ततः विमले प्रभाते पौर्वाह्णिकीं क्रियां कृत्वा राजीवलोचनः राजा रामः धर्मासनं गतः। सः राजधर्मान् अवेक्षमाणः ब्राह्मणैः नैगमैः पौरमुख्यैः सह, पुरोधसा वसिष्ठेन, ऋषिणा कश्यपेन च सह उपविष्टः। व्यवहारज्ञैः मन्त्रिभिः, तथा अन्यैः धर्मपाठकैः, नीतिज्ञैः, सभ्यैः, राजभिः च सा सभा वृता। यथा महेन्द्रस्य, यमस्य, वरुणस्य च सभा शोभते, तथा अक्लिष्टकर्मणः राजसिंहस्य रामस्य सभा शुशुभे। पूर्वसर्गस्य अन्ते प्रभातम् अभवत्; अतः अयं प्रक्षिप्तः सर्गः कालक्रमेण तत्र एव युज्यते — रामः नृगकथया प्रेरितः सन् प्रभाते एव धर्मासनम् आरोहति। सभायाः सदस्याः विविधाः — ऋषयः धर्मोपदेशाय, मन्त्रिणः व्यवहाराय, धर्मपाठकाः शास्त्रप्रमाणाय, नीतिज्ञाः राजनीतेः कृते, सभ्याः साक्षित्वाय, राजानः सामन्ताः च। एषा आदर्शन्यायसभायाः रचना। इन्द्रयमवरुणानां सभाभिः उपमा सूचयति यत् रामस्य न्यायः दिव्यः — यमः धर्मराजः, वरुणः पाशधरः नियन्ता, इन्द्रः देवानां राजा। ‘धर्मासनम्’ इति न्यायपीठम्, न सिंहासनम्; रामः अत्र राजा इव न, न्यायाधीशः इव उपविशति। वसिष्ठः कश्यपः च ऋषी सभायाम् उपस्थितौ, अतः धर्मस्य प्रमाणं शास्त्रतः ऋषिवचनतः च उभयथा सुलभम्। अग्रिमे सर्गे एते एव सभासदः ब्राह्मणस्य दण्डविषये विचारयन्ति; अतः सभायाः वर्णनम् अग्रिमकथायाः भूमिका अपि। प्रभाते पौर्वाह्णिकक्रियायाः अनन्तरम् एव धर्मासनारोहणं रामस्य दिनचर्यायाः नियमितत्वं दर्शयति; प्रथमं देवकार्यं, ततः प्रजाकार्यम्।

अथ रामः तत्र शुभलक्षणं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘महाबाहो सुमित्रानन्दवर्धन, त्वं निर्गच्छ; सौमित्रे, कार्यार्थिनः आह्वातुम् उपक्रम।’ रामस्य भाषितं श्रुत्वा शुभलक्षणः लक्ष्मणः द्वारदेशम् उपागम्य स्वयं कार्यिणः आह्वयत्। किन्तु तत्र ‘अद्य इह मम कार्यम् अस्ति’ इति कश्चित् अपि न अब्रवीत्। रामे राज्यं प्रशासति न आधयः मानसिकाः क्लेशाः, न व्याधयः आसन्; वसुमती पक्वसस्या सर्वौषधिसमन्विता आसीत्। तत्र न बालः, न युवा, न मध्यमवयाः म्रियते; सर्वं धर्मेण शासितम्, कस्यचित् बाधा न विधीयते। रामे राज्यं प्रशासति कार्यार्थी न दृश्यते — इति लक्ष्मणः प्राञ्जलिः भूत्वा रामाय न्यवेदयत्। अथ प्रसन्नात्मा रामः सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत् — ‘भूयः एव गच्छ, कार्यिणः अन्विष्य विचारय। सम्यक्प्रणीतया नीत्या क्वचित् अपि अधर्मः न विद्यते; तस्मात् राजभयात् सर्वे परस्परं रक्षन्ति। मया मुक्ताः बाणाः इव मम नियमाः इह प्रजाः रक्षन्ति; तथापि महाबाहो, त्वं तत्परः सन् प्रजाः रक्ष।’ अत्र रामराज्यस्य प्रसिद्धं चित्रम् — रोगाभावः, अकालमृत्योः अभावः, सस्यसमृद्धिः, कलहाभावः। कार्यार्थिनाम् अभावः न्यायस्य सफलतायाः प्रमाणम्। तथापि रामः सन्तुष्टः न तिष्ठति; ‘भूयः गच्छ’ इति आज्ञा तस्य सावधानतां दर्शयति — यः एकः अपि दुःखी स्यात्, सः न उपेक्ष्यः। पूर्वं नृगकथायां उक्तः उपदेशः अत्र आचरणे परिणतः। ‘राजभयात् सर्वे रक्षन्ति परस्परम्’ इति वाक्यं दण्डनीतेः सारं वदति — सम्यक् दण्डः भयं जनयति, भयात् च धर्मः रक्ष्यते। ‘बाणाः इव मया मुक्ताः’ इति उपमा राज्ञः आज्ञानां दूरगामित्वं सूचयति; राजा स्वयं न उपस्थितः अपि तस्य नियमाः सर्वत्र प्रजाः रक्षन्ति। तथापि राज्ञः स्वयं तत्परता आवश्यकी इति रामः बोधयति। रामराज्यस्य एतत् वर्णनं बालकाण्डस्य आरम्भे युद्धकाण्डस्य अन्ते च उक्तस्य रामराज्यवर्णनस्य प्रतिध्वनिः इव; तत्र अपि अकालमृत्योः, व्याधीनां, दुर्भिक्षस्य च अभावः उक्तः। एवं प्रक्षिप्तः सर्गः अपि मूलकाव्यस्य आदर्शम् अनुसरति, तस्य भावं च पुष्णाति।

एवम् उक्तः सौमित्रिः नृपालयात् निर्जगाम; द्वारदेशे तावत् अवस्थितं श्वानम् अपश्यत्। तम् एव वीक्षमाणं मुहुर्मुहुः विक्रोशन्तं दृष्ट्वा वीर्यवान् लक्ष्मणः तं पप्रच्छ — ‘महाभाग, किं ते कार्यम्? विस्रब्धमानसः निर्भयः सन् ब्रूहि।’ लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा सारमेयः अभ्यभाषत — ‘सर्वभूतानां शरण्याय, अक्लिष्टकर्मणे, भयेषु अभयदात्रे तस्मै रामाय एव अहं वक्तुं समुत्सहे।’ सारमेयस्य एतत् वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः राघवाय तत् आख्यातुं शुभम् आलयं प्रविवेश। रामाय निवेद्य सः पुनः नृपालयात् निर्जगाम, श्वानं च अवदत् — ‘यदि ते किञ्चित् वक्तव्यम् अस्ति, तत् त्वं नृपाय एव ब्रूहि।’ कथायाः विशेषता — कार्यार्थी मनुष्यः न, अपितु श्वा। रामराज्ये पशवः अपि न्यायं याचितुं शक्नुवन्ति, यतः राजा ‘सर्वभूतशरण्यः’। लक्ष्मणः श्वानं ‘महाभाग’ इति सम्बोधयति — अग्रे ज्ञायते यत् सः पूर्वजन्मनि कुलपतिः आसीत्, अतः एतत् सम्बोधनं सार्थकम्। श्वानः लक्ष्मणाय न वदति, रामाय एव वक्तुम् इच्छति; न्यायः राज्ञः एव दायित्वम् इति सः जानाति। ‘मुहुर्मुहुः विक्रोशन्तम्’ इति तस्य वेदनायाः सूचकम्। लक्ष्मणः अपि श्वानं तुच्छं न मन्यते, अपितु तस्य वचनं यथावत् रामाय निवेदयति — एतेन सेवकस्य कर्तव्यनिष्ठा दृश्यते। द्विवारं लक्ष्मणस्य आगमनगमने कथायां नाटकीयतां वर्धयतः, राज्ञः द्वारस्य मर्यादां च दर्शयतः। प्रजायाः सुखस्य पराकाष्ठा एषा — मनुष्याणां कार्यम् एव नास्ति, केवलं पशुः एकः दुःखितः।

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा सारमेयः अभ्यभाषत — ‘सौमित्रे, देवागारे, नृपागारे, द्विजानां वेश्मसु च अग्निः, शतक्रतुः इन्द्रः, सूर्यः, वायुः च तिष्ठन्ति। वयं योनीनाम् अधमाः, अतः अत्र प्रवेष्टुं योग्याः न। अत्र प्रवेष्टुं न शक्ष्यामि — नृपः विग्रहवान् धर्मः एव; सः सत्यवादी, रणपटुः, सर्वसत्त्वहिते रतः। सः राघवः षाड्गुण्यस्य सन्धिविग्रहादीनां षण्णां गुणानां पदं प्रयोगकालं वेत्ति, नीतिकर्ता, सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, रमयतां वरः रामः। सः एव सोमः, सः मृत्युः, सः यमः, धनदः कुबेरः, अग्निः, शतक्रतुः, सूर्यः, वरुणः च। सौमित्रे, त्वं तस्मै ब्रूहि; सः राघवः प्रजापालः। सौमित्रे, अनाज्ञप्तः अहं प्रवेष्टुं न इच्छामि।’ आनृशंस्यात् करुणया महाभागः महाद्युतिः लक्ष्मणः प्रविवेश; नृपालयं प्रविश्य सः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘कौसल्यानन्दवर्धन विभो महाबाहो, मम विज्ञाप्यं श्रूयताम्। यत् तव शासनजं मया उक्तं, तदनुसारं श्वा ते द्वारि कार्यार्थी समुपागतः तिष्ठति।’ लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः वचनम् अब्रवीत् — ‘यः कार्यार्थी अत्र तिष्ठति, तं क्षिप्रं सम्प्रवेशय।’ श्वानस्य वचनेषु राजस्तुतिः राजधर्मस्य सिद्धान्तश्च मिलितौ — राजा अष्टानां लोकपालानां तेजोमयः इति मनुस्मृतेः सिद्धान्तः अत्र प्रतिध्वनति। ‘अनाज्ञप्तः’ इति तस्य मर्यादाबोधः — पशुः अपि राजगृहस्य नियमान् पालयति। रामः जातिं न विचारयति; ‘यः कार्यार्थी’ इति वचनेन सः सर्वान् समानान् मन्यते। श्वानस्य स्तुतौ रामः विष्णोः अवतारः इति अपि ध्वन्यते — सः सर्वदेवमयः। लक्ष्मणस्य ‘आनृशंस्यात्’ प्रवेशः तस्य करुणां सूचयति; श्वानस्य विनयं दृष्ट्वा सः पुनः रामं निवेदयितुं गच्छति। एवं सर्गः न्यायस्य सार्वभौमत्वम् उद्घोषयति — राज्ञः द्वारं सर्वेषां जीवानां कृते उद्घाटितम्; अग्रिमे सर्गे श्वानस्य आवेदनं रामस्य निर्णयः च वर्ण्येते।

తరువాత నిర్మలమైన ప్రభాతంలో పూర్వాహ్ణకృత్యాలు పూర్తిచేసి, కమలనయనుడైన రాజు రాముడు ధర్మాసనానికి వెళ్ళాడు. రాజధర్మాలను పరిశీలిస్తూ అతడు బ్రాహ్మణులతో, నైగములతో, పౌరప్రముఖులతో, పురోహితుడు వసిష్ఠునితో, ఋషి కశ్యపునితో కలిసి కూర్చున్నాడు. వ్యవహారం తెలిసిన మంత్రులతో, అలాగే ఇతర ధర్మపాఠకులతో, నీతిజ్ఞులతో, సభ్యులతో, రాజులతో ఆ సభ నిండి ఉంది. మహేంద్రుని, యముని, వరుణుని సభలు ఎలా శోభిస్తాయో, అలా అక్లిష్టకర్ముడూ రాజసింహుడూ అయిన రాముని సభ శోభించింది. గత సర్గ చివరలో తెల్లవారింది; అందువల్ల ఈ ప్రక్షిప్త సర్గ కాలక్రమంలో సరిగ్గా అక్కడే సరిపోతుంది — నృగుని కథతో ప్రేరేపితుడైన రాముడు తెల్లవారగానే ధర్మాసనాన్ని అధిష్ఠిస్తున్నాడు. సభలోని సభ్యులు రకరకాలు — ఋషులు ధర్మోపదేశానికి, మంత్రులు వ్యవహారానికి, ధర్మపాఠకులు శాస్త్రప్రమాణానికి, నీతిజ్ఞులు రాజనీతికి, సభ్యులు సాక్ష్యానికి, రాజులు సామంతులుగా. ఇది ఆదర్శ న్యాయసభ నిర్మాణం. ఇంద్ర యమ వరుణుల సభలతో ఉపమ రాముని న్యాయం దివ్యమైనదని సూచిస్తుంది — యముడు ధర్మరాజు, వరుణుడు పాశధారి అయిన నియంత, ఇంద్రుడు దేవతల రాజు. ‘ధర్మాసనమ్’ అంటే న్యాయపీఠం, సింహాసనం కాదు; రాముడు ఇక్కడ రాజులా కాక న్యాయాధిపతిలా కూర్చున్నాడు. వసిష్ఠ కశ్యపులనే ఋషులు సభలో ఉన్నారు, అందువల్ల ధర్మప్రమాణం శాస్త్రం నుండీ ఋషుల మాట నుండీ రెండు విధాలుగానూ సులభంగా లభిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో ఈ సభ్యులే బ్రాహ్మణునికి విధించవలసిన దండన గురించి ఆలోచిస్తారు; అందువల్ల సభ వర్ణన తరువాతి కథకు భూమిక కూడా. ప్రభాతంలో పూర్వాహ్ణకృత్యాల తరువాతే ధర్మాసనాన్ని అధిష్ఠించడం రాముని దినచర్యలోని క్రమబద్ధతను చూపిస్తుంది; మొదట దైవకార్యం, తరువాత ప్రజాకార్యం.

అప్పుడు రాముడు అక్కడ శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, సుమిత్రానందవర్ధనా, నీవు బయటకు వెళ్ళు; సౌమిత్రీ, పని మీద వచ్చినవారిని పిలవడం ప్రారంభించు.’ రాముని మాట విని శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుడు ద్వారం దగ్గరకు వెళ్ళి స్వయంగా పని మీద వచ్చినవారిని పిలిచాడు. కానీ అక్కడ ‘ఈ రోజు ఇక్కడ నాకు పని ఉంది’ అని ఎవరూ అనలేదు. రాముడు రాజ్యం పాలిస్తుండగా మానసిక క్లేశాలు గానీ వ్యాధులు గానీ లేవు; భూమి పండిన పంటలతో, సమస్త ఓషధులతో నిండి ఉంది. అక్కడ బాలుడు గానీ యువకుడు గానీ మధ్యవయస్కుడు గానీ చనిపోడు; అంతా ధర్మంతో పాలించబడుతోంది, ఎవరికీ బాధ కలిగించబడదు. రాముడు రాజ్యం పాలిస్తుండగా పని మీద వచ్చేవాడెవడూ కనిపించడం లేదు — అని లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి రామునికి నివేదించాడు. అప్పుడు ప్రసన్నచిత్తుడైన రాముడు సౌమిత్రితో ఇలా అన్నాడు — ‘మళ్ళీ వెళ్ళు, పని మీద వచ్చినవారిని వెదకి విచారించు. చక్కగా అమలుచేసిన నీతి వల్ల ఎక్కడా అధర్మం లేదు; అందువల్ల రాజభయంతో అందరూ ఒకరినొకరు రక్షించుకుంటారు. నేను విడిచిన బాణాలలాగా నా నియమాలు ఇక్కడ ప్రజలను రక్షిస్తాయి; అయినా మహాబాహూ, నీవు శ్రద్ధగా ప్రజలను రక్షించు.’ ఇక్కడ రామరాజ్యపు ప్రసిద్ధ చిత్రం ఉంది — రోగాలు లేకపోవడం, అకాలమృత్యువు లేకపోవడం, పంటల సమృద్ధి, కలహాలు లేకపోవడం. పని మీద వచ్చేవారు లేకపోవడం న్యాయం సఫలమైనదనడానికి ప్రమాణం. అయినా రాముడు సంతృప్తితో ఊరుకోడు; ‘మళ్ళీ వెళ్ళు’ అనే ఆజ్ఞ అతని జాగరూకతను చూపిస్తుంది — ఒక్కరు దుఃఖితులున్నా వారిని ఉపేక్షించకూడదు. ముందు నృగుని కథలో చెప్పిన ఉపదేశం ఇక్కడ ఆచరణలోకి వచ్చింది. ‘రాజభయంతో అందరూ ఒకరినొకరు రక్షించుకుంటారు’ అనే వాక్యం దండనీతి సారాన్ని చెపుతుంది — సరైన దండన భయాన్ని పుట్టిస్తుంది, భయంతో ధర్మం రక్షించబడుతుంది. ‘నేను విడిచిన బాణాలలాగా’ అనే ఉపమ రాజాజ్ఞలు దూరం వరకూ వెళ్ళేవని సూచిస్తుంది; రాజు స్వయంగా లేకపోయినా అతని నియమాలు అన్నిచోట్లా ప్రజలను రక్షిస్తాయి. అయినా రాజు స్వయంగా శ్రద్ధ వహించడం అవసరమని రాముడు బోధిస్తున్నాడు. రామరాజ్యపు ఈ వర్ణన బాలకాండ ఆరంభంలో, యుద్ధకాండ చివరలో చెప్పిన రామరాజ్య వర్ణనకు ప్రతిధ్వని లాంటిది; అక్కడ కూడా అకాలమృత్యువూ వ్యాధులూ కరువూ లేవని చెప్పబడింది. ఇలా ప్రక్షిప్త సర్గ కూడా మూలకావ్యపు ఆదర్శాన్నే అనుసరిస్తుంది, దాని భావాన్ని పోషిస్తుంది.

ఇలా అనగా సౌమిత్రి రాజభవనం నుండి బయటకు వెళ్ళాడు; ద్వారం దగ్గర అప్పటికే నిలబడి ఉన్న ఒక కుక్కను చూశాడు. అతనినే చూస్తూ మాటిమాటికీ అరుస్తున్న దానిని చూసి, పరాక్రమవంతుడైన లక్ష్మణుడు దానిని అడిగాడు — ‘మహాభాగా, నీకు ఏమి పని? నిశ్చింతగా, నిర్భయంగా చెప్పు.’ లక్ష్మణుని మాట విని ఆ కుక్క ఇలా అన్నది — ‘సమస్త ప్రాణులకూ శరణ్యుడూ, అక్లిష్టకర్ముడూ, భయాలలో అభయం ఇచ్చేవాడూ అయిన ఆ రామునితోనే చెప్పడానికి నాకు ధైర్యం ఉంది.’ కుక్క చెప్పిన ఈ మాట విని లక్ష్మణుడు ఆ విషయం రాఘవునికి చెప్పడానికి శుభమైన భవనంలో ప్రవేశించాడు. రామునికి నివేదించి అతడు మళ్ళీ రాజభవనం నుండి బయటకు వచ్చి కుక్కతో అన్నాడు — ‘నీకు చెప్పవలసినది ఏదైనా ఉంటే దానిని నీవు రాజుకే చెప్పు.’ కథ విశేషం — పని మీద వచ్చినది మనిషి కాదు, కుక్క. రామరాజ్యంలో పశువులు కూడా న్యాయం అడగగలవు, ఎందుకంటే రాజు ‘సర్వభూతశరణ్యుడు’ (సమస్త ప్రాణులకూ శరణ్యుడు). లక్ష్మణుడు కుక్కను ‘మహాభాగా’ అని సంబోధిస్తున్నాడు — అది పూర్వజన్మలో కులపతి అని ముందు తెలుస్తుంది, అందువల్ల ఈ సంబోధన సార్థకమైనది. కుక్క లక్ష్మణునికి చెప్పడం లేదు, రామునికే చెప్పాలనుకుంటోంది; న్యాయం రాజు బాధ్యతే అని దానికి తెలుసు. ‘మాటిమాటికీ అరుస్తున్నదానిని’ అనే మాట దాని వేదనను సూచిస్తుంది. లక్ష్మణుడు కూడా కుక్కను తుచ్ఛంగా భావించడం లేదు, దాని మాటను ఉన్నదున్నట్లు రామునికి నివేదిస్తున్నాడు — దీనిలో సేవకుని కర్తవ్యనిష్ఠ కనిపిస్తుంది. లక్ష్మణుడు రెండుసార్లు రావడమూ వెళ్ళడమూ కథలో నాటకీయతను పెంచుతాయి, రాజద్వారపు మర్యాదను కూడా చూపిస్తాయి. ప్రజల సుఖానికి ఇది పరాకాష్ఠ — మనుషులకు పనే లేదు, కేవలం ఒక పశువు దుఃఖంలో ఉంది.

లక్ష్మణుని మాట విని ఆ కుక్క ఇలా అన్నది — ‘సౌమిత్రీ, దేవాలయంలో, రాజభవనంలో, ద్విజుల ఇళ్ళలో అగ్నీ, శతక్రతువైన ఇంద్రుడూ, సూర్యుడూ, వాయువూ ఉంటారు. మేము జన్మలలో అధములం, అందువల్ల ఇక్కడ ప్రవేశించడానికి అర్హులం కాము. ఇక్కడ ప్రవేశించలేను — రాజు మూర్తీభవించిన ధర్మమే; అతడు సత్యవాది, యుద్ధనిపుణుడు, సమస్త ప్రాణుల హితంలో నిమగ్నుడు. ఆ రాఘవునికి సంధి విగ్రహం మొదలైన ఆరు గుణాల స్థానమూ ప్రయోగకాలమూ తెలుసు; అతడు నీతికర్త, సర్వజ్ఞుడు, సర్వదర్శి, ఆనందింపజేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడు రాముడు. అతడే సోముడు, అతడే మృత్యువు, అతడే యముడు, ధనదుడైన కుబేరుడు, అగ్ని, శతక్రతువు, సూర్యుడు, వరుణుడు. సౌమిత్రీ, నీవు అతనికి చెప్పు; ఆ రాఘవుడు ప్రజాపాలకుడు. సౌమిత్రీ, ఆజ్ఞ లేకుండా నేను ప్రవేశించదలచుకోలేదు.’ దయతో, కరుణతో, మహాభాగుడూ మహాతేజస్వీ అయిన లక్ష్మణుడు లోపలికి వెళ్ళాడు; రాజభవనంలో ప్రవేశించి ఇలా అన్నాడు — ‘కౌసల్యానందవర్ధనా, ప్రభూ, మహాబాహూ, నా విన్నపం వినండి. మీ ఆజ్ఞ ప్రకారం నేను ప్రకటించినదానిని అనుసరించి, ఒక కుక్క పని మీద మీ ద్వారం దగ్గరకు వచ్చి నిలబడి ఉంది.’ లక్ష్మణుని మాట విని రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఇక్కడ పని మీద ఎవరు నిలబడి ఉన్నారో, వారిని వెంటనే లోపలికి తీసుకురా.’ కుక్క మాటలలో రాజస్తుతీ రాజధర్మ సిద్ధాంతమూ కలిసి ఉన్నాయి — రాజు ఎనిమిది లోకపాలుర తేజస్సుతో కూడినవాడనే మనుస్మృతి సిద్ధాంతం ఇక్కడ ప్రతిధ్వనిస్తుంది. ‘అనాజ్ఞప్తః’ (ఆజ్ఞ లేకుండా) అనే మాట దాని మర్యాదాబోధను చూపిస్తుంది — పశువు కూడా రాజగృహపు నియమాలను పాటిస్తోంది. రాముడు జాతిని విచారించడు; ‘ఎవరు పని మీద వచ్చినా’ అనే మాటతో అతడు అందరినీ సమానంగా భావిస్తున్నాడు. కుక్క స్తుతిలో రాముడు విష్ణువు అవతారమని కూడా ధ్వనిస్తుంది — అతడు సర్వదేవమయుడు. లక్ష్మణుడు ‘ఆనృశంస్యాత్’ (దయతో) లోపలికి వెళ్ళడం అతని కరుణను సూచిస్తుంది; కుక్క వినయాన్ని చూసి అతడు మళ్ళీ రామునికి నివేదించడానికి వెళ్తున్నాడు. ఇలా సర్గ న్యాయపు సార్వభౌమత్వాన్ని చాటుతుంది — రాజద్వారం సమస్త జీవులకూ తెరిచి ఉంది; తరువాతి సర్గలో కుక్క ఫిర్యాదూ రాముని నిర్ణయమూ వర్ణించబడతాయి.

பின்னர் தெளிந்த விடியலில், காலைக் கடமைகளைச் செய்துவிட்டு, தாமரைக் கண்ணனான அரசன் ராமன் அறமன்ற ஆசனத்துக்குச் சென்றான். அரசநெறிகளை ஆராய்ந்தவனாக அவன் அந்தணர்கள், வணிகர்கள், நகரத் தலைவர்கள், புரோகிதர் வசிஷ்டர், முனிவர் காசியபர் ஆகியோருடன் அமர்ந்தான். வழக்குமுறை அறிந்த அமைச்சர்கள், பிற அறநூல் வல்லுநர்கள், நீதிநெறி அறிந்தவர்கள், அவையோர், அரசர்கள் ஆகியோரால் அந்த அவை சூழப்பட்டிருந்தது. மகேந்திரன், யமன், வருணன் ஆகியோரின் அவைகள் எவ்வாறு ஒளிர்கின்றனவோ, அவ்வாறே எளிதாக அருஞ்செயல் புரியும், அரசர்களுள் சிங்கமான ராமனின் அவை ஒளிர்ந்தது. முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் விடியல் வந்தது; ஆகவே இந்த இடைச்செருகல் சர்க்கம் கால வரிசைப்படி அங்கேயே பொருந்துகிறது — நிருகனின் கதையால் தூண்டப்பட்ட ராமன் விடியலிலேயே அறமன்ற ஆசனத்தில் ஏறுகிறான். அவையின் உறுப்பினர்கள் பலவகையினர் — முனிவர்கள் அற அறிவுரைக்கு, அமைச்சர்கள் வழக்குமுறைக்கு, அறநூல் வல்லுநர்கள் சாஸ்திரச் சான்றுக்கு, நீதிநெறி அறிந்தவர்கள் அரசியல் நெறிக்கு, அவையோர் சாட்சியத்துக்கு, அரசர்களும் சிற்றரசர்களும். இதுவே ஒரு முன்மாதிரியான நீதிமன்றத்தின் அமைப்பு. இந்திரன், யமன், வருணன் ஆகியோரின் அவைகளோடு ஒப்பிடுதல் ராமனின் நீதி தெய்வீகமானது என்பதைச் சுட்டுகிறது — யமன் அறத்தின் அரசன், வருணன் பாசம் தாங்கி நெறிப்படுத்துபவன், இந்திரன் தேவர்களின் அரசன். ‘தர்மாசனம்’ என்பது நீதிபீடம், அரியணை அன்று; ராமன் இங்கே அரசனாக அன்றி நீதிபதியாக அமர்கிறான். வசிஷ்டர், காசியபர் என்ற இரு முனிவர்களும் அவையில் இருப்பதால் அறத்துக்கான சான்று சாஸ்திரத்திலிருந்தும் முனிவர் சொல்லிலிருந்தும் இருவகையிலும் எளிதில் கிடைக்கிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் இதே அவையோர் ஓர் அந்தணனுக்கான தண்டனை குறித்து ஆராய்கின்றனர்; ஆகவே அவையின் வருணனை அடுத்த கதைக்கும் முன்னுரையாகிறது. விடியலில் காலைக் கடமைகளுக்குப் பின்னரே அறமன்ற ஆசனத்தில் ஏறுவது ராமனின் நாள்முறையின் ஒழுங்கைக் காட்டுகிறது; முதலில் தெய்வப் பணி, பின்னர் மக்கள் பணி.

பின்னர் ராமன் அங்கே நல்லிலக்கணங்கள் உடைய லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான் — ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குபவனே, நீ வெளியே செல்; சௌமித்ரியே, பணி நிமித்தம் வந்தவர்களை அழைக்கத் தொடங்கு.’ ராமனின் சொல்லைக் கேட்டு நல்லிலக்கணங்கள் உடைய லக்ஷ்மணன் வாயிலுக்குச் சென்று தானே பணி நிமித்தம் வந்தவர்களை அழைத்தான். ஆனால் அங்கே ‘இன்று இங்கே எனக்கு ஒரு காரியம் இருக்கிறது’ என்று யாரும் சொல்லவில்லை. ராமன் அரசாண்டபோது மனக்கவலைகளும் இல்லை, நோய்களும் இல்லை; பூமி முதிர்ந்த பயிர்களோடும் எல்லா மூலிகைகளோடும் நிறைந்திருந்தது. அங்கே குழந்தையோ இளைஞனோ நடுவயதினனோ இறப்பதில்லை; எல்லாம் அறத்தால் ஆளப்பட்டது; யாருக்கும் இடையூறு செய்யப்படுவதில்லை. ராமன் அரசாளும்போது பணி நிமித்தம் வருபவர் யாரும் காணப்படவில்லை — என்று லக்ஷ்மணன் கைகூப்பி ராமனுக்குத் தெரிவித்தான். அப்போது மனம் மகிழ்ந்த ராமன் சௌமித்ரியிடம் இவ்வாறு சொன்னான் — ‘மீண்டும் செல்; பணி நிமித்தம் வந்தவர்களைத் தேடி ஆராய். நன்கு செலுத்தப்பட்ட நீதிநெறியால் எங்குமே அதர்மம் இல்லை; ஆகவே அரசனுக்கு அஞ்சி எல்லாரும் ஒருவரையொருவர் காக்கின்றனர். நான் எய்த அம்புகளைப் போல என் நியதிகள் இங்கே மக்களைக் காக்கின்றன; எனினும் நீண்ட கைகளுடையவனே, நீ விழிப்புடன் மக்களைக் காப்பாற்று.’ இங்கே ராமராஜ்யத்தின் புகழ்பெற்ற சித்திரம் — நோயின்மை, அகால மரணமின்மை, பயிர்ச்செழிப்பு, பிணக்கின்மை. பணி நிமித்தம் வருவோர் இல்லாமை நீதியின் வெற்றிக்குச் சான்று. எனினும் ராமன் நிறைவடைந்து நின்றுவிடவில்லை; ‘மீண்டும் செல்’ என்ற ஆணை அவனுடைய விழிப்பைக் காட்டுகிறது — துயருற்றவன் ஒருவனே இருந்தாலும் அவன் புறக்கணிக்கப்படக் கூடாது. முன்பு நிருகன் கதையில் சொல்லப்பட்ட அறிவுரை இங்கே நடைமுறையாக மாறியது. ‘அரசனுக்கு அஞ்சி எல்லாரும் ஒருவரையொருவர் காக்கின்றனர்’ என்ற வாக்கியம் தண்டநீதியின் சாரத்தைச் சொல்கிறது — முறையான தண்டனை அச்சத்தை உண்டாக்குகிறது; அச்சத்தால் அறம் காக்கப்படுகிறது. ‘நான் எய்த அம்புகளைப் போல’ என்ற உவமை அரசனின் ஆணைகள் தொலைவுவரை செல்லும் தன்மையைச் சுட்டுகிறது; அரசன் நேரில் இல்லாவிடினும் அவனுடைய நியதிகள் எங்கும் மக்களைக் காக்கின்றன. எனினும் அரசனின் சொந்த விழிப்பும் இன்றியமையாதது என்று ராமன் உணர்த்துகிறான். ராமராஜ்யத்தின் இந்த வருணனை பால காண்டத்தின் தொடக்கத்திலும் யுத்த காண்டத்தின் இறுதியிலும் சொல்லப்பட்ட ராமராஜ்ய வருணனையின் எதிரொலி போன்றது; அங்கும் அகால மரணமும் நோய்களும் பஞ்சமும் இல்லை என்று சொல்லப்பட்டது. இவ்வாறு இடைச்செருகல் சர்க்கமும் மூலக் காவியத்தின் இலட்சியத்தைப் பின்பற்றி அதன் கருத்தை வளர்க்கிறது.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட சௌமித்ரி அரண்மனையிலிருந்து வெளியே வந்தான்; வாயிலில் அப்போது நின்றுகொண்டிருந்த ஒரு நாயைக் கண்டான். தன்னையே பார்த்துக்கொண்டு மீண்டும் மீண்டும் ஊளையிட்ட அதைக் கண்டு, வீரமுடைய லக்ஷ்மணன் அதனிடம் கேட்டான் — ‘பெருமைக்குரியவனே, உனக்கு என்ன காரியம்? நம்பிக்கையுடன் அச்சமின்றிச் சொல்.’ லக்ஷ்மணனின் சொல்லைக் கேட்டு அந்த நாய் சொன்னது — ‘எல்லா உயிர்களுக்கும் அடைக்கலம் தருபவரும், எளிதாக அருஞ்செயல் புரிபவரும், அச்சங்களில் அபயம் அளிப்பவருமான அந்த ராமனிடமே நான் சொல்ல விரும்புகிறேன்.’ நாயின் இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு லக்ஷ்மணன் அதை ராகவனுக்குத் தெரிவிப்பதற்காக அழகிய மாளிகையுள் புகுந்தான். ராமனுக்குத் தெரிவித்துவிட்டு அவன் மீண்டும் அரண்மனையிலிருந்து வெளியே வந்து நாயிடம் சொன்னான் — ‘உனக்குச் சொல்லவேண்டியது ஏதேனும் இருந்தால், அதை நீ அரசனிடமே சொல்.’ கதையின் தனிச்சிறப்பு — பணி நிமித்தம் வந்தது மனிதன் அன்று, ஒரு நாய். ராமராஜ்யத்தில் விலங்குகளும் நீதி கேட்க இயலும்; ஏனெனில் அரசன் ‘எல்லா உயிர்களுக்கும் அடைக்கலம்’. லக்ஷ்மணன் நாயை ‘பெருமைக்குரியவனே’ என்று விளிக்கிறான் — முற்பிறவியில் அது ஒரு குலபதியாக இருந்தது என்று பின்னர் தெரிகிறது; ஆகவே இந்த விளி பொருள் பொதிந்தது. நாய் லக்ஷ்மணனிடம் சொல்லவில்லை, ராமனிடமே சொல்ல விரும்புகிறது; நீதி வழங்குவது அரசனின் பொறுப்பே என்று அது அறிந்திருக்கிறது. ‘மீண்டும் மீண்டும் ஊளையிட்டு’ என்பது அதன் வேதனையைச் சுட்டுகிறது. லக்ஷ்மணனும் நாயை இழிவாகக் கருதவில்லை; அதன் சொல்லை அப்படியே ராமனுக்குத் தெரிவிக்கிறான் — இதில் பணியாளனின் கடமையுணர்வு தெரிகிறது. லக்ஷ்மணன் இருமுறை வந்து போவது கதையின் நாடகத்தன்மையைப் பெருக்குகிறது; அரசனின் வாயிலின் மரியாதையையும் காட்டுகிறது. மக்களின் இன்பத்தின் உச்சம் இது — மனிதர்களுக்குக் காரியமே இல்லை; ஒரே ஒரு விலங்கு மட்டும் துயருற்றிருக்கிறது.

லக்ஷ்மணனின் சொல்லைக் கேட்டு நாய் சொன்னது — ‘சௌமித்ரியே, கோயிலிலும் அரண்மனையிலும் அந்தணர்களின் இல்லங்களிலும் அக்னியும், நூறு வேள்வி செய்த இந்திரனும், சூரியனும், வாயுவும் உறைகின்றனர். நாங்கள் பிறவிகளுள் இழிந்தவர்கள்; ஆகவே இங்கே புகத் தகுதியற்றவர்கள். இங்கே புக என்னால் இயலாது — அரசர் உருவெடுத்த அறமே; அவர் உண்மை பேசுபவர், போரில் வல்லவர், எல்லா உயிர்களின் நலனிலும் ஈடுபாடுடையவர். அந்த ராகவர் சந்தி, விக்ரஹம் முதலிய அரசியலின் ஆறு உத்திகளையும் அவற்றைப் பயன்படுத்தும் காலத்தையும் அறிந்தவர்; நீதிநெறியை வகுப்பவர், எல்லாம் அறிந்தவர், எல்லாம் காண்பவர், மகிழ்விப்பவர்களுள் சிறந்த ராமர். அவரே சோமன், அவரே மிருத்யு, அவரே யமன், செல்வம் தரும் குபேரன், அக்னி, இந்திரன், சூரியன், வருணன். சௌமித்ரியே, நீர் அவரிடம் சொல்லும்; அந்த ராகவர் மக்களைக் காப்பவர். சௌமித்ரியே, அனுமதியின்றி நான் புக விரும்பவில்லை.’ இரக்கத்தால், கருணையால், பெருமைக்குரியவனும் பேரொளியுடையவனுமான லக்ஷ்மணன் உள்ளே புகுந்தான்; அரண்மனையுள் சென்று அவன் சொன்னான் — ‘கௌசல்யையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குபவரே, பெருமானே, நீண்ட கைகளுடையவரே, நான் தெரிவிக்கவேண்டியதைக் கேளும். உம் ஆணையின்படி நான் அறிவித்ததற்கு ஏற்ப, ஒரு நாய் பணி நிமித்தம் உம் வாயிலுக்கு வந்து நிற்கிறது.’ லக்ஷ்மணனின் சொல்லைக் கேட்டு ராமன் சொன்னான் — ‘இங்கே பணி நிமித்தம் வந்து நிற்பது எதுவாயினும், அதை விரைவில் உள்ளே அழைத்து வா.’ நாயின் சொற்களில் அரசப் புகழ்ச்சியும் அரசநெறிக் கொள்கையும் கலந்துள்ளன — அரசன் எட்டுத் திக்குப் பாலகர்களின் ஒளியால் ஆனவன் என்ற மனுஸ்மிருதியின் கொள்கை இங்கே எதிரொலிக்கிறது. ‘அனுமதியின்றி’ என்பது அதன் மரியாதை உணர்வு — விலங்கும் அரண்மனையின் நியதிகளைப் பேணுகிறது. ராமன் பிறப்பைப் பார்க்கவில்லை; ‘பணி நிமித்தம் வந்தது எதுவாயினும்’ என்ற சொல்லால் அவன் அனைவரையும் சமமாகக் கருதுகிறான். நாயின் புகழ்ச்சியில் ராமன் விஷ்ணுவின் அவதாரம் என்பதும் தொனிக்கிறது — அவன் எல்லாத் தேவர்களும் ஆனவன். லக்ஷ்மணன் ‘இரக்கத்தால்’ உள்ளே புகுவது அவன் கருணையைச் சுட்டுகிறது; நாயின் பணிவைக் கண்டு அவன் மீண்டும் ராமனுக்குத் தெரிவிக்கச் செல்கிறான். இவ்வாறு சர்க்கம் நீதியின் எல்லாரையும் தழுவும் தன்மையை அறிவிக்கிறது — அரசனின் வாயில் எல்லா உயிர்களுக்கும் திறந்திருக்கிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் நாயின் முறையீடும் ராமனின் தீர்ப்பும் விவரிக்கப்படுகின்றன.

ಅನಂತರ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಕಮಲನಯನನಾದ ರಾಜ ರಾಮನು ಧರ್ಮಾಸನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ರಾಜಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತ ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಡನೆ, ನೈಗಮರೊಡನೆ, ಪೌರಪ್ರಮುಖರೊಡನೆ, ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠನೊಡನೆ, ಋಷಿ ಕಶ್ಯಪನೊಡನೆ ಕುಳಿತನು. ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದಲೂ, ಇತರ ಧರ್ಮಪಾಠಕರಿಂದಲೂ, ನೀತಿಜ್ಞರಿಂದಲೂ, ಸಭ್ಯರಿಂದಲೂ, ರಾಜರಿಂದಲೂ ಆ ಸಭೆ ತುಂಬಿತ್ತು. ಮಹೇಂದ್ರನ, ಯಮನ, ವರುಣನ ಸಭೆ ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೋ ಹಾಗೆ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ರಾಜಸಿಂಹ ರಾಮನ ಸಭೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ ಸರ್ಗವು ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ನೃಗನ ಕಥೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾಮನು ಬೆಳಗ್ಗೆಯೇ ಧರ್ಮಾಸನವನ್ನೇರುತ್ತಾನೆ. ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರು ವಿವಿಧರು — ಋಷಿಗಳು ಧರ್ಮೋಪದೇಶಕ್ಕೆ, ಮಂತ್ರಿಗಳು ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ, ಧರ್ಮಪಾಠಕರು ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ, ನೀತಿಜ್ಞರು ರಾಜನೀತಿಗೆ, ಸಭ್ಯರು ಸಾಕ್ಷಿತ್ವಕ್ಕೆ, ರಾಜರು ಸಾಮಂತರಾಗಿ. ಇದು ಆದರ್ಶ ನ್ಯಾಯಸಭೆಯ ರಚನೆ. ಇಂದ್ರ-ಯಮ-ವರುಣರ ಸಭೆಗಳ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ನ್ಯಾಯವು ದಿವ್ಯವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಮನು ಧರ್ಮರಾಜ, ವರುಣನು ಪಾಶಧಾರಿಯಾದ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಇಂದ್ರನು ದೇವತೆಗಳ ರಾಜ. ‘ಧರ್ಮಾಸನ’ ಎಂದರೆ ನ್ಯಾಯಪೀಠ, ಸಿಂಹಾಸನವಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಾಜನಂತೆ ಅಲ್ಲ, ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನಂತೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠ, ಕಶ್ಯಪ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಋಷಿಗಳು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದುದರಿಂದ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಮಾಣವು ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದಲೂ ಋಷಿವಚನದಿಂದಲೂ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸುಲಭ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಸಭಾಸದರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ದಂಡದ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಭೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯೂ ಹೌದು. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬೆಳಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ನಂತರವೇ ಧರ್ಮಾಸನವನ್ನೇರುವುದು ರಾಮನ ದಿನಚರಿಯ ನಿಯಮಿತತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮೊದಲು ದೇವಕಾರ್ಯ, ಅನಂತರ ಪ್ರಜಾಕಾರ್ಯ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೇ, ಹೊರಗೆ ಹೋಗು; ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಕರೆಯತೊಡಗು.’ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ಸ್ವತಃ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಕರೆದನು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ‘ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನದೊಂದು ಕಾರ್ಯವಿದೆ’ ಎಂದು ಯಾರೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಳುತ್ತಿರಲು ಮಾನಸಿಕ ಕ್ಲೇಶಗಳಾಗಲಿ ರೋಗಗಳಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಭೂಮಿಯು ಪಕ್ವವಾದ ಬೆಳೆಗಳಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ಓಷಧಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಬಾಲಕನಾಗಲಿ, ಯುವಕನಾಗಲಿ, ಮಧ್ಯವಯಸ್ಕನಾಗಲಿ ಸಾಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲವೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಆಳಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು, ಯಾರಿಗೂ ಬಾಧೆಯುಂಟಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಳುತ್ತಿರಲು ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಯೇ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಆಗ ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾದ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮತ್ತೆ ಹೋಗು, ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿ ವಿಚಾರಿಸು. ಸರಿಯಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ನೀತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅಧರ್ಮವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಭಯದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಪರಸ್ಪರ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳಂತೆ ನನ್ನ ನಿಯಮಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೂ ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನೀನು ತತ್ಪರನಾಗಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿತ್ರವಿದೆ — ರೋಗಗಳ ಅಭಾವ, ಅಕಾಲಮೃತ್ಯುವಿನ ಅಭಾವ, ಬೆಳೆಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಕಲಹಗಳ ಅಭಾವ. ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಅಭಾವವೇ ನ್ಯಾಯದ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಆದರೂ ರಾಮನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ಸುಮ್ಮನಿರುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಮತ್ತೆ ಹೋಗು’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆ ಅವನ ಎಚ್ಚರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬನೇ ದುಃಖಿಯಿದ್ದರೂ ಅವನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ಹಿಂದೆ ನೃಗನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಉಪದೇಶವು ಇಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ‘ರಾಜಭಯದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಪರಸ್ಪರ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ದಂಡನೀತಿಯ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಸರಿಯಾದ ದಂಡವು ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಭಯದಿಂದ ಧರ್ಮವು ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಗಳ ದೂರಗಾಮಿತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಉಪಸ್ಥಿತನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನ ನಿಯಮಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ರಾಜನ ಸ್ವಂತ ತತ್ಪರತೆ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ರಾಮನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಈ ವರ್ಣನೆ ಬಾಲಕಾಂಡದ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಹೇಳಿದ ರಾಮರಾಜ್ಯವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಂತಿದೆ; ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅಕಾಲಮೃತ್ಯು, ರೋಗಗಳು, ಬರಗಾಲ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ ಸರ್ಗವೂ ಮೂಲಕಾವ್ಯದ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಅದರ ಭಾವವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಬಂದನು; ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಒಂದು ನಾಯಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ತನ್ನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಭಾಗನೇ, ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವೇನು? ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ, ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಹೇಳು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾಯಿ ಹೇಳಿತು — ‘ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಆಶ್ರಯನಾದ, ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ, ಭಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಯವನ್ನೀಯುವ ಆ ರಾಮನಿಗೇ ನಾನು ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ನಾಯಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಘವನಿಗೆ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಶುಭವಾದ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ನಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾದುದೇನಾದರೂ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ನೀನು ರಾಜನಿಗೇ ಹೇಳು.’ ಕಥೆಯ ವಿಶೇಷತೆ — ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ನಾಯಿ. ರಾಮರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಶುಗಳೂ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಬೇಡಬಲ್ಲವು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನು ‘ಸರ್ವಭೂತಶರಣ್ಯ’. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಾಯಿಯನ್ನು ‘ಮಹಾಭಾಗ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಕುಲಪತಿಯಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಮುಂದೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಂಬೋಧನೆ ಸಾರ್ಥಕ. ನಾಯಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನಿಗೇ ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತದೆ; ನ್ಯಾಯವು ರಾಜನದೇ ಹೊಣೆ ಎಂದು ಅದಕ್ಕೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ ವಿಕ್ರೋಶಂತಮ್’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬುದು ಅದರ ವೇದನೆಯ ಸೂಚಕ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ನಾಯಿಯನ್ನು ತುಚ್ಛವೆಂದು ಭಾವಿಸದೆ ಅದರ ಮಾತನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇವಕನ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೋಗಿಬರುವುದು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟಕೀಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ರಾಜನ ಬಾಗಿಲಿನ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಜೆಗಳ ಸುಖದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕಾರ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ, ಒಂದು ಪಶು ಮಾತ್ರ ದುಃಖಿತ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾಯಿ ಹೇಳಿತು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ, ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ, ದ್ವಿಜರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು ನೆಲೆಸಿರುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಮರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ. ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರೆ — ರಾಜನು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಧರ್ಮವೇ; ಅವನು ಸತ್ಯವಾದಿ, ರಣಕುಶಲ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತ. ಆ ರಾಘವನು ಸಂಧಿ-ವಿಗ್ರಹ ಮೊದಲಾದ ಆರು ಗುಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗಕಾಲವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ನೀತಿಕರ್ತ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಸರ್ವದರ್ಶಿ, ಆನಂದಗೊಳಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮ. ಅವನೇ ಸೋಮ, ಅವನೇ ಮೃತ್ಯು, ಅವನೇ ಯಮ, ಧನದನಾದ ಕುಬೇರ, ಅಗ್ನಿ, ಶತಕ್ರತು, ಸೂರ್ಯ, ವರುಣ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳು; ಆ ರಾಘವನು ಪ್ರಜಾಪಾಲಕ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಅಪ್ಪಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ದಯೆಯಿಂದ ಮಹಾಭಾಗನೂ ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ರಾಜಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನನ್ನ ವಿಜ್ಞಾಪನೆಯನ್ನು ಕೇಳು. ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾನು ಕರೆದುದರಿಂದ ಒಂದು ನಾಯಿ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ನಿನ್ನ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿಂತಿದೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೋ ಅವನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಒಳಗೆ ಕರೆತಾ.’ ನಾಯಿಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಸ್ತುತಿಯೂ ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಾಂತವೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ರಾಜನು ಎಂಟು ಲೋಕಪಾಲರ ತೇಜೋಮಯ ಎಂಬ ಮನುಸ್ಮೃತಿಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನಾಜ್ಞಪ್ತಃ’ (ಅಪ್ಪಣೆಯಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬುದು ಅದರ ಮರ್ಯಾದಾಪ್ರಜ್ಞೆ — ಪಶುವೂ ರಾಜಗೃಹದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಜಾತಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಯಾವ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾನರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಯಿಯ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರ ಎಂಬುದೂ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸರ್ವದೇವಮಯ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಆನೃಶಂಸ್ಯಾತ್’ (ದಯೆಯಿಂದ) ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು ಅವನ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ನಾಯಿಯ ವಿನಯವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮತ್ತೆ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ನ್ಯಾಯದ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಉದ್ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜನ ಬಾಗಿಲು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ತೆರೆದಿದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಾಯಿಯ ಅಹವಾಲೂ ರಾಮನ ತೀರ್ಮಾನವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ.

അനന്തരം നിർമലമായ പ്രഭാതത്തിൽ പൂർവാഹ്ണത്തിലെ കർമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചശേഷം താമരക്കണ്ണനായ രാമരാജാവ് ധർമാസനത്തിലേക്കു ചെന്നു. രാജധർമങ്ങൾ നോക്കിക്കൊണ്ട് അദ്ദേഹം ബ്രാഹ്മണരോടും നൈഗമന്മാരോടും പൗരപ്രമുഖരോടും പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനോടും കശ്യപമഹർഷിയോടുമൊപ്പം ഉപവിഷ്ടനായി. വ്യവഹാരജ്ഞരായ മന്ത്രിമാരും മറ്റു ധർമപാഠകരും നീതിജ്ഞരും സഭ്യരും രാജാക്കന്മാരും ആ സഭയിൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു. മഹേന്ദ്രന്റെയും യമന്റെയും വരുണന്റെയും സഭ ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ ക്ലേശമില്ലാതെ മഹാകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാജസിംഹനായ രാമന്റെ സഭ ശോഭിച്ചു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ പ്രഭാതമായി; അതിനാൽ ഈ പ്രക്ഷിപ്തസർഗം കാലക്രമമനുസരിച്ച് അവിടെത്തന്നെ യോജിക്കുന്നു — നൃഗകഥയാൽ പ്രചോദിതനായി രാമൻ പ്രഭാതത്തിൽത്തന്നെ ധർമാസനത്തിൽ കയറുന്നു. സഭയിലെ അംഗങ്ങൾ വിവിധരാണ് — ഋഷിമാർ ധർമോപദേശത്തിന്, മന്ത്രിമാർ വ്യവഹാരത്തിന്, ധർമപാഠകർ ശാസ്ത്രപ്രമാണത്തിന്, നീതിജ്ഞർ രാജനീതിക്ക്, സഭ്യർ സാക്ഷിത്വത്തിന്, പിന്നെ രാജാക്കന്മാരും സാമന്തന്മാരും. ഇതാണ് ഒരു ആദർശന്യായസഭയുടെ ഘടന. ഇന്ദ്രന്റെയും യമന്റെയും വരുണന്റെയും സഭകളോടുള്ള ഉപമ രാമന്റെ നീതി ദിവ്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യമൻ ധർമരാജൻ, വരുണൻ പാശധാരിയായ നിയന്താവ്, ഇന്ദ്രൻ ദേവന്മാരുടെ രാജാവ്. ‘ധർമാസനം’ എന്നാൽ ന്യായപീഠമാണ്, സിംഹാസനമല്ല; രാമൻ ഇവിടെ രാജാവായിട്ടല്ല, ന്യായാധിപനായിട്ടാണ് ഇരിക്കുന്നത്. വസിഷ്ഠനും കശ്യപനുമായ ഋഷിമാർ സഭയിൽ സന്നിഹിതരായതിനാൽ ധർമത്തിന്റെ പ്രമാണം ശാസ്ത്രത്തിൽനിന്നും ഋഷിവചനത്തിൽനിന്നും — രണ്ടുവിധത്തിലും — സുലഭമാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഇതേ സഭാംഗങ്ങൾതന്നെ ബ്രാഹ്മണന്റെ ശിക്ഷയെക്കുറിച്ചു വിചാരണ ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ സഭയുടെ വർണന അടുത്ത കഥയ്ക്കുള്ള ഭൂമികയുമാണ്. പ്രഭാതത്തിൽ പൂർവാഹ്ണകർമങ്ങൾക്കുശേഷം മാത്രം ധർമാസനത്തിൽ കയറുന്നത് രാമന്റെ ദിനചര്യയുടെ ചിട്ടയെ കാണിക്കുന്നു; ആദ്യം ദേവകാര്യം, പിന്നെ പ്രജാകാര്യം.

അനന്തരം രാമൻ അവിടെ ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന മഹാബാഹോ, നീ പുറത്തുചെല്ലുക; സൗമിത്രേ, കാര്യാർഥികളെ വിളിച്ചുതുടങ്ങുക.’ രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണൻ വാതിൽക്കൽ ചെന്ന് സ്വയം കാര്യാർഥികളെ വിളിച്ചു. എന്നാൽ അവിടെ ‘ഇന്ന് എനിക്ക് ഇവിടെ ഒരു കാര്യമുണ്ട്’ എന്ന് ആരും പറഞ്ഞില്ല. രാമൻ രാജ്യം ഭരിക്കുമ്പോൾ മാനസികക്ലേശങ്ങളോ രോഗങ്ങളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; ഭൂമി വിളഞ്ഞ ധാന്യങ്ങളോടും എല്ലാ ഔഷധികളോടുംകൂടിയതായിരുന്നു. അവിടെ ബാലനോ യുവാവോ മധ്യവയസ്കനോ മരിക്കുന്നില്ല; എല്ലാം ധർമമനുസരിച്ചു ഭരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; ആർക്കും ഒരു ഉപദ്രവവും ഉണ്ടാകുന്നില്ല. ‘രാമൻ രാജ്യം ഭരിക്കുമ്പോൾ ഒരു കാര്യാർഥിയെയും കാണുന്നില്ല’ എന്നു ലക്ഷ്മണൻ കൈകൂപ്പി രാമനെ അറിയിച്ചു. അപ്പോൾ പ്രസന്നചിത്തനായ രാമൻ സൗമിത്രിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഒരിക്കൽക്കൂടി പോവുക; കാര്യാർഥികളെ അന്വേഷിച്ചു പരിശോധിക്കുക. നന്നായി നടപ്പാക്കിയ നീതിയാൽ എവിടെയും അധർമം ഇല്ല; അതിനാൽ രാജഭയംകൊണ്ട് എല്ലാവരും പരസ്പരം സംരക്ഷിക്കുന്നു. ഞാൻ വിട്ട ബാണങ്ങൾപോലെ എന്റെ നിയമങ്ങൾ ഇവിടെ പ്രജകളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; എങ്കിലും മഹാബാഹോ, നീ ശ്രദ്ധാലുവായി പ്രജകളെ സംരക്ഷിക്കുക.’ ഇവിടെ രാമരാജ്യത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ ചിത്രമാണ് — രോഗമില്ലായ്മ, അകാലമരണമില്ലായ്മ, ധാന്യസമൃദ്ധി, കലഹമില്ലായ്മ. കാര്യാർഥികളില്ലാത്തതു നീതിയുടെ വിജയത്തിനു തെളിവാണ്. എന്നിട്ടും രാമൻ സംതൃപ്തനായി ഇരിക്കുന്നില്ല; ‘വീണ്ടും പോവുക’ എന്ന ആജ്ഞ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജാഗ്രത കാണിക്കുന്നു — ഒരാളെങ്കിലും ദുഃഖിതനായുണ്ടെങ്കിൽ അവനെ അവഗണിക്കരുത്. മുമ്പു നൃഗകഥയിൽ പറഞ്ഞ ഉപദേശം ഇവിടെ ആചരണമായി പരിണമിക്കുന്നു. ‘രാജഭയാത് സർവേ രക്ഷന്തി പരസ്പരം’ (രാജഭയത്താൽ എല്ലാവരും പരസ്പരം സംരക്ഷിക്കുന്നു) എന്ന വാക്യം ദണ്ഡനീതിയുടെ സാരം പറയുന്നു — ശരിയായ ശിക്ഷ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു, ഭയത്താൽ ധർമം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഞാൻ വിട്ട ബാണങ്ങൾപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാജാവിന്റെ ആജ്ഞകളുടെ ദൂരവ്യാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാജാവ് നേരിട്ടില്ലെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും പ്രജകളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. എങ്കിലും രാജാവിനു സ്വയം ശ്രദ്ധ ആവശ്യമാണെന്നു രാമൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. രാമരാജ്യത്തിന്റെ ഈ വർണന ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലും യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ അവസാനത്തിലും പറഞ്ഞിട്ടുള്ള രാമരാജ്യവർണനയുടെ ഒരു പ്രതിധ്വനിപോലെയാണ്; അവിടെയും അകാലമരണം, രോഗങ്ങൾ, ക്ഷാമം എന്നിവയുടെ അഭാവം പറയുന്നുണ്ട്. അങ്ങനെ പ്രക്ഷിപ്തസർഗവും മൂലകാവ്യത്തിന്റെ ആദർശത്തെ പിന്തുടരുകയും അതിന്റെ ഭാവത്തെ പുഷ്ടിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട സൗമിത്രി രാജമന്ദിരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി; അപ്പോൾ വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്ന ഒരു നായയെ കണ്ടു. ലക്ഷ്മണനെത്തന്നെ നോക്കിക്കൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും ഓരിയിടുന്ന അതിനെ കണ്ട് വീര്യവാനായ ലക്ഷ്മണൻ ചോദിച്ചു: ‘മഹാഭാഗാ, നിനക്കെന്താണു കാര്യം? ധൈര്യമായി, ഭയമില്ലാതെ പറഞ്ഞോളൂ.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ആ നായ പറഞ്ഞു: ‘സകലജീവികൾക്കും ശരണമായവനും ക്ലേശമില്ലാതെ മഹാകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനും ഭയങ്ങളിൽ അഭയം നൽകുന്നവനുമായ ആ രാമനോടു മാത്രമേ പറയാൻ ഞാൻ ഒരുങ്ങുന്നുള്ളൂ.’ നായയുടെ ഈ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണൻ അതു രാഘവനെ അറിയിക്കാനായി മംഗളകരമായ മന്ദിരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. രാമനെ അറിയിച്ചശേഷം അവൻ വീണ്ടും രാജമന്ദിരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന് നായയോടു പറഞ്ഞു: ‘നിനക്കെന്തെങ്കിലും പറയാനുണ്ടെങ്കിൽ അതു രാജാവിനോടുതന്നെ പറഞ്ഞുകൊള്ളുക.’ കഥയുടെ സവിശേഷത — കാര്യാർഥി മനുഷ്യനല്ല, ഒരു നായയാണ്. രാമരാജ്യത്തിൽ മൃഗങ്ങൾക്കുപോലും നീതി ചോദിക്കാൻ കഴിയും; കാരണം രാജാവ് ‘സർവഭൂതശരണ്യൻ’ (സകലജീവികൾക്കും ശരണമായവൻ) ആണ്. ലക്ഷ്മണൻ നായയെ ‘മഹാഭാഗാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — അതു പൂർവജന്മത്തിൽ ഒരു കുലപതിയായിരുന്നുവെന്നു പിന്നീട് അറിയുന്നു; അതിനാൽ ഈ സംബോധന അർഥവത്താണ്. നായ ലക്ഷ്മണനോടു പറയുന്നില്ല, രാമനോടുതന്നെ പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നീതി രാജാവിന്റെതന്നെ ഉത്തരവാദിത്തമാണെന്ന് അതിനറിയാം. ‘മുഹുർമുഹുർ വിക്രോശന്തം’ (വീണ്ടും വീണ്ടും ഓരിയിടുന്നതിനെ) എന്നത് അതിന്റെ വേദനയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനും നായയെ നിസ്സാരമായി കാണുന്നില്ല; അതിന്റെ വാക്ക് അതേപടി രാമനെ അറിയിക്കുന്നു — ഇതിൽ സേവകന്റെ കർത്തവ്യനിഷ്ഠ കാണാം. ലക്ഷ്മണന്റെ രണ്ടുവട്ടമുള്ള പോക്കുവരവ് കഥയിലെ നാടകീയത വർധിപ്പിക്കുകയും രാജദ്വാരത്തിന്റെ മര്യാദ കാണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രജകളുടെ സുഖത്തിന്റെ പരകോടിയാണിത് — മനുഷ്യർക്കു കാര്യമൊന്നുമില്ല; ദുഃഖിതനായി ഒരു മൃഗം മാത്രം.

ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ആ നായ പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, ദേവാലയത്തിലും രാജമന്ദിരത്തിലും ദ്വിജന്മാരുടെ വീടുകളിലും അഗ്നിയും ശതക്രതുവായ ഇന്ദ്രനും സൂര്യനും വായുവും വസിക്കുന്നു. ഞങ്ങൾ യോനികളിൽ അധമരാണ്; അതിനാൽ ഇവിടെ പ്രവേശിക്കാൻ യോഗ്യരല്ല. എനിക്ക് ഇവിടെ പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയില്ല — രാജാവ് ശരീരമെടുത്ത ധർമംതന്നെയാണ്; അദ്ദേഹം സത്യവാദിയും യുദ്ധസമർഥനും സകലജീവികളുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരനുമാണ്. ആ രാഘവൻ ഷാഡ്ഗുണ്യത്തിന്റെ — സന്ധി, വിഗ്രഹം മുതലായ ആറു ഗുണങ്ങളുടെ — പ്രയോഗകാലം അറിയുന്നവനും നീതികർത്താവും സർവജ്ഞനും സർവദർശിയും ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ രാമനാണ്. അദ്ദേഹംതന്നെ സോമൻ, അദ്ദേഹംതന്നെ മൃത്യു, അദ്ദേഹംതന്നെ യമൻ, ധനദനായ കുബേരൻ, അഗ്നി, ശതക്രതു, സൂര്യൻ, വരുണൻ. സൗമിത്രേ, നീ അദ്ദേഹത്തോടു പറയുക; ആ രാഘവൻ പ്രജാപാലകനാണ്. സൗമിത്രേ, ആജ്ഞ കൂടാതെ പ്രവേശിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.’ കരുണ നിമിത്തം മഹാഭാഗനും മഹാദ്യുതിയുമായ ലക്ഷ്മണൻ അകത്തു ചെന്നു; രാജമന്ദിരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അവൻ പറഞ്ഞു: ‘കൗസല്യയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന പ്രഭോ, മഹാബാഹോ, എന്റെ അപേക്ഷ കേട്ടാലും. അങ്ങയുടെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചു ഞാൻ വിളിച്ചതുപ്രകാരം ഒരു നായ കാര്യാർഥിയായി അങ്ങയുടെ വാതിൽക്കൽ വന്നു നിൽക്കുന്നു.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ഇവിടെ കാര്യാർഥിയായി നിൽക്കുന്നത് ആരായാലും അവനെ വേഗം അകത്തേക്കു കൊണ്ടുവരിക.’ നായയുടെ വാക്കുകളിൽ രാജസ്തുതിയും രാജധർമസിദ്ധാന്തവും ഒത്തുചേരുന്നു — രാജാവ് എട്ടു ലോകപാലകന്മാരുടെ തേജസ്സുകൊണ്ടുണ്ടായവനാണെന്ന മനുസ്മൃതിയുടെ സിദ്ധാന്തം ഇവിടെ പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു. ‘അനാജ്ഞപ്തഃ’ (ആജ്ഞ കൂടാതെ) എന്നതിൽ അതിന്റെ മര്യാദാബോധം കാണാം — ഒരു മൃഗംപോലും രാജഗൃഹത്തിലെ നിയമങ്ങൾ പാലിക്കുന്നു. രാമൻ ജാതി നോക്കുന്നില്ല; ‘യഃ കാര്യാർഥീ’ (കാര്യാർഥിയായി വന്നവൻ ആരായാലും) എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം എല്ലാവരെയും സമന്മാരായി കാണുന്നു. നായയുടെ സ്തുതിയിൽ രാമൻ വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരമാണെന്നും ധ്വനിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം സർവദേവമയനാണ്. ലക്ഷ്മണൻ ‘ആനൃശംസ്യാത്’ (കരുണ നിമിത്തം) പ്രവേശിക്കുന്നത് അവന്റെ ദയയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; നായയുടെ വിനയം കണ്ട് അവൻ വീണ്ടും രാമനെ അറിയിക്കാൻ ചെല്ലുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗം നീതിയുടെ സാർവഭൗമത്വം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ വാതിൽ എല്ലാ ജീവികൾക്കുമായി തുറന്നിരിക്കുന്നു; നായയുടെ ആവലാതിയും രാമന്റെ തീർപ്പും അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു.

The night of stories had ended at dawn, and in the clear light of daybreak, having performed his morning rites, lotus-eyed King Rāma took his seat of justice; moved by the story of Nṛga, he went to it first thing in the morning, once the gods had been served and the people's business could begin. There he sat reviewing the duties of a king with brahmins and leading townsmen, with Vasiṣṭha the family priest and the seer Kaśyapa. The assembly was attended by ministers versed in legal procedure, by others who recited the law, by men learned in statecraft, by assessors and by kings. Each had a part: the seers to teach dharma, the ministers for procedure, the reciters to cite the śāstras, the statesmen for policy, the assessors as witnesses, and the vassal kings. This was an ideal court of justice, and with two seers present, the authority of dharma was ready at hand both from the texts and from the sages' word. Like the assembly of great Indra, of Yama or of Varuṇa, shone the assembly of Rāma, lion among kings, whose deeds were done without strain. The comparison suggests that his justice was divine: Yama is the king of dharma, Varuṇa the binder with the noose who restrains wrongdoers, Indra the king of the gods. The seat he took was a seat of judgement, not a throne; here he sat not so much as a king as a judge. This same assembly will, in the next sarga, deliberate over the punishment of a brahmin, so this description also prepares for what follows.

Then Rāma said to Lakṣmaṇa of auspicious marks, "Go out, mighty-armed one, you who bring joy to Sumitrā, and begin calling in those who have business." At Rāma's word Lakṣmaṇa went to the gateway and himself called for petitioners; but no one there said, "I have business here today." For while Rāma ruled the kingdom there was neither sorrow nor sickness; the earth bore ripe crops and was rich in every herb. No child died there, nor youth, nor anyone in middle age; all was governed by dharma, and no one was oppressed. While Rāma ruled, no petitioner was to be seen, and Lakṣmaṇa joined his palms and reported this to Rāma. This is the famous picture of Rāma's reign: no sickness, no untimely death, abundant harvests, no strife; and the absence of petitioners was itself the proof that justice was working. It echoes the descriptions of Rāma's reign at the beginning of the Bāla Kāṇḍa and the end of the Yuddha Kāṇḍa, which also speak of no untimely death, no disease and no famine. Yet Rāma was not content to rest there. With a calm heart he said to Lakṣmaṇa, "Go once more, and look carefully for anyone who has business. Where policy is rightly applied, no wrongdoing is found anywhere, and so, for fear of the king, everyone here protects everyone else. My laws protect my people here like arrows I have loosed. Even so, mighty-armed one, guard the people with full attention." His command to go again shows his watchfulness: even one person in distress must not be overlooked, and the lesson of Nṛga's story here becomes practice. "For fear of the king, everyone protects everyone else" states the essence of the science of punishment: rightly applied, punishment inspires fear, and fear keeps dharma safe. The image of arrows shows how far a king's commands reach, protecting the people even where he is not present; still, Rāma taught, the king must himself be vigilant.

So instructed, Lakṣmaṇa went out of the palace, and there at the gateway he saw a dog, looking only at him and crying out again and again, which told of its pain. Seeing it, the valiant Lakṣmaṇa asked, "What is your business, noble one? Speak freely and without fear." The dog answered, "To Rāma, the refuge of all beings, whose deeds are done without strain, who gives safety in times of danger, to him alone I venture to speak." Hearing the dog's words, Lakṣmaṇa went into the splendid palace to tell Rāghava, and when he had told Rāma he came out again and said to the dog, "If you have anything to say, tell it truly to the king." What is remarkable here is that the petitioner was not a man but a dog. In Rāma's kingdom even animals could ask for justice, because the king was the refuge of all beings. Lakṣmaṇa called the dog "noble one", and it later turns out that in a former life he had been the head of a monastery, so the address was apt. The dog would not speak to Lakṣmaṇa but only to Rāma, knowing that justice was the king's own charge. Lakṣmaṇa did not look down on the dog but reported its words faithfully, showing a servant's dedication, and his going in and out twice adds drama to the tale and shows the decorum of the king's door. It shows the height of the people's happiness: men had no grievances at all, and only a single animal was suffering.

Hearing Lakṣmaṇa, the dog replied, "In the house of a god, in the house of a king and in the dwellings of brahmins dwell Fire, Indra of the hundred sacrifices, the Sun and the Wind. We, being the lowest of births, are not fit to go in there, Lakṣmaṇa. I cannot enter. The king is dharma in bodily form, truthful in speech, skilled in battle, devoted to the welfare of all creatures. Rāghava knows when and where to use each of the six measures of policy, from alliance to war; he is the maker of policy, all-knowing and all-seeing, Rāma, best of those who give delight. He is Soma, he is Death, he is Yama and the Lord of Wealth; he is Fire, Indra of the hundred sacrifices, the Sun and Varuṇa. Speak to him, Lakṣmaṇa; Rāghava is the protector of his people. Without his leave I do not wish to enter." Out of compassion the noble and splendid Lakṣmaṇa went in once more and said, "Hear my report, mighty-armed lord, you who bring joy to Kausalyā. In carrying out your command I must tell you that a dog stands at your door, come as a petitioner." Hearing this, Rāma said, "Whoever stands there with business, bring him in at once." In the dog's words praise of the king is joined to the doctrine of kingship, echoing the teaching of the law-books that a king is formed from the splendour of the guardians of the world; the praise also suggests that Rāma is an incarnation of Viṣṇu, embodying all the gods. By waiting for leave, the dog showed its sense of propriety: even an animal kept the rules of the royal house. Rāma paid no heed to birth: by saying "whoever has business" he treated all alike. Lakṣmaṇa's compassion sent him in again when he saw the dog's humility. So the sarga proclaims that justice reaches everyone and that the king's door is open to every living being. The next sarga tells the dog's complaint and Rāma's judgement.