रामस्य भाषितं श्रुत्वा परवीरहा लक्ष्मणः प्राञ्जलिः भूत्वा दीप्ततेजसं राघवम् उवाच — ‘काकुत्स्थ, देवसम्मतौ तौ द्विजपार्थिवौ देहौ निक्षिप्य पुनः कथं देहेन संयोगं जग्मतुः?’ लक्ष्मणेन एवम् उक्तः महातेजाः इक्ष्वाकुनन्दनः रामः पुरुषर्षभं लक्ष्मणं प्रत्युवाच — ‘परस्परशापेन देहम् उत्सृज्य तौ धार्मिकौ तपोधनौ नृपविप्रर्षी वायुभूतौ अभवताम्।’ लक्ष्मणस्य जिज्ञासा कथायाः अग्रिमं भागं प्रवर्तयति। ‘देवसम्मतौ’ इति विशेषणं सूचयति यत् तौ शापेन अपि स्वमहत्त्वं न नाशितवन्तौ; देवाः तौ मानयन्ति स्म। ‘धार्मिकौ’, ‘तपोधनौ’ इति रामस्य वचनम् अपि उभयोः प्रति आदरं दर्शयति — क्रोधेन शापः दत्तः, तथापि तौ स्वभावेन धर्मिष्ठौ एव। वायुभावः नाम देहरहिता सूक्ष्मा स्थितिः, यस्यां चेतना वर्तते किन्तु कर्म कर्तुं साधनं नास्ति। अग्रे वसिष्ठस्य निमेः च पृथक् गतिः वर्ण्यते — अस्मिन् सर्गे वसिष्ठस्य, अग्रिमे निमेः। रामः अत्र कथाम् अतिसंक्षेपेण पुनः स्मारयति, यतः लक्ष्मणस्य प्रश्नः पूर्वसर्गस्य अन्तिमं श्लोकम् एव अनुसरति। ‘निक्षिप्य देहौ’ इति प्रश्नस्य शब्दाः अग्रिमे सर्गे अपि पुनः आवर्तन्ते — तत्र लक्ष्मणः निमेः विषये पृच्छति। एवं द्वयोः सर्गयोः समानः आरम्भः कथायाः द्विभागत्वं सूचयति। शापस्य अनन्तरम् अपि तयोः तपः न नष्टम्, अतः तौ ‘तपोधनौ’ एव इति रामः बोधयति; देहनाशः न आत्मनाशः इति च अत्र ध्वन्यते।

‘महातेजाः महामुनिः वसिष्ठः अशरीरः सन् अन्यस्य शरीरस्य कृते पितुः ब्रह्मणः अन्तिकं जगाम। सः धर्मवित् देवदेवस्य पादौ अभिवाद्य वायुभूतः सन् पितामहम् इदं वचः उवाच — “भगवन्, अण्डज देवदेव महादेव, अहं निमिशापेन विदेहत्वम् उपागमम्, वायुभूतः अस्मि। सर्वेषां देहहीनानां महत् दुःखं भविष्यति; प्रभो, हीनदेहस्य सर्वकार्याणि लुप्यन्ते। अन्यस्य देहस्य सद्भावे प्राप्तौ प्रसादं कर्तुम् अर्हसि।” ततः अमितप्रभः स्वयम्भूः ब्रह्मा तम् उवाच — “महायशः, मित्रावरुणयोः तेजः त्वम् आविश। द्विजसत्तम, तत्र अपि त्वम् अयोनिजः भविता; महता धर्मेण युक्तः सन् पुनः मम वशं पुत्रत्वम् एष्यसि।” देवेन एवम् उक्तः सः पितामहम् अभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा तूर्णं वरुणालयं प्रययौ।’ ‘अण्डज’ इति सम्बोधनं हिरण्यगर्भात् ब्रह्माण्डात् जातं ब्रह्माणं सूचयति। वसिष्ठः ब्रह्मणः मानसपुत्रः, अतः सः पितुः एव शरणं गच्छति। देहस्य महत्त्वम् अत्र स्पष्टम् — धर्मकार्याणि, यज्ञाः, तपः च देहेन एव साध्यन्ते। ब्रह्मणः आज्ञा द्विविधं फलं ददाति — नूतनः देहः, पुनः ब्रह्मपुत्रत्वं च। अयोनिजत्वं वसिष्ठस्य महत्त्वं रक्षति — सः सामान्यजन्मना न जायते। ‘धर्मेण महता युक्तः’ इति वचनेन तस्य भविष्यत् कुलपुरोहितत्वं सूचितम्। ब्रह्मा वसिष्ठस्य दुःखं न उपेक्षते, किन्तु निमिशापं निष्फलम् अपि न करोति — शापः सत्यः एव, पूर्वः देहः न पुनः लभ्यते; केवलं नूतनस्य देहस्य उपायः दीयते। एषः देवानां न्यायः — अन्यस्य वाक्यं मिथ्या न कुर्वन्ति, तथापि आर्तस्य रक्षां कुर्वन्ति। प्रदक्षिणं कृत्वा तूर्णं गमनं वसिष्ठस्य श्रद्धां त्वरां च दर्शयति। वरुणालयः समुद्रः, यत्र मित्रावरुणयोः तेजः आसीत्।

‘तस्मिन् एव काले मित्रः अपि वरुणत्वम् अकारयत् — वरुणेन सह तस्य अधिकारं पालयन्, क्षीरोदेन सह उपेतः सुरेश्वरैः पूज्यमानः आसीत्। एतस्मिन् एव काले परमा अप्सराः उर्वशी सखिभिः वृता यदृच्छया तम् उद्देशम् आगता। रूपसम्पन्नां वरुणालये क्रीडन्तीं तां दृष्ट्वा उर्वशीकृते वरुणं परः हर्षः आविशत्। सः वरुणः पद्मपलाशाक्षीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् अप्सरोवरां तां मैथुनाय वरयामास। ततः सा प्राञ्जलिः स्थिता वरुणं प्रत्युवाच — “सुरेश्वर, अहं साक्षात् मित्रेण पूर्वम् एव वृता।” कन्दर्पशरपीडितः वरुणः वाक्यम् अब्रवीत् — “अहम् इदं तेजः अस्मिन् देवनिर्मिते कुम्भे समुत्स्रक्ष्ये। सुश्रोणि वरवर्णिनि, यदि त्वं सङ्गमं न इच्छसि, तर्हि त्वयि उद्दिश्य एवम् उत्सृज्य अहं कृतकामः भविष्यामि।” लोकनाथस्य तस्य वरुणस्य तत् सुभाषितं श्रुत्वा उर्वशी परमप्रीता वाक्यम् उवाच — “एतत् कामं भवतु; मम हृदयं त्वयि स्थितम्, तुभ्यं मम भावः अपि अधिकः; देहः तु प्रभो, मित्रस्य।” उर्वश्या एवम् उक्तः वरुणः ज्वलदग्निसमप्रख्यं महत् अद्भुतं तत् रेतः तस्मिन् कुम्भे न्यवासृजत्।’ अत्र वसिष्ठस्य नूतनदेहस्य बीजं कुम्भे निहितम् — अयोनिजत्वस्य उपायः एषः। उर्वशी धर्मसङ्कटे स्थिता — देहेन मित्रस्य, मनसा वरुणस्य; कुम्भः एव मध्यमः मार्गः। ‘पूर्वं वृता’ इति वचनं निमिवसिष्ठकथायाः प्रतिध्वनिः इव — तत्र अपि पूर्ववरणस्य प्रश्नः कलहस्य मूलम् आसीत्। मित्रावरुणौ युग्मदेवते, अतः उभयोः तेजः एकस्मिन् कुम्भे मिलति। वरुणस्य कामः देवानाम् अपि इन्द्रियाणां दौर्बल्यं दर्शयति; तथापि सः बलात्कारं न करोति, उर्वश्याः इच्छां मानयति — एतत् तस्य लोकनाथत्वस्य योग्यम्। उर्वश्याः वचनं चातुर्यपूर्णम् — मनसा वरुणं स्वीकरोति, देहेन मित्रं प्रति धर्मं पालयति। कुम्भः ‘देवनिर्मितः’ इति विशेषणं तस्य दिव्यत्वं सूचयति, अतः तत्र जातौ मुनी अपि दिव्यौ। अग्रिमे सर्गे अस्मात् कुम्भात् अगस्त्यः वसिष्ठः च जायेते इति वर्ण्यते।

‘ततः उर्वशी यत्र मित्रः देवता आसीत्, तत्र अगमत्। सुसंक्रुद्धः मित्रः ताम् उर्वशीम् इदम् अब्रवीत् — “दुष्टचारिणि, मया पूर्वम् अभिमन्त्रिता त्वं कस्मात् माम् अवसर्जिता, किमर्थम् अन्यं पतिं वृतवती? अनेन दुष्कृतेन मत्क्रोधकलुषीकृता त्वं मनुष्यलोकम् आस्थाय कञ्चित् कालं निवत्स्यसि। दुर्बुद्धे, बुधस्य पुत्रः राजर्षिः काशिराजः पुरूरवाः, तम् अभ्यागच्छ; सः ते भर्ता भविष्यति।” ततः सा शापदोषेण प्रतिष्ठाने बुधस्य औरसम् आत्मजं पुरूरवसम् अभ्यगात्। तस्य ततः श्रीमान् महाबलः आयुः पुत्रः जज्ञे; तस्य पुत्रः इन्द्रसमद्युतिः नहुषः बभूव, यः वृत्राय वज्रम् उत्सृज्य श्रान्ते त्रिदिवेश्वरे इन्द्रे शतं वर्षसहस्राणि इन्द्रत्वं प्रशशास। सा चारुदती सुनेत्रा सुभ्रूः उर्वशी तेन शापेन भूमिं जगाम, बहूनि वर्षाणि अवसत्, शापक्षयात् च पुनः इन्द्रसदः ययौ।’ मित्रस्य शापः वसिष्ठनिम्योः शापस्य सदृशः — क्रोधात् एव जायते। किन्तु तस्य फलं चन्द्रवंशस्य आरम्भः — पुरूरवाः, आयुः, नहुषः, अग्रे ययातिः। एवं शापः अपि लोकस्य हिताय परिणमति। अस्मिन् वंशवर्णने अग्रिमायाः ययातिकथायाः भूमिका रचिता — नहुषस्य पुत्रः ययातिः अष्टपञ्चाशे सर्गे वर्ण्यते। प्रतिष्ठानं प्रयागसमीपे झूसी इति हिन्दीभाष्ये उक्तम्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते, सर्गं समापयति। मित्रः उर्वश्याः मनोगतं न सहते, यद्यपि तस्याः देहः तस्य एव आसीत्; अतः शापस्य कारणं मानसः अपराधः। ‘दुष्टचारिणि’, ‘दुर्बुद्धे’ इति कठोराणि सम्बोधनानि तस्य क्रोधस्य तीव्रतां दर्शयन्ति। किन्तु शापः अपि सावधिः — ‘कञ्चित् कालम्’ इति; अतः उर्वशी अन्ते स्वलोकं प्रत्यागच्छति। नहुषस्य इन्द्रत्वम् अपि क्षणिकम् आसीत्, यतः वृत्रवधेन श्रान्तः इन्द्रः केवलं कञ्चित् कालं स्वपदात् दूरे अभवत्। एवं शापाः, पदानि, सुखानि च सर्वाणि कालाधीनानि इति सर्गस्य अन्तर्निहितः उपदेशः। अस्य वंशस्य उल्लेखः रामस्य श्रोतॄणां कृते अपि प्रसङ्गोचितः — यतः अग्रे ययातेः कथया क्षमायाः महत्त्वं प्रदर्शयिष्यते।

రాముని మాటలు విని, శత్రువీరులను సంహరించే లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి, దీప్తమైన తేజస్సు గల రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థా, దేవతలచే గౌరవించబడిన ఆ ద్విజుడూ రాజూ దేహాలను విడిచిపెట్టిన తరువాత మళ్ళీ దేహంతో ఎలా కలిశారు?’ లక్ష్మణుడు ఇలా అడగగా, మహాతేజస్వి అయిన ఇక్ష్వాకునందనుడు రాముడు పురుషశ్రేష్ఠుడైన లక్ష్మణునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘పరస్పర శాపం వల్ల దేహాన్ని విడిచి, ధార్మికులూ తపోధనులూ అయిన ఆ రాజూ విప్రర్షీ వాయురూపులయ్యారు.’ లక్ష్మణుని జిజ్ఞాస కథ తరువాతి భాగాన్ని ముందుకు నడిపిస్తుంది. ‘దేవసమ్మతౌ’ (దేవతలచే గౌరవించబడినవారు) అనే విశేషణం శాపం వల్ల కూడా వారు తమ గొప్పతనాన్ని కోల్పోలేదని సూచిస్తుంది; దేవతలు వారిని గౌరవించేవారు. ‘ధార్మికులు’, ‘తపోధనులు’ అనే రాముని మాటలు కూడా ఇద్దరి పట్లా అతని ఆదరాన్ని చూపిస్తాయి — కోపంతో శాపం ఇచ్చుకొన్నా, స్వభావంలో వారు ధర్మనిష్ఠులే. వాయుభావం అంటే దేహం లేని సూక్ష్మస్థితి; అందులో చైతన్యం ఉంటుంది కానీ కర్మ చేయడానికి సాధనం ఉండదు. ముందు వసిష్ఠునిదీ నిమిదీ వేర్వేరు గతులు వర్ణించబడతాయి — ఈ సర్గలో వసిష్ఠునిది, తరువాతి సర్గలో నిమిది. రాముడు ఇక్కడ కథను అతి సంక్షేపంగా మళ్ళీ గుర్తుచేస్తున్నాడు, ఎందుకంటే లక్ష్మణుని ప్రశ్న గత సర్గ చివరి శ్లోకాన్నే అనుసరిస్తుంది. ‘నిక్షిప్య దేహౌ’ (దేహాలను విడిచి) అనే ప్రశ్నలోని మాటలు తరువాతి సర్గలో కూడా మళ్ళీ వస్తాయి — అక్కడ లక్ష్మణుడు నిమిని గురించి అడుగుతాడు. ఇలా రెండు సర్గల సమానమైన ఆరంభం కథ రెండు భాగాలుగా ఉందని సూచిస్తుంది. శాపం తరువాత కూడా వారి తపస్సు నశించలేదు, అందుకే వారు ‘తపోధనులే’ అని రాముడు తెలియజేస్తున్నాడు; దేహనాశం ఆత్మనాశం కాదని కూడా ఇక్కడ ధ్వనిస్తుంది.

‘మహాతేజస్వి అయిన మహాముని వసిష్ఠుడు శరీరం లేనివాడై, మరొక శరీరం కోసం తండ్రి అయిన బ్రహ్మ దగ్గరకు వెళ్ళాడు. ధర్మం తెలిసిన అతడు దేవదేవుని పాదాలకు నమస్కరించి, వాయురూపంలోనే పితామహునితో ఇలా అన్నాడు — “భగవాన్, అండజుడా, దేవదేవా, మహాదేవా, నిమి శాపం వల్ల నేను దేహరహితుడనయ్యాను, వాయురూపంలో ఉన్నాను. దేహం లేనివారందరికీ గొప్ప దుఃఖం కలుగుతుంది; ప్రభూ, దేహం లేనివాని పనులన్నీ లోపిస్తాయి. మరొక దేహం లభించేలా అనుగ్రహించాలి.” అప్పుడు అమితప్రభావుడైన స్వయంభువు బ్రహ్మ అతనితో అన్నాడు — “మహాకీర్తిమంతుడా, నీవు మిత్రావరుణుల తేజస్సులో ప్రవేశించు. ద్విజశ్రేష్ఠా, అక్కడ కూడా నీవు అయోనిజుడవుగానే పుడతావు; గొప్ప ధర్మంతో కూడినవాడవై మళ్ళీ నా ఆధీనంలో, నా పుత్రునిగా ఉంటావు.” దేవుడు ఇలా అనగా అతడు పితామహునికి నమస్కరించి, ప్రదక్షిణం చేసి, వెంటనే వరుణాలయానికి వెళ్ళాడు.’ ‘అండజ’ అనే సంబోధన హిరణ్యగర్భమైన బ్రహ్మాండం నుండి పుట్టిన బ్రహ్మను సూచిస్తుంది. వసిష్ఠుడు బ్రహ్మ మానసపుత్రుడు, అందుకే తండ్రినే శరణు వేడుతున్నాడు. దేహపు ప్రాముఖ్యం ఇక్కడ స్పష్టం — ధర్మకార్యాలూ యజ్ఞాలూ తపస్సూ దేహం ద్వారానే సాధ్యమవుతాయి. బ్రహ్మ ఆజ్ఞ రెండు ఫలాలు ఇస్తుంది — కొత్త దేహం, మళ్ళీ బ్రహ్మపుత్రత్వం. అయోనిజత్వం వసిష్ఠుని గొప్పతనాన్ని కాపాడుతుంది — అతడు సాధారణ జన్మతో పుట్టడు. ‘ధర్మేణ మహతా యుక్తః’ (గొప్ప ధర్మంతో కూడినవాడు) అనే మాటతో అతని భవిష్యత్ కులపురోహితత్వం సూచించబడింది. బ్రహ్మ వసిష్ఠుని దుఃఖాన్ని ఉపేక్షించడం లేదు, కానీ నిమి శాపాన్ని నిష్ఫలం కూడా చేయడం లేదు — శాపం సత్యమే, పాత దేహం మళ్ళీ లభించదు; కేవలం కొత్త దేహానికి ఉపాయం మాత్రమే ఇవ్వబడుతుంది. ఇది దేవతల న్యాయం — ఇతరుల మాటను అబద్ధం చేయరు, అయినా ఆర్తులను రక్షిస్తారు. ప్రదక్షిణం చేసి వెంటనే వెళ్ళడం వసిష్ఠుని శ్రద్ధనూ తొందరనూ చూపిస్తుంది. వరుణాలయం అంటే సముద్రం; అక్కడ మిత్రావరుణుల తేజస్సు ఉంది.

‘ఆ సమయంలోనే మిత్రుడు కూడా వరుణుని పదవిని నిర్వహిస్తున్నాడు — వరుణునితో కలిసి అతని అధికారాన్ని పాలిస్తూ, క్షీరసముద్రంతో కూడి, దేవేశ్వరులచే పూజించబడుతున్నాడు. సరిగ్గా ఆ సమయంలోనే అప్సరలలో శ్రేష్ఠురాలైన ఊర్వశి సఖులతో కలిసి యాదృచ్ఛికంగా ఆ ప్రదేశానికి వచ్చింది. రూపసంపన్నురాలై వరుణాలయంలో క్రీడిస్తున్న ఆమెను చూసి ఊర్వశి కోసం వరుణుని మనస్సులో గొప్ప ఉత్సాహం కలిగింది. ఆ వరుణుడు తామరరేకుల వంటి కన్నులు గలదీ, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలదీ అయిన ఆ అప్సరశ్రేష్ఠను సంగమానికి కోరాడు. అప్పుడు ఆమె చేతులు జోడించి నిలబడి వరుణునికి ఇలా బదులిచ్చింది — “సురేశ్వరా, నన్ను స్వయంగా మిత్రుడు ముందే కోరాడు.” మన్మథబాణాలతో పీడితుడైన వరుణుడు ఇలా అన్నాడు — “నేను ఈ తేజస్సును దేవతలు నిర్మించిన ఈ కుంభంలో విడుస్తాను. సుందరమైన పిరుదులు గలదానా, శ్రేష్ఠవర్ణం గలదానా, నీవు సంగమాన్ని కోరకపోతే, నిన్నే ఉద్దేశించి ఇలా విడిచి నేను కోరిక తీర్చుకొన్నవాడనవుతాను.” లోకనాథుడైన ఆ వరుణుని చక్కని మాటలు విని ఊర్వశి ఎంతో సంతోషించి ఇలా అన్నది — “అలాగే కానివ్వండి; నా హృదయం మీలోనే ఉంది, మీ పట్ల నా భావం కూడా అధికమే; దేహం మాత్రం, ప్రభూ, మిత్రునిది.” ఊర్వశి ఇలా అనగా వరుణుడు మండుతున్న అగ్నిలా ప్రకాశించే, గొప్పదీ అద్భుతమైనదీ అయిన ఆ రేతస్సును ఆ కుంభంలో విడిచాడు.’ ఇక్కడ వసిష్ఠుని కొత్త దేహానికి బీజం కుంభంలో ఉంచబడింది — అయోనిజత్వానికి ఉపాయం ఇదే. ఊర్వశి ధర్మసంకటంలో ఉంది — దేహంతో మిత్రునిది, మనస్సుతో వరుణునిది; కుంభమే మధ్యేమార్గం. ‘పూర్వం వృతా’ (ముందే కోరబడింది) అనే మాట నిమివసిష్ఠుల కథకు ప్రతిధ్వని లాంటిది — అక్కడ కూడా ముందుగా వరించడం అనే ప్రశ్నే కలహానికి మూలం. మిత్రావరుణులు జంటదేవతలు, అందువల్ల ఇద్దరి తేజస్సూ ఒకే కుంభంలో కలుస్తుంది. వరుణుని కామం దేవతల ఇంద్రియాలకు కూడా ఉన్న దౌర్బల్యాన్ని చూపిస్తుంది; అయినా అతడు బలాత్కారం చేయడు, ఊర్వశి ఇష్టాన్ని గౌరవిస్తాడు — ఇది అతని లోకనాథత్వానికి తగినది. ఊర్వశి మాట చాతుర్యంతో కూడినది — మనస్సుతో వరుణుని స్వీకరిస్తుంది, దేహంతో మిత్రుని పట్ల ధర్మాన్ని పాలిస్తుంది. కుంభానికి ‘దేవనిర్మితః’ (దేవతలు నిర్మించినది) అనే విశేషణం దాని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది; అందువల్ల అందులో పుట్టిన మునులు కూడా దివ్యులే. తరువాతి సర్గలో ఈ కుంభం నుండి అగస్త్యుడూ వసిష్ఠుడూ పుడతారని వర్ణించబడుతుంది.

‘అప్పుడు ఊర్వశి మిత్రదేవుడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళింది. ఎంతో కోపించిన మిత్రుడు ఆ ఊర్వశితో ఇలా అన్నాడు — “దుష్టచారిణీ, నేను ముందే ఆహ్వానించిన నీవు నన్ను ఎందుకు విడిచిపెట్టావు, మరొక పతిని ఎందుకు వరించావు? ఈ దుష్కృతం వల్ల నా కోపంతో కలుషితమైన నీవు మనుష్యలోకంలో కొంతకాలం నివసిస్తావు. దుర్బుద్ధీ, బుధుని కుమారుడు, రాజర్షి, కాశీరాజు అయిన పురూరవుని దగ్గరకు వెళ్ళు; అతడు నీకు భర్త అవుతాడు.” అప్పుడు ఆమె శాపదోషం వల్ల ప్రతిష్ఠానంలో బుధుని ఔరసపుత్రుడైన పురూరవుని దగ్గరకు వెళ్ళింది. అతనికి శ్రీమంతుడూ మహాబలుడూ అయిన ఆయువు అనే కుమారుడు పుట్టాడు; అతని కుమారుడు ఇంద్రునితో సమానమైన కాంతి గల నహుషుడు; వృత్రునిపై వజ్రాన్ని విసిరి త్రిదివేశ్వరుడైన ఇంద్రుడు అలసిపోయినప్పుడు అతడు లక్ష సంవత్సరాలు ఇంద్రపదవిని పాలించాడు. అందమైన పలువరుస, సుందరమైన కన్నులు, చక్కని కనుబొమలు గల ఆ ఊర్వశి ఆ శాపం వల్ల భూమికి వెళ్ళి ఎన్నో సంవత్సరాలు నివసించింది; శాపం తీరగానే మళ్ళీ ఇంద్రసభకు వెళ్ళింది.’ మిత్రుని శాపం వసిష్ఠ నిముల శాపం వంటిదే — కోపం నుండే పుడుతుంది. కానీ దాని ఫలం చంద్రవంశపు ఆరంభం — పురూరవుడు, ఆయువు, నహుషుడు, తరువాత యయాతి. ఇలా శాపం కూడా లోకహితంగా పరిణమిస్తుంది. ఈ వంశవర్ణనలో తరువాతి యయాతి కథకు భూమిక సిద్ధమైంది — నహుషుని కుమారుడైన యయాతి యాభై ఎనిమిదవ సర్గలో వర్ణించబడతాడు. ప్రతిష్ఠానం ప్రయాగ సమీపంలోని ఝూసీ అని హిందీ భాష్యం చెపుతుంది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది, సర్గను ముగిస్తుంది. ఊర్వశి దేహం తనదే అయినా, ఆమె మనస్సులోని భావాన్ని మిత్రుడు సహించడు; అందువల్ల శాపానికి కారణం మానసిక అపరాధం. ‘దుష్టచారిణీ’, ‘దుర్బుద్ధీ’ అనే కఠినమైన సంబోధనలు అతని కోపపు తీవ్రతను చూపిస్తాయి. కానీ శాపానికి గడువు ఉంది — ‘కంచిత్ కాలమ్’ (కొంతకాలం) అని; అందువల్ల ఊర్వశి చివరకు తన లోకానికి తిరిగి వస్తుంది. నహుషుని ఇంద్రపదవి కూడా తాత్కాలికమైనదే, ఎందుకంటే వృత్రవధతో అలసిపోయిన ఇంద్రుడు కొంతకాలం మాత్రమే తన పదవికి దూరంగా ఉన్నాడు. ఇలా శాపాలూ పదవులూ సుఖాలూ అన్నీ కాలానికి అధీనమైనవే అనేది సర్గలో అంతర్లీనంగా ఉన్న ఉపదేశం. ఈ వంశపు ప్రస్తావన రాముని శ్రోతలకు కూడా సందర్భోచితమైనది — ఎందుకంటే ముందు యయాతి కథ ద్వారా క్షమ ప్రాముఖ్యం ప్రదర్శించబడుతుంది.

ராமனின் சொற்களைக் கேட்டு, பகைவீரர்களைக் கொல்லும் லக்ஷ்மணன் கைகூப்பி, சுடர்விடும் ஒளியுடைய ராகவனிடம் சொன்னான் — ‘காகுத்ஸ்தரே, தேவர்களால் மதிக்கப்பட்ட அந்த அந்தணரும் அரசனும் உடல்களைத் துறந்த பின் மீண்டும் எவ்வாறு உடலோடு இணைந்தனர்?’ லக்ஷ்மணன் இவ்வாறு கேட்டதும், பேரொளியுடைய இக்ஷ்வாகு நந்தனனான ராமன் மனிதருள் காளையான லக்ஷ்மணனுக்கு மறுமொழி சொன்னான் — ‘ஒருவரையொருவர் சபித்ததால் உடலை விட்ட, அறவழியினரும் தவச்செல்வருமான அந்த அரசனும் அந்தண முனிவரும் காற்றுருவானார்கள்.’ லக்ஷ்மணனின் அறிவார்வம் கதையின் அடுத்த பகுதியைத் தொடங்கிவைக்கிறது. ‘தேவர்களால் மதிக்கப்பட்டவர்கள்’ என்ற அடைமொழி, சாபத்தாலும் அவர்கள் தங்கள் பெருமையை இழக்கவில்லை, தேவர்கள் அவர்களை மதித்தனர் என்பதைச் சுட்டுகிறது. ‘அறவழியினர்’, ‘தவச்செல்வர்’ என்ற ராமனின் சொற்களும் இருவரிடமும் உள்ள மதிப்பைக் காட்டுகின்றன — சினத்தால் சாபம் இடப்பட்டது, ஆயினும் அவர்கள் இயல்பால் அறத்தில் நிலைத்தவர்களே. காற்றுநிலை என்பது உடலற்ற நுண்ணிய நிலை; அதில் உணர்வு இருக்கிறது, ஆனால் செயல் புரியக் கருவி இல்லை. இனி வசிஷ்டர், நிமி இருவரின் தனித்தனி கதியும் விவரிக்கப்படுகிறது — இந்தச் சர்க்கத்தில் வசிஷ்டருடையது, அடுத்ததில் நிமியுடையது. லக்ஷ்மணனின் கேள்வி முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதிச் சுலோகத்தையே தொடர்வதால், ராமன் இங்கே கதையை மிகச் சுருக்கமாக மீண்டும் நினைவூட்டுகிறான். ‘உடல்களைத் துறந்து’ என்ற கேள்வியின் சொற்கள் அடுத்த சர்க்கத்திலும் மீண்டும் வருகின்றன — அங்கே லக்ஷ்மணன் நிமியைப் பற்றிக் கேட்கிறான். இவ்வாறு இரு சர்க்கங்களின் ஒத்த தொடக்கம் கதையின் இரு பகுதிகளைச் சுட்டுகிறது. சாபத்துக்குப் பின்னும் அவர்களின் தவம் அழியவில்லை; ஆகவே அவர்கள் ‘தவச்செல்வர்களே’ என்று ராமன் உணர்த்துகிறான்; உடலழிவு ஆன்மாவின் அழிவன்று என்பதும் இங்கே தொனிக்கிறது.

‘பேரொளியுடைய மாமுனிவர் வசிஷ்டர் உடலற்றவராக, வேறோர் உடலுக்காகத் தம் தந்தையான பிரம்மனிடம் சென்றார். அறமறிந்த அவர் தேவதேவனின் பாதங்களை வணங்கி, காற்றுருவாக நின்று, பாட்டனாரிடம் இவ்வாறு சொன்னார் — “பகவானே, அண்டத்தில் தோன்றியவரே, தேவதேவரே, மகாதேவரே, நான் நிமியின் சாபத்தால் உடலற்றவனானேன்; காற்றுருவாக இருக்கிறேன். உடலற்றவர்கள் அனைவருக்கும் பெருந்துயரம் உண்டாகும்; பெருமானே, உடலற்றவனின் எல்லாச் செயல்களும் நின்றுபோகின்றன. வேறோர் உடல் கிடைக்கும்படி அருள்புரிய வேண்டும்.” பின்னர் அளவற்ற ஒளியுடைய, தானே தோன்றிய பிரம்மன் அவரிடம் சொன்னார் — “பெரும்புகழுடையவனே, மித்ராவருணர்களின் ஒளியுள் நீ புகுவாயாக. அந்தணருள் சிறந்தவனே, அங்கும் நீ கருப்பையில் தோன்றாதவனாகவே பிறப்பாய்; பேரறத்துடன் கூடி மீண்டும் என் ஆளுகைக்குட்பட்ட மகனாவாய்.” தேவனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும் அவர் பாட்டனாரை வணங்கி வலம்வந்து விரைவில் வருணனின் இருப்பிடத்துக்குச் சென்றார்.’ ‘அண்டத்தில் தோன்றியவரே’ என்ற விளி, ஹிரண்யகர்ப்பமான பிரம்மாண்டத்திலிருந்து தோன்றிய பிரம்மனைக் குறிக்கிறது. வசிஷ்டர் பிரம்மனின் மனத்தில் தோன்றிய மகன்; ஆகவே அவர் தந்தையிடமே அடைக்கலம் புகுகிறார். உடலின் முக்கியத்துவம் இங்கே தெளிவாகிறது — அறச்செயல்களும் வேள்விகளும் தவமும் உடலாலேயே நிறைவேறுகின்றன. பிரம்மனின் ஆணை இருவகைப் பயனைத் தருகிறது — புதிய உடல், மீண்டும் பிரம்மனின் மகனாதல். கருப்பையில் தோன்றாமை வசிஷ்டரின் பெருமையைக் காக்கிறது — அவர் சாதாரணப் பிறப்பால் பிறப்பதில்லை. ‘பேரறத்துடன் கூடி’ என்ற சொல்லால் அவர் பின்னர் குலப் புரோகிதராவது சுட்டப்படுகிறது. பிரம்மன் வசிஷ்டரின் துயரத்தைப் புறக்கணிக்கவில்லை; ஆனால் நிமியின் சாபத்தைப் பயனற்றதாக்கவும் இல்லை — சாபம் உண்மையானதே, பழைய உடல் மீண்டும் கிடைப்பதில்லை; புதிய உடலுக்கான வழி மட்டுமே தரப்படுகிறது. இதுவே தேவர்களின் நீதி — பிறருடைய சொல்லைப் பொய்யாக்குவதில்லை, எனினும் துயருற்றவரைக் காக்கின்றனர். வலம்வந்து விரைந்து செல்லுதல் வசிஷ்டரின் பக்தியையும் விரைவையும் காட்டுகிறது. வருணனின் இருப்பிடம் கடல்; அங்கே மித்ராவருணர்களின் ஒளி இருந்தது.

‘அதே நேரத்தில் மித்ரனும் வருணனுடன் சேர்ந்து அவனுடைய அதிகாரத்தைப் பேணிக்கொண்டு வருணப் பதவியை நடத்திவந்தான்; பாற்கடலுடன் கூடி, தேவர்தலைவர்களால் வணங்கப்பட்டு இருந்தான். இதே நேரத்தில் அப்சரஸ்களுள் சிறந்த ஊர்வசி தோழியர் சூழத் தற்செயலாக அந்த இடத்துக்கு வந்தாள். அழகு நிறைந்த அவள் வருணனின் இருப்பிடத்தில் விளையாடுவதைக் கண்டு, ஊர்வசியின் பொருட்டு வருணனைப் பெருமகிழ்ச்சி ஆட்கொண்டது. அந்த வருணன் தாமரையிதழ் போன்ற கண்களும் முழுநிலவு போன்ற முகமும் உடைய அப்சரஸ்களுள் சிறந்த அவளைக் கூடுவதற்கு அழைத்தான். அப்போது அவள் கைகூப்பி நின்று வருணனுக்கு மறுமொழி சொன்னாள் — “தேவர்தலைவரே, நான் முன்னரே மித்ரனாலேயே நேரடியாக அழைக்கப்பட்டுவிட்டேன்.” மன்மதனின் அம்புகளால் வருந்திய வருணன் சொன்னான் — “தேவர்களால் செய்யப்பட்ட இந்தக் குடத்தில் நான் இந்த ஒளியை விடுவேன். அழகிய இடையுடையவளே, சிறந்த நிறமுடையவளே, நீ கூடலை விரும்பவில்லையெனில், உன்னை நினைத்து இவ்வாறு விடுத்து நான் விருப்பம் நிறைவேறியவனாவேன்.” உலகங்களின் தலைவனான அந்த வருணனின் இனிய சொற்களைக் கேட்டு ஊர்வசி பெருமகிழ்ச்சியுடன் சொன்னாள் — “இது உம் விருப்பப்படி ஆகட்டும்; என் இதயம் உம்மிடம் இருக்கிறது; உம்மிடம் என் அன்பும் மிகுதியானது; உடலோ, பெருமானே, மித்ரனுடையது.” ஊர்வசி இவ்வாறு சொன்னதும், எரியும் நெருப்புக்கு நிகராக ஒளிர்ந்த, பெரிய, அற்புதமான அந்த வித்தை வருணன் அந்தக் குடத்தில் விடுத்தான்.’ இங்கே வசிஷ்டரின் புதிய உடலுக்கான வித்து குடத்தில் வைக்கப்பட்டது — கருப்பையில் தோன்றாத பிறப்புக்கான வழி இதுவே. ஊர்வசி அறச் சிக்கலில் நிற்கிறாள் — உடலால் மித்ரனுக்கு உரியவள், மனத்தால் வருணனுக்கு; குடமே நடுவழி. ‘முன்னரே அழைக்கப்பட்டேன்’ என்ற சொல் நிமி வசிஷ்டர் கதையின் எதிரொலி போன்றது — அங்கும் முன்னரே தேர்ந்தெடுத்தது பற்றிய கேள்வியே பிணக்கின் வேராக இருந்தது. மித்ராவருணர்கள் இணைத் தெய்வங்கள்; ஆகவே இருவரின் ஒளியும் ஒரே குடத்தில் கலக்கிறது. வருணனின் காமம் தேவர்களுக்கும் புலன்களின் பலவீனம் உண்டு என்பதைக் காட்டுகிறது; எனினும் அவன் வலிந்து எதுவும் செய்யவில்லை, ஊர்வசியின் விருப்பத்தை மதிக்கிறான் — இது உலகங்களின் தலைவனாகிய அவனுக்குத் தகுந்தது. ஊர்வசியின் சொல் சாமர்த்தியமானது — மனத்தால் வருணனை ஏற்கிறாள், உடலால் மித்ரனிடம் தன் கடமையைப் பேணுகிறாள். குடம் ‘தேவர்களால் செய்யப்பட்டது’ என்ற அடைமொழி அதன் தெய்வத்தன்மையைச் சுட்டுகிறது; ஆகவே அதில் பிறந்த முனிவர்களும் தெய்வத்தன்மையுடையவர்கள். இந்தக் குடத்திலிருந்து அகஸ்தியரும் வசிஷ்டரும் பிறந்ததை அடுத்த சர்க்கம் விவரிக்கிறது.

‘பின்னர் ஊர்வசி தேவனான மித்ரன் இருந்த இடத்துக்குச் சென்றாள். மிகவும் சினங்கொண்ட மித்ரன் அந்த ஊர்வசியிடம் இவ்வாறு சொன்னான் — “தீய நடத்தையுடையவளே, முன்னரே என்னால் அழைக்கப்பட்ட நீ ஏன் என்னைக் கைவிட்டாய்? எதற்காக வேறொரு கணவனைத் தேர்ந்தெடுத்தாய்? இந்தத் தீச்செயலால், என் சினத்தால் களங்கப்பட்ட நீ மனித உலகில் தங்கிச் சிலகாலம் வாழ்வாய். கெட்ட புத்தியுடையவளே, புதனின் மகனும் ராஜரிஷியும் காசி அரசனுமான புரூரவனிடம் செல்; அவன் உனக்குக் கணவனாவான்.” பின்னர் அவள் சாபத்தின் விளைவால் பிரதிஷ்டானத்தில் புதனின் சொந்த மகனான புரூரவனை அடைந்தாள். அவனுக்கு அதன் பின் செல்வமும் பெருவலிமையும் உடைய ஆயு என்ற மகன் பிறந்தான்; அவனுடைய மகன் இந்திரனுக்கு நிகரான ஒளியுடைய நகுஷன்; அவன், விருத்திரன்மீது வஜ்ராயுதத்தை ஏவிவிட்டு மூவுலகத் தலைவனான இந்திரன் களைத்திருந்தபோது, நூறாயிரம் ஆண்டுகள் இந்திரப் பதவியை ஆண்டான். அழகிய பற்களும் அழகிய கண்களும் அழகிய புருவங்களும் உடைய அந்த ஊர்வசி அந்தச் சாபத்தால் பூமிக்குச் சென்று பல ஆண்டுகள் வாழ்ந்தாள்; சாபம் தீர்ந்ததும் மீண்டும் இந்திரனின் அவைக்குச் சென்றாள்.’ மித்ரனின் சாபமும் வசிஷ்டர், நிமி ஆகியோரின் சாபத்தைப் போன்றதே — சினத்திலிருந்தே பிறக்கிறது. ஆனால் அதன் பயன் சந்திர வம்சத்தின் தொடக்கம் — புரூரவன், ஆயு, நகுஷன், பின்னர் யயாதி. இவ்வாறு சாபமும் உலக நன்மையாக மாறுகிறது. இந்த வம்ச வருணனையில் அடுத்து வரும் யயாதியின் கதைக்கு அடித்தளம் இடப்படுகிறது — நகுஷனின் மகனான யயாதி ஐம்பத்தெட்டாவது சர்க்கத்தில் விவரிக்கப்படுகிறான். பிரதிஷ்டானம் என்பது பிரயாகைக்கு அருகே உள்ள ஜூஸி என்று இந்தி உரை சொல்கிறது. இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்து சர்க்கத்தை நிறைவு செய்கிறது. ஊர்வசியின் உடல் தனக்கே உரியதாக இருந்தும் அவள் மனம் வேறிடம் சென்றதை மித்ரன் பொறுக்கவில்லை; ஆகவே சாபத்துக்குக் காரணம் மனத்தால் செய்த குற்றம். ‘தீய நடத்தையுடையவளே’, ‘கெட்ட புத்தியுடையவளே’ என்ற கடுமையான விளிகள் அவன் சினத்தின் கடுமையைக் காட்டுகின்றன. ஆனால் சாபமும் கெடுவுடையது — ‘சிலகாலம்’ என்று; ஆகவே ஊர்வசி இறுதியில் தன் உலகுக்குத் திரும்புகிறாள். நகுஷனின் இந்திரப் பதவியும் நிலையற்றதாகவே இருந்தது; ஏனெனில் விருத்திரனைக் கொன்றதால் களைத்த இந்திரன் சிலகாலம் மட்டுமே தன் பதவியிலிருந்து விலகியிருந்தான். இவ்வாறு சாபங்களும் பதவிகளும் இன்பங்களும் எல்லாம் காலத்துக்கு உட்பட்டவையே என்பது சர்க்கத்தில் உள்ளுறையும் அறிவுரை. இந்த வம்சத்தைக் குறிப்பிடுவது ராமனின் கேட்போருக்கும் பொருத்தமானது — ஏனெனில் பின்னர் யயாதியின் கதையால் பொறுமையின் பெருமை காட்டப்படும்.

ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದು ದೀಪ್ತತೇಜಸ್ಸಿನ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಮಾನ್ಯರಾದ ಆ ದ್ವಿಜನೂ ರಾಜನೂ ದೇಹಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಮತ್ತೆ ದೇಹವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದರು?’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನ ರಾಮನು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಪರಸ್ಪರ ಶಾಪದಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದು ಆ ಧಾರ್ಮಿಕರೂ ತಪೋಧನರೂ ಆದ ರಾಜರ್ಷಿಯೂ ವಿಪ್ರರ್ಷಿಯೂ ವಾಯುರೂಪರಾದರು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಕಥೆಯ ಮುಂದಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದೇವಸಮ್ಮತೌ’ (ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಮಾನ್ಯರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವರು ಶಾಪದಿಂದಲೂ ತಮ್ಮ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳು ಅವರನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಧಾರ್ಮಿಕರು’, ‘ತಪೋಧನರು’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತೂ ಇಬ್ಬರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಆದರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕೋಪದಿಂದ ಶಾಪ ಕೊಡಲಾಯಿತು, ಆದರೂ ಅವರು ಸ್ವಭಾವತಃ ಧರ್ಮಿಷ್ಠರೇ. ವಾಯುಭಾವವೆಂದರೆ ದೇಹರಹಿತವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ಥಿತಿ; ಅದರಲ್ಲಿ ಚೇತನವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಸಾಧನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆ ವಸಿಷ್ಠನ ಮತ್ತು ನಿಮಿಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನದು, ಮುಂದಿನದರಲ್ಲಿ ನಿಮಿಯದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವುದರಿಂದ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಅತಿಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ದೇಹೌ’ (ದೇಹಗಳನ್ನು ತೊರೆದು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಪದಗಳು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತವೆ — ಅಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿಮಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಮಾನವಾದ ಆರಂಭವು ಕಥೆಯ ಎರಡು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಪದ ನಂತರವೂ ಅವರ ತಪಸ್ಸು ನಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ‘ತಪೋಧನರೇ’ ಎಂದು ರಾಮನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇಹನಾಶ ಆತ್ಮನಾಶವಲ್ಲ ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಶರೀರವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ತಂದೆಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಆ ಧರ್ಮಜ್ಞನು ದೇವದೇವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ವಾಯುರೂಪನಾಗಿಯೇ ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — “ಭಗವನ್, ಅಂಡಜನೇ, ದೇವದೇವ, ಮಹಾದೇವ, ನಾನು ನಿಮಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ವಿದೇಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೇನೆ, ವಾಯುರೂಪನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ದೇಹಹೀನರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಮಹಾದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರಭುವೇ, ದೇಹವಿಲ್ಲದವನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ಲೋಪವಾಗುತ್ತವೆ. ನನಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ದೇಹ ದೊರೆಯುವಂತೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.” ಆಗ ಅಮಿತಪ್ರಭನಾದ ಸ್ವಯಂಭು ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ, ನೀನು ಮಿತ್ರಾವರುಣರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು. ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅಲ್ಲಿಯೂ ನೀನು ಅಯೋನಿಜನಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವೆ; ಮಹಾಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಅಧೀನನಾಗಿ ನನ್ನ ಮಗನೇ ಆಗುವೆ.” ದೇವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಅವನು ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಬೇಗನೆ ವರುಣಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು.’ ‘ಅಂಡಜ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಪುತ್ರ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನೇ ಶರಣುಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ದೇಹದ ಮಹತ್ತ್ವ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳು, ಯಜ್ಞಗಳು, ತಪಸ್ಸು ದೇಹದಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಜ್ಞೆ ಎರಡು ಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಹೊಸ ದೇಹ, ಮತ್ತೆ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರತ್ವ. ಅಯೋನಿಜತ್ವವು ವಸಿಷ್ಠನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನ್ಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಧರ್ಮೇಣ ಮಹತಾ ಯುಕ್ತಃ’ (ಮಹಾಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಕುಲಪುರೋಹಿತತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ವಸಿಷ್ಠನ ದುಃಖವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಿಮಿಯ ಶಾಪವನ್ನು ನಿಷ್ಫಲವನ್ನಾಗಿಯೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಶಾಪ ಸತ್ಯವೇ, ಹಿಂದಿನ ದೇಹ ಮತ್ತೆ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಹೊಸ ದೇಹದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ದೇವತೆಗಳ ನ್ಯಾಯ — ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಮಾತನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಆರ್ತನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟುದು ವಸಿಷ್ಠನ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನೂ ತ್ವರೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವರುಣಾಲಯವೆಂದರೆ ಸಮುದ್ರ; ಅಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರಾವರುಣರ ತೇಜಸ್ಸಿತ್ತು.

‘ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರನೂ ವರುಣತ್ವವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ವರುಣನೊಡನೆ ಅವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ, ಕ್ಷೀರಸಮುದ್ರದೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಸುರೇಶ್ವರರಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಪ್ಸರೆಯಾದ ಊರ್ವಶಿಯು ಸಖಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದಳು. ರೂಪಸಂಪನ್ನಳಾದ, ವರುಣಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ವರುಣನಿಗೆ ಊರ್ವಶಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯ ಹರ್ಷ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆ ವರುಣನು ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಆ ಅಪ್ಸರಶ್ರೇಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸಂಗಮಕ್ಕಾಗಿ ಬಯಸಿದನು. ಆಗ ಅವಳು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತು ವರುಣನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — “ಸುರೇಶ್ವರನೇ, ನನ್ನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮಿತ್ರನು ಮೊದಲೇ ವರಿಸಿದ್ದಾನೆ.” ಕಂದರ್ಪನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ವರುಣನು ಹೇಳಿದನು — “ನಾನು ಈ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ದೇವನಿರ್ಮಿತವಾದ ಈ ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಸುಂದರ ನಿತಂಬವುಳ್ಳವಳೇ, ಸುವರ್ಣೆಯೇ, ನೀನು ಸಂಗಮವನ್ನು ಬಯಸದಿದ್ದರೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೀಗೆ ಬಿಟ್ಟು ನಾನು ಕೃತಕಾಮನಾಗುತ್ತೇನೆ.” ಲೋಕನಾಥನಾದ ಆ ವರುಣನ ಆ ಸವಿಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಊರ್ವಶಿಯು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಹೇಳಿದಳು — “ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆಯೇ ಆಗಲಿ; ನನ್ನ ಹೃದಯ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ, ನನ್ನ ಭಾವವೂ ನಿನ್ನ ಕಡೆಗೇ ಹೆಚ್ಚು; ಆದರೆ ಪ್ರಭುವೇ, ದೇಹ ಮಿತ್ರನದು.” ಊರ್ವಶಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ವರುಣನು ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುವ ಆ ಮಹಾ ಅದ್ಭುತವಾದ ರೇತಸ್ಸನ್ನು ಆ ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟನು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಹೊಸ ದೇಹದ ಬೀಜವನ್ನು ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಯಿತು — ಅಯೋನಿಜತ್ವದ ಉಪಾಯ ಇದೇ. ಊರ್ವಶಿ ಧರ್ಮಸಂಕಟದಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ — ದೇಹದಿಂದ ಮಿತ್ರನವಳು, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ವರುಣನವಳು; ಕುಂಭವೇ ಮಧ್ಯಮಾರ್ಗ. ‘ಪೂರ್ವಂ ವೃತಾ’ (ಮೊದಲೇ ವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳು) ಎಂಬ ಮಾತು ನಿಮಿ-ವಸಿಷ್ಠರ ಕಥೆಯ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಂತಿದೆ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲ ವರಣದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಕಲಹದ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು. ಮಿತ್ರಾವರುಣರು ಜೋಡಿದೇವತೆಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ತೇಜಸ್ಸೂ ಒಂದೇ ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತದೆ. ವರುಣನ ಕಾಮವು ದೇವತೆಗಳ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ದುರ್ಬಲವೆಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಅವನು ಬಲಾತ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಊರ್ವಶಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಲೋಕನಾಥತ್ವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದು. ಊರ್ವಶಿಯ ಮಾತು ಚತುರತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ವರುಣನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ದೇಹದಿಂದ ಮಿತ್ರನ ಕಡೆಗಿನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕುಂಭವು ‘ದೇವನಿರ್ಮಿತ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅದರ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮುನಿಗಳೂ ದಿವ್ಯರು. ಈ ಕುಂಭದಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯನೂ ವಸಿಷ್ಠನೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಅನಂತರ ಊರ್ವಶಿಯು ಮಿತ್ರದೇವನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಳು. ಬಹಳ ಕೋಪಗೊಂಡ ಮಿತ್ರನು ಆ ಊರ್ವಶಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ದುರಾಚಾರಿಣಿಯೇ, ನಾನು ಮೊದಲೇ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದ್ದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ತೊರೆದೆ, ಏಕೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪತಿಯನ್ನು ವರಿಸಿದೆ? ಈ ದುಷ್ಕೃತ್ಯದಿಂದ, ನನ್ನ ಕೋಪದಿಂದ ಕಲುಷಿತಳಾದ ನೀನು ಮನುಷ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿ ಕೆಲವು ಕಾಲ ವಾಸಿಸುವೆ. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಬುಧನ ಮಗನಾದ ರಾಜರ್ಷಿ, ಕಾಶಿರಾಜ ಪುರೂರವನಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು; ಅವನು ನಿನಗೆ ಪತಿಯಾಗುವನು.” ಆಗ ಅವಳು ಶಾಪದೋಷದಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಬುಧನ ಔರಸಪುತ್ರನಾದ ಪುರೂರವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು. ಅವನಿಗೆ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಆಯು ಎಂಬ ಮಗನು ಹುಟ್ಟಿದನು; ಅವನ ಮಗನು ಇಂದ್ರಸಮಾನಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ನಹುಷ — ವೃತ್ರನ ಮೇಲೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ತ್ರಿದಿವೇಶ್ವರನಾದ ಇಂದ್ರನು ಆಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದಾಗ ನೂರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಇಂದ್ರಪದವಿಯನ್ನು ಆಳಿದವನು. ಸುಂದರ ದಂತಗಳ, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬುಗಳ ಆ ಊರ್ವಶಿಯು ಆ ಶಾಪದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ವಾಸಿಸಿ, ಶಾಪವು ಕ್ಷಯಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಇಂದ್ರನ ಸಭೆಗೆ ತೆರಳಿದಳು.’ ಮಿತ್ರನ ಶಾಪವು ವಸಿಷ್ಠ-ನಿಮಿಯರ ಶಾಪದಂತೆಯೇ ಕೋಪದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ಚಂದ್ರವಂಶದ ಆರಂಭ — ಪುರೂರವ, ಆಯು, ನಹುಷ, ಮುಂದೆ ಯಯಾತಿ. ಹೀಗೆ ಶಾಪವೂ ಲೋಕಹಿತವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಂಶವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಯಯಾತಿಯ ಕಥೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ — ನಹುಷನ ಮಗನಾದ ಯಯಾತಿಯನ್ನು ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನವು ಪ್ರಯಾಗದ ಬಳಿಯ ಝೂಸೀ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದ್ದು ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಊರ್ವಶಿಯ ದೇಹ ತನ್ನದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಮಿತ್ರನು ಅವಳ ಮನೋಗತವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಪದ ಕಾರಣ ಮಾನಸಿಕ ಅಪರಾಧ. ‘ದುಷ್ಟಚಾರಿಣಿ’, ‘ದುರ್ಬುದ್ಧೇ’ ಎಂಬ ಕಠೋರ ಸಂಬೋಧನೆಗಳು ಅವನ ಕೋಪದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಶಾಪಕ್ಕೂ ಅವಧಿಯಿದೆ — ‘ಕಂಚಿತ್ ಕಾಲಮ್’ (ಕೆಲವು ಕಾಲ) ಎಂದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಊರ್ವಶಿ ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾಳೆ. ನಹುಷನ ಇಂದ್ರತ್ವವೂ ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ವೃತ್ರವಧೆಯಿಂದ ಆಯಾಸಗೊಂಡ ಇಂದ್ರನು ಕೆಲವು ಕಾಲ ಮಾತ್ರ ತನ್ನ ಪದದಿಂದ ದೂರವಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಶಾಪಗಳು, ಪದವಿಗಳು, ಸುಖಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಕಾಲಾಧೀನ ಎಂಬುದು ಸರ್ಗದ ಅಂತರ್ನಿಹಿತ ಉಪದೇಶ. ಈ ವಂಶದ ಉಲ್ಲೇಖ ರಾಮನ ಶ್ರೋತೃಗಳಿಗೂ ಪ್ರಸಂಗೋಚಿತ — ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಯಯಾತಿಯ ಕಥೆಯಿಂದ ಕ್ಷಮೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന ലക്ഷ്മണൻ കൈകൂപ്പി ദീപ്തതേജസ്വിയായ രാഘവനോടു ചോദിച്ചു: ‘കാകുത്സ്ഥാ, ദേവന്മാർക്കുപോലും ആദരണീയരായ ആ ദ്വിജനും രാജാവും ദേഹങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചശേഷം വീണ്ടും ദേഹം പ്രാപിച്ചതെങ്ങനെ?’ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനൻ രാമൻ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘പരസ്പരശാപത്താൽ ദേഹം വെടിഞ്ഞ്, ധാർമികരും തപോധനരുമായ ആ രാജർഷിയും വിപ്രർഷിയും വായുരൂപരായിത്തീർന്നു.’ ലക്ഷ്മണന്റെ ജിജ്ഞാസ കഥയുടെ അടുത്ത ഭാഗത്തിനു വഴിതുറക്കുന്നു. ‘ദേവസമ്മതൗ’ (ദേവന്മാർക്കു സമ്മതർ) എന്ന വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ശാപംകൊണ്ടും അവർക്കു തങ്ങളുടെ മഹത്ത്വം നഷ്ടപ്പെട്ടില്ല, ദേവന്മാർ അവരെ ആദരിച്ചിരുന്നു എന്നാണ്. ‘ധാർമികൗ’, ‘തപോധനൗ’ എന്ന രാമന്റെ വാക്കുകളും ഇരുവരോടുമുള്ള ആദരം കാണിക്കുന്നു — ക്രോധത്താൽ ശാപം നൽകിയെങ്കിലും സ്വഭാവംകൊണ്ട് അവർ ധർമിഷ്ഠർതന്നെ. വായുഭാവം എന്നാൽ ദേഹമില്ലാത്ത സൂക്ഷ്മാവസ്ഥ; അതിൽ ചേതനയുണ്ട്, എന്നാൽ കർമം ചെയ്യാൻ ഉപകരണമില്ല. ഇനി വസിഷ്ഠന്റെയും നിമിയുടെയും വെവ്വേറെ ഗതികൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഈ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠന്റേത്, അടുത്തതിൽ നിമിയുടേത്. ലക്ഷ്മണന്റെ ചോദ്യം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനശ്ലോകത്തെത്തന്നെ പിന്തുടരുന്നതിനാൽ രാമൻ ഇവിടെ കഥ അതിസംക്ഷിപ്തമായി വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിക്ഷിപ്യ ദേഹൗ’ (ദേഹങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്) എന്ന ചോദ്യത്തിലെ വാക്കുകൾ അടുത്ത സർഗത്തിലും ആവർത്തിക്കുന്നു — അവിടെ ലക്ഷ്മണൻ നിമിയെക്കുറിച്ചു ചോദിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെയും സമാനമായ തുടക്കം കഥയ്ക്കു രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശാപത്തിനുശേഷവും അവരുടെ തപസ്സു നശിച്ചില്ല, അതിനാൽ അവർ ‘തപോധനന്മാർ’തന്നെ എന്നു രാമൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു; ദേഹനാശം ആത്മനാശമല്ല എന്നും ഇതിൽ ധ്വനിക്കുന്നു.

‘മഹാതേജസ്വിയായ മഹാമുനി വസിഷ്ഠൻ ശരീരമില്ലാത്തവനായി, മറ്റൊരു ശരീരത്തിനായി അച്ഛനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അടുക്കലേക്കു ചെന്നു. ധർമജ്ഞനായ അദ്ദേഹം ദേവദേവന്റെ പാദങ്ങളിൽ വണങ്ങി, വായുരൂപനായിക്കൊണ്ട് പിതാമഹനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “ഭഗവാനേ, അണ്ഡജനായ ദേവദേവാ, മഹാദേവാ, നിമിയുടെ ശാപത്താൽ ഞാൻ ദേഹമില്ലാത്തവനായി, വായുരൂപനായിരിക്കുന്നു. ദേഹമില്ലാത്തവർക്കെല്ലാം വലിയ ദുഃഖമുണ്ടാകും; പ്രഭോ, ദേഹമില്ലാത്തവന്റെ എല്ലാ കർമങ്ങളും മുടങ്ങിപ്പോകുന്നു. മറ്റൊരു ദേഹം ലഭിക്കാൻ അങ്ങ് അനുഗ്രഹിക്കണം.” അപ്പോൾ അളവറ്റ പ്രഭയുള്ള സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവ് അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: “മഹായശസ്വീ, നീ മിത്രാവരുണന്മാരുടെ തേജസ്സിൽ പ്രവേശിക്കുക. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, അവിടെയും നീ യോനിയിൽനിന്നല്ലാതെ ജനിക്കും; മഹത്തായ ധർമത്തോടുകൂടിയവനായി നീ വീണ്ടും എന്റെ പുത്രനായിത്തീരും.” ദേവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം പിതാമഹനെ വണങ്ങി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് വേഗം വരുണാലയത്തിലേക്കു പോയി.’ ‘അണ്ഡജ’ എന്ന സംബോധന ഹിരണ്യഗർഭമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിൽനിന്നു ജനിച്ച ബ്രഹ്മാവിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വസിഷ്ഠൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസപുത്രനാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹം അച്ഛനെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ദേഹത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — ധർമകർമങ്ങളും യജ്ഞങ്ങളും തപസ്സും ദേഹംകൊണ്ടുമാത്രമേ സാധിക്കൂ. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞ രണ്ടു ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു — പുതിയ ദേഹവും വീണ്ടും ബ്രഹ്മപുത്രത്വവും. അയോനിജത്വം വസിഷ്ഠന്റെ മഹത്ത്വം സംരക്ഷിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം സാധാരണജന്മത്തിലൂടെ ജനിക്കുന്നില്ല. ‘ധർമേണ മഹതാ യുക്തഃ’ (മഹത്തായ ധർമത്തോടു കൂടിയവൻ) എന്ന വാക്കിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവിയിലെ കുലപുരോഹിതസ്ഥാനം സൂചിതമാണ്. ബ്രഹ്മാവ് വസിഷ്ഠന്റെ ദുഃഖം അവഗണിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ നിമിയുടെ ശാപം നിഷ്ഫലമാക്കുന്നുമില്ല — ശാപം സത്യംതന്നെ, പഴയ ദേഹം വീണ്ടും ലഭിക്കുന്നില്ല; പുതിയ ദേഹത്തിനുള്ള ഉപായം മാത്രം നൽകപ്പെടുന്നു. ഇതാണു ദേവന്മാരുടെ നീതി — മറ്റൊരാളുടെ വാക്ക് അവർ മിഥ്യയാക്കുന്നില്ല, എങ്കിലും ആർത്തനെ രക്ഷിക്കുന്നു. പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു വേഗം പോകുന്നത് വസിഷ്ഠന്റെ ശ്രദ്ധയും തിടുക്കവും കാണിക്കുന്നു. വരുണാലയം സമുദ്രമാണ്; അവിടെയായിരുന്നു മിത്രാവരുണന്മാരുടെ തേജസ്സ്.

‘അതേ സമയത്ത് മിത്രനും വരുണനോടൊപ്പം വരുണന്റെ അധികാരം പാലിച്ചുകൊണ്ട്, ക്ഷീരസമുദ്രത്തോടൊപ്പം ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് അവിടെ കഴിയുകയായിരുന്നു. ആ സമയത്തുതന്നെ അപ്സരശ്രേഷ്ഠയായ ഉർവശി സഖിമാരോടൊപ്പം യദൃച്ഛയാ ആ സ്ഥലത്തു വന്നെത്തി. രൂപവതിയായ അവൾ വരുണാലയത്തിൽ ക്രീഡിക്കുന്നതു കണ്ട് ഉർവശിയെച്ചൊല്ലി വരുണനിൽ അത്യധികമായ ഹർഷം ആവേശിച്ചു. താമരയിതൾപോലെ കണ്ണുകളുള്ളവളും പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ളവളുമായ ആ അപ്സരശ്രേഷ്ഠയെ വരുണൻ സംഗമത്തിനായി ക്ഷണിച്ചു. അപ്പോൾ അവൾ കൈകൂപ്പിനിന്നു വരുണനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: “ദേവേശ്വരാ, മിത്രൻ നേരിട്ട് എന്നെ മുമ്പേ വരിച്ചുകഴിഞ്ഞു.” കാമബാണമേറ്റു പീഡിതനായ വരുണൻ പറഞ്ഞു: “ദേവന്മാർ നിർമിച്ച ഈ കുംഭത്തിൽ ഞാൻ എന്റെ ഈ തേജസ്സ് ഉപേക്ഷിക്കാം. സുന്ദരിയായ വരവർണിനീ, നിനക്കു സംഗമം ഇഷ്ടമല്ലെങ്കിൽ നിന്നെ ഉദ്ദേശിച്ച് ഇങ്ങനെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഞാൻ കൃതാർഥനാകാം.” ലോകനാഥനായ ആ വരുണന്റെ മധുരമായ വാക്കു കേട്ട് ഉർവശി അത്യന്തം പ്രീതയായി പറഞ്ഞു: “അങ്ങനെയാകട്ടെ; എന്റെ ഹൃദയം അങ്ങയിലാണ്; അങ്ങയോടുള്ള എന്റെ അനുരാഗവും അധികമാണ്; എന്നാൽ പ്രഭോ, ദേഹം മിത്രന്റേതാണ്.” ഉർവശി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വരുണൻ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിക്കു തുല്യം ശോഭിക്കുന്ന, മഹത്തും അദ്ഭുതവുമായ ആ രേതസ്സ് ആ കുംഭത്തിൽ നിക്ഷേപിച്ചു.’ ഇവിടെ വസിഷ്ഠന്റെ പുതിയ ദേഹത്തിന്റെ ബീജം കുംഭത്തിൽ നിക്ഷിപ്തമായി — അയോനിജത്വത്തിന്റെ ഉപായം ഇതാണ്. ഉർവശി ഒരു ധർമസങ്കടത്തിലാണ് — ദേഹംകൊണ്ടു മിത്രന്റേത്, മനസ്സുകൊണ്ടു വരുണന്റേത്; കുംഭം മാത്രമാണു മധ്യമാർഗം. ‘പൂർവം വൃതാ’ (മുമ്പേ വരിക്കപ്പെട്ടവൾ) എന്ന വാക്ക് നിമി-വസിഷ്ഠകഥയുടെ ഒരു പ്രതിധ്വനിപോലെയാണ് — അവിടെയും മുമ്പേ വരിച്ചതിനെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രശ്നമായിരുന്നു കലഹത്തിന്റെ മൂലം. മിത്രാവരുണന്മാർ ഇരട്ടദേവതകളാണ്; അതിനാൽ ഇരുവരുടെയും തേജസ്സ് ഒരേ കുംഭത്തിൽ ചേരുന്നു. വരുണന്റെ കാമം ദേവന്മാരുടെപോലും ഇന്ദ്രിയദൗർബല്യം കാണിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ബലാൽക്കാരം ചെയ്യുന്നില്ല, ഉർവശിയുടെ ഇച്ഛയെ മാനിക്കുന്നു — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലോകനാഥത്വത്തിനു ചേർന്നതാണ്. ഉർവശിയുടെ വാക്കുകൾ ചാതുര്യം നിറഞ്ഞതാണ് — മനസ്സുകൊണ്ടു വരുണനെ സ്വീകരിക്കുന്നു, ദേഹംകൊണ്ടു മിത്രനോടുള്ള ധർമം പാലിക്കുന്നു. ‘ദേവനിർമിതം’ എന്ന വിശേഷണം കുംഭത്തിന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അതിൽ ജനിച്ച മുനിമാരും ദിവ്യരാണ്. ഈ കുംഭത്തിൽനിന്ന് അഗസ്ത്യനും വസിഷ്ഠനും ജനിക്കുന്നത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു.

‘പിന്നീട് ഉർവശി മിത്രദേവൻ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്കു ചെന്നു. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ മിത്രൻ ഉർവശിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “ദുഷ്ടചാരിണീ, ഞാൻ മുമ്പേ ക്ഷണിച്ചിരുന്ന നീ എന്തിന് എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു? എന്തിനു മറ്റൊരുവനെ പതിയായി വരിച്ചു? ഈ ദുഷ്കൃത്യം നിമിത്തം, എന്റെ ക്രോധത്താൽ കളങ്കിതയായ നീ മനുഷ്യലോകത്തു ചെന്ന് കുറെക്കാലം വസിക്കും. ദുർബുദ്ധീ, ബുധന്റെ പുത്രനും രാജർഷിയും കാശിരാജാവുമായ പുരൂരവസ്സിന്റെ അടുക്കലേക്കു ചെല്ലുക; അവൻ നിന്റെ ഭർത്താവാകും.” അങ്ങനെ ശാപദോഷത്താൽ അവൾ പ്രതിഷ്ഠാനത്തിൽ ബുധന്റെ ഔരസപുത്രനായ പുരൂരവസ്സിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു. അദ്ദേഹത്തിനു പിന്നീട് ശ്രീമാനും മഹാബലവാനുമായ ആയു എന്ന പുത്രൻ ജനിച്ചു; ആയുവിന്റെ പുത്രനായിരുന്നു ഇന്ദ്രതുല്യമായ ദ്യുതിയുള്ള നഹുഷൻ — വൃത്രന്റെമേൽ വജ്രം പ്രയോഗിച്ചശേഷം ത്രിദിവേശ്വരനായ ഇന്ദ്രൻ തളർന്നിരുന്നപ്പോൾ ഒരു ലക്ഷം വർഷം ഇന്ദ്രപദം ഭരിച്ചവൻ. മനോഹരമായ ദന്തങ്ങളും സുന്ദരമായ കണ്ണുകളും ഭംഗിയുള്ള പുരികങ്ങളുമുള്ള ആ ഉർവശി ആ ശാപത്താൽ ഭൂമിയിൽ വന്ന് അനേകവർഷം വസിച്ചു; ശാപം ക്ഷയിച്ചപ്പോൾ വീണ്ടും ഇന്ദ്രസഭയിലേക്കു മടങ്ങി.’ മിത്രന്റെ ശാപം വസിഷ്ഠന്റെയും നിമിയുടെയും ശാപങ്ങൾക്കു സമാനമാണ് — ക്രോധത്തിൽനിന്നുതന്നെ ജനിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം ചന്ദ്രവംശത്തിന്റെ ആരംഭമാണ് — പുരൂരവസ്സ്, ആയു, നഹുഷൻ, തുടർന്ന് യയാതി. അങ്ങനെ ശാപംപോലും ലോകഹിതത്തിനായി പരിണമിക്കുന്നു. ഈ വംശവർണനയിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന യയാതികഥയ്ക്കു പശ്ചാത്തലം ഒരുക്കപ്പെടുന്നു — നഹുഷപുത്രനായ യയാതി അമ്പത്തെട്ടാം സർഗത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രതിഷ്ഠാനം പ്രയാഗയ്ക്കടുത്തുള്ള ഝൂസിയാണെന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ പറയുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; അതു സർഗം സമാപിപ്പിക്കുന്നു. ഉർവശിയുടെ ദേഹം തന്റേതായിരുന്നിട്ടും അവളുടെ മനോഗതം മിത്രൻ സഹിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ ശാപത്തിന്റെ കാരണം മാനസികമായ അപരാധമാണ്. ‘ദുഷ്ടചാരിണീ’, ‘ദുർബുദ്ധീ’ എന്നീ കഠിനമായ സംബോധനകൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ തീവ്രത കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ശാപത്തിനും ഒരു അവധിയുണ്ട് — ‘കുറെക്കാലം’ എന്ന്; അതിനാൽ ഉർവശി ഒടുവിൽ സ്വലോകത്തേക്കു മടങ്ങിവരുന്നു. നഹുഷന്റെ ഇന്ദ്രപദവും ക്ഷണികമായിരുന്നു; വൃത്രവധംകൊണ്ടു തളർന്ന ഇന്ദ്രൻ കുറെക്കാലം മാത്രമാണു സ്വപദത്തിൽനിന്ന് അകന്നുനിന്നത്. ഇങ്ങനെ ശാപങ്ങളും പദവികളും സുഖങ്ങളും എല്ലാം കാലത്തിന് അധീനമാണെന്നതാണ് ഈ സർഗത്തിൽ അന്തർലീനമായ ഉപദേശം. ഈ വംശത്തിന്റെ പരാമർശം രാമന്റെ ശ്രോതാക്കൾക്കും സന്ദർഭോചിതമാണ് — കാരണം ഇനി യയാതിയുടെ കഥയിലൂടെ ക്ഷമയുടെ മഹത്ത്വം പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെടാൻ പോകുന്നു.

Hearing Rāma's words, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, joined his palms and said to Rāghava of blazing splendour, "Kākutstha, when those two, the brahmin and the king, both honoured by the gods, had laid down their bodies, how did they come to have bodies again?" His curiosity carried the story forward. That they were "honoured by the gods" shows that even the curse had not destroyed their greatness. The mighty Rāma, delight of the Ikṣvākus, answered that bull among men: "Having given up their bodies through each other's curse, those two righteous ascetics, the king and the brahmin seer, became wind." By calling them righteous and rich in austerity Rāma showed his respect for both: they had cursed in anger, but they were still righteous by nature, and their austerity had not been lost. To become wind is to exist without a body in a subtle state, aware but with no means of acting; and it is hinted that the loss of the body is not the loss of the self. The two took separate paths, Vasiṣṭha's told in this sarga and Nimi's in the next, and Lakṣmaṇa's question here will be echoed at the start of the next sarga when he asks about Nimi, so that the tale falls into two matching halves.

"Bodiless," Rāma went on, "the great sage Vasiṣṭha of mighty splendour went to his father Brahmā to ask for another body. That knower of dharma, now only wind, saluted the feet of the god of gods and said to the Grandsire, 'Lord, God of gods, great god, born of the Golden Egg, by Nimi's curse I have become bodiless; I have become wind. All who lack a body suffer greatly, lord, for without a body every work is lost. Be gracious, so that I may have another body.' Then self-born Brahmā of boundless splendour said to him, 'Enter the seed of Mitra and Varuṇa, you of great renown. There too, best of brahmins, you will be born not from a womb, and endowed with great dharma you will again become my son.' At the god's words Vasiṣṭha saluted the Grandsire, walked round him reverently, and hurried to the abode of Varuṇa." Vasiṣṭha was Brahmā's mind-born son, so it was to his father that he turned for refuge, and he hurried away full of faith. How much the body matters is plain here: rites, sacrifices and austerities can only be carried out in a body. Brahmā's answer gave him two things, a new body and renewed sonship to Brahmā, and his birth not from a womb preserved his greatness, while "endowed with great dharma" hints at his future as the family priest. Brahmā did not ignore his suffering, yet he did not cancel Nimi's curse either: the curse held, and the old body was not restored; only the way to a new body was given. That is the justice of the gods: they do not make another's word false, but they protect those in distress. Varuṇa's abode is the ocean, where the power of Mitra and Varuṇa lay.

"At that very time," Rāma continued, "Mitra too was sharing the office of Varuṇa, attended by the Ocean of Milk and honoured by the lords of the gods. And just then Urvaśī, greatest of the apsarases, happened to come to that place with her companions. Seeing her in all her beauty, sporting in Varuṇa's realm, Varuṇa was filled with delight, and he asked the lotus-eyed apsaras, whose face was like the full moon, to lie with him. She stood before him with joined palms and said, 'Lord of the gods, Mitra himself has already chosen me.' Pierced by the arrows of love, Varuṇa said, 'Then I will release my seed into this pot made by the gods. If you do not wish for union, fair-hipped and lovely one, I shall release it thinking of you, and so I shall have my desire.' Hearing those fair words of Varuṇa, lord of the world, Urvaśī was delighted. 'Let it be as you wish,' she said. 'My heart is fixed on you, and my love for you is the greater; but my body, lord, belongs to Mitra.' At her words he released into that pot his great and wondrous seed, bright as blazing fire." So the seed of Vasiṣṭha's new body was laid in the pot, and this was how he would be born without a womb. Mitra and Varuṇa are a paired deity, which is why the power of both met in a single pot, and because the pot was made by the gods the sages born from it were divine as well. Urvaśī was caught between two claims, her body pledged to Mitra and her heart given to Varuṇa, and the pot was the middle way; her answer was shrewd, accepting Varuṇa in her heart while keeping faith with Mitra in body. Her "already chosen" echoes the tale of Nimi and Vasiṣṭha, where too a prior choosing was at the root of the quarrel. Varuṇa's desire shows that even the gods' senses are weak, yet he used no force and respected her wishes, as befits a lord of the world. The next sarga tells how Agastya and Vasiṣṭha were born from this pot.

"Then Urvaśī went to where the god Mitra was, and Mitra said to her in great anger, 'I invited you first, wicked woman. Why did you forsake me and choose another husband? For this misdeed, stained by my wrath, you shall go down to the world of men and live there for a time. Go to the royal sage Purūravas, son of Budha, king of Kāśī, foolish one; he shall be your husband.' And so, through the curse, she went to Purūravas, Budha's own son, at Pratiṣṭhāna. To him was born a glorious son of great strength, Āyu, and Āyu's son was Nahuṣa, splendid as Indra, who ruled as Indra for a hundred thousand years when the lord of heaven was exhausted after hurling his thunderbolt at Vṛtra. Through that curse the fair-browed Urvaśī, with her lovely teeth and lovely eyes, went down to earth and lived there for many years, and when the curse was spent she returned to Indra's hall." Mitra's curse, like those of Vasiṣṭha and Nimi, was born of anger. He could not bear what was in Urvaśī's heart, though her body had been his, so the offence he punished was of the mind, and his harsh words, "wicked woman", "foolish one", show how fierce his anger was. Yet the curse had a limit, "for a time", and in the end Urvaśī went home. And its fruit was the beginning of the lunar dynasty, Purūravas, Āyu, Nahuṣa and after them Yayāti; so even a curse turned to the good of the world. Nahuṣa's rule as Indra was also only for a time, while Indra, wearied by slaying Vṛtra, was away from his seat. The underlying lesson of the sarga is that curses, high offices and joys are all subject to time. This genealogy prepares for the story of Nahuṣa's son Yayāti, told in the fifty-eighth sarga, which will show the greatness of forgiveness.