेन सह तुलनीयः; उभौ अपि पितुः सत्यं रक्षितवन्तौ। श्रोतारः अत्र रामस्य स्वजीवनस्य छायां पश्यन्ति। ‘जरां संक्रामयत्’ इति वाक्यं तपोबलस्य अद्भुतं सामर्थ्यं सूचयति — शुक्रस्य शापः अपि अन्यस्मिन् स्थापयितुं शक्यः, यदि सः स्वेच्छया गृह्णाति। अतः पूरोः स्वीकारः एव एतस्य उपायस्य मूलम्।

अथ दीर्घस्य कालस्य अनन्तरं राजा पूरुम् अब्रवीत् — ‘पुत्र, मम जराम् आनयस्व; मम न्यासं प्रत्यर्पय। पुत्र, मया त्वयि न्यासभूता जरा संक्रामिता; तस्मात् तां जरां प्रतिगृहीष्यामि, व्यथां मा कृथाः। महाबाहो, मम शासनस्य प्रतिग्रहात् प्रीतः अस्मि; प्रीतियुक्तः अहं त्वां नराधिपं राज्ये अभिषेक्ष्यामि।’ सुतं पूरुम् एवम् उक्त्वा नहुषात्मजः राजा ययातिः क्रुद्धः सन् देवयानीसुतं यदुं वाक्यम् उवाच — ‘मया क्षत्ररूपः दुरासदः राक्षसः त्वं जातः; त्वं मम आज्ञां प्रतिहंसि, अतः प्रजार्थे विफलः भव। यस्मात् त्वं गुरुभूतं पितरं माम् अवमन्यसे, तस्मात् दारुणान् राक्षसान् यातुधानान् जनयिष्यसि। दुर्मतेः तव सन्ततिः सोमकुलोत्पन्ने वंशे राजत्वेन न स्थास्यति; भवतः वंशः अपि त्वया तुल्यः दुर्विनीतः भविष्यति।’ राज्यविवर्धनं पूरुम् एवम् उक्त्वा राजर्षिः अभिषेकेण सम्पूज्य आश्रमं प्रविवेश। ‘न्यास’ इति शब्दः महत्त्वपूर्णः — जरा पूरोः स्वामित्वं न, केवलं निक्षेपः; अतः ययातिः तां प्रत्यादत्ते, पुत्रस्य दुःखं न इच्छति। अत्र ययातिः शुक्रं प्रति क्षमां करोति, किन्तु यदुं प्रति क्रोधं दर्शयति — पितुः आज्ञायाः उल्लङ्घनं तस्य दृष्ट्या अक्षम्यम्। ‘राक्षसः त्वं मया जातः’ इति वचनं रूपकम् — आचरणेन राक्षसः, न जन्मना। शापस्य फलम् — यदोः वंशः सोमकुले राज्यं न लभते, तथापि सः वंशः अग्रे यादवाः इति प्रसिद्धः। आश्रमप्रवेशः वानप्रस्थस्य सूचकः — ययातिः भोगान् अनुभूय अन्ते त्यागं स्वीकरोति।

ततः महता कालेन सः राजा नहुषात्मजः ययातिः दिष्टान्तं मरणम् उपजग्मिवान्, त्रिदिवं स्वर्गं च गतः। महायशाः पूरुः महता धर्मेण वृतः सन् काशिराज्ये पुरवरे प्रतिष्ठाने तत् राज्यं चकार। राजवंशात् बहिष्कृतः यदुः तु क्रौञ्चवने दुर्गे पुरे सहस्रशः यातुधानान् जनयामास। ततः रामः उपसंहरति — ‘एषः उशनसा मुक्तः शापोत्सर्गः ययातिना क्षत्रधर्मेण धारितः; यं शापं निमिः न चक्षमे। सौम्य, एतत् सर्वं ते आख्यातम्। वयं सर्वकारिणां कार्यार्थिनां दर्शनम् अनुवर्तामहे, यथा नृगे इव अस्माकं दोषः न स्यात्।’ इति कथयति चन्द्रतुल्याननेन रामे तदानीं व्योम प्रविरलतरतारम् अभवत् — तारकाः विरलाः जाताः; पूर्वा दिक् अरुणकिरणरक्ता कुसुमरसेन रञ्जितं वस्त्रम् आगुण्ठिता इव बभौ। अत्र सर्गत्रयस्य कथानां सूत्रं रामः एकीकरोति — नृगः (अदर्शनस्य दोषः), निमिः (अक्षमा), ययातिः (क्षमा)। रामस्य निष्कर्षः व्यावहारिकः — वयं कार्यार्थिनां दर्शनं दास्यामः, यथा नृगस्य दोषः न भवेत्। एवं कथासरणिः पुनः राजधर्मे एव समाप्यते। सर्वकारिणाम् इति सर्वेषां कार्यार्थिनाम्। अन्तिमः श्लोकः मालिनीवृत्ते प्रभातवर्णनं करोति — रात्रिः कथाभिः एव व्यतीता; अग्रिमे सर्गे प्रभाते च्यवनादयः ऋषयः आगच्छन्ति। कुसुमरसरञ्जितवस्त्रम् इति उपमा पूर्वदिशं नववधूम् इव वर्णयति। रामस्य मुखं चन्द्रतुल्यम् इति विशेषणं रात्रेः अन्तं प्रति सूक्ष्मं सङ्केतं करोति।

ఉశనసుడు కోపించాడని విని, అప్పుడు బాధపడిన నహుషపుత్రుడు యయాతి తీవ్రమైన ముసలితనాన్ని పొంది యదువుతో ఇలా అన్నాడు — ‘యదూ, నీవు ధర్మం తెలిసినవాడవు; నా కోసం నా ఈ తీవ్రమైన ముసలితనాన్ని స్వీకరించు. మహాకీర్తిమంతుడవైన కుమారా, నేను భోగాలతో సుఖిస్తాను. నరశ్రేష్ఠా, ఇప్పటికీ విషయభోగాలలో నేను తృప్తి పొందలేదు; అప్పుడు కోరికలను అనుభవించిన తరువాత మళ్ళీ ముసలితనాన్ని తీసుకుంటాను.’ ఆ మాట విని యదువు నరశ్రేష్ఠుడైన తండ్రికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘నీకు ప్రియమైన కుమారుడు పూరుడే ముసలితనాన్ని స్వీకరించనీ. రాజా, సంపదలోనూ రాజ్యభాగంలోనూ, నీ సాన్నిహిత్యం నుండీ సమీపం నుండీ నేను బహిష్కరించబడ్డాను. రాజా, నీవు ఎవరితో కలిసి భోజనం చేస్తావో, వారే స్వీకరించనీ.’ యయాతి మొదటి ప్రతిస్పందన గమనించదగినది — అతడు శుక్రునికి ప్రతిశాపం ఇవ్వడం లేదు, కోపించడం కూడా లేదు; శాపాన్ని స్వీకరించి ఉపాయం ఆలోచిస్తున్నాడు. ఇదే క్షమ, నిమిలో లేనిది — దీనిని ముందు రాముడే స్వయంగా చెపుతాడు. ‘పరమికా జరా’ అంటే తీవ్రమైన వృద్ధావస్థ. యదువు మాట కటువైనదే కానీ తర్కబద్ధమైనది — ప్రేమలో భాగస్వామి అయినవాడే భారంలో కూడా భాగస్వామి కావాలి. గత సర్గలో వర్ణించిన అవమానం అతని హృదయంలో ఇప్పటికీ మండుతోంది; ‘బహిష్కృతుడను’ అనే మాట అతని దీర్ఘకాలపు వేదనను ప్రకటిస్తుంది. కానీ తండ్రి ఆజ్ఞను తిరస్కరించడం ధర్మదృష్టితో అపరాధం; దాని ఫలం ముందు కనిపిస్తుంది.

అతని ఆ మాట విని రాజు పూరునితో అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, నా కోసం ఈ ముసలితనాన్ని స్వీకరించు.’ నహుషపుత్రుడు ఇలా అనగా పూరుడు చేతులు జోడించి అన్నాడు — ‘ధన్యుడను, అనుగ్రహించబడ్డాను; నేను నీ ఆజ్ఞలో ఉన్నాను.’ పూరుని మాట తెలుసుకొని నహుషపుత్రుడు ఎంతో ఆనందంతో సాటిలేని హర్షాన్ని పొంది, ఆ ముసలితనాన్ని అతనిలోకి సంక్రమింపజేశాడు. అప్పుడు ఆ రాజు యువకుడై, వేలకొలదీ యజ్ఞాలు చేసి, ఎన్నో వేల సంవత్సరాలు భూమిని పాలించాడు. పూరుని సమాధానం పుత్రధర్మానికి ఆదర్శం — అతడు ప్రశ్నించడు, కారణం అడగడు, కేవలం తండ్రి ఆజ్ఞను అనుగ్రహంగా భావిస్తాడు. ‘ధన్యుడను’ అనే మాట తండ్రిని సేవించే అవకాశమే తనకు భాగ్యమని సూచిస్తుంది. యయాతి కూడా యౌవనాన్ని కేవలం భోగానికే కాక, యజ్ఞాలకూ ప్రజాపాలనకూ ఉపయోగిస్తున్నాడు; అందువల్ల అతని భోగం కూడా ధర్మానుసారమైనదే. ఇక్కడ రామాయణపు ముఖ్య విషయం — తండ్రి ఆజ్ఞాపాలన — మళ్ళీ ప్రతిధ్వనిస్తుంది, ఎందుకంటే రాముడు కూడా తండ్రి మాట కోసం వనానికి వెళ్ళాడు. పూరుని యౌవనత్యాగం రాముని రాజ్యత్యాగంతో పోల్చదగినది; ఇద్దరూ తండ్రి సత్యాన్ని కాపాడారు. శ్రోతలు ఇక్కడ రాముని సొంత జీవితపు ఛాయను చూస్తారు. ‘జరాం సంక్రామయత్’ (ముసలితనాన్ని సంక్రమింపజేశాడు) అనే వాక్యం తపోబలపు అద్భుత సామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది — శుక్రుని శాపాన్ని కూడా మరొకరిలో నిలపవచ్చు, అతడు స్వేచ్ఛగా దానిని స్వీకరిస్తే. అందువల్ల పూరుని అంగీకారమే ఈ ఉపాయానికి మూలం.

తరువాత చాలాకాలం గడిచాక రాజు పూరునితో అన్నాడు — ‘కుమారా, నా ముసలితనాన్ని తీసుకురా; నా న్యాసాన్ని (దాచి ఉంచిన సొమ్మును) తిరిగి అప్పగించు. కుమారా, నేను న్యాసంగా ముసలితనాన్ని నీలో సంక్రమింపజేశాను; అందువల్ల ఆ ముసలితనాన్ని తిరిగి తీసుకుంటాను, బాధపడకు. మహాబాహూ, నా ఆజ్ఞను స్వీకరించినందుకు సంతోషించాను; ప్రీతితో నిన్ను రాజుగా రాజ్యంలో అభిషేకిస్తాను.’ కుమారుడు పూరునితో ఇలా చెప్పి, నహుషపుత్రుడైన రాజు యయాతి కోపంతో దేవయాని కుమారుడైన యదువుతో ఇలా అన్నాడు — ‘క్షత్రియరూపంలో ఉన్న దుర్జయుడైన రాక్షసునిగా నీవు నా వల్ల పుట్టావు; నా ఆజ్ఞను తిరస్కరిస్తున్నావు, అందువల్ల సంతానం విషయంలో విఫలుడవవు. గురువైన తండ్రినైన నన్ను అవమానిస్తున్నావు కాబట్టి, దారుణమైన రాక్షసులను, యాతుధానులను కంటావు. దుర్బుద్ధివైన నీ సంతతి సోమకులంలో పుట్టిన వంశంలో రాజులుగా నిలవదు; నీ వంశం కూడా నీలాగే అవినయంతో ఉంటుంది.’ రాజ్యాన్ని వృద్ధిచేసే పూరునితో ఇలా చెప్పి, ఆ రాజర్షి పట్టాభిషేకంతో అతనిని గౌరవించి ఆశ్రమంలో ప్రవేశించాడు. ‘న్యాస’ అనే మాట ముఖ్యమైనది — ముసలితనం పూరుని సొత్తు కాదు, కేవలం దాచి ఉంచినది; అందువల్ల యయాతి దానిని తిరిగి తీసుకుంటున్నాడు, కుమారుని దుఃఖాన్ని కోరడం లేదు. ఇక్కడ యయాతి శుక్రుని పట్ల క్షమ చూపుతున్నాడు, కానీ యదువు పట్ల కోపాన్ని చూపుతున్నాడు — తండ్రి ఆజ్ఞను ఉల్లంఘించడం అతని దృష్టిలో క్షమించరానిది. ‘నా వల్ల రాక్షసునిగా పుట్టావు’ అనే మాట రూపకం — ఆచరణ వల్ల రాక్షసుడు, జన్మ వల్ల కాదు. శాపపు ఫలం — యదువు వంశానికి సోమకులంలో రాజ్యం లభించదు; అయినా ఆ వంశం ముందు యాదవులుగా ప్రసిద్ధమైంది. ఆశ్రమప్రవేశం వానప్రస్థానికి సూచన — యయాతి భోగాలను అనుభవించి చివరకు త్యాగాన్ని స్వీకరిస్తున్నాడు.

తరువాత చాలాకాలానికి నహుషపుత్రుడైన ఆ రాజు యయాతి కాలధర్మం చెంది స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. మహాకీర్తిమంతుడైన పూరుడు గొప్ప ధర్మంతో కూడినవాడై కాశీరాజ్యంలోని శ్రేష్ఠనగరమైన ప్రతిష్ఠానంలో ఆ రాజ్యాన్ని పాలించాడు. రాజవంశం నుండి బహిష్కరించబడిన యదువు మాత్రం దుర్గమమైన క్రౌంచవనంలోని నగరంలో వేలకొలదీ యాతుధానులను కన్నాడు. అప్పుడు రాముడు ఇలా ముగిస్తాడు — ‘ఉశనసుడు విడిచిన ఈ శాపాన్ని యయాతి క్షత్రధర్మంతో ధరించాడు; ఇలాంటి శాపాన్ని నిమి సహించలేదు. సౌమ్యుడా, ఇదంతా నీకు చెప్పాను. నృగునికి కలిగినట్లు మనకు దోషం కలగకుండా, పని మీద వచ్చే వారందరికీ మనం దర్శనం ఇస్తాం.’ చంద్రుని వంటి ముఖం గల రాముడు ఇలా చెపుతుండగా అప్పుడు ఆకాశంలో నక్షత్రాలు పలచబడ్డాయి; అరుణకిరణాలతో ఎర్రబడిన తూర్పుదిక్కు పూలరసంతో రంగువేసిన వస్త్రాన్ని ముసుగుగా కప్పుకొన్నట్లు ప్రకాశించింది. ఇక్కడ రాముడు మూడు సర్గల కథల సూత్రాన్ని ఒకటిగా కలుపుతున్నాడు — నృగుడు (దర్శనం ఇవ్వకపోవడమనే దోషం), నిమి (అక్షమ), యయాతి (క్షమ). రాముని నిష్కర్షం ఆచరణాత్మకమైనది — నృగునికి కలిగిన దోషం కలగకుండా మనం పని మీద వచ్చేవారికి దర్శనం ఇస్తాం. ఇలా కథాపరంపర మళ్ళీ రాజధర్మంలోనే ముగుస్తుంది. ‘సర్వకారిణామ్’ అంటే పని మీద వచ్చే వారందరికీ. చివరి శ్లోకం మాలినీ వృత్తంలో ప్రభాతాన్ని వర్ణిస్తుంది — రాత్రి కథలతోనే గడిచిపోయింది; తరువాతి సర్గలో తెల్లవారే చ్యవనుడు మొదలైన ఋషులు వస్తారు. పూలరసంతో రంగువేసిన వస్త్రం అనే ఉపమ తూర్పుదిక్కును కొత్త పెండ్లికూతురులా వర్ణిస్తుంది. రాముని ముఖం చంద్రుని వంటిది అనే విశేషణం రాత్రి ముగింపును సూక్ష్మంగా సూచిస్తుంది.

உசனஸ் சினந்ததைக் கேட்டு, அப்போது வருந்திய நகுஷன் மகன் யயாதி கடுமையான மூப்பை அடைந்து யதுவிடம் சொன்னான் — ‘யதுவே, நீ அறம் அறிந்தவன்; எனக்காக என்னுடைய இந்தக் கடுமையான மூப்பை ஏற்றுக்கொள். பெரும்புகழுடைய மகனே, நான் இன்பங்களை அனுபவிப்பேன். மனிதருள் காளையே, இன்னும் புலனின்பங்களில் நான் நிறைவடையவில்லை; விருப்பம்போல அனுபவித்த பின் மீண்டும் மூப்பைப் பெற்றுக்கொள்வேன்.’ அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு யது மனிதருள் காளையான தந்தைக்கு மறுமொழி சொன்னான் — ‘உம் அன்புக்குரிய மகனான பூருவே மூப்பை ஏற்றுக்கொள்ளட்டும். அரசே, செல்வத்திலும் அரசுரிமையிலும் உம் அருகாமையிலும் நெருக்கத்திலும் நான் புறக்கணிக்கப்பட்டவன். அரசே, நீர் யாரோடு சேர்ந்து உணவருந்துகிறீரோ அவர்களே ஏற்றுக்கொள்ளட்டும்.’ யயாதியின் முதல் எதிர்வினை கவனிக்கத்தக்கது — அவன் சுக்கிரருக்கு எதிர்ச்சாபம் இடவில்லை, சினமும் கொள்ளவில்லை; சாபத்தை ஏற்றுக்கொண்டு ஒரு வழியைச் சிந்திக்கிறான். இதுவே நிமியிடம் இல்லாத பொறுமை — இதைப் பின்னர் ராமனே சொல்கிறான். ‘கடுமையான மூப்பு’ என்பது தீவிரமான முதுமை. யதுவின் சொற்கள் கசப்பானவை, ஆனால் நியாயமானவை — அன்பில் பங்கு பெறுபவனே சுமையிலும் பங்கு பெறவேண்டும். முந்தைய சர்க்கத்தில் விவரிக்கப்பட்ட அவமதிப்பு அவன் இதயத்தில் இன்னும் கொழுந்துவிட்டு எரிகிறது; ‘நான் புறக்கணிக்கப்பட்டவன்’ என்ற சொல் அவனுடைய நீண்டகால வேதனையை வெளிப்படுத்துகிறது. ஆனால் தந்தையின் ஆணையை மறுப்பது அறத்தின் பார்வையில் குற்றம்; அதன் விளைவு பின்னர் தெரிகிறது.

அவனுடைய அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு அரசன் பூருவிடம் சொன்னான் — ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, எனக்காக இந்த மூப்பை ஏற்றுக்கொள்.’ நகுஷன் மகன் இவ்வாறு சொன்னதும் பூரு கைகூப்பிச் சொன்னான் — ‘நான் பேறு பெற்றேன், அருள் பெற்றேன்; உம் ஆணையில் நிலைத்திருக்கிறேன்.’ பூருவின் சொல்லை அறிந்து நகுஷன் மகன் பேருவகையுடன் ஒப்பற்ற மகிழ்ச்சியை அடைந்து, அந்த மூப்பை அவனுக்கு மாற்றினான். பின்னர் அந்த அரசன் இளைஞனாகி, ஆயிரக்கணக்கான வேள்விகளைச் செய்து, பல்லாயிரம் ஆண்டுகள் பூமியை ஆண்டான். பூருவின் மறுமொழி மகனின் கடமைக்கு ஓர் இலக்கணம் — அவன் கேள்வி கேட்கவில்லை, காரணம் கேட்கவில்லை; தந்தையின் ஆணையையே அருளாகக் கருதுகிறான். ‘நான் பேறு பெற்றேன்’ என்ற சொல், தந்தைக்குத் தொண்டு செய்யும் வாய்ப்பே தனக்குப் பேறு என்பதைச் சுட்டுகிறது. யயாதியும் இளமையை இன்பத்துக்கு மட்டுமன்றி வேள்விகளுக்கும் மக்களைக் காப்பதற்கும் பயன்படுத்துகிறான்; ஆகவே அவனுடைய இன்பமும் அறத்தைப் பின்பற்றியதே. இங்கே ராமாயணத்தின் முதன்மைக் கருப்பொருள் — தந்தையின் ஆணையைப் பேணுதல் — மீண்டும் எதிரொலிக்கிறது; ஏனெனில் ராமனும் தந்தையின் சொல்லுக்காகக் காட்டுக்குச் சென்றான். பூரு இளமையைத் துறந்தது ராமன் அரசைத் துறந்ததோடு ஒப்பிடத்தக்கது; இருவருமே தந்தையின் வாய்மையைக் காத்தனர். கேட்போர் இங்கே ராமனின் சொந்த வாழ்க்கையின் நிழலைக் காண்கின்றனர். ‘மூப்பை மாற்றினான்’ என்ற சொற்றொடர் தவவலிமையின் அற்புதமான ஆற்றலைச் சுட்டுகிறது — சுக்கிரரின் சாபத்தையும் மற்றொருவர்மீது வைக்க முடியும், அவர் தாமே விரும்பி ஏற்றுக்கொண்டால். ஆகவே பூருவின் ஏற்பே இந்த வழிக்கு அடிப்படை.

பின்னர் நீண்ட காலத்துக்குப் பின் அரசன் பூருவிடம் சொன்னான் — ‘மகனே, என் மூப்பைக் கொண்டுவா; நான் உன்னிடம் ஒப்படைத்ததைத் திருப்பித் தா. மகனே, அடைக்கலப் பொருளாகவே என் மூப்பை உன்மீது மாற்றினேன்; ஆகவே அந்த மூப்பைத் திரும்பப் பெற்றுக்கொள்வேன்; வருந்தாதே. நீண்ட கைகளுடையவனே, என் ஆணையை ஏற்றதால் மகிழ்ந்தேன்; மகிழ்ச்சியுடன் உன்னை மனிதர்தலைவனாக அரசில் முடிசூட்டுவேன்.’ மகன் பூருவிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, நகுஷன் மகனான அரசன் யயாதி சினங்கொண்டு, தேவயானியின் மகனான யதுவிடம் சொன்னான் — ‘க்ஷத்திரிய உருவில் அணுகுதற்கரிய ராக்ஷசனாக நீ எனக்குப் பிறந்திருக்கிறாய்; நீ என் ஆணையை மீறுகிறாய்; ஆகவே மக்களுக்கு அரசனாகும் உரிமையில் பயனற்றவனாவாய். குருவுக்கு நிகரான தந்தையாகிய என்னை நீ அவமதிப்பதால், கொடிய ராக்ஷசர்களான யாதுதானர்களைப் பெறுவாய். கெட்ட புத்தியுடைய உன் சந்ததி சந்திர குலத்தில் தோன்றிய வம்சத்தில் அரசுரிமையில் நிலைக்காது; உன் வம்சமும் உன்னைப் போலவே அடங்காததாகும்.’ அரசைப் பெருக்கும் பூருவிடம் இவ்வாறு சொல்லி, அவனை முடிசூட்டிச் சிறப்பித்து, ராஜரிஷி ஆசிரமத்தில் புகுந்தான். ‘ந்யாஸம்’ (அடைக்கலப் பொருள்) என்ற சொல் முக்கியமானது — மூப்பு பூருவுக்கு உரிமையானதன்று, ஒப்படைக்கப்பட்ட பொருள் மட்டுமே; ஆகவே யயாதி அதைத் திரும்பப் பெறுகிறான், மகன் துயருறுவதை விரும்பவில்லை. இங்கே யயாதி சுக்கிரரிடம் பொறுமை காட்டுகிறான், ஆனால் யதுவிடம் சினத்தைக் காட்டுகிறான் — தந்தையின் ஆணையை மீறுவது அவன் பார்வையில் மன்னிக்க இயலாதது. ‘நீ எனக்கு ராக்ஷசனாகப் பிறந்தாய்’ என்ற சொல் உருவகம் — நடத்தையால் ராக்ஷசன், பிறப்பால் அன்று. சாபத்தின் விளைவு — யதுவின் வம்சம் சந்திர குலத்தில் அரசுரிமை பெறாது; எனினும் அந்த வம்சம் பின்னர் யாதவர்கள் என்று புகழ்பெற்றது. ஆசிரமத்தில் புகுதல் வானப்பிரஸ்த நிலையைக் குறிக்கிறது — யயாதி இன்பங்களை அனுபவித்த பின் இறுதியில் துறவை ஏற்கிறான்.

பின்னர் நீண்ட காலத்துக்குப் பின் நகுஷன் மகனான அந்த அரசன் யயாதி விதித்த முடிவான மரணத்தை அடைந்து, மூன்றாம் உலகமான சுவர்க்கத்துக்குச் சென்றான். பெரும்புகழுடைய பூரு பேரறத்துடன் கூடியவனாக, காசி நாட்டில் சிறந்த நகரமான பிரதிஷ்டானத்தில் அந்த அரசை ஆண்டான். அரச வம்சத்திலிருந்து விலக்கப்பட்ட யதுவோ கிரௌஞ்சவனத்தில், அணுகுதற்கரிய ஒரு நகரில், ஆயிரக்கணக்கான யாதுதானர்களைப் பெற்றான். பின்னர் ராமன் நிறைவுசெய்கிறான் — ‘உசனஸ் இட்ட இந்தச் சாபத்தை யயாதி க்ஷத்திரிய நெறிப்படி தாங்கிக்கொண்டான்; அத்தகைய சாபத்தை நிமி பொறுக்கவில்லை. அன்பனே, இவை அனைத்தும் உனக்குச் சொல்லப்பட்டன. நிருகனுக்கு நேர்ந்ததுபோல நமக்குக் குற்றம் நேராதிருக்க, நாம் எல்லாப் பணி நிமித்தம் வருவோருக்கும் காட்சி தருவதைக் கடைப்பிடிப்போம்.’ சந்திரனைப் போன்ற முகமுடைய ராமன் இவ்வாறு சொல்லிக்கொண்டிருக்கையில், அப்போது வானத்தில் விண்மீன்கள் மிக அரிதாயின — நட்சத்திரங்கள் குறைந்தன; கிழக்குத் திசை செங்கதிர்களால் சிவந்து, மலர்ச்சாற்றால் சாயமேற்றிய ஆடையைப் போர்த்திக்கொண்டவள் போல விளங்கியது. இங்கே மூன்று சர்க்கங்களின் கதைகளையும் ராமன் ஒரே இழையில் இணைக்கிறான் — நிருகன் (காட்சி தராமையின் குற்றம்), நிமி (பொறுமையின்மை), யயாதி (பொறுமை). ராமனின் முடிவு நடைமுறைக்குரியது — நிருகனின் குற்றம் நேராதிருக்கப் பணி நிமித்தம் வருவோருக்கு நாம் காட்சி தருவோம். இவ்வாறு கதைகளின் தொடர் மீண்டும் அரசநெறியிலேயே முடிகிறது. ‘சர்வகாரிணாம்’ என்பது பணி நிமித்தம் வரும் அனைவருக்கும் என்று பொருள். இறுதிச் சுலோகம் மாலினீ யாப்பில் விடியலை வருணிக்கிறது — இரவு கதைகளாலேயே கழிந்தது; அடுத்த சர்க்கத்தில் விடியற்காலையில் ச்யவனர் முதலிய முனிவர்கள் வருகின்றனர். மலர்ச்சாற்றால் சாயமேற்றிய ஆடை என்ற உவமை கிழக்குத் திசையைப் புதுமணப்பெண்ணைப் போல வருணிக்கிறது. ராமனின் முகம் சந்திரனைப் போன்றது என்ற அடைமொழி, இரவின் முடிவை நோக்கி ஒரு நுட்பமான சைகையைத் தருகிறது.

ಉಶನಸ್ಸು ಕುಪಿತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ, ಆಗ ಅತಿಶಯವಾದ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಹೊಂದಿ ಆರ್ತನಾದ ನಹುಷಪುತ್ರ ಯಯಾತಿಯು ಯದುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಯದುವೇ, ನೀನು ಧರ್ಮಜ್ಞ; ನನಗಾಗಿ ನನ್ನ ಈ ತೀವ್ರವಾದ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಮಗನೇ, ನಾನು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವೆನು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇನ್ನೂ ವಿಷಯಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ತೃಪ್ತನಾಗಿಲ್ಲ; ಕಾಮವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಮತ್ತೆ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು.’ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಯದುವು ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ತಂದೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಗನಾದ ಪೂರುವೇ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ. ಪಾರ್ಥಿವನೇ, ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲೂ ರಾಜ್ಯಭಾಗದಲ್ಲೂ ನಿನ್ನ ಸಾಮೀಪ್ಯದಿಂದಲೂ ನಾನು ಹೊರಗಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ರಾಜನೇ, ಯಾರೊಡನೆ ನೀನು ಊಟಮಾಡುವೆಯೋ ಅವರೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ.’ ಯಯಾತಿಯ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವನು ಶುಕ್ರನಿಗೆ ಪ್ರತಿಶಾಪ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಶಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದ ಕ್ಷಮೆ ಇದೇ — ಇದನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾಮನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಮಿಕಾ ಜರಾ’ ಎಂದರೆ ಉತ್ಕಟವಾದ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ. ಯದುವಿನ ಮಾತು ಕಟುವಾದರೂ ತರ್ಕಬದ್ಧ — ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಪಾಲುದಾರನಾದವನೇ ಭಾರದಲ್ಲೂ ಪಾಲುದಾರನಾಗಲಿ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಅವಮಾನ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ; ‘ನಾನು ಹೊರಗಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ವೇದನೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಪರಾಧ; ಅದರ ಫಲ ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಪೂರುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನನಗಾಗಿ ಈ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ನಾಹುಷನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಪೂರುವು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಧನ್ಯ, ಅನುಗೃಹೀತ; ನಾನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ.’ ಪೂರುವಿನ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದು ನಾಹುಷನು ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅತುಲವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದು ಆ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಅವನಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ರಾಜನು ತರುಣನಾಗಿ ಸಾವಿರಾರು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು. ಪೂರುವಿನ ಉತ್ತರವು ಪುತ್ರಧರ್ಮದ ಆದರ್ಶ — ಅವನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅನುಗ್ರಹವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಧನ್ಯೋಽಸ್ಮಿ’ (ನಾನು ಧನ್ಯ) ಎಂಬ ಮಾತು ತಂದೆಯ ಸೇವೆಯ ಅವಕಾಶವೇ ಅವನಿಗೆ ಭಾಗ್ಯ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಯಯಾತಿಯೂ ತಾರುಣ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ, ಯಜ್ಞಗಳಿಗೂ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಗೂ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಭೋಗವೂ ಧರ್ಮಾನುಸಾರಿ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ — ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನೂ ತಂದೆಯ ಮಾತಿಗಾಗಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಪೂರುವಿನ ಯೌವನತ್ಯಾಗವನ್ನು ರಾಮನ ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು; ಇಬ್ಬರೂ ತಂದೆಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದರು. ಶ್ರೋತೃಗಳು ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸ್ವಜೀವನದ ಛಾಯೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ‘ಜರಾಂ ಸಂಕ್ರಾಮಯತ್’ (ಮುಪ್ಪನ್ನು ಸಂಕ್ರಮಿಸಿದನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ತಪೋಬಲದ ಅದ್ಭುತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಶುಕ್ರನ ಶಾಪವನ್ನೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬಹುದು, ಅವನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪೂರುವಿನ ಸ್ವೀಕಾರವೇ ಈ ಉಪಾಯದ ಮೂಲ.

ಅನಂತರ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ಪೂರುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಗನೇ, ನನ್ನ ಮುಪ್ಪನ್ನು ತಂದುಕೊಡು; ನನ್ನ ನ್ಯಾಸವನ್ನು (ಒತ್ತೆಯನ್ನು) ಹಿಂದಿರುಗಿಸು. ಮಗನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಒತ್ತೆಯಾಗಿ ಇರಿಸಿದ್ದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತೇನೆ, ವ್ಯಥೆಪಡಬೇಡ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದರಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನರಾಧಿಪನನ್ನಾಗಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಮಗ ಪೂರುವಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನಹುಷಪುತ್ರನಾದ ರಾಜ ಯಯಾತಿಯು ಕೋಪದಿಂದ ದೇವಯಾನಿಯ ಮಗನಾದ ಯದುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರೂಪದ, ದುರಾಸದನಾದ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ ನೀನು ಹುಟ್ಟಿರುವೆ; ನೀನು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಫಲನಾಗು. ಗುರುವಿನಂತಿರುವ ತಂದೆಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಅವಮಾನಿಸುವುದರಿಂದ ದಾರುಣರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಯಾತುಧಾನರನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುವೆ. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಸಂತತಿ ಸೋಮಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ವಂಶದಲ್ಲಿ ರಾಜರಾಗಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ವಂಶವೂ ನಿನ್ನಂತೆಯೇ ದುರ್ವಿನೀತವಾಗುವುದು.’ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವರ್ಧಿಸುವ ಪೂರುವಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಅಭಿಷೇಕದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ರಾಜರ್ಷಿಯು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ನ್ಯಾಸ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಮುಪ್ಪು ಪೂರುವಿನ ಸ್ವತ್ತಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಒತ್ತೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಯಾತಿ ಅದನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಮಗನ ದುಃಖವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಯಯಾತಿಯು ಶುಕ್ರನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಯದುವಿನ ಮೇಲೆ ಕೋಪ ತೋರುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಮ್ಯ. ‘ನನ್ನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ರಾಕ್ಷಸ ನೀನು’ ಎಂಬ ಮಾತು ರೂಪಕ — ನಡತೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ, ಜನ್ಮದಿಂದಲ್ಲ. ಶಾಪದ ಫಲ — ಯದುವಿನ ವಂಶಕ್ಕೆ ಸೋಮಕುಲದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಆ ವಂಶ ಮುಂದೆ ಯಾದವರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಆಶ್ರಮಪ್ರವೇಶ ವಾನಪ್ರಸ್ಥದ ಸೂಚಕ — ಯಯಾತಿಯು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಕೊನೆಗೆ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಬಹುಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಆ ರಾಜ ನಹುಷಪುತ್ರ ಯಯಾತಿಯು ವಿಧಿನಿಯಮಿತವಾದ ಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಪೂರುವು ಮಹಾಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ ಕಾಶಿರಾಜ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರವಾದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳಿದನು. ರಾಜವಂಶದಿಂದ ಹೊರಗಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯದುವಾದರೋ ಕ್ರೌಂಚವನದ ದುರ್ಗಮವಾದ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಯಾತುಧಾನರನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಉಶನಸ್ಸು ಬಿಟ್ಟ ಈ ಶಾಪವನ್ನು ಯಯಾತಿಯು ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದಿಂದ ಧರಿಸಿದನು; ಅಂತಹ ಶಾಪವನ್ನು ನಿಮಿ ಸಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ನೃಗನಿಗಾದಂತೆ ನಮಗೆ ದೋಷ ಉಂಟಾಗದಂತೆ ನಾವು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೂ ದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿರೋಣ.’ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಆಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ವಿರಳವಾದವು; ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕು ಅರುಣಕಿರಣಗಳಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿ, ಹೂವಿನ ರಸದಿಂದ ಬಣ್ಣಹಾಕಿದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೊದ್ದುಕೊಂಡಂತೆ ಬೆಳಗಿತು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೂರು ಸರ್ಗಗಳ ಕಥೆಗಳ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೃಗ (ದರ್ಶನ ನೀಡದ ದೋಷ), ನಿಮಿ (ಅಕ್ಷಮೆ), ಯಯಾತಿ (ಕ್ಷಮೆ). ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ — ನೃಗನ ದೋಷ ನಮಗಾಗದಂತೆ ನಾವು ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ದರ್ಶನ ನೀಡುವೆವು. ಹೀಗೆ ಕಥಾಸರಣಿ ಮತ್ತೆ ರಾಜಧರ್ಮದಲ್ಲೇ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ವಕಾರಿಣಾಮ್’ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮಾಲಿನೀ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾತವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ರಾತ್ರಿ ಕಥೆಗಳಲ್ಲೇ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ಚ್ಯವನನೇ ಮೊದಲಾದ ಋಷಿಗಳು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಹೂವಿನ ರಸದಿಂದ ಬಣ್ಣಹಾಕಿದ ವಸ್ತ್ರ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕನ್ನು ನವವಧುವಿನಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಮುಖ ಚಂದ್ರನಂತಿದೆ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ഉശനസ്സ് ക്രുദ്ധനായി എന്നു കേട്ട്, അത്യന്തമായ ജര ബാധിച്ച് ആർത്തനായിത്തീർന്ന നഹുഷപുത്രൻ യയാതി അപ്പോൾ യദുവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘യദൂ, നീ ധർമജ്ഞനാണ്; എനിക്കുവേണ്ടി എന്റെ ഈ കടുത്ത ജര ഏറ്റെടുക്കുക. മഹായശസ്വിയായ മകനേ, ഞാൻ ഭോഗങ്ങളിൽ രമിക്കട്ടെ. നരശ്രേഷ്ഠാ, ഇന്നും വിഷയസുഖങ്ങളിൽ എനിക്കു തൃപ്തി വന്നിട്ടില്ല; ആഗ്രഹിച്ചതെല്ലാം അനുഭവിച്ചുകഴിഞ്ഞ് ഞാൻ വീണ്ടും ജര സ്വീകരിച്ചുകൊള്ളാം.’ ആ വാക്കു കേട്ട് യദു നരശ്രേഷ്ഠനായ അച്ഛനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങയുടെ പ്രിയപുത്രനായ പൂരുതന്നെ ജര ഏറ്റെടുക്കട്ടെ. രാജാവേ, സമ്പത്തിലും രാജ്യഭാഗത്തിലും അങ്ങയുടെ സാമീപ്യത്തിലുംനിന്ന് ഞാൻ പുറന്തള്ളപ്പെട്ടവനാണ്. രാജൻ, ആരോടൊപ്പമാണോ അങ്ങ് ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നത്, അവർതന്നെ ഇത് ഏറ്റെടുക്കട്ടെ.’ യയാതിയുടെ ആദ്യത്തെ പ്രതികരണം ശ്രദ്ധേയമാണ് — അദ്ദേഹം ശുക്രനു പ്രതിശാപം നൽകുന്നില്ല, ക്രോധിക്കുന്നുമില്ല; ശാപം സ്വീകരിച്ച് ഉപായം ആലോചിക്കുന്നു. നിമിക്ക് ഇല്ലാതിരുന്ന ക്ഷമ ഇതുതന്നെയാണ് — പിന്നീട് രാമൻതന്നെ ഇതു പറയുന്നുണ്ട്. ‘പരമികാ ജരാ’ എന്നാൽ അതികഠിനമായ വാർധക്യം. യദുവിന്റെ വാക്കുകൾ കയ്പുള്ളതെങ്കിലും യുക്തിയുള്ളതാണ് — സ്നേഹത്തിന്റെ പങ്കു പറ്റുന്നവൻതന്നെ ഭാരത്തിന്റെയും പങ്കു പറ്റണം. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വർണിച്ച അപമാനം ഇപ്പോഴും അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്നു; ‘ഞാൻ പുറന്തള്ളപ്പെട്ടവനാണ്’ എന്ന വാക്ക് അവന്റെ ദീർഘകാലത്തെ വേദന പ്രകടമാക്കുന്നു. എന്നാൽ അച്ഛന്റെ ആജ്ഞ നിരസിക്കുന്നതു ധർമദൃഷ്ട്യാ അപരാധമാണ്; അതിന്റെ ഫലം പിന്നീടു കാണാം.

അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് രാജാവ് പൂരുവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, എനിക്കുവേണ്ടി ഈ ജര ഏറ്റെടുക്കുക.’ നഹുഷപുത്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പൂരു കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ ധന്യനാണ്, അനുഗൃഹീതനാണ്; ഞാൻ അങ്ങയുടെ ആജ്ഞയിൽ നിൽക്കുന്നവനാണ്.’ പൂരുവിന്റെ വാക്കു കേട്ട് നഹുഷപുത്രൻ അത്യധികം സന്തോഷിച്ച് അതുല്യമായ ആഹ്ലാദം അനുഭവിച്ചു; ആ ജര അവനിലേക്കു പകർന്നുകൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് ആ രാജാവ് യുവാവായിത്തീർന്ന് ആയിരക്കണക്കിനു യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച് അനേകായിരം വർഷം ഭൂമി ഭരിച്ചു. പൂരുവിന്റെ മറുപടി പുത്രധർമത്തിന്റെ ആദർശമാണ് — അവൻ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നില്ല, കാരണം ആരായുന്നില്ല; അച്ഛന്റെ ആജ്ഞയെ അനുഗ്രഹമായി മാത്രം കരുതുന്നു. ‘ധന്യോ ഽസ്മി’ (ഞാൻ ധന്യനാണ്) എന്ന വാക്ക്, അച്ഛനെ സേവിക്കാനുള്ള അവസരംതന്നെ അവനു ഭാഗ്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യയാതിയും യൗവനം ഭോഗത്തിനു മാത്രമല്ല, യജ്ഞങ്ങൾക്കും പ്രജാപാലനത്തിനുംകൂടി ഉപയോഗിക്കുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭോഗവും ധർമാനുസാരിയാണ്. ഇവിടെ രാമായണത്തിന്റെ മുഖ്യവിഷയം — പിതൃവാക്യപരിപാലനം — വീണ്ടും പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു; രാമനും അച്ഛന്റെ വാക്കനുസരിച്ചാണല്ലോ വനത്തിലേക്കു പോയത്. പൂരുവിന്റെ യൗവനത്യാഗം രാമന്റെ രാജ്യത്യാഗവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാവുന്നതാണ്; ഇരുവരും അച്ഛന്റെ സത്യം കാത്തു. ശ്രോതാക്കൾ ഇവിടെ രാമന്റെ സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ നിഴൽ കാണുന്നു. ‘ജരാം സംക്രാമയത്’ (ജര പകർന്നുകൊടുത്തു) എന്ന വാക്യം തപോബലത്തിന്റെ അദ്ഭുതകരമായ സാമർഥ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശുക്രന്റെ ശാപംപോലും, മറ്റൊരാൾ സ്വേച്ഛയാ ഏറ്റെടുക്കുന്നെങ്കിൽ, അയാളിൽ സ്ഥാപിക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ പൂരുവിന്റെ സ്വീകാരംതന്നെയാണ് ഈ ഉപായത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം.

പിന്നീട് ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ് രാജാവ് പൂരുവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘മകനേ, എന്റെ ജര കൊണ്ടുവരിക; എന്റെ ന്യാസം (ഏൽപ്പിച്ച നിക്ഷേപം) തിരികെ തരിക. മകനേ, ഒരു ന്യാസമെന്നപോലെയാണു ഞാൻ ജര നിന്നിലേക്കു പകർന്നത്; അതിനാൽ ഞാൻ ആ ജര തിരികെ സ്വീകരിക്കാം; നീ വ്യസനിക്കേണ്ട. മഹാബാഹോ, എന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ചതിൽ ഞാൻ പ്രീതനാണ്; പ്രീതിയോടെ ഞാൻ നിന്നെ നരാധിപനായി രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യും.’ മകൻ പൂരുവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം നഹുഷപുത്രനായ യയാതിരാജാവ് ക്രുദ്ധനായി ദേവയാനീപുത്രനായ യദുവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘ക്ഷത്രിയരൂപത്തിലുള്ള, സമീപിക്കാനാവാത്ത ഒരു രാക്ഷസനായിട്ടാണ് എന്നിൽനിന്നു നീ ജനിച്ചത്; നീ എന്റെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കുന്നു; അതിനാൽ പ്രജകളുടെ കാര്യത്തിൽ നീ വിഫലനാകട്ടെ. ഗുരുസ്ഥാനീയനായ അച്ഛനെ നീ അവമാനിക്കുന്നതിനാൽ ദാരുണരായ രാക്ഷസന്മാരെ — യാതുധാനന്മാരെ — നീ ജനിപ്പിക്കും. ദുർമതിയായ നിന്റെ സന്തതി ചന്ദ്രകുലത്തിൽ പിറന്ന ഈ വംശത്തിൽ രാജാക്കന്മാരായി നിലനിൽക്കുകയില്ല; നിന്റെ വംശവും നിന്നെപ്പോലെതന്നെ ദുർവിനീതമായിരിക്കും.’ രാജ്യത്തെ അഭിവൃദ്ധിപ്പെടുത്തുന്ന പൂരുവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അഭിഷേകംകൊണ്ട് അവനെ ആദരിച്ചശേഷം ആ രാജർഷി ആശ്രമത്തിലേക്കു പോയി. ‘ന്യാസം’ എന്ന വാക്ക് പ്രധാനമാണ് — ജര പൂരുവിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ളതല്ല, ഒരു നിക്ഷേപം മാത്രമാണ്; അതിനാൽ യയാതി അതു തിരികെ വാങ്ങുന്നു; പുത്രന്റെ ദുഃഖം അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഇവിടെ യയാതി ശുക്രനോടു ക്ഷമിക്കുന്നു; എന്നാൽ യദുവിനോടു ക്രോധം കാണിക്കുന്നു — അച്ഛന്റെ ആജ്ഞയുടെ ലംഘനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ പൊറുക്കാനാവാത്തതാണ്. ‘രാക്ഷസസ്ത്വം മയാ ജാതഃ’ (എന്നിൽനിന്നു രാക്ഷസനായി നീ ജനിച്ചു) എന്ന വാക്ക് ഒരു രൂപകമാണ് — ആചരണംകൊണ്ടാണു രാക്ഷസൻ, ജന്മംകൊണ്ടല്ല. ശാപത്തിന്റെ ഫലം — യദുവിന്റെ വംശത്തിനു ചന്ദ്രകുലത്തിൽ രാജ്യം ലഭിക്കുന്നില്ല; എങ്കിലും ആ വംശം പിൽക്കാലത്ത് യാദവന്മാർ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി. ആശ്രമപ്രവേശം വാനപ്രസ്ഥത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചുകഴിഞ്ഞ് യയാതി ഒടുവിൽ ത്യാഗം സ്വീകരിക്കുന്നു.

പിന്നീട് ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം നഹുഷപുത്രനായ യയാതിരാജാവ് ദിഷ്ടാന്തം — മരണം — പ്രാപിക്കുകയും സ്വർഗത്തിലേക്കു പോവുകയും ചെയ്തു. മഹായശസ്വിയായ പൂരു മഹത്തായ ധർമത്തോടുകൂടിയവനായി കാശിരാജ്യത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനഗരമായ പ്രതിഷ്ഠാനത്തിൽ ആ രാജ്യം ഭരിച്ചു. രാജവംശത്തിൽനിന്നു പുറന്തള്ളപ്പെട്ട യദുവാകട്ടെ ക്രൗഞ്ചവനത്തിലെ ദുർഗമമായ നഗരത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിനു യാതുധാനന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് രാമൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘ഉശനസ്സ് പ്രയോഗിച്ച ഈ ശാപം യയാതി ക്ഷത്രധർമമനുസരിച്ചു ധരിച്ചു; നിമിയാകട്ടെ ശാപം ക്ഷമിച്ചില്ല. സൗമ്യാ, ഇതെല്ലാം നിന്നോടു പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു. നൃഗനെപ്പോലെ നമുക്കു ദോഷം വരാതിരിക്കാൻ, എല്ലാ കാര്യാർഥികൾക്കും നാം ദർശനം നൽകിക്കൊണ്ടിരിക്കാം.’ ചന്ദ്രതുല്യമുഖനായ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ ആകാശത്തിൽ നക്ഷത്രങ്ങൾ വിരളമായിത്തീർന്നു; അരുണകിരണങ്ങളാൽ ചുവന്ന കിഴക്കേ ദിക്ക് പൂച്ചാറുകൊണ്ടു നിറം പിടിപ്പിച്ച വസ്ത്രംകൊണ്ടു മൂടുപടമിട്ടവളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ മൂന്നു സർഗങ്ങളിലെ കഥകളുടെ ചരട് രാമൻ ഒന്നായി കോർക്കുന്നു — നൃഗൻ (ദർശനം നൽകാത്തതിന്റെ ദോഷം), നിമി (ക്ഷമയില്ലായ്മ), യയാതി (ക്ഷമ). രാമന്റെ നിഗമനം പ്രായോഗികമാണ് — നൃഗന്റെ ദോഷം നമുക്കു വരാതിരിക്കാൻ നാം കാര്യാർഥികൾക്കു ദർശനം നൽകും. അങ്ങനെ കഥാപരമ്പര വീണ്ടും രാജധർമത്തിൽത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു. ‘സർവകാരിണാം’ എന്നാൽ എല്ലാ കാര്യാർഥികളുടെയും എന്നർഥം. അവസാനശ്ലോകം മാലിനീവൃത്തത്തിൽ പ്രഭാതം വർണിക്കുന്നു — രാത്രി കഥകളിലൂടെത്തന്നെ കടന്നുപോയി; അടുത്ത സർഗത്തിൽ പ്രഭാതത്തിൽ ച്യവനൻ മുതലായ ഋഷിമാർ വന്നെത്തുന്നു. പൂച്ചാറുകൊണ്ടു നിറം പിടിപ്പിച്ച വസ്ത്രം എന്ന ഉപമ കിഴക്കേ ദിക്കിനെ ഒരു നവവധുവിനെപ്പോലെ വർണിക്കുന്നു. രാമന്റെ മുഖം ചന്ദ്രതുല്യം എന്ന വിശേഷണം രാത്രിയുടെ അന്ത്യത്തിലേക്കുള്ള ഒരു സൂക്ഷ്മസൂചനയാണ്.

"When Nahuṣa's son heard that Uśanas was angry," Rāma went on, "he was distressed. Taking on extreme old age, he said to Yadu, 'Yadu, you know dharma. Take this old age upon yourself for my sake, my son, you of great renown, so that I may enjoy my pleasures. I have not yet had my fill of the joys of the senses, bull among men; when I have enjoyed what I desire, I will take my old age back.' Yadu answered his father, 'Let your beloved son Pūru take the old age. I have been shut out from wealth, from my share in the kingdom and from your company, O king. Let those you share your meals with take it.'" Notice Yayāti's first response: he did not curse Śukra in return or even grow angry; he accepted the curse and looked for a remedy. That is the forgiveness Nimi lacked, as Rāma himself will say at the end. Yadu's reply was bitter but not unreasonable: whoever shares the love should share the burden too. The humiliation described in the last sarga still burned in him, and "I have been shut out" reveals a long-standing hurt. Yet refusing a father's command is, by dharma, a wrong, and its consequence will soon be seen.

"Hearing this, the king said to Pūru, 'Mighty-armed one, take this old age upon yourself for my sake.' Pūru joined his palms and said, 'I am blessed, I am favoured; I am yours to command.' Hearing Pūru's words, Nahuṣa's son was filled with joy beyond compare, and he passed his old age on to him. Then, young once more, the king performed sacrifices by the thousand and ruled the earth for many thousands of years." Pūru's answer is the ideal of a son's duty: he asked no questions and sought no reasons, but counted his father's command a favour, and the chance to serve him a blessing. Yayāti used his youth not only for pleasure but for sacrifices and for protecting his people, so even his enjoyment kept to dharma. Here the great theme of the Rāmāyaṇa, obedience to a father, sounds again, for Rāma too went to the forest at his father's word; Pūru's giving up of his youth can be set beside Rāma's giving up of the kingdom, since both kept their father's word true, and the listeners would see in it a reflection of Rāma's own life. That old age could be passed to another shows the wonderful power of austerity: even Śukra's curse could be placed on someone else, provided he took it willingly, and so Pūru's consent was the heart of the remedy.

"After a long time the king said to Pūru, 'Bring me back my old age, son; return what I gave you in trust. I passed it to you only as a deposit, and so I shall take it back. Do not be troubled. I am pleased with you, mighty-armed one, for accepting my command, and in my affection I shall consecrate you king.' Having said this to his son Pūru, King Yayāti, son of Nahuṣa, turned in anger to Devayānī's son. 'You were born to me a rākṣasa in a kṣatriya's form, one hard to deal with. You spurn my command; may you be fruitless of heirs to the kingdom. Since you despise me, your father and your elder, you shall beget dreadful rākṣasas and yātudhānas. The descendants of one so evil-minded shall not stand as kings in the line born of the Moon, and your line shall be as ill-disciplined as you are.' Having said this, the royal sage honoured Pūru, who would make the kingdom flourish, with consecration, and went into a hermitage." The word "deposit" matters: the old age was not Pūru's to keep but something held in trust, so Yayāti took it back, not wishing his son to suffer. Yayāti forgave Śukra, yet showed anger towards Yadu, for to him disobeying a father was unforgivable. Calling Yadu a rākṣasa was a figure of speech: a rākṣasa by conduct, not by birth. The curse meant that Yadu's line would not rule in the lunar dynasty, though that line later became famous as the Yādavas. Going into a hermitage marks Yayāti's entry into the forest life: having enjoyed his pleasures, he at last embraced renunciation.

"After a long time King Yayāti, son of Nahuṣa, reached the end of his allotted span and went to heaven. Pūru, of great renown, ruled the kingdom with great righteousness from the fine city of Pratiṣṭhāna in the realm of Kāśī. But Yadu, cast out of the royal line, begot yātudhānas by the thousand in the hard-to-reach city of Krauñcavana." Then Rāma drew the threads together. "This was the curse hurled by Uśanas, which Yayāti bore by a warrior's law, the kind of curse that Nimi could not forgive. I have told you all of it, gentle one. We shall follow the course of giving a hearing to everyone who comes with business, so that no fault arises in us as it did in Nṛga." As Rāma, his face like the moon, was still speaking, the stars thinned out in the sky, and the eastern quarter glowed red with the rays of dawn, as though wrapped in a garment dyed with the juice of flowers. Here Rāma binds together the stories of three sargas: Nṛga, whose fault was refusing to be seen; Nimi, who would not forgive; and Yayāti, who forgave. His conclusion was practical: he would receive all petitioners, so that Nṛga's fault would never be his, and so the chain of stories ends where it began, in a king's duty. The closing verse describes the daybreak: the whole night had passed in storytelling. The image of a cloth dyed with flower juice pictures the east like a young bride, and the moon-like face of Rāma hints delicately at the night's end. In the morning that follows, Cyavana and other seers arrive.