दिव्यसंकाशाम् अद्भुतदर्शनां तां कथां श्रुत्वा लक्ष्मणः परमप्रीतः सन् राघवं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘काकुत्स्थ, निक्षिप्तदेहौ तौ देवसम्मतौ द्विजपार्थिवौ पुनः कथं देहेन संयोगं जग्मतुः?’ तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा सत्यपराक्रमः रामः महात्मनः वसिष्ठस्य तां कथां कथयामास — ‘रघुश्रेष्ठ, यः सः महात्मनोः मित्रावरुणयोः तेजसा पूर्णः कुम्भः, तस्मिन् तेजोमयौ द्वौ विप्रौ ऋषिसत्तमौ सम्भूतौ। तत्र पूर्वं भगवान् ऋषिः अगस्त्यः समभवत्; सः मित्रं प्रति “अहं तव सुतः न” इति उक्त्वा तस्मात् अपाक्रमत्। यतः मित्रस्य तत् तेजः उर्वश्याः निमित्तं पूर्वम् आहितम् आसीत्, तत् तेजः तस्मिन् कुम्भे यत्र वारुणं तेजः आसीत् तत्र समभवत्। कस्यचित् कालस्य अनन्तरं मित्रावरुणसम्भवः तेजसा युक्तः वसिष्ठः जज्ञे, यः इक्ष्वाकूणां कुलदैवतम्। सौम्य, महातेजाः इक्ष्वाकुः जातमात्रम् अनिन्दितं तम् अस्य वंशस्य हिताय पुरोधसं वव्रे। एवं सौम्य, अपूर्वदेहस्य महात्मनः वसिष्ठस्य निर्गमः उत्पत्तिः कथितः; अधुना निमेः यथा अभवत् तत् शृणु।’ अत्र अगस्त्यवसिष्ठयोः भ्रातृत्वं सूचितम् — द्वौ अपि एकस्मात् कुम्भात् जातौ, अतः अगस्त्यः कुम्भयोनिः, कुम्भसम्भवः इति प्रसिद्धः। अगस्त्यः एव अस्याः कथायाः आदौ रामस्य सभायाम् उपस्थितः आसीत्, अतः एषः उल्लेखः श्रोतॄणां कृते रोचकः। अगस्त्यः मित्रात् अपाक्रामत्, यतः तस्य जन्मनि मित्रस्य तेजसः उर्वश्याः च सम्बन्धः आसीत्, न साक्षात् पितृत्वम्। वसिष्ठः ‘इक्ष्वाकुदैवतम्’ — रघुवंशस्य कुलगुरुः, यः रामस्य अपि गुरुः। जातमात्रस्य एव तस्य पुरोहितत्वेन वरणं तस्य पूर्वजन्मनः महिम्नः स्मरणेन सङ्गच्छते, यतः सः पूर्वम् अपि ब्रह्मणः पुत्रः, निमेः कुलपुरोहितः च आसीत्। ब्रह्मणः वचनम् — ‘पुनः मे वशम् एष्यसि’ — अत्र पूर्णं जातम्।

‘विदेहं राजानं दृष्ट्वा ते सर्वे मनीषिणः ऋषयः स्वयम् एव तं यज्ञदीक्षां याजयामासुः, यज्ञं समापितवन्तः। ते द्विजोत्तमाः पौरैः भृत्यैः च समन्विताः गन्धैः माल्यैः वस्त्रैः च तस्य नरेन्द्रस्य देहं ररक्षुः। ततः यज्ञे समाप्ते भृगुः तत्र इदम् अब्रवीत् — “पार्थिव, तव तुष्टः अस्मि, ते चेतः आनयिष्यामि।” सुप्रीताः सर्वे सुराः अपि निमेः चेतनाम् अब्रुवन् — “राजर्षे, वरं वरय; तव चेतः क्व निरूप्यताम् स्थाप्यताम्?” सर्वैः सुरैः एवम् उक्तं निमेः चेतः तदा अब्रवीत् — “सुरसत्तमाः, सर्वभूतानां नेत्रेषु अहं वसेयम्।” विबुधाः निमेः चेतनां “बाढम्” इति उक्त्वा अब्रुवन् — “वायुभूतः सन् सर्वभूतानां नेत्रेषु चरिष्यसि। पृथिवीपते, वायुभूतेन चरता त्वया विश्रामार्थं मुहुर्मुहुः चक्षूंषि निमिष्यन्ति।”’ अत्र ‘निमेष’ इति शब्दस्य व्युत्पत्तिः कथारूपेण दत्ता — नेत्राणां निमीलनं निमेः विश्रामः इति। निमिः पुनः देहं न इच्छति; एकस्य देहस्य स्थाने सः सर्वेषां नेत्रेषु वासं वरयति — एषः तस्य त्यागस्य वैशिष्ट्यम्। ऋषीणां पौराणां च देहरक्षणं तस्य प्रति प्रजायाः प्रेम दर्शयति। भृगुः अस्मिन् यज्ञे पूर्वं वृतः आसीत्, अतः सः एव प्रथमं वरं ददाति। वसिष्ठः नूतनदेहं लेभे, निमिः तु अदेहः एव सर्वव्यापी अभवत् — द्वयोः शापयोः फलं भिन्नं, किन्तु उभयोः अपि कल्याणकरम्। ‘क्व ते चेतः निरूप्यताम्’ इति प्रश्नः निमेः स्वातन्त्र्यं मानयति। देवाः वरं ददति, किन्तु तस्य रूपं निमिः एव निश्चिनोति। एवं निमेः शापः अपि अन्ते वरः अभवत् — देहहीनः सन् अपि सः सर्वेषां जीवानां नेत्रेषु नित्यं वसति, प्रतिक्षणं च स्मर्यते। अस्मात् एव कारणात् लोके नेत्रनिमेषः ‘निमेः’ विश्रामः इति प्रसिद्धः।

‘एवम् उक्त्वा सर्वे विबुधाः यथागतं जग्मुः। महात्मानः ऋषयः अपि निमेः देहं समाहरन्। तत्र अरणिं निक्षिप्य ते महात्मानः निमेः पुत्रहेतोः मन्त्रैः होमैः च ओजसा मथनं चक्रुः। अरण्यां मथ्यमानायां महातपाः पुत्रः प्रादुर्भूतः। मथनात् जातत्वात् तं मिथिः इति आहुः, जननात् जनकः अभवत्। यस्मात् विदेहात् देहरहितात् सम्भूतः, ततः सः वैदेहः इति स्मृतः। एवं विदेहराजः पूर्वकः प्रथमः जनकः अभवत्; मिथिः नाम सः महातेजाः, तेन अयं वंशः मैथिलः अभवत्। सौम्य, इति द्विजस्य नृपपुङ्गवशापजं, नृपस्य च द्विजशापात् यत् अद्भुतं सम्भवकारणं, तत् सर्वम् अशेषतः मया कथितम्।’ एषा मिथिलावंशस्य उत्पत्तिकथा — सीतायाः पितुः जनकस्य कुलस्य मूलम्। ‘मिथिः’, ‘जनकः’, ‘वैदेहः’ इति त्रयाणां नाम्नां व्युत्पत्तिः एकस्मिन् श्लोके दत्ता — मथनात्, जननात्, विदेहात् इति। अतः सीता ‘मैथिली’, ‘जानकी’, ‘वैदेही’ इति नामभिः प्रसिद्धा। सीतात्यागस्य अनन्तरं रामः एताः कथाः कथयति, अतः अत्र सीतायाः वंशस्य स्मरणं करुणां जनयति। अरणिमन्थनेन अग्निः इव पुत्रः जायते — अतः जनकवंशः अग्नेः इव पवित्रः। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्ते सर्गं समापयति, उभयोः कथयोः सारं च ददाति। तत्र ‘द्विजस्य नृपपुङ्गवशापजम्’, ‘नृपस्य द्विजशापात्’ इति समरूपा रचना द्वयोः शापयोः परस्परत्वं काव्यशोभया प्रकटयति। कथायाः उपसंहारेण लक्ष्मणस्य प्रश्नस्य पूर्णम् उत्तरं दत्तम्; अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः निमेः क्षमायाः अभावम् अधिकृत्य पृच्छति, ततः ययातिकथा आरभ्यते।

దివ్యమైనదీ అద్భుతమైనదీ అయిన ఆ కథ విని లక్ష్మణుడు ఎంతో సంతోషించి రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థా, దేహాలను విడిచిపెట్టిన, దేవతలచే గౌరవించబడిన ఆ ద్విజుడూ రాజూ మళ్ళీ దేహంతో ఎలా కలిశారు?’ అతని ఆ మాట విని సత్యపరాక్రముడైన రాముడు మహాత్ముడైన వసిష్ఠుని ఆ కథను చెప్పాడు — ‘రఘుశ్రేష్ఠా, మహాత్ములైన మిత్రావరుణుల తేజస్సుతో నిండిన ఆ కుంభంలో తేజోమయులైన ఇద్దరు విప్రులు, ఋషిశ్రేష్ఠులు పుట్టారు. అందులో ముందుగా పూజ్య ఋషి అగస్త్యుడు పుట్టాడు; అతడు మిత్రునితో “నేను నీ కుమారుడను కాను” అని చెప్పి అక్కడి నుండి వెళ్ళిపోయాడు. మిత్రుని ఆ తేజస్సు ఊర్వశి నిమిత్తంగా ముందే ఉంచబడింది; ఆ తేజస్సు వారుణ తేజస్సు ఉన్న ఆ కుంభంలోనే కలిసింది. కొంతకాలం తరువాత మిత్రావరుణుల నుండి పుట్టిన, తేజస్సుతో కూడిన వసిష్ఠుడు జన్మించాడు; అతడు ఇక్ష్వాకుల కులదైవం. సౌమ్యుడా, మహాతేజస్వి అయిన ఇక్ష్వాకుడు పుట్టిన వెంటనే నిందారహితుడైన అతనిని ఈ వంశహితం కోసం పురోహితునిగా వరించాడు. సౌమ్యుడా, ఇలా కొత్త దేహం పొందిన మహాత్ముడైన వసిష్ఠుని ఆవిర్భావం, ఉత్పత్తి చెప్పాను; ఇప్పుడు నిమికి ఏమి జరిగిందో విను.’ ఇక్కడ అగస్త్య వసిష్ఠుల సోదరత్వం సూచించబడింది — ఇద్దరూ ఒకే కుంభం నుండి పుట్టారు, అందుకే అగస్త్యుడు కుంభయోని, కుంభసంభవుడు అని ప్రసిద్ధుడు. ఈ కథ ఆరంభంలో అగస్త్యుడే రాముని సభలో ఉన్నాడు; అందువల్ల ఈ ప్రస్తావన శ్రోతలకు రుచికరమైనది. అగస్త్యుడు మిత్రుని నుండి దూరంగా వెళ్ళిపోయాడు, ఎందుకంటే అతని జన్మలో మిత్రుని తేజస్సుకూ ఊర్వశికీ సంబంధం ఉంది, ప్రత్యక్ష పితృత్వం కాదు. వసిష్ఠుడు ‘ఇక్ష్వాకుదైవతమ్’ — రఘువంశపు కులగురువు, రామునికి కూడా గురువు. పుట్టిన వెంటనే అతనిని పురోహితునిగా వరించడం అతని పూర్వజన్మ మహిమను స్మరించడంతో పొసగుతుంది, ఎందుకంటే అతడు పూర్వం కూడా బ్రహ్మ కుమారుడు, నిమి కులపురోహితుడు. బ్రహ్మ మాట — ‘మళ్ళీ నా ఆధీనంలో ఉంటావు’ — ఇక్కడ పూర్తిగా నెరవేరింది.

‘దేహం లేని రాజును చూసి, మనీషులైన ఆ ఋషులందరూ తామే స్వయంగా అతని యజ్ఞదీక్షను నిర్వహించి యజ్ఞాన్ని పూర్తిచేశారు. ఆ ద్విజశ్రేష్ఠులు పౌరులతో, సేవకులతో కలిసి గంధాలతో, మాలలతో, వస్త్రాలతో ఆ నరేంద్రుని దేహాన్ని కాపాడారు. యజ్ఞం ముగిసిన తరువాత భృగువు అక్కడ ఇలా అన్నాడు — “రాజా, నీ పట్ల సంతుష్టుడనయ్యాను, నీ చైతన్యాన్ని తిరిగి తెస్తాను.” ఎంతో సంతోషించిన దేవతలందరూ కూడా నిమి చైతన్యంతో ఇలా అన్నారు — “రాజర్షీ, వరం కోరుకో; నీ చైతన్యాన్ని ఎక్కడ నిలపాలి?” దేవతలందరూ ఇలా అనగా అప్పుడు నిమి చైతన్యం ఇలా అన్నది — “సురశ్రేష్ఠులారా, సమస్త ప్రాణుల కన్నులలో నేను నివసించాలి.” దేవతలు నిమి చైతన్యంతో “అలాగే” అని ఇలా అన్నారు — “వాయురూపుడవై సమస్త ప్రాణుల కన్నులలో సంచరిస్తావు. భూపతీ, వాయురూపంలో సంచరించే నీ విశ్రాంతి కోసం కన్నులు మాటిమాటికీ రెప్పపాటు వేస్తాయి.”’ ఇక్కడ ‘నిమేష’ (రెప్పపాటు) అనే మాట వ్యుత్పత్తి కథారూపంలో ఇవ్వబడింది — కన్నులు మూసుకోవడమే నిమికి విశ్రాంతి. నిమి మళ్ళీ దేహం కోరడం లేదు; ఒక్క దేహానికి బదులు అందరి కన్నులలో నివాసాన్ని కోరుకుంటున్నాడు — ఇది అతని త్యాగపు విశిష్టత. ఋషులూ పౌరులూ అతని దేహాన్ని కాపాడటం అతని పట్ల ప్రజల ప్రేమను చూపిస్తుంది. భృగువు ఈ యజ్ఞంలో ముందుగానే వరించబడ్డాడు, అందువల్ల అతడే మొదట వరం ఇస్తున్నాడు. వసిష్ఠుడు కొత్త దేహాన్ని పొందాడు, నిమి మాత్రం దేహం లేకుండానే సర్వవ్యాపి అయ్యాడు — రెండు శాపాల ఫలం వేరు, కానీ రెండూ కల్యాణకరమైనవే. ‘నీ చైతన్యాన్ని ఎక్కడ నిలపాలి’ అనే ప్రశ్న నిమి స్వాతంత్ర్యాన్ని గౌరవిస్తుంది. దేవతలు వరం ఇస్తారు, కానీ దాని రూపాన్ని నిమియే నిర్ణయిస్తాడు. ఇలా నిమి శాపం కూడా చివరకు వరమైంది — దేహం లేకపోయినా అతడు సమస్త జీవుల కన్నులలో నిత్యం నివసిస్తాడు, ప్రతిక్షణం స్మరించబడతాడు. ఈ కారణం వల్లనే లోకంలో రెప్పపాటు ‘నిమి’ విశ్రాంతి అని ప్రసిద్ధమైంది.

‘ఇలా చెప్పి దేవతలందరూ వచ్చిన దారినే వెళ్ళిపోయారు. మహాత్ములైన ఋషులు నిమి దేహాన్ని సమీకరించారు. అక్కడ అరణిని ఉంచి, ఆ మహాత్ములు నిమికి పుత్రుడు కలగడం కోసం మంత్రాలతో, హోమాలతో, శక్తితో మథనం చేశారు. అరణిని మథిస్తుండగా మహాతపస్వి అయిన కుమారుడు ఆవిర్భవించాడు. మథనం నుండి పుట్టినందువల్ల అతనిని మిథి అన్నారు, జననం వల్ల జనకుడయ్యాడు. విదేహుని నుండి, అంటే దేహం లేనివాని నుండి, పుట్టినందువల్ల అతడు వైదేహుడు అని స్మరించబడ్డాడు. ఇలా విదేహరాజు మొట్టమొదటి జనకుడయ్యాడు; అతని పేరు మిథి, ఆ మహాతేజస్వి వల్ల ఈ వంశం మైథిలవంశమైంది. సౌమ్యుడా, ఇలా రాజశ్రేష్ఠుని శాపం వల్ల ద్విజునికీ, ద్విజుని శాపం వల్ల రాజుకూ కలిగిన అద్భుతమైన జన్మకారణాన్నంతటినీ నేను సంపూర్ణంగా చెప్పాను.’ ఇది మిథిలా వంశపు ఉత్పత్తికథ — సీత తండ్రి జనకుని కులానికి మూలం. ‘మిథి’, ‘జనకుడు’, ‘వైదేహుడు’ అనే మూడు పేర్ల వ్యుత్పత్తి ఒకే శ్లోకంలో ఇవ్వబడింది — మథనం వల్ల, జననం వల్ల, విదేహుని వల్ల. అందువల్ల సీత ‘మైథిలి’, ‘జానకి’, ‘వైదేహి’ అనే పేర్లతో ప్రసిద్ధురాలు. సీతాపరిత్యాగం తరువాత రాముడు ఈ కథలు చెపుతున్నాడు; అందువల్ల ఇక్కడ సీత వంశాన్ని స్మరించడం కరుణను పుట్టిస్తుంది. అరణిమథనంతో అగ్నిలాగా పుత్రుడు పుడతాడు — అందువల్ల జనకవంశం అగ్నిలా పవిత్రమైనది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో సర్గను ముగిస్తుంది, రెండు కథల సారాన్నీ అందిస్తుంది. అందులో ‘ద్విజస్య నృపపుంగవశాపజమ్’ (రాజశ్రేష్ఠుని శాపం వల్ల ద్విజునికి కలిగినది), ‘నృపస్య ద్విజశాపాత్’ (ద్విజుని శాపం వల్ల రాజుకు) అనే సమరూపమైన రచన రెండు శాపాల పరస్పరత్వాన్ని కావ్యశోభతో ప్రకటిస్తుంది. కథ ఉపసంహారంతో లక్ష్మణుని ప్రశ్నకు పూర్తి సమాధానం లభించింది; తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు నిమికి క్షమ లేకపోవడాన్ని గురించి అడుగుతాడు, అప్పుడు యయాతి కథ ఆరంభమవుతుంది.

தெய்வீகமானதும் வியப்பூட்டுவதுமான அந்தக் கதையைக் கேட்டு லக்ஷ்மணன் பெருமகிழ்ச்சியுடன் ராகவனிடம் சொன்னான் — ‘காகுத்ஸ்தரே, உடல்களைத் துறந்த, தேவர்களால் மதிக்கப்பட்ட அந்த அந்தணரும் அரசனும் மீண்டும் எவ்வாறு உடலோடு இணைந்தனர்?’ அவனுடைய அந்தக் கேள்வியைக் கேட்டு, உண்மையான வீரமுடைய ராமன் மகாத்மாவான வசிஷ்டரின் அந்தக் கதையைச் சொன்னான் — ‘ரகுகுலச் சிறந்தவனே, மகாத்மாக்களான மித்ராவருணர்களின் ஒளியால் நிறைந்த அந்தக் குடத்தில், ஒளிமயமான இரு அந்தணர்கள், முனிவர்களுள் சிறந்தவர்கள், தோன்றினர். அங்கே முதலில் பூஜ்யரான அகஸ்திய முனிவர் தோன்றினார்; அவர் மித்ரனிடம் “நான் உம் மகனல்லன்” என்று சொல்லிவிட்டு அங்கிருந்து விலகிச் சென்றார். ஏனெனில், மித்ரனின் அந்த ஒளி ஊர்வசியின் பொருட்டு முன்னரே இடப்பட்டிருந்தது; அந்த ஒளி, வருணனின் ஒளி இருந்த அந்தக் குடத்திலேயே சேர்ந்தது. சிறிது காலத்துக்குப் பின் மித்ராவருணர்களிடமிருந்து தோன்றிய, ஒளி நிறைந்த வசிஷ்டர் பிறந்தார்; அவர் இக்ஷ்வாகுக்களின் குலதெய்வம். அன்பனே, பேரொளியுடைய இக்ஷ்வாகு, பிறந்த உடனேயே பழிக்கப்படாத அவரை இந்தக் குலத்தின் நன்மைக்காகப் புரோகிதராகத் தேர்ந்தெடுத்தான். அன்பனே, இவ்வாறு புதிய உடல் பெற்ற மகாத்மாவான வசிஷ்டரின் தோற்றம் சொல்லப்பட்டது; இனி நிமிக்கு என்ன நேர்ந்தது என்பதைக் கேள்.’ இங்கே அகஸ்தியரும் வசிஷ்டரும் உடன்பிறந்தவர்கள் என்பது சுட்டப்படுகிறது — இருவரும் ஒரே குடத்திலிருந்து பிறந்தவர்கள்; ஆகவே அகஸ்தியர் ‘கும்பயோனி’, ‘கும்பசம்பவர்’ (குடத்தில் பிறந்தவர்) என்று புகழ்பெற்றவர். இந்தக் கதைகளின் தொடக்கத்தில் அகஸ்தியரே ராமனின் அவையில் இருந்தார்; ஆகவே இந்தக் குறிப்பு கேட்போருக்குச் சுவையானது. அகஸ்தியர் மித்ரனிடமிருந்து விலகினார்; ஏனெனில் அவர் பிறப்பில் மித்ரனின் ஒளிக்கும் ஊர்வசிக்கும் தொடர்பு இருந்ததே தவிர, நேரடியான தந்தைமை இல்லை. வசிஷ்டர் ‘இக்ஷ்வாகுக்களின் தெய்வம்’ — ரகுகுலத்தின் குலகுரு; ராமனுக்கும் குரு. பிறந்த உடனேயே அவர் புரோகிதராகத் தேர்ந்தெடுக்கப்பட்டது அவருடைய முற்பிறவியின் பெருமையை நினைவுகூர்வதோடு பொருந்துகிறது; ஏனெனில் அவர் முன்னரும் பிரம்மனின் மகனாகவும் நிமியின் குலப் புரோகிதராகவும் இருந்தார். ‘மீண்டும் என் ஆளுகைக்குட்பட்ட மகனாவாய்’ என்ற பிரம்மனின் சொல் இங்கே நிறைவேறியது.

‘உடலற்றுப்போன அரசனைக் கண்டு, அறிவுடைய அந்த முனிவர்கள் அனைவரும் தாங்களே அவனுடைய வேள்வித் தீட்சையை நடத்தி வேள்வியை நிறைவு செய்தனர். அந்தணருள் சிறந்த அவர்கள் நகரமக்களோடும் பணியாளர்களோடும் சேர்ந்து, நறுமணப் பொருள்கள், மாலைகள், ஆடைகள் கொண்டு அந்த அரசனின் உடலைப் பாதுகாத்தனர். பின்னர் வேள்வி முடிந்ததும் பிருகு அங்கே இவ்வாறு சொன்னார் — “அரசே, உன்னிடம் மகிழ்ந்தேன்; உன் உணர்வை மீட்டுக் கொண்டுவருவேன்.” மிகவும் மகிழ்ந்த தேவர்கள் அனைவரும் நிமியின் உணர்விடம் சொன்னார்கள் — “ராஜரிஷியே, வரம் கேள்; உன் உணர்வு எங்கே நிலைநிறுத்தப்படவேண்டும்?” தேவர்கள் அனைவரும் இவ்வாறு கேட்டதும் நிமியின் உணர்வு அப்போது சொன்னது — “தேவர்களுள் சிறந்தவர்களே, எல்லா உயிர்களின் கண்களிலும் நான் வசிப்பேனாக.” தேவர்கள் நிமியின் உணர்விடம் “அப்படியே ஆகட்டும்” என்று சொல்லிவிட்டுச் சொன்னார்கள் — “காற்றுருவாக நீ எல்லா உயிர்களின் கண்களிலும் உலவுவாய். நிலவுலகத் தலைவனே, காற்றுருவாக உலவும் உனக்கு ஓய்வளிப்பதற்காகக் கண்கள் மீண்டும் மீண்டும் இமைக்கும்.”’ இங்கே ‘நிமேஷம்’ (இமைத்தல்) என்ற சொல்லின் வேர்ப்பொருள் கதை வடிவில் தரப்படுகிறது — கண்கள் மூடுதல் நிமியின் ஓய்வு என்று. நிமி மீண்டும் உடலை விரும்பவில்லை; ஓர் உடலுக்குப் பதிலாக எல்லாருடைய கண்களிலும் வசிப்பதை வரமாகக் கேட்கிறான் — இதுவே அவனுடைய துறவின் தனிச்சிறப்பு. முனிவர்களும் நகரமக்களும் அவன் உடலைப் பாதுகாத்தது அவனிடம் மக்கள் கொண்ட அன்பைக் காட்டுகிறது. பிருகு இந்த வேள்விக்கு முன்னரே தேர்ந்தெடுக்கப்பட்டிருந்தார்; ஆகவே அவரே முதலில் வரம் தருகிறார். வசிஷ்டர் புதிய உடலைப் பெற்றார்; நிமியோ உடலற்றவனாகவே எங்கும் நிறைந்தவனானான் — இரு சாபங்களின் விளைவும் வேறுபட்டவை, ஆனால் இரண்டுமே நன்மை பயப்பவை. ‘உன் உணர்வு எங்கே நிலைநிறுத்தப்படவேண்டும்’ என்ற கேள்வி நிமியின் சுதந்திரத்தை மதிக்கிறது. தேவர்கள் வரம் தருகிறார்கள், ஆனால் அதன் வடிவத்தை நிமியே தீர்மானிக்கிறான். இவ்வாறு நிமியின் சாபமும் இறுதியில் வரமாயிற்று — உடலற்றவனாக இருந்தும் அவன் எல்லா உயிர்களின் கண்களிலும் என்றும் வசிக்கிறான்; ஒவ்வொரு கணமும் நினைக்கப்படுகிறான். இதனால்தான் உலகில் கண் இமைத்தல் ‘நிமியின்’ ஓய்வு என்று புகழ்பெற்றது.

‘இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுத் தேவர்கள் அனைவரும் வந்தவழியே சென்றனர். மகாத்மாக்களான முனிவர்களும் நிமியின் உடலை எடுத்துக்கொண்டு வந்தனர். அங்கே அரணிக்கட்டையை வைத்து, அந்த மகாத்மாக்கள் நிமிக்கு மகன் பிறப்பதற்காக மந்திரங்களாலும் ஹோமங்களாலும் தங்கள் ஆற்றலாலும் கடைந்தனர். அரணி கடையப்பட்டபோது பெருந்தவமுடைய ஒரு மகன் தோன்றினான். கடைதலால் (மதனத்தால்) பிறந்ததால் அவனை மிதி என்று அழைத்தனர்; பிறப்பித்ததால் (ஜனனத்தால்) ஜனகன் ஆனான். உடலற்றவனிடமிருந்து (விதேகனிடமிருந்து) தோன்றியதால் அவன் வைதேஹன் என்று நினைக்கப்படுகிறான். இவ்வாறு விதேக நாட்டின் முதல் அரசனாக முதல் ஜனகன் தோன்றினான்; பேரொளியுடைய அவன் பெயர் மிதி; அவனால் இந்தக் குலம் மைதிலக் குலமாயிற்று. அன்பனே, இவ்வாறு அரசர்களுள் சிறந்தவனின் சாபத்தால் அந்தணருக்கு நேர்ந்ததும், அந்தணரின் சாபத்தால் அரசனுக்கு நேர்ந்ததுமான அற்புதமான பிறப்பின் காரணத்தை எல்லாம் முழுமையாக நான் சொல்லிவிட்டேன்.’ இது மிதிலை வம்சத்தின் தோற்றக் கதை — சீதையின் தந்தையான ஜனகனின் குலத்தின் வேர். ‘மிதி’, ‘ஜனகன்’, ‘வைதேஹன்’ என்ற மூன்று பெயர்களின் வேர்ப்பொருளும் ஒரே சுலோகத்தில் தரப்படுகின்றன — கடைதல், பிறப்பித்தல், உடலற்றவன் ஆகியவற்றிலிருந்து. ஆகவேதான் சீதை ‘மைதிலி’, ‘ஜானகி’, ‘வைதேகி’ என்ற பெயர்களால் புகழ்பெற்றவள். சீதையைக் கைவிட்ட பின் ராமன் இந்தக் கதைகளைச் சொல்கிறான்; ஆகவே இங்கே சீதையின் குலத்தை நினைவுகூர்வது கருணையை எழுப்புகிறது. அரணியைக் கடைவதால் நெருப்பு தோன்றுவதுபோல மகன் பிறக்கிறான் — ஆகவே ஜனகனின் குலம் நெருப்பைப் போலத் தூய்மையானது. இறுதிச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் சர்க்கத்தை நிறைவுசெய்து இரு கதைகளின் சாரத்தையும் தருகிறது. அதில் ‘அரசர்களுள் சிறந்தவனின் சாபத்தால் அந்தணருக்கு’, ‘அந்தணரின் சாபத்தால் அரசனுக்கு’ என்ற ஒத்த அமைப்பு இரு சாபங்களின் பரஸ்பரத் தன்மையைக் கவிதை அழகுடன் வெளிப்படுத்துகிறது. கதையின் நிறைவால் லக்ஷ்மணனின் கேள்விக்கு முழு விடை தரப்பட்டது; அடுத்த சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் நிமியிடம் பொறுமை இல்லாததைப் பற்றிக் கேட்கிறான்; அதன் பின் யயாதியின் கதை தொடங்குகிறது.

ದಿವ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳಗುವ, ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ದೇಹಗಳನ್ನು ತೊರೆದ, ದೇವಮಾನ್ಯರಾದ ಆ ದ್ವಿಜನೂ ರಾಜನೂ ಮತ್ತೆ ದೇಹವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದರು?’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಸಿಷ್ಠನ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮಿತ್ರಾವರುಣರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಆ ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ತೇಜೋಮಯರಾದ ಇಬ್ಬರು ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಪ್ರರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹುಟ್ಟಿದನು; ಅವನು ಮಿತ್ರನಿಗೆ “ನಾನು ನಿನ್ನ ಮಗನಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಮಿತ್ರನ ಆ ತೇಜಸ್ಸು ಊರ್ವಶಿಯ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮೊದಲೇ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದುದರಿಂದ, ಆ ತೇಜಸ್ಸು ವರುಣನ ತೇಜಸ್ಸಿದ್ದ ಆ ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಸೇರಿತು. ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ನಂತರ ಮಿತ್ರಾವರುಣರಿಂದ ಸಂಭವಿಸಿದ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಸಿಷ್ಠನು ಹುಟ್ಟಿದನು — ಅವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದೈವ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವು ಹುಟ್ಟಿದ ಕೂಡಲೇ ಅನಿಂದಿತನಾದ ಅವನನ್ನು ಈ ವಂಶದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಪುರೋಹಿತನನ್ನಾಗಿ ವರಿಸಿದನು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಹೀಗೆ ಹೊಸ ದೇಹ ಪಡೆದ ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಈಗ ನಿಮಿಗೆ ಏನಾಯಿತೆಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ-ವಸಿಷ್ಠರ ಸೋದರತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಕುಂಭದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಕುಂಭಯೋನಿ, ಕುಂಭಸಂಭವ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಈ ಕಥಾಭಾಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನೇ ರಾಮನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಲ್ಲೇಖ ಶ್ರೋತೃಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಮಿತ್ರನಿಂದ ದೂರಸರಿದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರನ ತೇಜಸ್ಸಿಗೂ ಊರ್ವಶಿಗೂ ಸಂಬಂಧವಿತ್ತು, ನೇರ ಪಿತೃತ್ವವಿರಲಿಲ್ಲ. ವಸಿಷ್ಠನು ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುದೈವತಮ್’ — ರಘುವಂಶದ ಕುಲಗುರು, ರಾಮನಿಗೂ ಗುರು. ಹುಟ್ಟಿದ ಕೂಡಲೇ ಅವನನ್ನು ಪುರೋಹಿತನನ್ನಾಗಿ ವರಿಸಿದುದು ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಮಹಿಮೆಯ ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಹಿಂದೆಯೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗ, ನಿಮಿಯ ಕುಲಪುರೋಹಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು — ‘ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಅಧೀನನಾಗುವೆ’ — ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು.

‘ವಿದೇಹನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಮನೀಷಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ತಾವೇ ಆ ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದರು. ಆ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರು ಪೌರರೊಡನೆಯೂ ಸೇವಕರೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿ ಗಂಧ, ಮಾಲೆ, ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಆ ನರೇಂದ್ರನ ದೇಹವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಯಜ್ಞ ಮುಗಿದಾಗ ಭೃಗುವು ಅಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ಪಾರ್ಥಿವನೇ, ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಿನ್ನ ಚೇತನವನ್ನು ಮರಳಿ ತರುತ್ತೇನೆ.” ಬಹಳ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನಿಮಿಯ ಚೇತನಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದರು — “ರಾಜರ್ಷಿಯೇ, ವರವನ್ನು ಬೇಡು; ನಿನ್ನ ಚೇತನವನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಬೇಕು?” ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ನಿಮಿಯ ಚೇತನವು ಆಗ ಹೇಳಿತು — “ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನಾನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಂತಾಗಲಿ.” ದೇವತೆಗಳು “ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ” ಎಂದು ನಿಮಿಯ ಚೇತನಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದರು — “ವಾಯುರೂಪನಾಗಿ ನೀನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವೆ. ಪೃಥಿವೀಪತಿಯೇ, ವಾಯುರೂಪನಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ನಿನ್ನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮಿಟುಕುವುವು.”’ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಮೇಷ’ (ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕು) ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಕಥಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಕಣ್ಣುಗಳು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ನಿಮಿಯ ವಿಶ್ರಾಂತಿ. ನಿಮಿಯು ಮತ್ತೆ ದೇಹವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಒಂದು ದೇಹದ ಬದಲು ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ತ್ಯಾಗದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಋಷಿಗಳೂ ಪೌರರೂ ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದುದು ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಭೃಗುವನ್ನು ಈ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ವರಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ಮೊದಲು ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಹೊಸ ದೇಹವನ್ನು ಪಡೆದನು, ನಿಮಿಯಾದರೋ ದೇಹವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದನು — ಎರಡು ಶಾಪಗಳ ಫಲ ಭಿನ್ನ, ಆದರೆ ಎರಡೂ ಕಲ್ಯಾಣಕರ. ‘ನಿನ್ನ ಚೇತನವನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ನಿಮಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅದರ ರೂಪವನ್ನು ನಿಮಿಯೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ನಿಮಿಯ ಶಾಪವೂ ಕೊನೆಗೆ ವರವಾಯಿತು — ದೇಹಹೀನನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕು ‘ನಿಮಿಯ’ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

‘ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹೊರಟುಹೋದರು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳೂ ನಿಮಿಯ ದೇಹವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಅಲ್ಲಿ ಅರಣಿಯನ್ನು ಇರಿಸಿ ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ನಿಮಿಗೆ ಮಗನಾಗಬೇಕೆಂದು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಹೋಮಗಳಿಂದಲೂ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಥನ ಮಾಡಿದರು. ಅರಣಿಯನ್ನು ಮಥಿಸುತ್ತಿರಲು ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯಾದ ಮಗನು ಉದಿಸಿದನು. ಮಥನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮಿಥಿ ಎಂದು ಕರೆದರು; ಜನನದಿಂದ ಜನಕನಾದನು. ವಿದೇಹನಿಂದ — ದೇಹರಹಿತನಿಂದ — ಹುಟ್ಟಿದುದರಿಂದ ಅವನು ವೈದೇಹ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ವಿದೇಹರಾಜನಾದ ಮೊದಲ ಜನಕನು ಆದನು; ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯ ಹೆಸರು ಮಿಥಿ; ಅವನಿಂದ ಈ ವಂಶವು ಮೈಥಿಲವಾಯಿತು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಹೀಗೆ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನ ಶಾಪದಿಂದ ದ್ವಿಜನಿಗೆ ಉಂಟಾದ, ಮತ್ತು ದ್ವಿಜನ ಶಾಪದಿಂದ ನೃಪನಿಗೆ ಉಂಟಾದ ಅದ್ಭುತವಾದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಕಾರಣವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ.’ ಇದು ಮಿಥಿಲಾವಂಶದ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಥೆ — ಸೀತೆಯ ತಂದೆ ಜನಕನ ಕುಲದ ಮೂಲ. ‘ಮಿಥಿ’, ‘ಜನಕ’, ‘ವೈದೇಹ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಮಥನದಿಂದ, ಜನನದಿಂದ, ವಿದೇಹನಿಂದ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯು ‘ಮೈಥಿಲಿ’, ‘ಜಾನಕಿ’, ‘ವೈದೇಹಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು. ಸೀತಾತ್ಯಾಗದ ನಂತರ ರಾಮನು ಈ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಂಶದ ಸ್ಮರಣೆ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಅರಣಿಮಂಥನದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಮಗನು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಜನಕವಂಶವು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪವಿತ್ರ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸಿ ಎರಡೂ ಕಥೆಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ‘ದ್ವಿಜಸ್ಯ ನೃಪಪುಂಗವಶಾಪಜಮ್’ (ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನ ಶಾಪದಿಂದ ದ್ವಿಜನಿಗೆ), ‘ನೃಪಸ್ಯ ದ್ವಿಜಶಾಪಾತ್’ (ದ್ವಿಜನ ಶಾಪದಿಂದ ನೃಪನಿಗೆ) ಎಂಬ ಸಮರೂಪದ ರಚನೆಯು ಎರಡು ಶಾಪಗಳ ಪರಸ್ಪರತೆಯನ್ನು ಕಾವ್ಯಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಕಥೆಯ ಉಪಸಂಹಾರದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪೂರ್ಣ ಉತ್ತರ ದೊರೆಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿಮಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಯ ಅಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅನಂತರ ಯಯಾತಿಯ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ദിവ്യമെന്നു തോന്നിക്കുന്നതും അദ്ഭുതകരവുമായ ആ കഥ കേട്ട് ലക്ഷ്മണൻ അത്യന്തം പ്രീതനായി രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘കാകുത്സ്ഥാ, ദേഹങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച, ദേവന്മാർക്കു സമ്മതരായ ആ ദ്വിജനും രാജാവും വീണ്ടും ദേഹം പ്രാപിച്ചതെങ്ങനെ?’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠന്റെ ആ കഥ പറഞ്ഞു: ‘രഘുശ്രേഷ്ഠാ, മഹാത്മാക്കളായ മിത്രാവരുണന്മാരുടെ തേജസ്സു നിറഞ്ഞ ആ കുംഭത്തിൽ തേജോമയരായ രണ്ടു വിപ്രന്മാർ — ഋഷിശ്രേഷ്ഠന്മാർ — ഉദ്ഭവിച്ചു. അതിൽ ആദ്യം ഭഗവാൻ അഗസ്ത്യമഹർഷി ജനിച്ചു; “ഞാൻ അങ്ങയുടെ പുത്രനല്ല” എന്നു മിത്രനോടു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം അവിടെനിന്നു മാറിപ്പോയി. മിത്രന്റെ ആ തേജസ്സ് ഉർവശിയെ ഉദ്ദേശിച്ച് മുമ്പേ നിക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; വരുണന്റെ തേജസ്സുണ്ടായിരുന്ന ആ കുംഭത്തിൽത്തന്നെയാണ് ആ തേജസ്സും ചേർന്നത്. കുറെക്കാലം കഴിഞ്ഞ് മിത്രാവരുണന്മാരിൽനിന്നുദ്ഭവിച്ച, തേജസ്സുറ്റ വസിഷ്ഠൻ ജനിച്ചു — ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലദൈവതമായവൻ. സൗമ്യാ, മഹാതേജസ്വിയായ ഇക്ഷ്വാകു, ജനിച്ച ഉടനെതന്നെ അനിന്ദിതനായ അദ്ദേഹത്തെ ഈ വംശത്തിന്റെ ഹിതത്തിനായി പുരോഹിതനായി വരിച്ചു. സൗമ്യാ, ഇങ്ങനെ പുതിയ ദേഹം ലഭിച്ച മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠന്റെ ഉത്പത്തി പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു; ഇനി നിമിക്ക് എന്തു സംഭവിച്ചുവെന്നു കേൾക്കുക.’ ഇവിടെ അഗസ്ത്യനും വസിഷ്ഠനും തമ്മിലുള്ള സഹോദരബന്ധം സൂചിതമാണ് — ഇരുവരും ഒരേ കുംഭത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചു; അതിനാൽ അഗസ്ത്യൻ കുംഭയോനി, കുംഭസംഭവൻ എന്നീ പേരുകളിൽ പ്രസിദ്ധനാണ്. ഈ കഥാഭാഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ രാമന്റെ സഭയിൽ ഉണ്ടായിരുന്നത് അഗസ്ത്യൻതന്നെയാണ്; അതിനാൽ ഈ പരാമർശം ശ്രോതാക്കൾക്കു രസകരമാണ്. അഗസ്ത്യൻ മിത്രനിൽനിന്നു മാറിപ്പോയത്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജനനത്തിൽ മിത്രന്റെ തേജസ്സിനും ഉർവശിക്കും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ, നേരിട്ടുള്ള പിതൃത്വം ഇല്ലായിരുന്നു എന്നതുകൊണ്ടാണ്. വസിഷ്ഠൻ ‘ഇക്ഷ്വാകുദൈവതം’ ആണ് — രഘുവംശത്തിന്റെ കുലഗുരു, രാമന്റെയും ഗുരു. ജനിച്ച ഉടൻതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ പുരോഹിതനായി വരിച്ചത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൂർവജന്മമഹിമയുടെ സ്മരണയുമായി യോജിക്കുന്നു; കാരണം അദ്ദേഹം മുമ്പും ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനും നിമിയുടെ കുലപുരോഹിതനുമായിരുന്നു. ‘പുനർമേ വശമേഷ്യസി’ (നീ വീണ്ടും എന്റെ പുത്രനാകും) എന്ന ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്ക് ഇവിടെ പൂർണമായി സഫലമായി.

‘ദേഹമില്ലാതായ രാജാവിനെ കണ്ട്, മനീഷികളായ ആ ഋഷിമാരെല്ലാം സ്വയംതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ യജ്ഞദീക്ഷ നടത്തി യജ്ഞം സമാപിപ്പിച്ചു. ദ്വിജോത്തമന്മാരായ അവർ പൗരന്മാരോടും ഭൃത്യന്മാരോടുമൊപ്പം ഗന്ധങ്ങൾ, മാലകൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് ആ നരേന്ദ്രന്റെ ദേഹം സംരക്ഷിച്ചു. യജ്ഞം സമാപിച്ചപ്പോൾ ഭൃഗു അവിടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “രാജാവേ, ഞാൻ അങ്ങയിൽ സംതൃപ്തനാണ്; അങ്ങയുടെ ചേതനയെ ഞാൻ തിരികെ കൊണ്ടുവരാം.” ഏറെ പ്രീതരായ എല്ലാ ദേവന്മാരും നിമിയുടെ ചേതനയോടു പറഞ്ഞു: “രാജർഷേ, വരം വരിച്ചുകൊള്ളുക; അങ്ങയുടെ ചേതനയെ എവിടെ സ്ഥാപിക്കണം?” എല്ലാ ദേവന്മാരും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ നിമിയുടെ ചേതന അന്നു പറഞ്ഞു: “ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, സകലജീവികളുടെയും കണ്ണുകളിൽ ഞാൻ വസിക്കട്ടെ.” ദേവന്മാർ “അങ്ങനെയാകട്ടെ” എന്നു നിമിയുടെ ചേതനയോടു പറഞ്ഞു: “വായുരൂപനായി അങ്ങ് സകലജീവികളുടെയും കണ്ണുകളിൽ സഞ്ചരിക്കും. ഭൂപതേ, വായുരൂപനായി സഞ്ചരിക്കുന്ന അങ്ങയുടെ വിശ്രമത്തിനായി കണ്ണുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിമ്മിക്കൊണ്ടിരിക്കും.”’ ഇവിടെ ‘നിമേഷം’ (കണ്ണുചിമ്മൽ) എന്ന വാക്കിന്റെ വ്യുത്പത്തി കഥാരൂപത്തിൽ നൽകിയിരിക്കുന്നു — കണ്ണുകൾ അടയുന്നതു നിമിയുടെ വിശ്രമമാണെന്ന്. നിമി വീണ്ടും ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; ഒരു ദേഹത്തിനു പകരം എല്ലാവരുടെയും കണ്ണുകളിൽ വസിക്കാനുള്ള വരം അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ത്യാഗത്തിന്റെ സവിശേഷത. ഋഷിമാരും പൗരന്മാരും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദേഹം സംരക്ഷിച്ചത് അദ്ദേഹത്തോടുള്ള പ്രജകളുടെ സ്നേഹം കാണിക്കുന്നു. ഭൃഗുവിനെ ഈ യജ്ഞത്തിൽ മുമ്പേ വരിച്ചിരുന്നതിനാൽ അദ്ദേഹംതന്നെ ആദ്യം വരം നൽകുന്നു. വസിഷ്ഠനു പുതിയ ദേഹം ലഭിച്ചു; നിമിയാകട്ടെ ദേഹമില്ലാതെതന്നെ സർവവ്യാപിയായി — രണ്ടു ശാപങ്ങളുടെയും ഫലം വ്യത്യസ്തമാണെങ്കിലും രണ്ടും മംഗളകരമായി. ‘ക്വ തേ ചേതോ നിരൂപ്യതാം’ (അങ്ങയുടെ ചേതന എവിടെ സ്ഥാപിക്കണം) എന്ന ചോദ്യം നിമിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ മാനിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ വരം നൽകുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ രൂപം നിശ്ചയിക്കുന്നതു നിമിതന്നെ. ഇങ്ങനെ നിമിയുടെ ശാപം ഒടുവിൽ വരമായിത്തീർന്നു — ദേഹമില്ലാതെയും അദ്ദേഹം സകലജീവികളുടെയും കണ്ണുകളിൽ നിത്യം വസിക്കുന്നു, ഓരോ നിമിഷവും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇക്കാരണത്താൽത്തന്നെയാണ് കണ്ണുചിമ്മൽ ‘നിമിയുടെ’ വിശ്രമമാണെന്നു ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായത്.

‘ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ദേവന്മാരെല്ലാം വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോയി. മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാർ നിമിയുടെ ദേഹം എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നു. അവിടെ അരണി വച്ച്, ആ മഹാത്മാക്കൾ നിമിക്കു പുത്രനുണ്ടാകുന്നതിനായി മന്ത്രങ്ങളോടും ഹോമങ്ങളോടുംകൂടി ഓജസ്സോടെ മഥനം ചെയ്തു. അരണി മഥിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാതപസ്വിയായ ഒരു പുത്രൻ പ്രത്യക്ഷനായി. മഥനത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതിനാൽ അവനെ മിഥി എന്നു വിളിച്ചു; ജനനംകൊണ്ട് (ജനിപ്പിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ) ജനകനുമായി. വിദേഹനിൽനിന്ന് — ദേഹമില്ലാത്തവനിൽനിന്ന് — ഉദ്ഭവിച്ചതിനാൽ വൈദേഹൻ എന്നും അറിയപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ വിദേഹരാജാവായ ആദ്യത്തെ ജനകൻ ഉണ്ടായി; മഹാതേജസ്വിയായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരു മിഥി എന്നായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്താൽ ഈ വംശം മൈഥിലം എന്നറിയപ്പെട്ടു. സൗമ്യാ, ഇങ്ങനെ രാജശ്രേഷ്ഠന്റെ ശാപത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ദ്വിജന്റെയും ദ്വിജന്റെ ശാപത്തിൽനിന്നുണ്ടായ രാജാവിന്റെയും അദ്ഭുതകരമായ ഉത്പത്തിയുടെ കാരണം മുഴുവനും ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞു.’ ഇതു മിഥിലാവംശത്തിന്റെ ഉത്പത്തികഥയാണ് — സീതയുടെ അച്ഛനായ ജനകന്റെ കുലത്തിന്റെ മൂലം. ‘മിഥി’, ‘ജനകൻ’, ‘വൈദേഹൻ’ എന്നീ മൂന്നു പേരുകളുടെയും വ്യുത്പത്തി ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ നൽകിയിരിക്കുന്നു — മഥനത്തിൽനിന്ന്, ജനനത്തിൽനിന്ന്, വിദേഹനിൽനിന്ന്. അതുകൊണ്ടാണ് സീത ‘മൈഥിലി’, ‘ജാനകി’, ‘വൈദേഹി’ എന്നീ പേരുകളിൽ പ്രസിദ്ധയായത്. സീതാപരിത്യാഗത്തിനുശേഷമാണു രാമൻ ഈ കഥകൾ പറയുന്നത്; അതിനാൽ ഇവിടെ സീതയുടെ വംശത്തിന്റെ സ്മരണ കരുണരസം ഉണർത്തുന്നു. അരണിമഥനത്താൽ അഗ്നിയെന്നപോലെ പുത്രൻ ജനിക്കുന്നു — അതിനാൽ ജനകവംശം അഗ്നിയെപ്പോലെ പവിത്രമാണ്. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ സർഗം സമാപിപ്പിക്കുകയും രണ്ടു കഥകളുടെയും സാരം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിലെ ‘ദ്വിജസ്യ നൃപപുംഗവശാപജം’ (രാജശ്രേഷ്ഠന്റെ ശാപത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ദ്വിജന്റെ), ‘നൃപസ്യ ദ്വിജശാപാത്’ (ദ്വിജന്റെ ശാപത്താൽ രാജാവിന്റെ) എന്ന സമരൂപമായ രചന രണ്ടു ശാപങ്ങളുടെയും പരസ്പരബന്ധം കാവ്യഭംഗിയോടെ പ്രകടമാക്കുന്നു. കഥയുടെ ഉപസംഹാരത്തോടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ചോദ്യത്തിനു പൂർണമായ ഉത്തരം ലഭിച്ചു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ നിമിയുടെ ക്ഷമാരാഹിത്യത്തെക്കുറിച്ചു ലക്ഷ്മണൻ ചോദിക്കുന്നു; തുടർന്നു യയാതിയുടെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു.

Hearing that heavenly and wondrous story, Lakṣmaṇa was greatly pleased and said to Rāghava, "Kākutstha, when those two, the brahmin and the king, both honoured by the gods, had laid down their bodies, how did they come to have bodies again?" Rāma, whose valour was true, then told him the story of the great-souled Vasiṣṭha. "In that pot, best of the Raghus, filled with the seed of the two great-souled gods, Mitra and Varuṇa, two brahmins came into being, radiant with splendour, the best of seers. First the holy seer Agastya was born there, and saying to Mitra, 'I am not your son,' he went away from him. For Mitra's seed had been laid there earlier on Urvaśī's account, and it came to birth in the pot where Varuṇa's seed also lay. Some time later Vasiṣṭha was born, sprung from Mitra and Varuṇa and full of splendour, to be the guardian deity of the Ikṣvākus. The moment he was born, gentle one, the mighty Ikṣvāku chose the blameless sage as his family priest for the good of our line. So I have told you, gentle one, how the great-souled Vasiṣṭha came forth in a new body. Now hear what became of Nimi." This makes Agastya and Vasiṣṭha brothers, born of the same pot, which is why Agastya is known as the Pot-born; and since Agastya himself had been present in Rāma's assembly at the beginning of this kāṇḍa, the listeners would have found this especially interesting. Agastya left Mitra because his birth came from Mitra's seed and Urvaśī, not from direct fatherhood. Vasiṣṭha became the family teacher of Raghu's line and Rāma's own teacher. That he was chosen as priest the moment he was born fits the greatness of his former life, for he had been Brahmā's son before and Nimi's family priest; and Brahmā's promise that he would again become his son was fulfilled.

"When the wise seers saw the king bodiless," Rāma went on, "they themselves carried his sacrifice through to its end. Those best of brahmins, with the citizens and servants, preserved the king's body with perfumes, garlands and garments. When the sacrifice was finished, Bhṛgu said there, 'I am pleased with you, O king; I will bring back your consciousness.' And all the gods, well pleased, said to Nimi's spirit, 'Choose a boon, royal sage. Where shall your consciousness be placed?' Addressed by all the gods, Nimi's spirit answered, 'Best of gods, let me dwell in the eyes of all beings.' 'So be it,' the gods said to him. 'As wind you shall move in the eyes of all beings, and for your sake, lord of the earth, eyes will blink again and again, to give you rest as you move about as wind.'" Here the story explains the word nimeṣa, the blink of an eye: the closing of the eyes is Nimi's resting. Nimi did not want his body back; instead of one body he chose to live in the eyes of all, and that is what is special about his renunciation. That the seers and citizens preserved his body shows how his people loved him. Bhṛgu, who had been chosen for this sacrifice, was the first to offer a boon. The gods respected Nimi's freedom by asking where he wished his spirit to be; they gave the boon, but he chose its form. Vasiṣṭha gained a new body, while Nimi remained bodiless and became present everywhere: the two curses bore different fruit, but both turned out for the good. So in the end Nimi's curse too became a blessing: though he has no body, he lives forever in the eyes of every creature and is remembered at every moment.

"When they had said this, all the gods went back the way they had come," Rāma continued. "The great-souled seers took up Nimi's body, laid a fire-stick on it, and with mantras and oblations they churned it vigorously to bring forth a son for Nimi. As the fire-stick was churned, a son of great austerity appeared. Because he came from the churning, mathana, they called him Mithi; because of his birth, janana, he became Janaka; and because he was born of the bodiless, videha, he was known as Vaideha. So the first Janaka became king of Videha; he was named Mithi, of great splendour, and from him this line is called Maithila. Thus, gentle one, I have told you everything, the wonderful cause of the brahmin's birth, which came from the curse of a bull among kings, and of the king's, which came from a brahmin's curse." This is the story of the origin of the house of Mithilā, the root of the family of Sītā's father Janaka. The three names, Mithi, Janaka and Vaideha, are explained in a single verse, from churning, from begetting and from the bodiless one, and it is from these that Sītā is known as Maithilī, Jānakī and Vaidehī. Because Rāma told these stories just after he had given Sītā up, this remembrance of her ancestry is full of pathos. The son was born from the churned fire-stick as fire is, so the line of Janaka is as pure as fire. The closing verse, with its matching phrases for the brahmin born of a king's curse and the king born of a brahmin's curse, sets the two curses side by side with poetic grace. So Lakṣmaṇa's question was fully answered; in the next sarga he asks why Nimi did not forgive, and the story of Yayāti begins.