रामः अवदत् — ‘लक्ष्मण, एषः नृगशापस्य विस्तरः मया अभिहितः। यदि ते श्रवणे श्रद्धा अस्ति, तर्हि इह अपराम् अपि कथां शृणु।’ रामेण एवम् उक्तः सौमित्रिः पुनः अब्रवीत् — ‘नृप, आश्चर्यभूतानां कथानां श्रवणे मम तृप्तिः नास्ति।’ लक्ष्मणेन एवम् उक्तः इक्ष्वाकुनन्दनः रामः परमधर्मिष्ठां कथां व्याहर्तुम् उपचक्रमे — ‘महात्मनाम् इक्ष्वाकूणां वंशे निमिः नाम राजा आसीत्; सः इक्ष्वाकोः द्वादशः पुत्रः, वीर्ये धर्मे च परिनिष्ठितः। सः वीर्यसम्पन्नः राजा गौतमस्य आश्रमस्य अभ्याशे देवपुरोपमं पुरं निवेशयामास। यत्र महायशाः राजर्षिः निमिः निवेशं चक्रे, तस्य पुरस्य सुकृतं नाम वैजयन्तम् इति श्रुतम्।’ लक्ष्मणस्य कथाश्रवणेच्छा न केवलं कुतूहलम्; पूर्वसर्गे रामस्य शोकः इव, अत्र अपि कथाभिः तस्य मनः विनोद्यते। हिन्दीभाष्ये पादटिप्पण्यां उक्तं — भागवतविष्णुपुराणयोः इक्ष्वाकोः शतं पुत्राः, तेषु निमिः प्रधानः; अत्र तु द्वादशः इति, सम्भवतः अवस्थाक्रमेण। वैजयन्तम् इति नाम इन्द्रस्य प्रासादस्य नाम्ना सदृशम्, अतः नगरस्य शोभा देवपुर्याः तुल्या इति सूच्यते। गौतमाश्रमस्य समीपे नगरनिवेशः अग्रे गौतमस्य यज्ञे प्रवेशस्य कारणं भवति। अस्याः कथायाः प्रयोजनम् — मिथिलावंशस्य, अतः सीतायाः अपि पूर्वजस्य उत्पत्तिः वर्णयितुम्।

‘सुमहत् पुरं निवेश्य तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना — “पितुः मनः प्रह्लादयन् दीर्घसत्रेण यजेयम्” इति। ततः मनोः सुतं पितरम् इक्ष्वाकुम् आमन्त्र्य सः पूर्वं ब्रह्मर्षिसत्तमं वसिष्ठं वरयामास। अनन्तरं सः राजर्षिः इक्ष्वाकुनन्दनः निमिः अत्रिम्, अङ्गिरसं, तपोनिधिं भृगुं च वव्रे। तदा वसिष्ठः राजर्षिसत्तमं निमिम् उवाच — “अहं पूर्वम् इन्द्रेण वृतः; अतः यावत् तस्य यज्ञः न समाप्यते, तावत् अन्तरं प्रतिपालय।” अनन्तरं महाविप्रः गौतमः आगत्य तत् स्थानं प्रत्यपूरयत्; महातेजाः वसिष्ठः अपि इन्द्रयज्ञम् अकरोत्। नराधिपः राजा निमिः तु तान् विप्रान् समानीय स्वपुरस्य समीपे हिमवतः पार्श्वे अयजत्; पञ्चवर्षसहस्राणि राजा दीक्षाम् अकरोत्।’ अत्र विवादस्य बीजम् — वसिष्ठः प्रतीक्षां याचते, निमिः तु न प्रतीक्षते। दीर्घसत्रस्य पञ्चसहस्रवर्षपर्यन्तं विस्तारः तस्य महत्त्वं दर्शयति; कुलपुरोहितस्य अभावे अपि यज्ञः न विलम्बितः। गौतमस्य आश्रमः समीपे एव आसीत्, अतः सः सहजतया तत् स्थानं पूरयितुं शक्तवान्। निमेः दृष्ट्या पितुः प्रीतिः एव मुख्यम्, कालस्य विलम्बः असह्यः; वसिष्ठस्य दृष्ट्या कुलपुरोहितस्य अधिकारः अतिक्रान्तः। उभयोः अपि पक्षः किञ्चित् न्याय्यः, अतः एव परिणामः दुःखदः। अत्रिः, अङ्गिराः, भृगुः इति महर्षयः अपि वृताः, अतः वसिष्ठस्य अभावे अपि यज्ञः शास्त्रीयः एव। तथापि कुलपुरोहितस्य प्रथमं वरणं कृत्वा पुनः अन्येन तस्य स्थानपूरणम् इति क्रमः वसिष्ठस्य मानं स्पृशति।

‘इन्द्रयज्ञस्य अवसाने अनिन्दितः भगवान् ऋषिः वसिष्ठः होत्रं कर्तुं राज्ञः सकाशम् आगतः। तत् अन्तरं स्वस्थानं गौतमेन अभिपूरितम् अपश्यत्; ततः ब्रह्मणः सुतः वसिष्ठः महता कोपेन आविष्टः। राज्ञः दर्शनम् आकाङ्क्षन् सः मुहूर्तं समुपाविशत्; तस्मिन् अहनि तु राजर्षिः निद्रया भृशम् अपहृतः आसीत्। ततः राजर्षेः अदर्शनेन महात्मनः वसिष्ठस्य मन्युः प्रादुरासीत्; सः व्याहर्तुम् उपचक्रमे — “पार्थिव, यस्मात् त्वं माम् अवज्ञाय अन्यं वृतवान्, तस्मात् तव देहः चेतनेन विनाभूतः अचेतनः भविष्यति।”’ अत्र नृगकथया सह साम्यं दृश्यते — तत्र अपि राज्ञः अदर्शनं शापस्य कारणम्, अत्र अपि। रामः क्रमशः एते कथे कथयति, यतः उभयोः उपदेशः एकः — राज्ञः द्वारम् आगतं मा निराशं कुरु। वसिष्ठस्य क्रोधः द्विगुणः — एकः स्वस्थानस्य अपहरणात्, अपरः दर्शनस्य अलाभात्। निद्रा राज्ञः दोषः न आसीत्, किन्तु क्रुद्धस्य मुनेः दृष्ट्या सा अपि अवज्ञा इव प्रतिभाति। शापस्य रूपम् अपराधस्य अनुरूपम् — यः माम् अवजानाति, तस्य देहः एव चेतनां त्यजेत्। निद्रितस्य राज्ञः शयनम् अपि तस्य अचेतनस्य देहस्य पूर्वरूपम् इव — अतः शापः दृश्यस्य स्थितेः एव स्थायिरूपम्। ब्रह्मणः पुत्रस्य अपि क्रोधः अनियन्त्रितः इति कविः निष्पक्षतया वर्णयति।

‘ततः प्रबुद्धः राजा उदाहृतं शापं श्रुत्वा क्रोधमूर्च्छितः सन् ब्रह्मयोनिं वसिष्ठम् उवाच — “अजानतः शयानस्य मम उपरि त्वं क्रोधेन कलुषीकृतः सन् अपरं यमदण्डम् इव शापाग्निम् उक्तवान्। तस्मात् ब्रह्मर्षे, तव अपि सः सुचिरप्रख्यः चिरकालं शोभमानः देहः चेतनेन विनाकृतः भविष्यति, अत्र संशयः नास्ति।” इति तदानीं रोषवशात् उभौ नृपद्विजेन्द्रौ अन्योन्यं शपितौ सहसा एव विदेहौ बभूवतुः; तौ तत्तुल्याधिगतप्रभाववन्तौ — ब्रह्मणा तुल्यं प्रभावं प्राप्तवन्तौ आस्ताम्।’ निमेः प्रतिशापे तर्कः अस्ति — अज्ञानकृतः अपराधः शापार्हः न। किन्तु सः अपि क्रोधमूर्च्छितः सन् वदति, अतः उभयोः अपि क्रोधः एव विनाशस्य मूलम्। ‘विदेह’ इति शब्दः अत्र द्विविधः — देहरहितः, अग्रे च विदेहराज्यस्य नाम। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्ते रचितः, सर्गस्य समाप्तिं सूचयति। अस्याः कथायाः अग्रिमः भागः — कथं तौ पुनः देहं लेभाते — अग्रिमयोः सर्गयोः वर्ण्यते। शापप्रतिशापयोः एषा परम्परा दर्शयति यत् क्रोधः क्रोधम् एव जनयति, क्षमा एव तस्य निवर्तिका — एषः विषयः अग्रे ययातिकथायां स्पष्टीक्रियते।

రాముడు అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, ఇది నృగశాపపు వివరం, నేను చెప్పాను. నీకు వినడంలో శ్రద్ధ ఉంటే ఇక్కడ మరొక కథ కూడా విను.’ రాముడు ఇలా అనగా సౌమిత్రి మళ్ళీ అన్నాడు — ‘రాజా, ఆశ్చర్యకరమైన కథలు వినడంలో నాకు తృప్తి కలగదు.’ లక్ష్మణుడు ఇలా అనగా ఇక్ష్వాకునందనుడైన రాముడు పరమ ధర్మమయమైన కథను చెప్పడం ప్రారంభించాడు — ‘మహాత్ములైన ఇక్ష్వాకుల వంశంలో నిమి అనే రాజు ఉండేవాడు; అతడు ఇక్ష్వాకుని పన్నెండవ కుమారుడు, పరాక్రమంలోనూ ధర్మంలోనూ సుస్థిరుడు. పరాక్రమసంపన్నుడైన ఆ రాజు గౌతముని ఆశ్రమ సమీపంలో దేవపురి వంటి నగరాన్ని నిర్మించాడు. మహాకీర్తిమంతుడైన రాజర్షి నిమి నివాసం ఏర్పరచుకొన్న ఆ నగరానికి వైజయంతం అనే చక్కని పేరు ఉందని వింటున్నాం.’ కథ వినాలనే లక్ష్మణుని కోరిక కేవలం కుతూహలం కాదు; గత సర్గలలోని రాముని శోకం దృష్ట్యా, ఇక్కడ కూడా కథల ద్వారా అతని మనస్సుకు ఊరట కలిగించబడుతోంది. హిందీ భాష్యపు పాదటిప్పణిలో ఇలా ఉంది — భాగవతం, విష్ణుపురాణాలలో ఇక్ష్వాకునికి వందమంది కుమారులు, వారిలో నిమి ప్రధానుడు; ఇక్కడ మాత్రం పన్నెండవవాడు అని ఉంది, బహుశా వయస్సు క్రమంలో. వైజయంతం అనే పేరు ఇంద్రుని ప్రాసాదం పేరును పోలి ఉంది; అందువల్ల నగరపు శోభ దేవపురితో సమానమని సూచించబడుతోంది. గౌతమాశ్రమ సమీపంలో నగరం నిర్మించడం ముందు గౌతముడు యజ్ఞంలో ప్రవేశించడానికి కారణమవుతుంది. ఈ కథ ప్రయోజనం — మిథిలా వంశపు, అంటే సీత పూర్వీకుని కూడా, పుట్టుకను వర్ణించడం.

‘ఎంతో గొప్ప నగరాన్ని నిర్మించిన తరువాత అతనికి ఒక ఆలోచన కలిగింది — “తండ్రి మనస్సును సంతోషపెడుతూ దీర్ఘసత్రంతో యజ్ఞం చేయాలి” అని. అప్పుడు మనువు కుమారుడైన తన తండ్రి ఇక్ష్వాకుని అనుమతి తీసుకొని, అతడు మొదట బ్రహ్మర్షిశ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుని ఋత్విక్కుగా వరించాడు. తరువాత ఇక్ష్వాకునందనుడైన ఆ రాజర్షి నిమి అత్రినీ, అంగిరసునీ, తపోనిధి అయిన భృగువునూ వరించాడు. అప్పుడు వసిష్ఠుడు రాజర్షిశ్రేష్ఠుడైన నిమితో అన్నాడు — “నన్ను ఇంద్రుడు ముందే వరించాడు; అందువల్ల అతని యజ్ఞం పూర్తయ్యేదాకా కొంతకాలం ఆగు.” తరువాత మహావిప్రుడైన గౌతముడు వచ్చి ఆ స్థానాన్ని భర్తీ చేశాడు; మహాతేజస్వి అయిన వసిష్ఠుడు కూడా ఇంద్రుని యజ్ఞం చేయించాడు. నరాధిపుడైన నిమి మాత్రం ఆ విప్రులను సమీకరించి తన నగర సమీపంలో హిమవత్పర్వతపు పక్కన యజ్ఞం చేశాడు; ఐదువేల సంవత్సరాలు రాజు దీక్షలో ఉన్నాడు.’ ఇక్కడే వివాదానికి బీజం — వసిష్ఠుడు ఆగమని అడుగుతున్నాడు, నిమి మాత్రం ఆగడం లేదు. దీర్ఘసత్రం ఐదువేల సంవత్సరాల పర్యంతం విస్తరించడం దాని గొప్పతనాన్ని చూపిస్తుంది; కులపురోహితుడు లేకపోయినా యజ్ఞం ఆలస్యం కాలేదు. గౌతముని ఆశ్రమం సమీపంలోనే ఉంది, అందువల్ల అతడు సులభంగా ఆ స్థానాన్ని భర్తీ చేయగలిగాడు. నిమి దృష్టిలో తండ్రి ప్రీతే ముఖ్యం, కాలవిలంబనం అసహ్యం; వసిష్ఠుని దృష్టిలో కులపురోహితుని అధికారం అతిక్రమించబడింది. ఇద్దరి పక్షంలోనూ కొంత న్యాయం ఉంది, అందుకే పరిణామం దుఃఖకరమైనది. అత్రి, అంగిరసుడు, భృగువు వంటి మహర్షులు కూడా వరించబడ్డారు, అందువల్ల వసిష్ఠుడు లేకపోయినా యజ్ఞం శాస్త్రీయమైనదే. అయినా కులపురోహితుని మొదట వరించి, మళ్ళీ మరొకరితో అతని స్థానాన్ని భర్తీ చేయడం అనే క్రమం వసిష్ఠుని గౌరవాన్ని తాకుతుంది.

‘ఇంద్రయజ్ఞం ముగిసిన తరువాత నిందారహితుడైన పూజ్య ఋషి వసిష్ఠుడు హోతగా వ్యవహరించడానికి రాజు దగ్గరకు వచ్చాడు. ఆ మధ్యకాలంలో తన స్థానాన్ని గౌతముడు భర్తీ చేసినట్లు చూశాడు; దాంతో బ్రహ్మ కుమారుడైన వసిష్ఠుడు మహాకోపంతో నిండిపోయాడు. రాజు దర్శనం కోరుతూ అతడు కొద్దిసేపు కూర్చున్నాడు; ఆ రోజు మాత్రం రాజర్షి గాఢనిద్రలో మునిగి ఉన్నాడు. అప్పుడు రాజర్షి దర్శనం లభించకపోవడంతో మహాత్ముడైన వసిష్ఠునికి కోపం వచ్చింది; అతడు ఇలా పలకడం ప్రారంభించాడు — “రాజా, నీవు నన్ను అవమానించి మరొకరిని వరించావు కాబట్టి, నీ దేహం చైతన్యం లేనిదై అచేతనమవుతుంది.”’ ఇక్కడ నృగుని కథతో సామ్యం కనిపిస్తుంది — అక్కడ కూడా రాజు దర్శనం ఇవ్వకపోవడమే శాపానికి కారణం, ఇక్కడ కూడా. రాముడు ఈ రెండు కథలనూ వరుసగా చెపుతున్నాడు, ఎందుకంటే రెండిటి ఉపదేశం ఒక్కటే — రాజద్వారానికి వచ్చినవారిని నిరాశపరచకు. వసిష్ఠుని కోపం రెట్టింపు — ఒకటి తన స్థానం అపహరించబడినందుకు, మరొకటి దర్శనం లభించనందుకు. నిద్ర రాజు దోషం కాదు; కానీ కోపించిన మునికి అది కూడా అవమానం లాగానే తోస్తుంది. శాపపు రూపం అపరాధానికి తగినది — నన్ను అవమానించినవాని దేహమే చైతన్యాన్ని వదలాలి. నిద్రిస్తున్న రాజు శయనం కూడా అతని అచేతన దేహానికి పూర్వరూపం వంటిది — అందువల్ల శాపం కనిపిస్తున్న స్థితికే శాశ్వతరూపం ఇస్తుంది. బ్రహ్మ కుమారుని కోపం కూడా అదుపు తప్పిందని కవి నిష్పక్షపాతంగా వర్ణిస్తున్నాడు.

‘అప్పుడు మేల్కొన్న రాజు పలికిన శాపాన్ని విని, కోపంతో మూర్ఛితుడై బ్రహ్మయోని అయిన వసిష్ఠునితో ఇలా అన్నాడు — “ఏమీ తెలియకుండా నిద్రిస్తున్న నాపై నీవు కోపంతో కలుషితుడవై మరొక యమదండం లాంటి శాపాగ్నిని పలికావు. అందువల్ల బ్రహ్మర్షీ, చిరకాలంగా ప్రసిద్ధమై ఎంతోకాలం శోభిస్తున్న నీ దేహం కూడా చైతన్యం లేనిదవుతుంది, ఇందులో సందేహం లేదు.” ఇలా అప్పుడు రోషవశులై ఒకరినొకరు శపించుకొన్న ఆ రాజూ ద్విజశ్రేష్ఠుడూ ఇద్దరూ వెంటనే విదేహులయ్యారు; వారిద్దరూ బ్రహ్మతో సమానమైన ప్రభావాన్ని పొందినవారు.’ నిమి ప్రతిశాపంలో తర్కం ఉంది — తెలియక చేసిన అపరాధం శాపానికి అర్హం కాదు. కానీ అతడు కూడా కోపంతో మూర్ఛితుడై మాట్లాడుతున్నాడు; అందువల్ల ఇద్దరి కోపమే వినాశానికి మూలం. ‘విదేహ’ అనే మాట ఇక్కడ రెండర్థాలు గలది — దేహం లేనివాడు, ముందు విదేహరాజ్యపు పేరు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది, సర్గ ముగింపును సూచిస్తుంది. ఈ కథ తరువాతి భాగం — వారిద్దరూ మళ్ళీ దేహాన్ని ఎలా పొందారు — తరువాతి రెండు సర్గలలో వర్ణించబడుతుంది. శాపప్రతిశాపాల ఈ పరంపర కోపం కోపాన్నే పుట్టిస్తుందనీ, క్షమ మాత్రమే దానిని ఆపగలదనీ చూపిస్తుంది — ఈ విషయం ముందు యయాతి కథలో స్పష్టమవుతుంది.

ராமன் சொன்னான் — ‘லக்ஷ்மணா, நிருகனின் சாபத்தின் விரிவான கதை இதுவே; நான் சொல்லிவிட்டேன். கேட்பதில் உனக்கு ஆர்வம் இருந்தால், இங்கே இன்னொரு கதையையும் கேள்.’ ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும் சௌமித்ரி மீண்டும் சொன்னான் — ‘அரசே, வியப்பூட்டும் கதைகளைக் கேட்பதில் எனக்குத் தெவிட்டுவதில்லை.’ லக்ஷ்மணன் இவ்வாறு சொன்னதும், இக்ஷ்வாகு குலத்தை மகிழ்விக்கும் ராமன் மிகவும் அறம் நிறைந்த ஒரு கதையைச் சொல்லத் தொடங்கினான் — ‘மகாத்மாக்களான இக்ஷ்வாகுக்களின் குலத்தில் நிமி என்ற அரசன் இருந்தான்; அவன் இக்ஷ்வாகுவின் பன்னிரண்டாவது மகன்; வீரத்திலும் அறத்திலும் உறுதியாக நிலைத்தவன். வீரம் நிறைந்த அந்த அரசன் கௌதமரின் ஆசிரமத்தின் அருகே தேவர்களின் நகரம் போன்ற ஒரு நகரை அமைத்தான். பெரும்புகழ் பெற்ற ராஜரிஷியான நிமி வசித்த அந்த நகரத்துக்கு வைஜயந்தம் என்ற சிறந்த பெயர் இருந்ததாகக் கேள்விப்படுகிறோம்.’ லக்ஷ்மணனின் கதை கேட்கும் விருப்பம் வெறும் ஆர்வம் மட்டுமன்று; முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமனின் துயரம் தணிந்ததுபோல, இங்கும் கதைகளால் அவன் மனம் இளைப்பாறுகிறது. இந்தி உரையின் அடிக்குறிப்பில் சொல்லப்படுகிறது — பாகவதம், விஷ்ணு புராணம் ஆகியவற்றில் இக்ஷ்வாகுவுக்கு நூறு மகன்கள், அவர்களுள் நிமி முதன்மையானவன்; இங்கே பன்னிரண்டாமவன் என்றிருப்பது வயது வரிசைப்படி இருக்கலாம். வைஜயந்தம் என்ற பெயர் இந்திரனின் அரண்மனையின் பெயரை ஒத்தது; ஆகவே அந்த நகரத்தின் அழகு தேவநகருக்கு நிகரானது என்று சுட்டப்படுகிறது. கௌதமரின் ஆசிரமத்தின் அருகே நகரம் அமைந்தது, பின்னர் கௌதமர் வேள்வியில் பங்கேற்பதற்குக் காரணமாகிறது. இந்தக் கதையின் நோக்கம் — மிதிலை வம்சத்தின், ஆகவே சீதையின் முன்னோனுடைய தோற்றத்தையும் விவரிப்பதே.

‘மிகப் பெரிய நகரை அமைத்த பின் அவனுக்கு ஓர் எண்ணம் உண்டாயிற்று — “தந்தையின் மனத்தை மகிழ்விக்கும் வகையில் ஒரு நீண்ட வேள்வியைச் செய்வேன்” என்று. பின்னர் மனுவின் மகனான தன் தந்தை இக்ஷ்வாகுவிடம் விடைபெற்றுக்கொண்டு, அவன் முதலில் பிரம்மரிஷிகளுள் சிறந்த வசிஷ்டரை வேள்வி நடத்துபவராகத் தேர்ந்தெடுத்தான். அதன் பின் இக்ஷ்வாகுவின் மகனான அந்த ராஜரிஷி நிமி அத்ரியையும் அங்கிரஸையும் தவச்செல்வரான பிருகுவையும் தேர்ந்தெடுத்தான். அப்போது வசிஷ்டர் ராஜரிஷிகளுள் சிறந்த நிமியிடம் சொன்னார் — “நான் முன்னரே இந்திரனால் தேர்ந்தெடுக்கப்பட்டுவிட்டேன்; ஆகவே அவனுடைய வேள்வி முடியும் வரை இடைக்காலத்தில் காத்திரு.” பின்னர் பெரும் அந்தணரான கௌதமர் வந்து அந்த இடத்தை நிரப்பினார்; பேரொளியுடைய வசிஷ்டரும் இந்திரனின் வேள்வியை நடத்தினார். மனிதர்களின் தலைவனான அரசன் நிமியோ அந்த அந்தணர்களை ஒன்றுகூட்டித் தன் நகருக்கு அருகே இமயமலையின் சாரலில் வேள்வி செய்தான்; ஐயாயிரம் ஆண்டுகள் அரசன் வேள்வித் தீட்சையில் இருந்தான்.’ இங்கே பிணக்கின் வித்து இருக்கிறது — வசிஷ்டர் காத்திருக்கும்படி கேட்கிறார்; நிமியோ காத்திருக்கவில்லை. நீண்ட வேள்வி ஐயாயிரம் ஆண்டுகள் நீண்டது அதன் பெருமையைக் காட்டுகிறது; குலப் புரோகிதர் இல்லாதபோதும் வேள்வி தாமதிக்கப்படவில்லை. கௌதமரின் ஆசிரமம் அருகிலேயே இருந்ததால் அவர் எளிதாக அந்த இடத்தை நிரப்ப முடிந்தது. நிமியின் பார்வையில் தந்தையின் மகிழ்ச்சியே முதன்மையானது; காலத் தாமதம் பொறுக்க இயலாதது; வசிஷ்டரின் பார்வையில் குலப் புரோகிதரின் உரிமை மீறப்பட்டது. இருவர் பக்கத்திலும் ஓரளவு நியாயம் இருக்கிறது; அதனால்தான் விளைவு துயரமானது. அத்ரி, அங்கிரஸ், பிருகு போன்ற மகரிஷிகளும் தேர்ந்தெடுக்கப்பட்டிருந்தனர்; ஆகவே வசிஷ்டர் இல்லாதபோதும் வேள்வி சாஸ்திர முறைப்படியானதே. எனினும் குலப் புரோகிதரை முதலில் தேர்ந்தெடுத்துவிட்டுப் பின்னர் அவர் இடத்தை வேறொருவரைக் கொண்டு நிரப்பிய இந்த முறை வசிஷ்டரின் மதிப்பைத் தீண்டுகிறது.

‘இந்திரனின் வேள்வி முடிந்ததும், பழிக்கப்படாத, மேன்மையுடைய முனிவர் வசிஷ்டர் ஹோதாவின் பணியைச் செய்ய அரசனிடம் வந்தார். இடைக்காலத்தில் தன் இடம் கௌதமரால் நிரப்பப்பட்டிருப்பதைக் கண்டார்; அதனால் பிரம்மனின் மகனான வசிஷ்டர் பெருஞ்சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டார். அரசனைக் காண விரும்பி அவர் சிறிதுநேரம் அமர்ந்திருந்தார்; அன்றைய நாளிலோ ராஜரிஷி ஆழ்ந்த உறக்கத்தில் ஆழ்ந்திருந்தான். பின்னர் ராஜரிஷியைக் காணாததால் மகாத்மாவான வசிஷ்டருக்குச் சினம் மூண்டது; அவர் சொல்லத் தொடங்கினார் — “அரசே, என்னை அவமதித்து நீ வேறொருவரைத் தேர்ந்தெடுத்ததால், உன் உடல் உணர்விழந்து ஜடமாகும்.”’ இங்கே நிருகனின் கதையோடு ஒற்றுமை தெரிகிறது — அங்கும் அரசன் காட்சி தராததே சாபத்துக்குக் காரணம், இங்கும் அப்படியே. ராமன் இந்த இரு கதைகளையும் அடுத்தடுத்துச் சொல்வதற்குக் காரணம், இரண்டின் அறிவுரையும் ஒன்றே — அரசனின் வாயிலுக்கு வந்தவரை ஏமாற்றத்துடன் திருப்பி அனுப்பாதே. வசிஷ்டரின் சினம் இரட்டிப்பானது — ஒன்று தன் இடம் பறிக்கப்பட்டதால், மற்றொன்று காட்சி கிடைக்காததால். உறக்கம் அரசனின் குற்றமன்று; ஆனால் சினங்கொண்ட முனிவரின் பார்வையில் அதுவும் அவமதிப்பாகவே தோன்றுகிறது. சாபத்தின் வடிவம் குற்றத்துக்கு ஏற்றது — என்னை அவமதிப்பவனின் உடலே உணர்வை இழக்கட்டும். உறங்கும் அரசனின் கிடப்பும் அவன் உணர்விழந்த உடலின் முன்வடிவம் போன்றது — ஆகவே சாபம், கண்ணுக்குத் தெரியும் நிலையையே நிலையானதாக்குகிறது. பிரம்மனின் மகனுடைய சினமும் அடங்காதது என்று கவி நடுநிலையுடன் வருணிக்கிறார்.

‘பின்னர் விழித்தெழுந்த அரசன் இடப்பட்ட சாபத்தைக் கேட்டு, சினத்தால் தன்னிலை இழந்து, பிரம்மனிடமிருந்து தோன்றிய வசிஷ்டரிடம் சொன்னான் — “அறியாமல் உறங்கிக்கொண்டிருந்த என்மீது, சினத்தால் கலங்கிய நீர் மற்றொரு யமதண்டம் போன்ற சாபத்தீயைச் சொன்னீர். ஆகவே பிரம்மரிஷியே, நெடுங்காலம் புகழோடு ஒளிர்ந்துவரும் உம்முடைய அந்த உடலும் உணர்விழந்துபோகும்; இதில் ஐயமில்லை.” இவ்வாறு அப்போது சினத்தின் வசப்பட்டு ஒருவரையொருவர் சபித்த அரசனும் அந்தணர் தலைவரும் உடனே உடலற்றவர்களானார்கள்; அவர்கள் இருவரும் ஒத்த ஆற்றலை அடைந்தவர்களாக — பிரம்மனுக்கு நிகரான ஆற்றலைப் பெற்றவர்களாக — இருந்தனர்.’ நிமியின் எதிர்ச்சாபத்தில் ஒரு நியாயம் உண்டு — அறியாமல் செய்த குற்றம் சாபத்துக்குரியதன்று. ஆனால் அவனும் சினத்தால் தன்னிலை இழந்தே பேசுகிறான்; ஆகவே இருவரின் சினமுமே அழிவுக்கு வேர். ‘விதேஹ’ என்ற சொல் இங்கே இருபொருள் தருகிறது — உடலற்றவன் என்பதும், பின்னர் விதேக நாட்டின் பெயரும். இறுதிச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் அமைந்து சர்க்கத்தின் முடிவைக் குறிக்கிறது. இந்தக் கதையின் அடுத்த பகுதி — அவர்கள் இருவரும் மீண்டும் உடலை எவ்வாறு பெற்றனர் என்பது — அடுத்த இரண்டு சர்க்கங்களில் விவரிக்கப்படுகிறது. சாபமும் எதிர்ச்சாபமும் தொடரும் இந்த வரிசை, சினம் சினத்தையே பிறப்பிக்கிறது, பொறுமை ஒன்றே அதைத் தணிக்கும் என்பதைக் காட்டுகிறது — இந்தக் கருத்து பின்னர் யயாதியின் கதையில் தெளிவாக்கப்படுகிறது.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ನೃಗನ ಶಾಪದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ನಿನಗೆ ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿದ್ದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಕಥೆಯನ್ನೂ ಕೇಳು.’ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೃಪನೇ, ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನಾದ ರಾಮನು ಪರಮಧರ್ಮಿಷ್ಠವಾದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ವಂಶದಲ್ಲಿ ನಿಮಿಯೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಮಗ, ವೀರ್ಯದಲ್ಲೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲೂ ನೆಲೆನಿಂತವನು. ಆ ವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನನಾದ ರಾಜನು ಗೌತಮನ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ದೇವಪುರಿಯಂತಹ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜರ್ಷಿ ನಿಮಿಯು ಎಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದನೋ ಆ ನಗರದ ಸುಂದರವಾದ ಹೆಸರು ವೈಜಯಂತ ಎಂದು ಕೇಳಿಬಂದಿದೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಥಾಶ್ರವಣೇಚ್ಛೆ ಕೇವಲ ಕುತೂಹಲವಲ್ಲ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶೋಕವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದಂತೆ, ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಥೆಗಳಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಿನೋದಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ — ಭಾಗವತ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ ನೂರು ಮಕ್ಕಳು, ಅವರಲ್ಲಿ ನಿಮಿ ಪ್ರಧಾನ; ಇಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡನೆಯವನು ಎಂದಿರುವುದು ಬಹುಶಃ ವಯಸ್ಸಿನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ. ವೈಜಯಂತ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಾಸಾದದ ಹೆಸರಿನಂತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಗರದ ಶೋಭೆ ದೇವಪುರಿಗೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಗೌತಮಾಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದುದೇ ಮುಂದೆ ಗೌತಮನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಥೆಯ ಉದ್ದೇಶ — ಮಿಥಿಲಾವಂಶದ, ಅಂದರೆ ಸೀತೆಯ ಪೂರ್ವಜನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದು.

‘ಆ ಮಹಾನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ “ತಂದೆಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತ ದೀರ್ಘಸತ್ರದಿಂದ ಯಜ್ಞಮಾಡುವೆನು” ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿತು. ಆಗ ಮನುವಿನ ಮಗನಾದ ತನ್ನ ತಂದೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಅವನು ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ವರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನಾದ ಆ ರಾಜರ್ಷಿ ನಿಮಿಯು ಅತ್ರಿಯನ್ನೂ ಅಂಗಿರಸನನ್ನೂ ತಪೋನಿಧಿಯಾದ ಭೃಗುವನ್ನೂ ವರಿಸಿದನು. ಆಗ ವಸಿಷ್ಠನು ರಾಜರ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಿಮಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ನನ್ನನ್ನು ಮೊದಲೇ ಇಂದ್ರನು ವರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಯಜ್ಞ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ಕಾದಿರು.” ಅನಂತರ ಮಹಾವಿಪ್ರನಾದ ಗೌತಮನು ಬಂದು ಆ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತುಂಬಿದನು; ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಸಿಷ್ಠನೂ ಇಂದ್ರನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು. ನರಾಧಿಪನಾದ ರಾಜ ನಿಮಿಯಾದರೋ ಆ ವಿಪ್ರರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ತನ್ನ ನಗರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಹಿಮವತ್ಪರ್ವತದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಮಾಡಿದನು; ರಾಜನು ಐದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ದೀಕ್ಷೆ ವಹಿಸಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿವಾದದ ಬೀಜವಿದೆ — ವಸಿಷ್ಠನು ಕಾಯಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ನಿಮಿಯಾದರೋ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ದೀರ್ಘಸತ್ರವು ಐದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿರುವುದು ಅದರ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕುಲಪುರೋಹಿತನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಯಜ್ಞವು ತಡವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಗೌತಮನ ಆಶ್ರಮ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಅವನು ಸಹಜವಾಗಿ ಆ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತುಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ನಿಮಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಪ್ರೀತಿಯೇ ಮುಖ್ಯ, ಕಾಲವಿಳಂಬ ಅಸಹನೀಯ; ವಸಿಷ್ಠನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕುಲಪುರೋಹಿತನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾಯಿತು. ಇಬ್ಬರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಸ್ವಲ್ಪ ನ್ಯಾಯವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಪರಿಣಾಮ ದುಃಖಕರ. ಅತ್ರಿ, ಅಂಗಿರಸ, ಭೃಗು ಎಂಬ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನೂ ವರಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಯಜ್ಞವು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವೇ. ಆದರೂ ಕುಲಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಮೊದಲು ವರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತುಂಬಿದ ಕ್ರಮವು ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾನವನ್ನು ತಾಕುತ್ತದೆ.

‘ಇಂದ್ರನ ಯಜ್ಞ ಮುಗಿದಾಗ ಅನಿಂದಿತನಾದ ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಹೋತೃಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲು ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಆ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗೌತಮನು ತುಂಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಮಹಾಕೋಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ರಾಜನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸಿ ಅವನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಕುಳಿತನು; ಆದರೆ ಆ ದಿನ ರಾಜರ್ಷಿಯು ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದನು. ಆಗ ರಾಜರ್ಷಿಯ ದರ್ಶನ ದೊರೆಯದುದರಿಂದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಕೋಪ ಉಕ್ಕಿತು; ಅವನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — “ಪಾರ್ಥಿವನೇ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅವಗಣಿಸಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ವರಿಸಿದುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ದೇಹವು ಚೇತನವಿಲ್ಲದೆ ಅಚೇತನವಾಗುವುದು.”’ ಇಲ್ಲಿ ನೃಗನ ಕಥೆಯೊಡನೆ ಸಾಮ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜನು ದರ್ಶನ ನೀಡದುದೇ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ. ರಾಮನು ಈ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಒಂದರ ನಂತರ ಒಂದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎರಡರ ಉಪದೇಶವೂ ಒಂದೇ — ರಾಜನ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದವನನ್ನು ನಿರಾಶಗೊಳಿಸಬೇಡ. ವಸಿಷ್ಠನ ಕೋಪ ಇಮ್ಮಡಿ — ಒಂದು, ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಸಿದುದರಿಂದ; ಇನ್ನೊಂದು, ದರ್ಶನ ದೊರೆಯದುದರಿಂದ. ನಿದ್ರೆಯು ರಾಜನ ದೋಷವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮುನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಅದೂ ಅವಮಾನದಂತೆಯೇ ತೋರುತ್ತದೆ. ಶಾಪದ ರೂಪ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಿದೆ — ನನ್ನನ್ನು ಅವಗಣಿಸುವವನ ದೇಹವೇ ಚೇತನವನ್ನು ತೊರೆಯಲಿ. ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಜನ ಮಲಗಿರುವಿಕೆಯೇ ಆ ಅಚೇತನ ದೇಹದ ಪೂರ್ವರೂಪದಂತಿದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಪವು ಕಣ್ಣೆದುರಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೇ ಸ್ಥಾಯಿರೂಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನ ಕೋಪವೂ ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ಎಂದು ಕವಿ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಆಗ ಎಚ್ಚೆತ್ತ ರಾಜನು ನುಡಿದ ಶಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತು, ಬ್ರಹ್ಮಯೋನಿಯಾದ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ಅರಿಯದೆ ಮಲಗಿದ್ದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನೀನು ಕೋಪದಿಂದ ಕಲುಷಿತನಾಗಿ ಇನ್ನೊಂದು ಯಮದಂಡದಂತಹ ಶಾಪಾಗ್ನಿಯನ್ನು ನುಡಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ, ಚಿರಕಾಲ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ಆ ದೇಹವೂ ಚೇತನವಿಲ್ಲದುದಾಗುವುದು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.” ಹೀಗೆ ಆಗ ಕೋಪದ ವಶದಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಶಪಿಸಿಕೊಂಡ ಆ ಇಬ್ಬರೂ — ನೃಪೇಂದ್ರನೂ ದ್ವಿಜೇಂದ್ರನೂ — ಒಡನೆಯೇ ವಿದೇಹರಾದರು; ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸಮಾನವಾದ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳವರು — ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದವರಾಗಿದ್ದರು.’ ನಿಮಿಯ ಪ್ರತಿಶಾಪದಲ್ಲಿ ತರ್ಕವಿದೆ — ಅರಿಯದೆ ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧವು ಶಾಪಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವನೂ ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಕೋಪವೇ ವಿನಾಶದ ಮೂಲ. ‘ವಿದೇಹ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅರ್ಥದ್ದು — ದೇಹರಹಿತ, ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ವಿದೇಹರಾಜ್ಯದ ಹೆಸರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಥೆಯ ಮುಂದಿನ ಭಾಗವನ್ನು — ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮತ್ತೆ ಹೇಗೆ ದೇಹವನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂಬುದನ್ನು — ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಾಪ-ಪ್ರತಿಶಾಪಗಳ ಈ ಪರಂಪರೆ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಕೋಪವು ಕೋಪವನ್ನೇ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಕ್ಷಮೆಯೊಂದೇ ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ಯಯಾತಿಯ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, നൃഗശാപത്തിന്റെ വിസ്തരം ഇതാ ഞാൻ പറഞ്ഞുതന്നു. കേൾക്കാൻ നിനക്കു താൽപര്യമുണ്ടെങ്കിൽ ഇനി മറ്റൊരു കഥയും കേൾക്കുക.’ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സൗമിത്രി വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, അദ്ഭുതകരമായ കഥകൾ കേട്ട് എനിക്കു മതിവരുന്നില്ല.’ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനനായ രാമൻ അത്യന്തം ധർമനിഷ്ഠമായ ഒരു കഥ പറയാൻ തുടങ്ങി: ‘മഹാത്മാക്കളായ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ വംശത്തിൽ നിമി എന്നൊരു രാജാവ് ഉണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹം ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ പന്ത്രണ്ടാമത്തെ പുത്രനും വീര്യത്തിലും ധർമത്തിലും ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനുമായിരുന്നു. വീര്യസമ്പന്നനായ ആ രാജാവ് ഗൗതമന്റെ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് ദേവപുരിക്കു തുല്യമായ ഒരു നഗരം സ്ഥാപിച്ചു. മഹായശസ്വിയായ രാജർഷി നിമി വാസമുറപ്പിച്ച ആ നഗരത്തിന്റെ മനോഹരമായ പേര് വൈജയന്തം എന്നായിരുന്നുവെന്നു കേൾക്കുന്നു.’ കഥ കേൾക്കാനുള്ള ലക്ഷ്മണന്റെ ആഗ്രഹം കേവലം കൗതുകമല്ല; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെന്നപോലെ ഇവിടെയും കഥകളിലൂടെ രാമന്റെ മനസ്സ് ശോകത്തിൽനിന്നു തിരിച്ചുവിടപ്പെടുന്നു. ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിലെ അടിക്കുറിപ്പിൽ പറയുന്നു — ഭാഗവതത്തിലും വിഷ്ണുപുരാണത്തിലും ഇക്ഷ്വാകുവിനു നൂറു പുത്രന്മാരുണ്ട്, അവരിൽ നിമി പ്രധാനനാണ്; ഇവിടെയാകട്ടെ പന്ത്രണ്ടാമൻ എന്നാണ്, ഒരുപക്ഷേ പ്രായക്രമമനുസരിച്ചാകാം. വൈജയന്തം എന്ന പേര് ഇന്ദ്രന്റെ കൊട്ടാരത്തിന്റെ പേരിനോടു സദൃശമാണ്; അതിനാൽ നഗരത്തിന്റെ ശോഭ ദേവപുരിക്കു തുല്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഗൗതമാശ്രമത്തിനടുത്തു നഗരം സ്ഥാപിച്ചതാണു പിന്നീട് ഗൗതമൻ യജ്ഞത്തിൽ പ്രവേശിക്കാൻ കാരണമാകുന്നത്. മിഥിലാവംശത്തിന്റെ — അതിനാൽ സീതയുടെ പൂർവികന്റെയും — ഉത്പത്തി വർണിക്കുകയാണ് ഈ കഥയുടെ ഉദ്ദേശ്യം.

‘അതിവിശാലമായ നഗരം സ്ഥാപിച്ചശേഷം അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു ആശയമുദിച്ചു — “അച്ഛന്റെ മനസ്സിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുമാറ് ഞാൻ ഒരു ദീർഘസത്രം അനുഷ്ഠിക്കും” എന്ന്. അതിനുശേഷം മനുപുത്രനായ അച്ഛൻ ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ അനുവാദം വാങ്ങി, അദ്ദേഹം ആദ്യം ബ്രഹ്മർഷിശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനെ വരിച്ചു. പിന്നീട് ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനനായ ആ രാജർഷി നിമി അത്രിയെയും അംഗിരസ്സിനെയും തപോനിധിയായ ഭൃഗുവിനെയും വരിച്ചു. അപ്പോൾ വസിഷ്ഠൻ രാജർഷിശ്രേഷ്ഠനായ നിമിയോടു പറഞ്ഞു: “ഇന്ദ്രൻ എന്നെ മുമ്പേ വരിച്ചുകഴിഞ്ഞു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ യജ്ഞം സമാപിക്കുംവരെ കാത്തിരിക്കുക.” അതിനുശേഷം മഹാവിപ്രനായ ഗൗതമൻ വന്ന് ആ സ്ഥാനം നികത്തി; മഹാതേജസ്വിയായ വസിഷ്ഠനും ഇന്ദ്രന്റെ യജ്ഞം നടത്തി. നരാധിപനായ നിമിരാജാവാകട്ടെ ആ വിപ്രന്മാരെ ഒരുമിച്ചുകൂട്ടി, തന്റെ നഗരത്തിനടുത്ത് ഹിമവാന്റെ പാർശ്വത്തിൽ യജ്ഞം ചെയ്തു; അയ്യായിരം വർഷം രാജാവ് ദീക്ഷയിലിരുന്നു.’ ഇവിടെയാണു തർക്കത്തിന്റെ വിത്ത് — വസിഷ്ഠൻ കാത്തിരിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു; നിമിയാകട്ടെ കാത്തിരിക്കുന്നില്ല. ദീർഘസത്രം അയ്യായിരം വർഷം നീണ്ടുനിന്നത് അതിന്റെ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു; കുലപുരോഹിതന്റെ അഭാവത്തിലും യജ്ഞം വൈകിയില്ല. ഗൗതമന്റെ ആശ്രമം അടുത്തുതന്നെയായിരുന്നതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിനു സ്വാഭാവികമായി ആ സ്ഥാനം നികത്താൻ കഴിഞ്ഞു. നിമിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ അച്ഛന്റെ പ്രീതിയാണു മുഖ്യം; കാലതാമസം അസഹ്യം. വസിഷ്ഠന്റെ ദൃഷ്ടിയിലാകട്ടെ കുലപുരോഹിതന്റെ അധികാരം ലംഘിക്കപ്പെട്ടു. ഇരുപക്ഷത്തിനും കുറെയൊക്കെ ന്യായമുണ്ട്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണു പരിണാമം ദുഃഖകരമാകുന്നത്. അത്രി, അംഗിരസ്സ്, ഭൃഗു എന്നീ മഹർഷിമാരെയും വരിച്ചിരുന്നതിനാൽ വസിഷ്ഠന്റെ അഭാവത്തിലും യജ്ഞം ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരംതന്നെയായിരുന്നു. എങ്കിലും കുലപുരോഹിതനെ ആദ്യം വരിച്ചശേഷം പിന്നീട് മറ്റൊരാളെക്കൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥാനം നികത്തിയ ക്രമം വസിഷ്ഠന്റെ അഭിമാനത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു.

‘ഇന്ദ്രയജ്ഞം സമാപിച്ചപ്പോൾ അനിന്ദിതനായ ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠമഹർഷി ഹോതാവിന്റെ കർമം നിർവഹിക്കാൻ രാജാവിന്റെ അടുക്കൽ വന്നു. ഇതിനിടെ തന്റെ സ്ഥാനം ഗൗതമൻ നികത്തിയിരിക്കുന്നതായി അദ്ദേഹം കണ്ടു; അതോടെ ബ്രഹ്മപുത്രനായ വസിഷ്ഠൻ കടുത്ത കോപത്തിനു വശനായി. രാജാവിനെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച് അദ്ദേഹം അൽപനേരം അവിടെ ഇരുന്നു; എന്നാൽ അന്നു രാജർഷി ഗാഢനിദ്രയിൽ ആണ്ടുപോയിരുന്നു. രാജർഷിയെ കാണാൻ കഴിയാതെ വന്നതോടെ മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠന്റെ ക്രോധം പുറത്തുവന്നു; അദ്ദേഹം പറയാൻ തുടങ്ങി: “രാജാവേ, എന്നെ അവഗണിച്ച് നീ മറ്റൊരാളെ വരിച്ചതിനാൽ നിന്റെ ദേഹം ചേതനയറ്റ് അചേതനമായിത്തീരും.”’ ഇവിടെ നൃഗകഥയുമായുള്ള സാമ്യം കാണാം — അവിടെയും രാജാവ് ദർശനം നൽകാത്തതാണു ശാപത്തിനു കാരണം, ഇവിടെയും. ഈ രണ്ടു കഥകളും രാമൻ ക്രമമായി പറയുന്നത് അവയുടെ ഉപദേശം ഒന്നായതുകൊണ്ടാണ് — രാജാവിന്റെ വാതിൽക്കൽ വന്നവനെ നിരാശനാക്കരുത്. വസിഷ്ഠന്റെ കോപം ഇരട്ടിയാണ് — ഒന്ന് തന്റെ സ്ഥാനം അപഹരിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ, മറ്റൊന്നു ദർശനം ലഭിക്കാത്തതിനാൽ. ഉറക്കം രാജാവിന്റെ കുറ്റമായിരുന്നില്ല; എങ്കിലും ക്രുദ്ധനായ മുനിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ അതും അവഗണനപോലെ തോന്നുന്നു. ശാപത്തിന്റെ രൂപം അപരാധത്തിന് അനുരൂപമാണ് — എന്നെ അവഗണിക്കുന്നവന്റെ ദേഹംതന്നെ ചേതനയെ വെടിയട്ടെ. ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന രാജാവിന്റെ ശയനംതന്നെ ആ അചേതനദേഹത്തിന്റെ മുന്നോടിപോലെയാണ് — അതിനാൽ കാണപ്പെടുന്ന അവസ്ഥയുടെതന്നെ സ്ഥിരരൂപമാണു ശാപം. ബ്രഹ്മപുത്രന്റെപോലും ക്രോധം അനിയന്ത്രിതമായിരുന്നുവെന്നു കവി നിഷ്പക്ഷമായി വർണിക്കുന്നു.

‘അനന്തരം ഉണർന്ന രാജാവ് ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ട ശാപം കേട്ട് ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന് ബ്രഹ്മയോനിയായ വസിഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: “ഒന്നുമറിയാതെ ഉറങ്ങിക്കിടന്ന എന്റെമേൽ, ക്രോധംകൊണ്ടു കലുഷിതനായ നീ മറ്റൊരു യമദണ്ഡമെന്നപോലെ ശാപാഗ്നി ചൊരിഞ്ഞു. അതിനാൽ ബ്രഹ്മർഷേ, ദീർഘകാലമായി ശോഭിച്ചുനിൽക്കുന്ന നിന്റെ ആ പ്രസിദ്ധമായ ദേഹവും ചേതനയറ്റതാകും; ഇതിൽ സംശയമില്ല.” ഇങ്ങനെ അന്നു രോഷവശരായി പരസ്പരം ശപിച്ച ആ രാജാവും ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനും പെട്ടെന്നുതന്നെ ദേഹമില്ലാത്തവരായിത്തീർന്നു; ബ്രഹ്മാവിനു തുല്യമായ പ്രഭാവം നേടിയവരായിരുന്നു അവർ ഇരുവരും.’ നിമിയുടെ പ്രതിശാപത്തിൽ ഒരു ന്യായമുണ്ട് — അറിയാതെ ചെയ്ത അപരാധം ശാപത്തിന് അർഹമല്ല. എന്നാൽ അദ്ദേഹവും ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്നാണു സംസാരിക്കുന്നത്; അതിനാൽ ഇരുവരുടെയും ക്രോധംതന്നെയാണു നാശത്തിന്റെ മൂലകാരണം. ‘വിദേഹ’ എന്ന വാക്ക് ഇവിടെ രണ്ടർഥത്തിലാണ് — ദേഹമില്ലാത്തവൻ എന്നും, പിന്നീട് വിദേഹരാജ്യത്തിന്റെ പേര് എന്നും. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; അതു സർഗസമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ കഥയുടെ തുടർച്ച — അവർ രണ്ടുപേരും വീണ്ടും ദേഹം നേടിയതെങ്ങനെ എന്നത് — അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ശാപപ്രതിശാപങ്ങളുടെ ഈ പരമ്പര കാണിക്കുന്നത് ക്രോധം ക്രോധത്തെത്തന്നെ ജനിപ്പിക്കുന്നു, ക്ഷമ മാത്രമാണ് അതിനെ ശമിപ്പിക്കുന്നത് എന്നാണ് — ഈ വിഷയം പിന്നീട് യയാതിയുടെ കഥയിൽ വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു.

"That is the story of Nṛga's curse, told at length," Rāma said. "If you have a mind to listen, Lakṣmaṇa, hear another tale." Lakṣmaṇa answered, "I can never have my fill of wonderful stories, O king." His wish to hear was more than curiosity; as in the last sarga, the stories were also a way of easing Rāma's mind. So Rāma, delight of the Ikṣvākus, began a story full of dharma. "Among the great-souled Ikṣvākus there was a king named Nimi, the twelfth son of Ikṣvāku, firmly established in valour and in dharma. That valiant king founded a city like a city of the gods near the hermitage of Gautama, and the fine city where the renowned royal sage made his home was known as Vaijayanta." The name is that of Indra's palace, which suggests a city as splendid as the city of the gods; and its closeness to Gautama's hermitage explains why Gautama will later be drawn into Nimi's sacrifice. The purpose of the story is to tell the origin of the line of Mithilā, and so of Sītā's own ancestor.

"When he had founded that great city," Rāma went on, "the thought came to him: 'Let me perform a long sacrificial session to gladden my father's heart.' He took leave of his father Ikṣvāku, son of Manu, and first chose Vasiṣṭha, best of brahmin seers, as his priest; then the royal sage Nimi chose Atri and Aṅgiras, and Bhṛgu, a treasure-house of austerity. But Vasiṣṭha said to Nimi, 'Indra has already chosen me. Wait until his sacrifice is over.' So the great brahmin Gautama came and filled his place, while the mighty Vasiṣṭha performed Indra's sacrifice. King Nimi gathered those brahmins and held his sacrifice on the slopes of the Himālaya near his city, and for five thousand years he kept the consecration." Here lies the seed of the quarrel: Vasiṣṭha asked him to wait, and Nimi would not. The session lasting five thousand years shows how great it was, and Nimi would not delay it even for want of his family priest. Gautama's hermitage was close by, so he could easily step in. To Nimi, pleasing his father came first and delay was unbearable; to Vasiṣṭha, the right of the family priest had been overridden. Each had some justice on his side, and that is why the outcome was so painful. With Atri, Aṅgiras and Bhṛgu also chosen, the sacrifice was proper even without Vasiṣṭha; yet to choose the family priest first and then fill his place with another touched his honour.

"At the end of Indra's sacrifice," Rāma continued, "the blameless and holy seer Vasiṣṭha came to the king to serve as his hotṛ priest. He found his place filled in the meantime by Gautama, and Vasiṣṭha, son of Brahmā, was seized with great anger. Wishing to see the king, he sat down and waited for a while; but that day the royal sage had been overcome by sleep. When the king did not appear, the great-souled Vasiṣṭha's wrath rose up, and he said, 'Since you have scorned me and chosen another, O king, your body shall be bereft of consciousness.'" There is a likeness here to Nṛga's story: there too the king's failure to be seen brought on the curse, and Rāma told the two stories one after the other because their lesson is the same, never to send away disappointed one who has come to the king's door. Vasiṣṭha's anger was twofold, at losing his place and at not being received. Sleep was no fault of the king's, but to the angry sage it looked like contempt. The curse matched the offence: the body of one who ignored him would itself lose awareness, and the sleeping king already looked like the senseless body the curse would make of him. Even-handedly, the poet shows that even Brahmā's son could not restrain his anger.

"Then the king awoke," said Rāma, "and hearing the curse that had been spoken, beside himself with anger he said to the Brahmā-born seer, 'I was asleep and knew nothing, and you, clouded by anger, hurled at me the fire of a curse like a second rod of Yama. So your body too, brahmin seer, so long and so splendid, shall be bereft of consciousness; of that there is no doubt.' So in the grip of anger the king and the lord of brahmins cursed each other, and at once both of them became bodiless, though both were equal in power to Brahmā." Nimi's counter-curse had its reason, since an offence committed unknowingly does not deserve a curse; but he too spoke in blind anger, and anger on both sides was the root of the ruin. The word for bodiless, videha, points ahead as well, to the name of the kingdom of Videha. How the two came to have bodies again is told in the next two sargas. The chain of curse and counter-curse shows that anger only breeds anger and that forgiveness alone can end it, a theme made plain later in the story of Yayāti.