रामे एवं ब्रुवति परवीरहा लक्ष्मणः तेजसा ज्वलन्तम् इव महात्मानं रामं प्रत्युवाच — ‘राजशार्दूल, विदेहस्य निमेः मुनेः वसिष्ठस्य च एतत् पुरातनं वृत्तं महत् अद्भुतम् आश्चर्यं च। किन्तु निमिः क्षत्रियः शूरः, विशेषेण यज्ञे दीक्षितः च आसीत्; तथापि सः राजा महात्मनः वसिष्ठस्य प्रति क्षमां न कृतवान्।’ तेन एवम् उक्तः क्षत्रियपुङ्गवः रमयतां श्रेष्ठः रामः सर्वशास्त्रविशारदं दीप्ततेजसं भ्रातरं लक्ष्मणम् उवाच — ‘वीर, सर्वत्र पुरुषेषु क्षमा न प्रदृश्यते। सौमित्रे, दुःसहः अपि रोषः यथा ययातिना क्षान्तः, तत् सत्त्वगुणम् अनुसृत्य समाहितः सन् निबोध।’ लक्ष्मणस्य आक्षेपः सूक्ष्मः — दीक्षितस्य यजमानस्य क्रोधः विशेषेण निषिद्धः, यतः दीक्षा शान्तिं संयमं च अपेक्षते। निमिः गुरवे प्रतिशापं दत्तवान्, अतः सः दीक्षाधर्मात् च्युतः इति लक्ष्मणस्य मतम्। रामः तत् न निराकरोति, अपितु स्वीकरोति — क्षमा दुर्लभः गुणः, सर्वेषु न दृश्यते। ततः सः विपरीतं दृष्टान्तं ददाति — ययातिः, यः शापं प्राप्य अपि प्रतिशापं न दत्तवान्। ‘सत्त्वानुगं पुरस्कृत्य’ इति पदेन रामः सूचयति यत् एषा कथा सत्त्वगुणस्य प्रकाशिका, रजोगुणस्य क्रोधस्य विरोधिनी। एवं निमिकथा ययातिकथा च परस्परं तुलनायै स्थापिते — एका अक्षमायाः, अपरा क्षमायाः। लक्ष्मणः स्वयं क्रोधशीलः इति रामायणे प्रसिद्धम्; अतः एतत् उपदेशवचनं तस्य स्वभावस्य अपि शोधनाय उपयुक्तम्। रामः आलोचनां न निषेधति, किन्तु तस्याः समाधानं कथया ददाति। ‘रामो रमयतां श्रेष्ठः’ इति विशेषणं रामनाम्नः व्युत्पत्तिं सूचयति।

‘नहुषस्य सुतः पौरवर्धनः राजा ययातिः आसीत्। सौम्य, तस्य भुवि रूपेण अप्रतिमं भार्याद्वयम् आसीत्। नाहुषस्य तस्य राजर्षेः एका भार्या पुरस्कृता प्रिया — वृषपर्वणः दुहिता दैतेयी शर्मिष्ठा नाम। पुरुषर्षभ, ययातेः अन्या पत्नी उशनसः शुक्राचार्यस्य पुत्री सुमध्यमा देवयानी; सा तु राज्ञः दयिता न आसीत्। तयोः रूपवन्तौ समाहितौ पुत्रौ सम्भूतौ — शर्मिष्ठा पूरुं, देवयानी तदा यदुम् अजनयत्। पूरुः स्वगुणैः मातृकृतेन प्रेम्णा च राज्ञः दयितः आसीत्। ततः दुःखसमाविष्टः यदुः मातरम् अब्रवीत् — “अक्लिष्टकर्मणः देवस्य भार्गवस्य कुले जाता त्वं हृद्गतं दुःखं दुःसहम् अवमानं च सहसे। देवि, आवां सहितौ हुताशनं प्रविशाव; राजा तु दैत्यपुत्र्या सार्धं बहुक्षपाः रमताम्। यदि वा तव एतत् सहनीयं, तर्हि मां मर्तुम् अनुज्ञातुम् अर्हसि। त्वं क्षमस्व, अहं न क्षमिष्ये; मरिष्यामि, अत्र संशयः नास्ति।”’ अत्र कथायाः विरोधाभासः — ब्राह्मणपुत्री देवयानी उपेक्षिता, दैत्यपुत्री शर्मिष्ठा प्रिया। राज्ञः पक्षपातः पुत्रयोः अपि विस्तृतः — पूरुः प्रियः, यदुः उपेक्षितः। यदोः वचनेषु युवकस्य अभिमानः दुःखं च दृश्येते; सः मातुः अवमानं स्वस्य अवमानं मन्यते। ‘क्षम त्वं, न क्षमिष्ये अहम्’ इति वचनं सर्गस्य क्षमाविषयं पुनः उद्भावयति — माता क्षमते, पुत्रः न क्षमते। अग्निप्रवेशस्य प्रस्तावः तस्य निराशायाः पराकाष्ठा। ‘भार्गवस्य कुले जाता’ इति स्मारणेन सः मातुः कुलगौरवं जागरयति, येन अग्रे शुक्रस्य आह्वानं भवति।

‘परमार्तस्य रुदतः पुत्रस्य भाषितं श्रुत्वा संक्रुद्धा देवयानी तदा पितरं सस्मार। दुहितुः तत् इङ्गितं मनोगतम् अभिज्ञाय भार्गवः तदा त्वरितं यत्र सा देवयानी आसीत् तत्र आगतः। ताम् अप्रकृतिस्थाम् अप्रहृष्टाम् अचेतनाम् इव दृष्ट्वा पिता दुहितरं “किम् एतत्?” इति वाक्यम् अब्रवीत्। दीप्ततेजसं भार्गवं पितरं तं वै असकृत् पृच्छन्तं संक्रुद्धा देवयानी वाक्यम् अब्रवीत् — “मुनिसत्तम, अहं तीक्ष्णम् अग्निं विषम् अपः वा भक्षयिष्ये प्रवेक्ष्ये वा; न तु जीवितुं शक्ष्यामि। दुःखिताम् अवमानितां मां त्वं न अवजानीषे — न जानासि। ब्रह्मन्, वृक्षस्य अवज्ञया तम् आश्रिताः वृक्षजीविनः अपि छिद्यन्ते। भार्गव, राजर्षिः अवज्ञया परिभूय मयि अवज्ञां प्रयुङ्क्ते, मां बहु न मन्यते।”’ देवयान्याः उपमा गम्भीरा — वृक्षः शुक्रः, तस्य आश्रिताः पुष्पफलादयः पक्षिणः वा देवयानी; वृक्षस्य अपमानेन आश्रितानाम् अपि नाशः। अतः राज्ञः अवज्ञा केवलं तस्याः न, अपितु तस्याः पितुः अपि अवज्ञा इति सा सूचयति। स्मरणमात्रेण पितुः आगमनं शुक्रस्य तपोबलं पुत्रीस्नेहं च दर्शयति। ‘अचेतनाम्’ इति पदं तस्याः शोकस्य गाम्भीर्यं वर्णयति — सा मूर्च्छिता इव। पितुः पुनःपुनः प्रश्नः तस्य चिन्तां सूचयति। अग्निविषजलानां त्रयाणां मरणसाधनानाम् उल्लेखः तस्याः निश्चयस्य दृढतां दर्शयति। माता पुत्रः च उभौ मरणं प्रस्तावयतः — यदुः अग्निप्रवेशं, देवयानी अग्निविषजलानि; एवं कुटुम्बस्य समग्रस्य दुःखं प्रदर्श्यते। राज्ञः एकः पक्षपातः पत्न्याः पुत्रस्य श्वशुरस्य च त्रयाणाम् अपि क्लेशाय अभवत् — एषः अपि राजधर्मस्य उपदेशः।

‘तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा कोपेन अभिपरीवृतः भार्गवः नहुषात्मजं ययातिं प्रति व्याहर्तुम् उपचक्राम — “नाहुष, यस्मात् दुरात्मवान् त्वं माम् अवजानीषे, तस्मात् वयसा जरया जीर्णः सन् शैथिल्यम् उपयास्यसि।” एवम् उक्त्वा दुहितरं समाश्वास्य महायशाः ब्रह्मर्षिः सः भार्गवः पुनः स्वं भवनं जगाम। एवं द्विजपुङ्गवेषु अग्र्यः सूर्यसमानतेजाः सः सुतां देवयानीं समाश्वास्य नहुषात्मजाय शापं दत्त्वा पुनः ययौ।’ शुक्रस्य शापः अपमानस्य अनुरूपः — यः यौवनमदेन पत्नीम् अवजानाति, तस्य यौवनम् एव हरणीयम्। ‘दुरात्मवान्’ इति रूपं मुद्रणे एवम्; अर्थः दुरात्मा। अत्र ध्येयम् — ययातिः स्वयं न उपस्थितः, तथापि शापः तं प्राप्नोति। शुक्रः ब्राह्मणः, अतः तस्य वाक्यं वज्रतुल्यम्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते रचितः, पूर्वश्लोकस्य अर्थं काव्यशोभया पुनः वदति। अग्रिमे सर्गे ययातेः प्रतिक्रिया वर्ण्यते — सः क्रोधं न करोति, शुक्रं प्रति प्रतिशापं न ददाति, अपितु शापं स्वीकृत्य पुत्राणां साहाय्यं याचते। एषा एव क्षमा, या निमेः न आसीत्। शुक्रः दैत्यानां गुरुः, शर्मिष्ठा च दैत्यराजस्य पुत्री; अतः तस्य शापे दैत्यपुत्र्याः प्रति पक्षपातस्य दण्डः अपि निहितः। शापं दत्त्वा सः तत्क्षणं स्वभवनं प्रतिगच्छति — तस्य कार्यं पुत्रीरक्षणम् एव, न ययातेः सह विवादः।

రాముడు ఇలా చెపుతుండగా, శత్రువీరులను సంహరించే లక్ష్మణుడు తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లున్న మహాత్ముడైన రామునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘రాజశార్దూలా, విదేహుడైన నిమిదీ, ముని వసిష్ఠునిదీ ఈ పురాతన వృత్తాంతం ఎంతో అద్భుతమైనది, ఆశ్చర్యకరమైనది. కానీ నిమి క్షత్రియుడు, శూరుడు, ముఖ్యంగా యజ్ఞంలో దీక్ష పొందినవాడు; అయినా ఆ రాజు మహాత్ముడైన వసిష్ఠుని పట్ల క్షమ చూపలేదు.’ అతడు ఇలా అనగా, క్షత్రియశ్రేష్ఠుడూ ఆనందింపజేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన రాముడు సర్వశాస్త్రవిశారదుడూ దీప్తతేజస్వీ అయిన తమ్ముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వీరా, అన్నిచోట్లా మనుషులలో క్షమ కనిపించదు. సౌమిత్రీ, సహించలేని కోపాన్ని కూడా యయాతి ఎలా సహించాడో, సత్త్వగుణాన్ని అనుసరిస్తూ ఏకాగ్రచిత్తంతో తెలుసుకో.’ లక్ష్మణుని ఆక్షేపణ సూక్ష్మమైనది — దీక్షితుడైన యజమానికి కోపం ప్రత్యేకంగా నిషిద్ధం, ఎందుకంటే దీక్షకు శాంతీ సంయమమూ అవసరం. నిమి గురువుకు ప్రతిశాపం ఇచ్చాడు, అందువల్ల అతడు దీక్షాధర్మం నుండి జారిపోయాడని లక్ష్మణుని అభిప్రాయం. రాముడు దానిని తిరస్కరించడం లేదు, స్వీకరిస్తున్నాడు — క్షమ దుర్లభమైన గుణం, అందరిలోనూ కనిపించదు. తరువాత అతడు వ్యతిరేకమైన ఉదాహరణ ఇస్తున్నాడు — శాపం పొందినా ప్రతిశాపం ఇవ్వని యయాతి. ‘సత్త్వానుగం పురస్కృత్య’ (సత్త్వగుణాన్ని అనుసరిస్తూ) అనే మాటతో ఈ కథ సత్త్వగుణాన్ని ప్రకాశింపజేసేదనీ, రజోగుణమైన కోపానికి విరుద్ధమైనదనీ రాముడు సూచిస్తున్నాడు. ఇలా నిమి కథా యయాతి కథా పరస్పర పోలిక కోసం పక్కపక్కనే నిలపబడ్డాయి — ఒకటి అక్షమకు, మరొకటి క్షమకు. లక్ష్మణుడు స్వయంగా కోపస్వభావుడని రామాయణంలో ప్రసిద్ధం; అందువల్ల ఈ ఉపదేశం అతని స్వభావాన్ని సరిదిద్దడానికి కూడా ఉపయోగపడుతుంది. రాముడు విమర్శను వారించడం లేదు, కానీ దానికి సమాధానాన్ని కథ ద్వారా ఇస్తున్నాడు. ‘రామో రమయతాం శ్రేష్ఠః’ (ఆనందింపజేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడు రాముడు) అనే విశేషణం రామనామపు వ్యుత్పత్తిని సూచిస్తుంది.

‘నహుషుని కుమారుడు, పౌరుల సంపదను పెంచే యయాతి అనే రాజు ఉండేవాడు. సౌమ్యుడా, అతనికి భూమిపై రూపంలో సాటిలేని ఇద్దరు భార్యలు ఉండేవారు. నహుషపుత్రుడైన ఆ రాజర్షికి ఒక భార్య గౌరవనీయురాలూ ప్రియురాలూ — వృషపర్వుని కుమార్తె, దైత్యకన్య అయిన శర్మిష్ఠ. పురుషశ్రేష్ఠా, యయాతి మరొక భార్య ఉశనసుడైన శుక్రాచార్యుని కుమార్తె, సన్నని నడుము గల దేవయాని; ఆమె మాత్రం రాజుకు ప్రియురాలు కాదు. వారికి రూపవంతులూ ఏకాగ్రచిత్తులూ అయిన ఇద్దరు కుమారులు పుట్టారు — శర్మిష్ఠ పూరుని, దేవయాని యదువును కన్నారు. పూరుడు తన గుణాల వల్లా, తల్లి పట్ల ఉన్న ప్రేమ వల్లా రాజుకు ప్రియుడయ్యాడు. అప్పుడు దుఃఖంతో నిండిన యదువు తల్లితో ఇలా అన్నాడు — “అక్లిష్టకర్ముడైన దేవుడు భార్గవుని కులంలో పుట్టిన నీవు హృదయంలోని సహించలేని దుఃఖాన్నీ అవమానాన్నీ సహిస్తున్నావు. దేవీ, మనమిద్దరం కలిసి అగ్నిలో ప్రవేశిద్దాం; రాజు మాత్రం దైత్యకన్యతో ఎన్నో రాత్రులు సుఖించనీ. లేదా నీకు ఇది సహించదగినదైతే, నాకు చనిపోవడానికి అనుమతి ఇవ్వు. నీవు సహించు, నేను సహించను; చనిపోతాను, ఇందులో సందేహం లేదు.”’ ఇక్కడ కథలోని విరోధాభాసం — బ్రాహ్మణకన్య దేవయాని ఉపేక్షితురాలు, దైత్యకన్య శర్మిష్ఠ ప్రియురాలు. రాజు పక్షపాతం కుమారులకు కూడా విస్తరించింది — పూరుడు ప్రియుడు, యదువు ఉపేక్షితుడు. యదువు మాటల్లో యువకుని అభిమానమూ దుఃఖమూ కనిపిస్తాయి; అతడు తల్లి అవమానాన్ని తన అవమానంగా భావిస్తున్నాడు. ‘క్షమ త్వం, న క్షమిష్యే అహమ్’ (నీవు సహించు, నేను సహించను) అనే మాట సర్గలోని క్షమా విషయాన్ని మళ్ళీ ముందుకు తెస్తుంది — తల్లి సహిస్తుంది, కుమారుడు సహించడు. అగ్నిప్రవేశపు ప్రతిపాదన అతని నిరాశకు పరాకాష్ఠ. ‘భార్గవస్య కులే జాతా’ (భార్గవుని కులంలో పుట్టినదానవు) అని గుర్తుచేయడం ద్వారా అతడు తల్లి కులగౌరవాన్ని మేల్కొలుపుతున్నాడు; దాని వల్లనే ముందు శుక్రుని ఆహ్వానం జరుగుతుంది.

‘ఎంతో బాధతో ఏడుస్తున్న కుమారుని మాటలు విని, అప్పుడు ఎంతో కోపించిన దేవయాని తండ్రిని స్మరించింది. కుమార్తె మనస్సులోని ఆ సంకేతాన్ని గ్రహించి భార్గవుడు అప్పుడు వెంటనే దేవయాని ఉన్న చోటికి వచ్చాడు. స్వస్థచిత్తంగా లేనిదీ, సంతోషం లేనిదీ, స్పృహ లేనట్లున్నదీ అయిన ఆమెను చూసి తండ్రి కుమార్తెతో “ఏమిటిది?” అని అన్నాడు. మాటిమాటికీ అడుగుతున్న దీప్తతేజస్వి అయిన తండ్రి భార్గవునితో ఎంతో కోపించిన దేవయాని ఇలా అన్నది — “మునిశ్రేష్ఠా, నేను తీక్ష్ణమైన అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను, విషం తింటాను, లేదా నీటిలో మునుగుతాను; కానీ బతకలేను. దుఃఖంలో ఉన్న, అవమానించబడిన నన్ను నీవు గుర్తించడం లేదు — నీకు తెలియడం లేదు. బ్రహ్మన్, చెట్టును అవమానిస్తే దానిని ఆశ్రయించి బతికేవి కూడా నరికివేయబడతాయి. భార్గవా, ఆ రాజర్షి నిన్ను అవమానించి, తిరస్కరించి, నన్ను అవమానిస్తున్నాడు, నన్ను ఏమాత్రం లెక్కచేయడం లేదు.”’ దేవయాని ఉపమ గంభీరమైనది — చెట్టు శుక్రుడు, దానిని ఆశ్రయించిన పూలూ పండ్లూ లేదా పక్షులూ దేవయాని; చెట్టు అవమానంతో ఆశ్రితులకు కూడా నాశనం. అందువల్ల రాజు చేసిన అవమానం కేవలం ఆమెది కాదు, ఆమె తండ్రిది కూడా అని ఆమె సూచిస్తోంది. స్మరించినంత మాత్రాన్నే తండ్రి రావడం శుక్రుని తపోబలాన్నీ పుత్రికావాత్సల్యాన్నీ చూపిస్తుంది. ‘అచేతనామ్’ (స్పృహ లేనట్లున్నదానిని) అనే పదం ఆమె శోకపు లోతును వర్ణిస్తుంది — ఆమె మూర్ఛపోయినట్లుంది. తండ్రి మళ్ళీ మళ్ళీ అడగడం అతని చింతను సూచిస్తుంది. అగ్ని, విషం, నీరు అనే మూడు మరణసాధనాల ప్రస్తావన ఆమె నిశ్చయపు దృఢత్వాన్ని చూపిస్తుంది. తల్లీ కొడుకూ ఇద్దరూ మరణాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నారు — యదువు అగ్నిప్రవేశాన్ని, దేవయాని అగ్నినీ విషాన్నీ నీటినీ; ఇలా కుటుంబం మొత్తపు దుఃఖం ప్రదర్శించబడుతోంది. రాజు ఒక్క పక్షపాతం భార్యకూ కుమారునికీ మామగారికీ — ముగ్గురికీ క్లేశం కలిగించింది — ఇది కూడా రాజధర్మానికి సంబంధించిన ఉపదేశమే.

‘ఆమె ఆ మాట విని కోపంతో నిండిపోయిన భార్గవుడు నహుషుని కుమారుడైన యయాతిని ఉద్దేశించి ఇలా పలకడం ప్రారంభించాడు — “నహుషపుత్రా, దురాత్ముడవైన నీవు నన్ను అవమానిస్తున్నావు కాబట్టి, వయస్సుతో వచ్చే ముసలితనంతో జీర్ణించి శిథిలుడవవుతావు.” ఇలా చెప్పి, కుమార్తెను ఓదార్చి, మహాకీర్తిమంతుడైన ఆ బ్రహ్మర్షి భార్గవుడు మళ్ళీ తన భవనానికి వెళ్ళాడు. ఇలా ద్విజశ్రేష్ఠులలో అగ్రగణ్యుడూ సూర్యసమానమైన తేజస్సు గలవాడూ అయిన అతడు కుమార్తె దేవయానిని ఓదార్చి, నహుషుని కుమారునికి శాపం ఇచ్చి మళ్ళీ వెళ్ళిపోయాడు.’ శుక్రుని శాపం అవమానానికి తగినది — యౌవనమదంతో భార్యను అవమానించేవాని యౌవనాన్నే హరించాలి. ‘దురాత్మవాన్’ అనే రూపం ముద్రణలో ఇలాగే ఉంది; అర్థం దురాత్ముడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — యయాతి స్వయంగా అక్కడ లేడు, అయినా శాపం అతనిని చేరుతుంది. శుక్రుడు బ్రాహ్మణుడు, అందువల్ల అతని మాట వజ్రంతో సమానం. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది, అంతకుముందు శ్లోకపు అర్థాన్నే కావ్యశోభతో మళ్ళీ చెపుతుంది. తరువాతి సర్గలో యయాతి ప్రతిస్పందన వర్ణించబడుతుంది — అతడు కోపించడు, శుక్రునికి ప్రతిశాపం ఇవ్వడు, శాపాన్ని స్వీకరించి కుమారుల సహాయం అర్థిస్తాడు. ఇదే క్షమ, నిమిలో లేనిది. శుక్రుడు దైత్యుల గురువు, శర్మిష్ఠ దైత్యరాజు కుమార్తె; అందువల్ల అతని శాపంలో దైత్యకన్య పట్ల చూపిన పక్షపాతానికి దండన కూడా దాగి ఉంది. శాపం ఇచ్చి అతడు వెంటనే తన భవనానికి తిరిగి వెళ్తాడు — అతని పని కుమార్తెను రక్షించడమే, యయాతితో వివాదం కాదు.

ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும், பகைவீரர்களைக் கொல்லும் லக்ஷ்மணன் ஒளியால் சுடர்விடுவதுபோலத் தோன்றிய மகாத்மாவான ராமனிடம் சொன்னான் — ‘அரசர்களுள் புலியே, உடலற்றுப்போன நிமியும் முனிவர் வசிஷ்டரும் பற்றிய இந்தப் பழைய நிகழ்ச்சி மிகவும் அற்புதமானது, வியப்பூட்டுவது. ஆனால் நிமி க்ஷத்திரியன், சூரன், அதிலும் சிறப்பாக வேள்வியில் தீட்சை பெற்றவன்; இருந்தும் அந்த அரசன் மகாத்மாவான வசிஷ்டரிடம் பொறுமை காட்டவில்லை.’ அவன் இவ்வாறு சொன்னதும், க்ஷத்திரியர்களுள் காளையும், மகிழ்விப்பவர்களுள் சிறந்தவனுமான ராமன், எல்லா சாஸ்திரங்களிலும் வல்லவனும் சுடர்விடும் ஒளியுடையவனுமான தம்பி லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான் — ‘வீரனே, எல்லா மனிதர்களிடமும் பொறுமை காணப்படுவதில்லை. சௌமித்ரியே, பொறுத்தற்கரிய சினத்தையும் யயாதி எவ்வாறு பொறுத்தான் என்பதை, சத்துவ குணத்தைப் பின்பற்றி, மனத்தை ஒருமுகப்படுத்திக் கேள்.’ லக்ஷ்மணனின் ஆட்சேபம் நுட்பமானது — தீட்சை பெற்ற வேள்வித் தலைவனுக்குச் சினம் சிறப்பாக விலக்கப்பட்டது; ஏனெனில் தீட்சை அமைதியையும் அடக்கத்தையும் வேண்டுகிறது. நிமி தன் குருவுக்கு எதிர்ச்சாபம் இட்டான்; ஆகவே அவன் தீட்சையின் நெறியிலிருந்து நழுவினான் என்பது லக்ஷ்மணனின் கருத்து. ராமன் அதை மறுக்கவில்லை, ஏற்றுக்கொள்கிறான் — பொறுமை அரிய பண்பு, எல்லாரிடமும் காணப்படுவதில்லை. பின்னர் அவன் எதிர்மாறான ஓர் எடுத்துக்காட்டைத் தருகிறான் — சாபம் பெற்றும் எதிர்ச்சாபம் இடாத யயாதி. ‘சத்துவ குணத்தைப் பின்பற்றி’ என்ற சொல்லால் ராமன், இந்தக் கதை சத்துவ குணத்தை வெளிப்படுத்துவது, ரஜோ குணத்தின் விளைவான சினத்துக்கு எதிரானது என்று சுட்டுகிறான். இவ்வாறு நிமியின் கதையும் யயாதியின் கதையும் ஒப்பிடுவதற்காக அருகருகே வைக்கப்பட்டுள்ளன — ஒன்று பொறுமையின்மைக்கு, மற்றொன்று பொறுமைக்கு. லக்ஷ்மணன் இயல்பிலேயே சினமுடையவன் என்பது ராமாயணத்தில் புகழ்பெற்றது; ஆகவே இந்த அறிவுரை அவன் இயல்பைச் செம்மைப்படுத்துவதற்கும் பயன்படுகிறது. ராமன் விமர்சனத்தைத் தடுக்கவில்லை; ஆனால் அதற்கான தீர்வைக் கதையால் தருகிறான். ‘மகிழ்விப்பவர்களுள் சிறந்தவனான ராமன்’ என்ற அடைமொழி ‘ராமன்’ என்ற பெயரின் வேர்ப்பொருளைச் சுட்டுகிறது.

‘நகுஷனின் மகனான, நகரமக்களின் செழிப்பை வளர்த்த யயாதி என்ற அரசன் இருந்தான். அன்பனே, அவனுக்கு உலகில் அழகில் இணையற்ற இரு மனைவியர் இருந்தனர். நகுஷனின் மகனான அந்த ராஜரிஷியின் ஒரு மனைவி மதிக்கப்பட்டவளும் அன்புக்குரியவளும் ஆவாள் — விருஷபர்வனின் மகளான தைத்தியப் பெண் சர்மிஷ்டை. மனிதருள் காளையே, யயாதியின் மற்றொரு மனைவி உசனஸ் எனப்படும் சுக்கிராசாரியாரின் மகளான, அழகிய இடையுடைய தேவயானி; அவளோ அரசனுக்கு அன்புக்குரியவளாக இல்லை. அவர்கள் இருவருக்கும் அழகும் அடக்கமும் உடைய இரு மகன்கள் பிறந்தனர் — சர்மிஷ்டை பூருவைப் பெற்றாள்; தேவயானி அப்போது யதுவைப் பெற்றாள். பூரு தன் நற்பண்புகளாலும் தாயின் மீதான அன்பாலும் அரசனுக்கு அன்புக்குரியவனாக இருந்தான். அப்போது துயரத்தில் ஆழ்ந்த யது தன் தாயிடம் சொன்னான் — “எளிதாக அருஞ்செயல் புரியும் தேவரான பார்க்கவரின் குலத்தில் பிறந்த நீ, இதயத்தில் குடிகொண்ட பொறுத்தற்கரிய துயரத்தையும் அவமதிப்பையும் பொறுத்துக்கொள்கிறாய். தேவி, நாம் இருவரும் சேர்ந்து நெருப்பில் புகுவோம்; அரசன் தைத்தியன் மகளுடன் பல இரவுகள் இன்புற்றிருக்கட்டும். அல்லது இதை நீ பொறுத்துக்கொள்வதானால், நான் சாக எனக்கு அனுமதி தரவேண்டும். நீ பொறுத்துக்கொள்; நான் பொறுக்கமாட்டேன்; நான் சாவேன்; இதில் ஐயமில்லை.”’ இங்கே கதையின் முரண் — அந்தணர் மகள் தேவயானி புறக்கணிக்கப்படுகிறாள், தைத்தியர் மகள் சர்மிஷ்டை அன்புக்குரியவள். அரசனின் சார்பு மகன்கள்வரையும் நீள்கிறது — பூரு அன்புக்குரியவன், யது புறக்கணிக்கப்பட்டவன். யதுவின் சொற்களில் இளைஞனின் தன்மானமும் துயரமும் தெரிகின்றன; தாயின் அவமதிப்பைத் தன் அவமதிப்பாகவே அவன் கருதுகிறான். ‘நீ பொறுத்துக்கொள், நான் பொறுக்கமாட்டேன்’ என்ற சொல் சர்க்கத்தின் பொறுமை என்ற கருப்பொருளை மீண்டும் எழுப்புகிறது — தாய் பொறுக்கிறாள், மகன் பொறுக்கவில்லை. நெருப்பில் புகும் யோசனை அவன் நம்பிக்கையிழப்பின் உச்சம். ‘பார்க்கவரின் குலத்தில் பிறந்தவள்’ என்று நினைவூட்டுவதன் மூலம் அவன் தாயின் குலப்பெருமையை எழுப்புகிறான்; அதனால் பின்னர் சுக்கிரர் அழைக்கப்படுகிறார்.

‘மிகவும் வருந்தி அழுதுகொண்டிருந்த மகனின் சொற்களைக் கேட்டு, மிகவும் சினங்கொண்ட தேவயானி அப்போது தன் தந்தையை நினைத்தாள். மகளின் அந்தக் குறிப்பை — மனத்தில் இருந்ததை — அறிந்துகொண்டு பார்க்கவர் அப்போது விரைந்து தேவயானி இருந்த இடத்துக்கு வந்தார். இயல்பு நிலையில் இல்லாமல், மகிழ்ச்சியிழந்து, உணர்விழந்தவள் போல இருந்த மகளைக் கண்டு தந்தை “இது என்ன?” என்று கேட்டார். சுடர்விடும் ஒளியுடைய தந்தையான பார்க்கவர் மீண்டும் மீண்டும் கேட்டபோது, மிகவும் சினங்கொண்ட தேவயானி சொன்னாள் — “முனிவர்களுள் சிறந்தவரே, நான் கூரிய நெருப்பையோ நஞ்சையோ நீரையோ உண்பேன், அல்லது அவற்றில் புகுவேன்; ஆனால் உயிர்வாழ இயலாது. துயருற்று அவமதிக்கப்பட்ட என்னை நீர் அறியவில்லை. அந்தணரே, ஒரு மரம் அவமதிக்கப்படும்போது அதைச் சார்ந்து வாழ்பவையும் வெட்டப்படுகின்றன. பார்க்கவரே, ராஜரிஷி அவமதிப்போடு உம்மை இகழ்ந்து என்னை அவமதிக்கிறான்; என்னைச் சிறிதும் மதிப்பதில்லை.”’ தேவயானியின் உவமை ஆழமானது — மரம் சுக்கிரர்; அதைச் சார்ந்த பூக்கள், கனிகள் அல்லது பறவைகள் தேவயானி; மரம் இகழப்படும்போது அதைச் சார்ந்தவையும் அழிகின்றன. ஆகவே அரசனின் அவமதிப்பு அவளுக்கு மட்டுமன்று, அவள் தந்தைக்கும் அவமதிப்பே என்று அவள் சுட்டுகிறாள். நினைத்த மாத்திரத்தில் தந்தை வந்தது சுக்கிரரின் தவவலிமையையும் மகள்மீதான பாசத்தையும் காட்டுகிறது. ‘உணர்விழந்தவள் போல’ என்ற சொல் அவள் துயரத்தின் ஆழத்தை வருணிக்கிறது — அவள் மயங்கியவள் போல இருந்தாள். தந்தையின் மீண்டும் மீண்டும் கேட்ட கேள்வி அவர் கவலையைச் சுட்டுகிறது. நெருப்பு, நஞ்சு, நீர் என்ற மூன்று மரண வழிகளைக் குறிப்பிடுவது அவள் உறுதியின் வலிமையைக் காட்டுகிறது. தாயும் மகனும் இருவருமே சாவைப் பற்றிப் பேசுகின்றனர் — யது நெருப்பில் புகுவதை, தேவயானி நெருப்பு, நஞ்சு, நீர் ஆகியவற்றை; இவ்வாறு குடும்பம் முழுவதன் துயரமும் காட்டப்படுகிறது. அரசனின் ஒரே ஒரு சார்புநிலை மனைவி, மகன், மாமனார் ஆகிய மூவருக்கும் துன்பமாயிற்று — இதுவும் அரசநெறி பற்றிய ஓர் அறிவுரை.

‘அவளுடைய அந்தச் சொற்களைக் கேட்டுச் சினத்தால் சூழப்பட்ட பார்க்கவர் நகுஷன் மகனான யயாதியை நோக்கிப் பேசத் தொடங்கினார் — “நகுஷன் மகனே, தீய உள்ளம் கொண்ட நீ என்னை அவமதிப்பதால், வயதால் மூப்படைந்து தளர்ச்சியை அடைவாய்.” இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, மகளைத் தேற்றி, பெரும்புகழ் பெற்ற அந்தப் பிரம்மரிஷி பார்க்கவர் மீண்டும் தம் இருப்பிடத்துக்குச் சென்றார். இவ்வாறு அந்தணர்களுள் சிறந்தவர்களில் முதன்மையானவரும் சூரியனுக்கு நிகரான ஒளியுடையவருமான அவர், மகள் தேவயானியைத் தேற்றி, நகுஷன் மகனுக்குச் சாபமிட்டு மீண்டும் சென்றார்.’ சுக்கிரரின் சாபம் அவமதிப்புக்கு ஏற்றது — இளமைச் செருக்கால் மனைவியை அவமதிப்பவனின் இளமையே பறிக்கப்படவேண்டும். ‘துராத்மவான்’ என்ற வடிவம் அச்சுப் பதிப்பில் இவ்வாறு உள்ளது; அதன் பொருள் ‘தீய உள்ளம் கொண்டவன்’. இங்கே கவனிக்கவேண்டியது — யயாதி நேரில் இல்லை; இருந்தும் சாபம் அவனை அடைகிறது. சுக்கிரர் அந்தணர்; ஆகவே அவர் சொல் வஜ்ராயுதத்துக்கு நிகரானது. இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்து, முந்தைய சுலோகத்தின் பொருளைக் கவிதை அழகுடன் மீண்டும் சொல்கிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் யயாதியின் எதிர்வினை விவரிக்கப்படுகிறது — அவன் சினம் கொள்ளவில்லை, சுக்கிரருக்கு எதிர்ச்சாபம் இடவில்லை; மாறாகச் சாபத்தை ஏற்றுக்கொண்டு மகன்களின் உதவியை வேண்டுகிறான். இதுவே நிமியிடம் இல்லாத பொறுமை. சுக்கிரர் தைத்தியர்களின் குரு; சர்மிஷ்டையோ தைத்திய அரசனின் மகள்; ஆகவே அவர் சாபத்தில், தைத்தியர் மகள்பால் காட்டிய சார்புக்கான தண்டனையும் அடங்கியுள்ளது. சாபமிட்டதும் அவர் உடனே தம் இருப்பிடத்துக்குத் திரும்புகிறார் — அவர் நோக்கம் மகளைக் காப்பது மட்டுமே; யயாதியுடன் வாதிடுவதன்று.

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ರಾಜಶಾರ್ದೂಲನೇ, ವಿದೇಹನಾದ ನಿಮಿಯ ಮತ್ತು ಮುನಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಈ ಪುರಾತನ ವೃತ್ತಾಂತವು ಮಹಾ ಅದ್ಭುತವೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವೂ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ನಿಮಿಯು ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ಶೂರ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಆದರೂ ಆ ರಾಜನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಸಿಷ್ಠನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ತೋರಲಿಲ್ಲ.’ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಕ್ಷತ್ರಿಯಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆನಂದಗೊಳಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ರಾಮನು ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನೂ ದೀಪ್ತತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರಲ್ಲೂ ಕ್ಷಮೆ ಕಾಣಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಕೋಪವನ್ನೂ ಯಯಾತಿಯು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡನೋ ಅದನ್ನು ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಕ್ಷೇಪ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ದೀಕ್ಷಿತನಾದ ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಕೋಪವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿಷಿದ್ಧ, ಏಕೆಂದರೆ ದೀಕ್ಷೆಯು ಶಾಂತಿಯನ್ನೂ ಸಂಯಮವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತದೆ. ನಿಮಿಯು ಗುರುವಿಗೆ ಪ್ರತಿಶಾಪ ಕೊಟ್ಟನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದೀಕ್ಷಾಧರ್ಮದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದನು ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮತ. ರಾಮನು ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕ್ಷಮೆ ದುರ್ಲಭವಾದ ಗುಣ, ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ವಿರುದ್ಧವಾದ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಶಾಪವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಪ್ರತಿಶಾಪ ಕೊಡದ ಯಯಾತಿ. ‘ಸತ್ತ್ವಾನುಗಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಕಥೆಯು ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವಂತಹುದು, ರಜೋಗುಣದ ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಿರೋಧಿ ಎಂದು ರಾಮನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ನಿಮಿಯ ಕಥೆಯನ್ನೂ ಯಯಾತಿಯ ಕಥೆಯನ್ನೂ ಹೋಲಿಕೆಗಾಗಿ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಇಡಲಾಗಿದೆ — ಒಂದು ಅಕ್ಷಮೆಯದು, ಇನ್ನೊಂದು ಕ್ಷಮೆಯದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ವತಃ ಕೋಪಶೀಲನೆಂದು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪದೇಶವು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತಿದ್ದುವುದಕ್ಕೂ ಉಪಯುಕ್ತ. ರಾಮನು ಟೀಕೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ಸಮಾಧಾನ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಮೋ ರಮಯತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ (ಆನಂದಗೊಳಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ‘ರಾಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ನಹುಷನ ಮಗನಾದ, ಪೌರರ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ರಾಜ ಯಯಾತಿಯಿದ್ದನು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮರಾದ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರು ಅವನಿಗಿದ್ದರು. ನಹುಷಪುತ್ರನಾದ ಆ ರಾಜರ್ಷಿಯ ಒಬ್ಬ ಪತ್ನಿ ಮನ್ನಣೆ ಪಡೆದ ಪ್ರಿಯೆ — ವೃಷಪರ್ವನ ಮಗಳಾದ ದೈತ್ಯಕನ್ಯೆ ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಯಯಾತಿಯ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪತ್ನಿ ಉಶನಸ್ಸಿನ — ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರ — ಮಗಳಾದ, ಸುಂದರ ನಡುವಿನ ದೇವಯಾನಿ; ಆದರೆ ಅವಳು ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ರೂಪವಂತರೂ ಸಂಯಮಿಗಳೂ ಆದ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಿದರು — ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆ ಪೂರುವನ್ನೂ, ದೇವಯಾನಿ ಆಗ ಯದುವನ್ನೂ ಹೆತ್ತರು. ಪೂರುವು ತನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ತಾಯಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೂ ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ಆಗ ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಯದುವು ತಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ದೇವತುಲ್ಯನಾದ ಭಾರ್ಗವನ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ನೀನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಸಹಿಸಲಾಗದ ದುಃಖವನ್ನೂ ಅವಮಾನವನ್ನೂ ಸಹಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ದೇವಿ, ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸೋಣ; ರಾಜನಾದರೋ ದೈತ್ಯಪುತ್ರಿಯೊಡನೆ ಅನೇಕ ರಾತ್ರಿಗಳು ರಮಿಸಲಿ. ಅಥವಾ ಇದು ನಿನಗೆ ಸಹನೀಯವಾದರೆ ನನಗೆ ಸಾಯಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಡು. ನೀನು ಸಹಿಸಿಕೊ, ನಾನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಸಾಯುತ್ತೇನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.”’ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ವಿರೋಧಾಭಾಸವಿದೆ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪುತ್ರಿ ದೇವಯಾನಿ ಉಪೇಕ್ಷಿತೆ, ದೈತ್ಯಪುತ್ರಿ ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಿಯೆ. ರಾಜನ ಪಕ್ಷಪಾತವು ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ — ಪೂರು ಪ್ರಿಯ, ಯದು ಉಪೇಕ್ಷಿತ. ಯದುವಿನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಯುವಕನ ಅಭಿಮಾನವೂ ದುಃಖವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ತಾಯಿಯ ಅವಮಾನವನ್ನು ಅವನು ತನ್ನ ಅವಮಾನವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕ್ಷಮ ತ್ವಂ, ನ ಕ್ಷಮಿಷ್ಯೇ ಅಹಮ್’ (ನೀನು ಸಹಿಸು, ನಾನು ಸಹಿಸೆನು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸರ್ಗದ ಕ್ಷಮೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎತ್ತುತ್ತದೆ — ತಾಯಿ ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮಗ ಕ್ಷಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವು ಅವನ ನಿರಾಶೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ‘ಭಾರ್ಗವನ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವಳು’ ಎಂದು ನೆನಪಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ತಾಯಿಯ ಕುಲಗೌರವವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಶುಕ್ರನ ಆಹ್ವಾನವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತನಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಗನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಪಿತಳಾದ ದೇವಯಾನಿ ಆಗ ತಂದೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದಳು. ಮಗಳ ಆ ಸಂಕೇತವನ್ನೂ ಮನೋಗತವನ್ನೂ ಅರಿತು ಭಾರ್ಗವನು ಆಗ ಬೇಗನೆ ದೇವಯಾನಿಯಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಸಹಜಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲದ, ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲದ, ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದವಳಂತಿದ್ದ ಮಗಳನ್ನು ಕಂಡು ತಂದೆಯು “ಇದೇನು?” ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ದೀಪ್ತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ತಂದೆ ಭಾರ್ಗವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಿರಲು ಕುಪಿತಳಾದ ದೇವಯಾನಿ ಹೇಳಿದಳು — “ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅಥವಾ ವಿಷವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ, ಅಥವಾ ನೀರನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆದರೆ ಬದುಕಲಾರೆ. ದುಃಖಿತಳಾದ, ಅವಮಾನಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಅರಿಯೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ್, ಮರವನ್ನು ಅವಗಣಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬದುಕುವವರೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಭಾರ್ಗವನೇ, ರಾಜರ್ಷಿಯು ಅವಜ್ಞೆಯಿಂದ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ, ನನ್ನನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ.”’ ದೇವಯಾನಿಯ ಉಪಮೆ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಮರ ಶುಕ್ರ, ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಹೂಹಣ್ಣುಗಳು ಅಥವಾ ಪಕ್ಷಿಗಳು ದೇವಯಾನಿ; ಮರದ ಅಪಮಾನದಿಂದ ಆಶ್ರಿತರಿಗೂ ನಾಶ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನ ಅವಜ್ಞೆ ಅವಳೊಬ್ಬಳದಲ್ಲ, ಅವಳ ತಂದೆಯದೂ ಅವಜ್ಞೆ ಎಂದು ಅವಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸ್ಮರಿಸಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ತಂದೆ ಬಂದುದು ಶುಕ್ರನ ತಪೋಬಲವನ್ನೂ ಪುತ್ರೀಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಚೇತನಾಮ್’ (ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದವಳಂತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಅವಳ ಶೋಕದ ಆಳವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಮೂರ್ಛೆಹೋದವಳಂತಿದ್ದಳು. ತಂದೆಯ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳುವಿಕೆ ಅವನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ, ವಿಷ, ನೀರು ಎಂಬ ಮೂರು ಮರಣಸಾಧನಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಅವಳ ನಿಶ್ಚಯದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತಾಯಿಯೂ ಮಗನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಮರಣವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ಯದು ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶವನ್ನು, ದೇವಯಾನಿ ಅಗ್ನಿ-ವಿಷ-ನೀರನ್ನು; ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಕುಟುಂಬದ ದುಃಖವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಜನ ಒಂದು ಪಕ್ಷಪಾತವು ಪತ್ನಿ, ಮಗ, ಮಾವ — ಮೂವರ ಕ್ಲೇಶಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಯಿತು — ಇದೂ ರಾಜಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶವೇ.

‘ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪದಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಭಾರ್ಗವನು ನಹುಷನ ಮಗನಾದ ಯಯಾತಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — “ನಾಹುಷನೇ, ದುರಾತ್ಮನಾದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅವಗಣಿಸುವುದರಿಂದ, ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ, ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ಜೀರ್ಣನಾಗಿ ಶಿಥಿಲತೆಯನ್ನು ಹೊಂದುವೆ.” ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಗಳನ್ನು ಸಂತೈಸಿ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಭಾರ್ಗವನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಹೀಗೆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನಾದ, ಸೂರ್ಯಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಅವನು ಮಗಳಾದ ದೇವಯಾನಿಯನ್ನು ಸಂತೈಸಿ, ನಹುಷನ ಮಗನಿಗೆ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಹೊರಟುಹೋದನು.’ ಶುಕ್ರನ ಶಾಪವು ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಿದೆ — ಯೌವನಮದದಿಂದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅವಗಣಿಸುವವನ ಯೌವನವನ್ನೇ ಕಸಿಯಬೇಕು. ‘ದುರಾತ್ಮವಾನ್’ ಎಂಬ ರೂಪ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಹೀಗಿದೆ; ಅರ್ಥ ‘ದುರಾತ್ಮ’. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಯಯಾತಿಯು ಸ್ವತಃ ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಶಾಪವು ಅವನನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಶುಕ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ವಜ್ರಸಮಾನ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ಕಾವ್ಯಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಯಾತಿಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಶುಕ್ರನಿಗೆ ಪ್ರತಿಶಾಪ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಶಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮಕ್ಕಳ ಸಹಾಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ನಿಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದ ಕ್ಷಮೆ ಇದೇ. ಶುಕ್ರನು ದೈತ್ಯರ ಗುರು, ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆ ದೈತ್ಯರಾಜನ ಮಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಶಾಪದಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯಪುತ್ರಿಯ ಕಡೆಗಿನ ಪಕ್ಷಪಾತಕ್ಕೆ ದಂಡವೂ ಅಡಗಿದೆ. ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನು ತಕ್ಷಣವೇ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಕೆಲಸ ಮಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯಷ್ಟೇ, ಯಯಾತಿಯೊಡನೆ ವಿವಾದವಲ್ಲ.

രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന ലക്ഷ്മണൻ തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ ശോഭിക്കുന്ന മഹാത്മാവായ രാമനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാജശാർദൂലമേ, വിദേഹനായ നിമിയുടെയും വസിഷ്ഠമുനിയുടെയും ഈ പുരാതനവൃത്താന്തം അത്യന്തം അദ്ഭുതകരവും ആശ്ചര്യജനകവുമാണ്. എന്നാൽ നിമി ക്ഷത്രിയനും ശൂരനും, വിശേഷിച്ചും യജ്ഞത്തിൽ ദീക്ഷിതനുമായിരുന്നു; എന്നിട്ടും ആ രാജാവ് മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠനോടു ക്ഷമിച്ചില്ല.’ അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠനും ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ രാമൻ സർവശാസ്ത്രവിശാരദനും ദീപ്തതേജസ്വിയുമായ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘വീരാ, എല്ലാ മനുഷ്യരിലും എല്ലായിടത്തും ക്ഷമ കാണപ്പെടുന്നില്ല. സൗമിത്രേ, സഹിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള രോഷംപോലും യയാതി എങ്ങനെ ക്ഷമിച്ചുവെന്ന്, സത്ത്വഗുണത്തെ മുൻനിർത്തി ഏകാഗ്രചിത്തനായി കേട്ടുകൊള്ളുക.’ ലക്ഷ്മണന്റെ ആക്ഷേപം സൂക്ഷ്മമാണ് — ദീക്ഷയെടുത്ത യജമാനനു ക്രോധം വിശേഷിച്ചും നിഷിദ്ധമാണ്; കാരണം ദീക്ഷ ശാന്തിയും സംയമവും ആവശ്യപ്പെടുന്നു. നിമി ഗുരുവിനു പ്രതിശാപം നൽകി, അതിനാൽ അദ്ദേഹം ദീക്ഷാധർമത്തിൽനിന്നു വ്യതിചലിച്ചു എന്നാണു ലക്ഷ്മണന്റെ അഭിപ്രായം. രാമൻ അതു തള്ളിക്കളയുന്നില്ല, മറിച്ച് അംഗീകരിക്കുന്നു — ക്ഷമ ദുർലഭമായ ഗുണമാണ്, എല്ലാവരിലും കാണപ്പെടുന്നില്ല. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം നേർവിപരീതമായ ഒരു ദൃഷ്ടാന്തം നൽകുന്നു — ശാപം ലഭിച്ചിട്ടും പ്രതിശാപം നൽകാതിരുന്ന യയാതി. ‘സത്ത്വാനുഗം പുരസ്കൃത്യ’ (സത്ത്വഗുണത്തെ മുൻനിർത്തി) എന്ന പദത്തിലൂടെ, ഈ കഥ സത്ത്വഗുണത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതും രജോഗുണജന്യമായ ക്രോധത്തിനു വിരുദ്ധവുമാണെന്നു രാമൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നിമികഥയും യയാതികഥയും പരസ്പരം താരതമ്യം ചെയ്യാനായി അടുത്തടുത്തു വച്ചിരിക്കുന്നു — ഒന്ന് ക്ഷമയില്ലായ്മയുടെയും മറ്റേതു ക്ഷമയുടെയും. ലക്ഷ്മണൻതന്നെ ക്രോധശീലനാണെന്നു രാമായണത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ ഈ ഉപദേശവാക്യം അവന്റെ സ്വഭാവം സംസ്കരിക്കുന്നതിനും ഉപകരിക്കും. രാമൻ വിമർശനത്തെ വിലക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ അതിനുള്ള സമാധാനം ഒരു കഥയിലൂടെ നൽകുന്നു. ‘രാമോ രമയതാം ശ്രേഷ്ഠഃ’ (ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ) എന്ന വിശേഷണം ‘രാമ’ എന്ന പേരിന്റെ വ്യുത്പത്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘നഹുഷന്റെ പുത്രനും പൗരന്മാരുടെ ക്ഷേമം വർധിപ്പിക്കുന്നവനുമായ യയാതി എന്നൊരു രാജാവ് ഉണ്ടായിരുന്നു. സൗമ്യാ, ഭൂമിയിൽ രൂപംകൊണ്ടു തുല്യരില്ലാത്ത രണ്ടു ഭാര്യമാർ അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. നഹുഷപുത്രനായ ആ രാജർഷിയുടെ ഒരു ഭാര്യ ആദരിക്കപ്പെട്ടവളും പ്രിയപ്പെട്ടവളുമായിരുന്നു — വൃഷപർവാവിന്റെ മകളായ ദൈത്യകന്യക ശർമിഷ്ഠ. പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, യയാതിയുടെ മറ്റേ പത്നി ഉശനസ്സിന്റെ — ശുക്രാചാര്യന്റെ — പുത്രിയായ സുന്ദരി ദേവയാനിയായിരുന്നു; അവളാകട്ടെ രാജാവിനു പ്രിയപ്പെട്ടവളായിരുന്നില്ല. അവർക്കു രൂപവാന്മാരും ഏകാഗ്രചിത്തരുമായ രണ്ടു പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു — ശർമിഷ്ഠ പൂരുവിനെയും ദേവയാനി യദുവിനെയും പ്രസവിച്ചു. സ്വന്തം ഗുണങ്ങളാലും അമ്മയോടുള്ള പ്രേമത്താലും പൂരു രാജാവിനു പ്രിയനായിരുന്നു. അപ്പോൾ ദുഃഖാകുലനായ യദു അമ്മയോടു പറഞ്ഞു: “ക്ലേശമില്ലാതെ മഹാകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന ദിവ്യനായ ഭാർഗവന്റെ കുലത്തിൽ ജനിച്ച അമ്മ, ഹൃദയത്തിലെ അസഹ്യമായ ദുഃഖവും അപമാനവും സഹിക്കുകയാണ്. ദേവീ, നമുക്കിരുവർക്കും ഒരുമിച്ച് അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കാം; രാജാവ് ദൈത്യപുത്രിയോടൊപ്പം അനേകം രാത്രികൾ രമിച്ചുകൊള്ളട്ടെ. അഥവാ അമ്മയ്ക്ക് ഇതു സഹിക്കാമെങ്കിൽ എന്നെ മരിക്കാൻ അനുവദിക്കണം. അമ്മ ക്ഷമിച്ചുകൊള്ളൂ; ഞാൻ ക്ഷമിക്കുകയില്ല; ഞാൻ മരിക്കും, ഇതിൽ സംശയമില്ല.”’ ഇവിടെ കഥയിലെ ഒരു വിരോധാഭാസം — ബ്രാഹ്മണപുത്രിയായ ദേവയാനി അവഗണിക്കപ്പെടുന്നു; ദൈത്യപുത്രിയായ ശർമിഷ്ഠ പ്രിയപ്പെട്ടവളാകുന്നു. രാജാവിന്റെ പക്ഷപാതം പുത്രന്മാരിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു — പൂരു പ്രിയൻ, യദു അവഗണിതൻ. യദുവിന്റെ വാക്കുകളിൽ ഒരു യുവാവിന്റെ അഭിമാനവും ദുഃഖവും കാണാം; അമ്മയുടെ അപമാനം തന്റെ അപമാനമായി അവൻ കരുതുന്നു. ‘ക്ഷമ ത്വം, ന ക്ഷമിഷ്യേ അഹം’ (അമ്മ ക്ഷമിക്കൂ, ഞാൻ ക്ഷമിക്കില്ല) എന്ന വാക്ക് സർഗത്തിന്റെ ക്ഷമാവിഷയം വീണ്ടും ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുവരുന്നു — അമ്മ ക്ഷമിക്കുന്നു, മകൻ ക്ഷമിക്കുന്നില്ല. അഗ്നിപ്രവേശത്തിനുള്ള നിർദേശം അവന്റെ നിരാശയുടെ പരകോടിയാണ്. ‘ഭാർഗവന്റെ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവൾ’ എന്ന് ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ അമ്മയുടെ കുലാഭിമാനം ഉണർത്തുന്നു; അതുമൂലമാണ് പിന്നീട് ശുക്രനെ വിളിച്ചുവരുത്തുന്നത്.

‘അത്യന്തം ആർത്തനായി കരയുന്ന മകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ക്രുദ്ധയായ ദേവയാനി അപ്പോൾ അച്ഛനെ സ്മരിച്ചു. മകളുടെ ആ മനോഗതം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഭാർഗവൻ ഉടനെ ദേവയാനി ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്കു വന്നു. സ്വാഭാവികസ്ഥിതിയിലല്ലാത്ത, സന്തോഷമറ്റ, ബോധമില്ലാത്തവളെപ്പോലെ കിടക്കുന്ന മകളെ കണ്ട് അച്ഛൻ “ഇതെന്ത്?” എന്നു ചോദിച്ചു. ദീപ്തതേജസ്വിയായ അച്ഛൻ ഭാർഗവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിച്ചപ്പോൾ ക്രുദ്ധയായ ദേവയാനി പറഞ്ഞു: “മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ തീക്ഷ്ണമായ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ വിഷം കഴിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ വെള്ളത്തിൽ ചാടും; ഇനി ജീവിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല. ദുഃഖിതയും അപമാനിതയുമായ എന്നെ അങ്ങ് അറിയുന്നില്ല. ബ്രഹ്മൻ, ഒരു വൃക്ഷത്തെ അവഗണിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കുന്നവരും മുറിക്കപ്പെടുന്നു. ഭാർഗവാ, ആ രാജർഷി അങ്ങയെ അവഗണിച്ച് നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട് എന്നോട് അവജ്ഞ കാണിക്കുന്നു; എന്നെ ഒട്ടും മാനിക്കുന്നില്ല.”’ ദേവയാനിയുടെ ഉപമ ഗഹനമാണ് — വൃക്ഷം ശുക്രനാണ്; അതിനെ ആശ്രയിക്കുന്ന പൂക്കളും കായ്കളും പക്ഷികളും ദേവയാനിയാണ്; വൃക്ഷത്തിന്റെ അപമാനത്താൽ ആശ്രിതരും നശിക്കുന്നു. അതിനാൽ രാജാവിന്റെ അവജ്ഞ തന്നോടു മാത്രമല്ല, തന്റെ അച്ഛനോടുംകൂടിയുള്ള അവജ്ഞയാണെന്ന് അവൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്മരിച്ച മാത്രയിൽ അച്ഛൻ വന്നെത്തിയത് ശുക്രന്റെ തപോബലവും പുത്രീസ്നേഹവും കാണിക്കുന്നു. ‘അചേതനാം’ (ബോധമറ്റവളെ) എന്ന പദം അവളുടെ ശോകത്തിന്റെ ആഴം വർണിക്കുന്നു — അവൾ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടതുപോലെയാണ്. അച്ഛന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള ചോദ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്കണ്ഠ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അഗ്നി, വിഷം, ജലം എന്നീ മൂന്നു മരണോപാധികളുടെ പരാമർശം അവളുടെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ദൃഢത കാണിക്കുന്നു. അമ്മയും മകനും ഒരുപോലെ മരണം നിർദേശിക്കുന്നു — യദു അഗ്നിപ്രവേശവും ദേവയാനി അഗ്നിയും വിഷവും ജലവും; ഇങ്ങനെ കുടുംബത്തിന്റെ മുഴുവൻ ദുഃഖം പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാജാവിന്റെ ഒരൊറ്റ പക്ഷപാതം പത്നിക്കും പുത്രനും ഭാര്യാപിതാവിനും — മൂവർക്കും — ക്ലേശകാരണമായി; ഇതും രാജധർമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ഉപദേശമാണ്.

‘അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് കോപാവിഷ്ടനായ ഭാർഗവൻ നഹുഷപുത്രനായ യയാതിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി പറയാൻ തുടങ്ങി: “നഹുഷപുത്രാ, ദുരാത്മാവായ നീ എന്നെ അവഗണിക്കുന്നതിനാൽ, പ്രായാധിക്യവും ജരയുംകൊണ്ടു ജീർണിച്ച് നീ ശിഥിലനായിത്തീരും.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മകളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചശേഷം മഹായശസ്വിയായ ബ്രഹ്മർഷി ഭാർഗവൻ തന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു മടങ്ങിപ്പോയി. ഇങ്ങനെ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരിൽ അഗ്രഗണ്യനും സൂര്യതുല്യതേജസ്വിയുമായ അദ്ദേഹം മകൾ ദേവയാനിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, നഹുഷപുത്രനു ശാപം നൽകി, വീണ്ടും പോയി.’ ശുക്രന്റെ ശാപം അപമാനത്തിന് അനുരൂപമാണ് — യൗവനമദംകൊണ്ടു പത്നിയെ അവഗണിക്കുന്നവന്റെ യൗവനംതന്നെ അപഹരിക്കപ്പെടണം. ‘ദുരാത്മവാൻ’ എന്ന രൂപം മുദ്രണത്തിൽ അങ്ങനെയാണ്; അർഥം ദുരാത്മാവ് എന്നുതന്നെ. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — യയാതി നേരിട്ട് അവിടെ ഇല്ലായിരുന്നു; എന്നിട്ടും ശാപം അദ്ദേഹത്തെ പിടികൂടുന്നു. ശുക്രൻ ബ്രാഹ്മണനാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു വജ്രതുല്യമാണ്. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്; മുൻശ്ലോകത്തിന്റെ അർഥം കാവ്യഭംഗിയോടെ ആവർത്തിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ യയാതിയുടെ പ്രതികരണം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം ക്രോധിക്കുന്നില്ല, ശുക്രനു പ്രതിശാപം നൽകുന്നില്ല; മറിച്ച് ശാപം സ്വീകരിച്ച് പുത്രന്മാരുടെ സഹായം അഭ്യർഥിക്കുന്നു. നിമിക്ക് ഇല്ലാതിരുന്ന ക്ഷമ ഇതുതന്നെ. ശുക്രൻ ദൈത്യന്മാരുടെ ഗുരുവാണ്; ശർമിഷ്ഠ ദൈത്യരാജാവിന്റെ പുത്രിയും; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാപത്തിൽ ദൈത്യപുത്രിയോടുള്ള പക്ഷപാതത്തിനുള്ള ശിക്ഷയും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ശാപം നൽകിയ ഉടനെ അദ്ദേഹം സ്വഭവനത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ കർത്തവ്യം മകളെ രക്ഷിക്കുകമാത്രമായിരുന്നു, യയാതിയുമായി തർക്കിക്കലല്ല.

As Rāma finished speaking, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, answered his great-souled brother, who seemed to blaze with splendour. "This ancient tale of the bodiless Nimi and the sage Vasiṣṭha is great and wonderful, tiger among kings," he said. "Yet Nimi was a kṣatriya and a hero, and what is more he was consecrated for a sacrifice, and still that king showed no forbearance to the great-souled Vasiṣṭha." His objection was subtle: one consecrated for a sacrifice is especially forbidden to be angry, since the consecration demands calm and restraint, and by cursing his teacher in return Nimi had fallen from the discipline of his consecration. Rāma, bull among kṣatriyas and best of those who give delight, as his very name means, did not deny it; he agreed. "Forbearance is not found in all men everywhere, hero," he told his brother, learned in all the śāstras. "Hear attentively, Lakṣmaṇa, how Yayāti, holding to the way of goodness, bore an anger that was hard to bear." Then he gave the opposite example: Yayāti, who was cursed and yet did not curse back. His words show that this is a story of goodness, set against the passion that breeds anger, so the tales of Nimi and Yayāti stand side by side for comparison, one of unforgiveness, the other of forgiveness. Rāma did not forbid criticism but answered it with a story. And since Lakṣmaṇa himself was known in the Rāmāyaṇa for his quick temper, this teaching suited his own nature too.

"King Yayāti, son of Nahuṣa, who made his people prosper," Rāma began, "had two wives, gentle one, unrivalled on earth in beauty. One, held in honour and dear to him, was the daitya woman Śarmiṣṭhā, daughter of Vṛṣaparvan. The other, bull among men, was slender-waisted Devayānī, daughter of Uśanas, that is Śukra, and she was not dear to the king. Each bore him a handsome, steady son: Śarmiṣṭhā bore Pūru, and Devayānī bore Yadu. Pūru was dear to the king for his virtues and for his mother's sake. Then Yadu, full of grief, said to his mother, 'You were born in the family of the Bhārgava, the god whose deeds are effortless, and yet you bear this grief that sits in your heart, and a humiliation no one should have to bear. Let the two of us enter the fire together, queen, and let the king take his pleasure night after night with the daitya's daughter. Or if you can bear it, then give me leave to die. You may forgive; I will not forgive. I will die, there is no doubt of it.'" The paradox of the story is that the brahmin's daughter Devayānī was neglected while the daitya's daughter Śarmiṣṭhā was loved, and the king's partiality extended to the sons as well, Pūru loved and Yadu slighted. Yadu's words show a young man's pride and pain; he felt his mother's humiliation as his own, and his wish to enter the fire was the height of his despair. "You may forgive; I will not" brings back the theme of forgiveness: the mother forgives, the son does not. And by reminding her that she was born of the Bhārgava's line he roused her pride in her family, which led to Śukra being called.

"Hearing her son's words as he wept in deep distress, Devayānī grew angry and called her father to mind. The Bhārgava knew at once what his daughter wished and came quickly to where she was. Seeing her not herself, joyless and all but senseless, her father asked her, 'What is this?' As the Bhārgava of blazing splendour asked her again and again, Devayānī said to him in great anger, 'Best of sages, I will swallow fire or deadly poison, or drown myself in the waters; I cannot go on living. You do not know how I am grieved and humiliated. When a tree is slighted, brahmin, those who live off the tree are cut down too. The royal sage slights me and treats me with contempt, Bhārgava; he holds me of no account.'" Her image was pointed: Śukra was the tree, and she was one of those who lived off it, so that an insult to the tree destroys those who shelter in it; the king's contempt for her was contempt for her father as well. That her father came at a mere thought shows both Śukra's ascetic power and his love for his daughter, and his asking again and again shows his concern. That she named three ways to die, fire, poison and water, shows how firmly she had resolved; mother and son both spoke of death, and the whole family's grief is laid bare. A single partiality of the king had brought distress on his wife, his son and his father-in-law alike, which is itself a lesson in a king's duty.

"When the Bhārgava heard her words he was overcome with anger and turned to address Nahuṣa's son. 'Since you despise me, son of Nahuṣa, wicked as you are, you shall be worn out by age and fall into feebleness.' Having spoken, the renowned brahmin seer comforted his daughter and went back to his own abode. So that foremost of brahmins, splendid as the sun, consoled his daughter Devayānī, laid his curse on Nahuṣa's son, and departed." Śukra's curse matched the insult: one who in the pride of youth scorns his wife should lose that very youth. Yayāti was not even present, yet the curse reached him, for a brahmin's word strikes like a thunderbolt. Śukra was the teacher of the daityas and Śarmiṣṭhā a daitya king's daughter, so the curse also punished the king's partiality towards her. Having cursed, he went straight home: his only concern was to protect his daughter, not to quarrel with Yayāti. The next sarga tells how Yayāti responded: he did not grow angry or curse Śukra in return, but accepted the curse and asked his sons for help. That is the forgiveness Nimi lacked.