रामस्य भाषितं श्रुत्वा परमार्थवित् लक्ष्मणः प्राञ्जलिः भूत्वा दीप्ततेजसं राघवम् उवाच — ‘काकुत्स्थ, अल्पे अपराधे द्विजाभ्यां राजर्षेः नृगस्य अपरः यमदण्डः इव ईदृशः महान् शापः दत्तः। पुरुषर्षभ, आत्मानं पापसंयुक्तं श्रुत्वा नृगः राजा क्रोधसमन्वितौ द्विजौ प्रति किम् उवाच?’ लक्ष्मणेन एवम् उक्तः राघवः पुनः अब्रवीत् — ‘सौम्य, पूर्वं शापविक्षतः सः राजा यथा अवदत्, तत् शृणु। अध्वनि गतौ विप्रौ विज्ञाय सः नृपः सर्वान् मन्त्रिणः, नैगमान् पौरमुख्यान्, पुरोहितं च आहूय सर्वाः प्रकृतीः च दुःखेन सुसमाविष्टः उवाच — “समाहिताः सन्तः मम वचनं शृणुत। नारदः पर्वतः च इव तौ भद्रौ अनिन्दितौ ब्राह्मणौ मह्यं महद्भयं दत्त्वा वायुभूतौ इव त्रिभुवनं गतौ।”’ लक्ष्मणस्य प्रश्ने न्यायबुद्धिः दृश्यते — अपराधस्य दण्डस्य च अनुपातः न समः इति सः अनुभवति। ‘परमार्थवित्’ इति विशेषणं सूचयति यत् सः कथायाः गूढम् अर्थं ज्ञातुम् इच्छति। नृगः शापं श्रुत्वा अपि ब्राह्मणयोः विरुद्धं न किञ्चित् वदति; सः तौ ‘भद्रौ’, ‘अनिन्दितौ’ इति एव वर्णयति — एषा तस्य ब्रह्मण्यता। नैगमाः नाम नगरस्य वणिक्प्रमुखाः; तान् अपि आहूय सः सर्वां प्रजां साक्षिणीं करोति। नारदपर्वतौ इति उपमा तयोः ब्राह्मणयोः तेजः शीघ्रगमनं च सूचयति। पूर्वसर्गे रामः ‘राजा कार्यार्थिनां दर्शनं दद्यात्’ इति उपदिष्टवान्; अत्र नृगः दोषं ज्ञात्वा अपि प्रजायाः सम्मुखम् एव स्वस्य दुर्दशां निवेदयति — एषः राज्ञः सत्यवादित्वस्य परिचयः। सः कस्मैचित् दोषं न ददाति, केवलं स्वस्य भाग्यं स्वीकरोति।

‘नृगः अवदत् — “अयं वसुः नाम कुमारः, सः अद्य एव इह अभिषिच्यताम्। शिल्पिभिः मम कृते सुखस्पर्शं श्वभ्रं क्रियताम्, यत्र अहं ब्राह्मणनिःसृतं शापं संक्षयिष्यामि। एकं श्वभ्रं वर्षघ्नं वृष्टिनिवारकं, अपरं हिमघ्नं शीतनिवारकं, एकं च ग्रीष्मघ्नं सुखस्पर्शं शिल्पिनः कुर्वन्तु। ये फलवन्तः वृक्षाः, याः पुष्पवत्यः लताः, ये छायावन्तः बहुविधाः गुल्माः, ते सर्वे विरोप्यन्ताम्। श्वभ्राणां सर्वतः दिशं रमणीयं क्रियताम्। यावत् कालस्य पर्ययः शापस्य अवधिः न पूर्यते, तावत् अहम् अत्र सुखं वसिष्यामि। तेषु नित्यशः सुगन्धीनि पुष्पाणि क्रियन्ताम्। तानि अध्यर्धयोजनं परिवार्य यथा मम स्युः, तथा क्रियताम्।”’ नृगः शापं निवारयितुं न यतते; सः तं स्वीकृत्य केवलं तस्य भोगस्य व्यवस्थां करोति — एषः क्षत्रियस्य धैर्यस्य लक्षणम्। त्रयाणाम् ऋतूनां कृते त्रीणि श्वभ्राणि इति व्यवस्था तस्य दूरदर्शित्वं दर्शयति। पुत्रस्य अभिषेकः प्रथमं क्रियते — राज्यं क्षणम् अपि अराजकं न भवेत् इति तस्य चिन्ता। ‘संक्षयिष्यामि’ इति पदेन सः शापं कर्मफलम् इव भोगेन क्षपयितुम् इच्छति। अध्यर्धं योजनं नाम सार्धं योजनम्; तावान् विस्तृतः उद्यानप्रदेशः श्वभ्राणां परितः निर्मीयताम् इति आज्ञा। कृकलासरूपेण अपि राजा सुखेन वसेत् इति तस्य इच्छा; शापः अङ्गीकृतः, किन्तु तस्य कष्टं यथाशक्ति न्यूनीकृतम्। एतेन ज्ञायते यत् शापः अपि बुद्धिमता धैर्येण सह्यते।

‘एवं विधानं कृत्वा तदा वसुं राज्ये संनिवेश्य सः उवाच — “पुत्र, धर्मनित्यः सन् क्षत्रधर्मेण प्रजाः पालय। नरश्रेष्ठ, प्रत्यक्षं ते यथा सरोषाभ्यां द्विजाभ्यां तादृशे अल्पे अपराधे अपि मयि शापः पातितः, तत् त्वया दृष्टम्। नरर्षभ, मत्कृते अनुसन्तापं मा कृथाः। पुत्र, कृतान्तः दैवं कुशलं समर्थम्, येन अहं व्यसनीकृतः। पुरुषः प्राप्तव्यानि एव प्राप्नोति, गन्तव्यानि एव गच्छति, लब्धव्यानि दुःखानि सुखानि च लभते। वत्स, पूर्वे जात्यन्तरे जन्मनि कृतानाम् एव एतत् फलम्; विषादं मा कुरुष्व।” एवम् उक्त्वा महायशाः सः राजा पुत्रं वासाय सुकृतं श्वभ्रं जगाम। एवं तदानीं सः महात्मा नृपः महता रत्नेन विभूषितं तत् श्वभ्रं प्रविश्य द्विजाभ्यां रुषा विमुक्तं शापं सम्पादयामास।’ नृगस्य उपदेशे द्वे शिक्षे — प्रथमा, राजा धर्मनित्यः स्यात्, यतः अल्पः अपि प्रमादः महते दुःखाय भवति; द्वितीया, दैवस्य नियमः अनतिक्रमणीयः इति ज्ञात्वा शोकः न कर्तव्यः। ‘प्रत्यक्षं ते’ इति वचनं सूचयति यत् पुत्रः स्वयं साक्षी, अतः उपदेशः दृष्टान्तेन दृढः। पूर्वजन्मकर्मणां फलम् इति सिद्धान्तः शापम् अपि न्याय्यं करोति — द्विजौ केवलं निमित्तम्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते रचितः, सर्गस्य समाप्तिं सूचयति। रत्नविभूषितं श्वभ्रं नाम शापस्य भोगः अपि राजोचितः इति कविना सूचितम्। पितुः अन्तिमः उपदेशः पुत्रस्य राज्यारम्भे एव दत्तः, अतः वसोः शासनं पितुः अनुभवेन आरभते। अनेन रामः अपि लक्ष्मणं शिक्षयति — राज्ञः प्रमादः न केवलं तस्य, अपितु तस्य वंशस्य अपि दुःखाय भवति।

రాముని మాటలు విని, పరమార్థం తెలిసిన లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి, దీప్తమైన తేజస్సు గల రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థా, చిన్న అపరాధానికే ఆ ఇద్దరు ద్విజులు రాజర్షి నృగునికి మరొక యమదండం లాంటి ఇంత గొప్ప శాపం ఇచ్చారు. పురుషశ్రేష్ఠా, తనకు పాపం అంటిందని విని, కోపంతో ఉన్న ఆ ద్విజులతో నృగమహారాజు ఏమన్నాడు?’ లక్ష్మణుడు ఇలా అడగగా రాఘవుడు మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, పూర్వం శాపంతో గాయపడిన ఆ రాజు ఏమన్నాడో విను. ఆ విప్రులిద్దరూ దారిన వెళ్ళిపోయారని తెలిసి, ఆ రాజు మంత్రులందరినీ, నైగములనూ, పౌరప్రముఖులనూ, పురోహితునీ, సమస్త ప్రజలనూ పిలిపించి, దుఃఖంతో నిండినవాడై ఇలా అన్నాడు — “ఏకాగ్రచిత్తులై నా మాట వినండి. నారదుడూ పర్వతుడూ లాంటి భద్రులూ నిందారహితులూ అయిన ఆ ఇద్దరు బ్రాహ్మణులు నాకు గొప్ప భయాన్ని ఇచ్చి, గాలిలా ముల్లోకాలకూ వెళ్ళిపోయారు.”’ లక్ష్మణుని ప్రశ్నలో న్యాయబుద్ధి కనిపిస్తుంది — అపరాధానికీ దండనకూ సమానమైన నిష్పత్తి లేదని అతడు భావిస్తున్నాడు. ‘పరమార్థవిత్’ (పరమార్థం తెలిసినవాడు) అనే విశేషణం కథలోని గూఢార్థాన్ని తెలుసుకోవాలని అతడు కోరుతున్నాడని సూచిస్తుంది. శాపం విన్నా నృగుడు బ్రాహ్మణులకు వ్యతిరేకంగా ఏమీ అనడం లేదు; వారిని ‘భద్రులు’, ‘నిందారహితులు’ అనే వర్ణిస్తున్నాడు — ఇది అతని బ్రాహ్మణభక్తి. నైగములంటే నగరంలోని వర్తకప్రముఖులు; వారిని కూడా పిలిపించి అతడు ప్రజలందరినీ సాక్షులుగా చేస్తున్నాడు. నారదపర్వతుల ఉపమ ఆ బ్రాహ్మణుల తేజస్సునూ వేగంగా వెళ్ళిపోవడాన్నీ సూచిస్తుంది. గత సర్గలో రాముడు ‘రాజు పని మీద వచ్చినవారికి దర్శనం ఇవ్వాలి’ అని ఉపదేశించాడు; ఇక్కడ నృగుడు తన దోషం తెలిసి కూడా ప్రజల ఎదుటనే తన దుర్దశను నివేదిస్తున్నాడు — ఇది రాజు సత్యసంధతకు నిదర్శనం. అతడు ఎవరినీ నిందించడం లేదు, కేవలం తన భాగ్యాన్ని స్వీకరిస్తున్నాడు.

‘నృగుడు అన్నాడు — “వసువు అనే ఈ కుమారునికి ఈ రోజే ఇక్కడ పట్టాభిషేకం చేయండి. శిల్పులు నా కోసం సుఖస్పర్శ గల ఒక గుంటను నిర్మించాలి, అందులో నేను బ్రాహ్మణుల నుండి వెలువడిన శాపాన్ని అనుభవించి తీర్చుకుంటాను. ఒక గుంట వర్షాన్ని నివారించేదిగా, మరొకటి మంచునూ చలినీ నివారించేదిగా, ఇంకొకటి వేసవి వేడిని నివారించే సుఖస్పర్శ గలదిగా శిల్పులు నిర్మించాలి. ఫలాలు కాసే చెట్లు, పూలు పూసే తీగలు, నీడనిచ్చే రకరకాల పొదలు — అన్నిటినీ నాటించండి. గుంటల చుట్టూ అన్ని దిక్కులనూ రమణీయంగా చేయండి. కాలచక్రం తిరిగి శాపపు గడువు పూర్తయ్యేదాకా నేను ఇక్కడ సుఖంగా నివసిస్తాను. వాటిలో ప్రతిరోజూ సుగంధభరితమైన పూలు ఉంచండి. అవి ఒకటిన్నర యోజనాల మేర చుట్టూ వ్యాపించి నాకు చెందేలా చేయండి.”’ నృగుడు శాపాన్ని తప్పించుకోవడానికి ప్రయత్నించడం లేదు; దానిని స్వీకరించి, దానిని అనుభవించడానికి ఏర్పాట్లు మాత్రమే చేస్తున్నాడు — ఇది క్షత్రియుని ధైర్యానికి లక్షణం. మూడు ఋతువులకూ మూడు గుంటలు అనే ఏర్పాటు అతని దూరదృష్టిని చూపిస్తుంది. కుమారుని పట్టాభిషేకం మొదట జరుగుతుంది — రాజ్యం ఒక్క క్షణమైనా రాజు లేకుండా ఉండకూడదని అతని చింత. ‘సంక్షయిష్యామి’ (తీర్చుకుంటాను) అనే పదంతో అతడు శాపాన్ని కర్మఫలంలాగా అనుభవించి క్షయింపజేయాలని కోరుతున్నాడు. ‘అధ్యర్ధ యోజనం’ అంటే ఒకటిన్నర యోజనం; అంత విశాలమైన ఉద్యానప్రదేశాన్ని గుంటల చుట్టూ నిర్మించాలని ఆజ్ఞ. తొండరూపంలో ఉన్నా రాజు సుఖంగా జీవించాలని అతని కోరిక; శాపాన్ని అంగీకరించాడు, కానీ దాని కష్టాన్ని వీలైనంత తగ్గించాడు. దీనివల్ల శాపాన్ని కూడా బుద్ధిమంతుడు ధైర్యంతో సహిస్తాడని తెలుస్తుంది.

‘ఇలా ఏర్పాట్లు చేసి, అప్పుడు వసువును రాజ్యంలో నిలిపి అతడు ఇలా అన్నాడు — “కుమారా, ఎప్పుడూ ధర్మనిష్ఠుడవై క్షత్రధర్మం ప్రకారం ప్రజలను పాలించు. నరశ్రేష్ఠా, అంతటి చిన్న అపరాధానికి కూడా కోపించిన ఇద్దరు ద్విజులు నాపై శాపం ఎలా వేశారో నీవు ప్రత్యక్షంగా చూశావు. నరశ్రేష్ఠా, నా కోసం పరితపించకు. కుమారా, కృతాంతమైన దైవం కుశలమైనది, సమర్థమైనది; దాని చేతనే నేను ఈ ఆపదకు లోనయ్యాను. మనిషి పొందవలసినవాటినే పొందుతాడు, వెళ్ళవలసిన చోటికే వెళ్తాడు, అనుభవించవలసిన దుఃఖాలనూ సుఖాలనూ అనుభవిస్తాడు. వత్సా, పూర్వజన్మలో చేసినవాటి ఫలమే ఇది; విషాదపడకు.” ఇలా కుమారునితో చెప్పి, మహాకీర్తిమంతుడైన ఆ రాజు నివాసం కోసం చక్కగా నిర్మించిన గుంటలోకి వెళ్ళాడు. ఇలా అప్పుడు ఆ మహాత్ముడైన రాజు గొప్ప రత్నాలతో అలంకరించిన ఆ గుంటలో ప్రవేశించి, ద్విజులు కోపంతో విడిచిన శాపాన్ని నెరవేర్చాడు.’ నృగుని ఉపదేశంలో రెండు పాఠాలున్నాయి — మొదటిది, రాజు ఎప్పుడూ ధర్మనిష్ఠుడై ఉండాలి, ఎందుకంటే చిన్న ప్రమాదం కూడా పెద్ద దుఃఖానికి దారితీస్తుంది; రెండవది, దైవనియమాన్ని దాటలేమని తెలిసి శోకించకూడదు. ‘ప్రత్యక్షం తే’ (నీ కళ్ళెదుటే) అనే మాట కుమారుడే స్వయంగా సాక్షి అని సూచిస్తుంది; అందువల్ల ఉపదేశం ఉదాహరణతో దృఢమవుతుంది. పూర్వజన్మ కర్మల ఫలం అనే సిద్ధాంతం శాపాన్ని కూడా న్యాయమైనదిగా చేస్తుంది — ద్విజులు కేవలం నిమిత్తమాత్రులు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది, సర్గ ముగింపును సూచిస్తుంది. రత్నాలతో అలంకరించిన గుంట అంటే శాపాన్ని అనుభవించడం కూడా రాజోచితంగానే జరిగిందని కవి సూచిస్తున్నాడు. తండ్రి చివరి ఉపదేశం కుమారుని రాజ్యారంభంలోనే ఇవ్వబడింది; అందువల్ల వసువు పాలన తండ్రి అనుభవంతో ఆరంభమవుతుంది. దీని ద్వారా రాముడు కూడా లక్ష్మణునికి నేర్పుతున్నాడు — రాజు ప్రమాదం అతనికి మాత్రమే కాదు, అతని వంశానికి కూడా దుఃఖం తెస్తుంది.

ராமனின் சொற்களைக் கேட்டு, உண்மைப் பொருளை அறிந்த லக்ஷ்மணன் கைகூப்பி, சுடர்விடும் ஒளியுடைய ராகவனிடம் சொன்னான் — ‘காகுத்ஸ்தரே, சிறிய குற்றத்துக்காக அந்த இரு அந்தணர்களும் ராஜரிஷியான நிருகனுக்கு மற்றொரு யமதண்டம் போன்ற இத்தகைய பெரும் சாபத்தைக் கொடுத்தனர். மனிதருள் காளையே, தான் பாவத்துக்கு ஆளானதைக் கேட்டு, சினங்கொண்ட அந்த அந்தணர்களிடம் நிருக மன்னன் என்ன சொன்னான்?’ லக்ஷ்மணன் இவ்வாறு கேட்டதும் ராகவன் மீண்டும் சொன்னான் — ‘அன்பனே, முன்பு சாபத்தால் புண்பட்ட அந்த அரசன் என்ன சொன்னான் என்பதைக் கேள். அந்தணர்கள் இருவரும் வழியே போய்விட்டதை அறிந்து, அந்த மன்னன் அமைச்சர்கள் அனைவரையும், வணிகர்களையும், நகரத் தலைவர்களையும், புரோகிதரையும், எல்லாக் குடிமக்களையும் அழைத்து, துயரத்தில் ஆழ்ந்தவனாகச் சொன்னான் — “ஒருமுகப்பட்ட மனத்துடன் என் சொல்லைக் கேளுங்கள். நாரதரும் பர்வதரும் போன்ற, நல்லவர்களும் பழிக்கப்படாதவர்களுமான அந்த இரு அந்தணர்கள் எனக்குப் பேரச்சத்தைத் தந்துவிட்டு, காற்றைப் போல மூவுலகுக்கும் சென்றுவிட்டார்கள்.”’ லக்ஷ்மணனின் கேள்வியில் நீதியுணர்வு தெரிகிறது — குற்றத்துக்கும் தண்டனைக்கும் இடையே விகிதம் சமமில்லை என்று அவன் உணர்கிறான். ‘உண்மைப் பொருளை அறிந்தவன்’ என்ற அடைமொழி, கதையின் மறைபொருளை அறிய அவன் விரும்புகிறான் என்பதைச் சுட்டுகிறது. சாபத்தைக் கேட்ட பின்னும் நிருகன் அந்தணர்களுக்கு எதிராக எதுவும் சொல்லவில்லை; அவர்களை ‘நல்லவர்கள்’, ‘பழிக்கப்படாதவர்கள்’ என்றே வருணிக்கிறான் — இதுவே அவனுடைய அந்தணர் போற்றும் பண்பு. ‘நைகமர்’ என்பவர்கள் நகரத்தின் வணிகத் தலைவர்கள்; அவர்களையும் அழைத்து அவன் மக்கள் அனைவரையும் சாட்சிகளாக்குகிறான். நாரதர், பர்வதர் என்ற உவமை அந்த அந்தணர்களின் ஒளியையும் விரைந்து செல்லும் தன்மையையும் சுட்டுகிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் ‘அரசன் பணி நிமித்தம் வருவோருக்குக் காட்சி தரவேண்டும்’ என்று அறிவுறுத்தினான்; இங்கே நிருகன் தன் குற்றத்தை அறிந்தும் மக்களின் முன்னிலையிலேயே தன் இழிநிலையை அறிவிக்கிறான் — இது அரசனின் வாய்மைக்குச் சான்று. அவன் யார்மீதும் குற்றம் சுமத்தவில்லை; தன் விதியை மட்டும் ஏற்றுக்கொள்கிறான்.

‘நிருகன் சொன்னான் — “இவன் வசு என்ற இளவரசன்; இன்றே இவன் இங்கே முடிசூட்டப்படட்டும். சிற்பிகள் எனக்காக இதமான ஒரு குழியை அமைக்கட்டும்; அதில் நான் அந்தணர்களிடமிருந்து வெளிப்பட்ட சாபத்தை அனுபவித்துத் தீர்ப்பேன். ஒரு குழி மழையைத் தடுப்பதாகவும், மற்றொன்று பனியையும் குளிரையும் தடுப்பதாகவும், இன்னொன்று கோடையின் வெப்பத்தைத் தடுக்கும் இதமானதாகவும் சிற்பிகள் அமைக்கட்டும். கனி தரும் மரங்களும், பூக்கும் கொடிகளும், நிழல் தரும் பலவகைப் புதர்களும் எல்லாம் நட்டுவைக்கப்படட்டும். குழிகளைச் சுற்றி எல்லாத் திசைகளும் இனிமையாக்கப்படட்டும். காலச் சுழற்சியில் சாபத்தின் கெடு நிறைவுறும் வரை நான் இங்கே இன்பமாக வாழ்வேன். அவற்றில் நாள்தோறும் நறுமண மலர்கள் வைக்கப்படட்டும். ஒன்றரை யோஜனை தூரம் அவற்றைச் சுற்றி எனக்கு உரியதாக இருக்கும்படி செய்யப்படட்டும்.”’ நிருகன் சாபத்தைத் தவிர்க்க முயலவில்லை; அதை ஏற்றுக்கொண்டு, அதை அனுபவிப்பதற்கான ஏற்பாட்டை மட்டும் செய்கிறான் — இது க்ஷத்திரியனின் மனவுறுதியின் அடையாளம். மூன்று பருவங்களுக்காக மூன்று குழிகள் என்ற ஏற்பாடு அவனுடைய தொலைநோக்கைக் காட்டுகிறது. மகனின் முடிசூட்டல் முதலில் நடக்கிறது — நாடு ஒரு கணமும் அரசனின்றி இருக்கக் கூடாது என்பது அவன் கவலை. ‘அனுபவித்துத் தீர்ப்பேன்’ என்ற சொல்லால், வினைப்பயனைப் போலவே சாபத்தையும் அனுபவித்துக் கழிக்க அவன் விரும்புகிறான். ‘அத்யர்தம் யோஜனம்’ என்பது ஒன்றரை யோஜனை; அவ்வளவு பரந்த சோலைப்பகுதி குழிகளைச் சுற்றி அமைக்கப்படட்டும் என்பது ஆணை. ஓணான் உருவிலும் அரசன் இன்பமாக வாழவேண்டும் என்பது அவன் விருப்பம்; சாபம் ஏற்கப்பட்டது, ஆனால் அதன் துன்பம் இயன்றவரை குறைக்கப்பட்டது. இதனால், சாபத்தையும் அறிவுடையவன் மனவுறுதியுடன் தாங்கிக்கொள்கிறான் என்பது புலனாகிறது.

‘இவ்வாறு ஏற்பாடு செய்து, பின்னர் வசுவை அரசில் அமர்த்தி அவன் சொன்னான் — “மகனே, என்றும் அறத்தில் நிலைத்து க்ஷத்திரிய நெறிப்படி மக்களைக் காப்பாற்று. மனிதருள் சிறந்தவனே, சினங்கொண்ட இரு அந்தணர்களால் அத்தகைய சிறிய குற்றத்துக்கும் என்மீது சாபம் விழுந்ததை நீ நேரில் கண்டாய். மனிதருள் காளையே, எனக்காக வருந்தாதே. மகனே, என்னைத் துன்பத்துக்கு ஆளாக்கிய விதியாகிய காலன் வல்லமையும் திறமையும் உடையது. மனிதன் அடையவேண்டியவற்றையே அடைகிறான், செல்லவேண்டிய இடங்களுக்கே செல்கிறான், பெறவேண்டிய துன்பங்களையும் இன்பங்களையுமே பெறுகிறான். குழந்தாய், முந்தைய பிறவியில் செய்தவற்றின் பயனே இது; வருந்தாதே.” இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுப் பெரும்புகழ் பெற்ற அந்த அரசன் தான் வசிப்பதற்காக நன்கு அமைக்கப்பட்ட குழிக்குச் சென்றான். இவ்வாறு அப்போது மகாத்மாவான அந்த மன்னன், உயர்ந்த ரத்தினங்களால் அழகுபடுத்தப்பட்ட அந்தக் குழியுள் புகுந்து, அந்தணர்கள் சினத்தால் இட்ட சாபத்தை நிறைவேற்றினான்.’ நிருகனின் அறிவுரையில் இரண்டு பாடங்கள் உள்ளன — முதலாவது, அரசன் என்றும் அறத்தில் நிலைத்திருக்கவேண்டும், ஏனெனில் சிறு கவனக்குறைவும் பெருந்துயரத்தைத் தரும்; இரண்டாவது, விதியின் நியதியை மீற இயலாது என்று அறிந்து வருந்தக் கூடாது. ‘நீ நேரில் கண்டாய்’ என்ற சொல், மகனே சாட்சி என்பதைச் சுட்டுகிறது; ஆகவே அறிவுரை எடுத்துக்காட்டால் உறுதிப்படுகிறது. முற்பிறவி வினைகளின் பயன் என்ற கொள்கை சாபத்தையும் நியாயமானதாக்குகிறது — அந்தணர்கள் வெறும் கருவிகளே. இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்து சர்க்கத்தின் முடிவைக் குறிக்கிறது. ரத்தினங்களால் அழகுபடுத்தப்பட்ட குழி — சாபத்தின் அனுபவமும் அரசனுக்குத் தகுந்ததாகவே இருந்தது என்று கவி சுட்டுகிறார். தந்தையின் இறுதி அறிவுரை மகனின் ஆட்சித் தொடக்கத்திலேயே தரப்பட்டது; ஆகவே வசுவின் ஆட்சி தந்தையின் அனுபவத்துடன் தொடங்குகிறது. இதன் மூலம் ராமனும் லக்ஷ்மணனுக்குக் கற்பிக்கிறான் — அரசனின் கவனக்குறைவு அவனுக்கு மட்டுமன்றி அவன் குலத்துக்கும் துயரம் தருகிறது.

ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮಾರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದು ದೀಪ್ತತೇಜಸ್ಸಿನ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಅಲ್ಪ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ದ್ವಿಜರು ರಾಜರ್ಷಿ ನೃಗನಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಯಮದಂಡದಂತಹ ಇಂತಹ ಮಹಾಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ತಾನು ಪಾಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದೆನೆಂದು ಕೇಳಿ ನೃಗರಾಜನು ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದ ಆ ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಏನು ಹೇಳಿದನು?’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು ರಾಘವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಹಿಂದೆ ಶಾಪದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಆ ರಾಜನು ಏನು ಹೇಳಿದನೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ಆ ಇಬ್ಬರು ವಿಪ್ರರೂ ದಾರಿಹಿಡಿದು ಹೊರಟುಹೋದರೆಂದು ತಿಳಿದು, ಆ ನೃಪನು ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ, ನೈಗಮರನ್ನೂ ಪೌರಪ್ರಮುಖರನ್ನೂ, ಪುರೋಹಿತನನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನೂ ಕರೆಸಿ ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿದವನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — “ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ನಾರದ-ಪರ್ವತರಂತಿರುವ ಆ ಭದ್ರರಾದ, ನಿಂದ್ಯರಲ್ಲದ ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನನಗೆ ಮಹಾಭಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಗಾಳಿಯಂತೆ ತ್ರಿಭುವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದರು.”’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಬುದ್ಧಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅಪರಾಧಕ್ಕೂ ದಂಡಕ್ಕೂ ಅನುಪಾತ ಸಮವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪರಮಾರ್ಥವಿತ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನು ಕಥೆಯ ಗೂಢಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ನೃಗನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿರುದ್ಧ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರನ್ನು ‘ಭದ್ರರು’, ‘ಅನಿಂದಿತರು’ ಎಂದೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಕ್ತಿ. ನೈಗಮರೆಂದರೆ ನಗರದ ವರ್ತಕಪ್ರಮುಖರು; ಅವರನ್ನೂ ಕರೆಸಿ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಾರದ-ಪರ್ವತರ ಉಪಮೆ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಶೀಘ್ರಗಮನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ‘ರಾಜನು ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ದರ್ಶನ ನೀಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ನೃಗನು ದೋಷವನ್ನು ಅರಿತ ಮೇಲೂ ಪ್ರಜೆಗಳ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ತನ್ನ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವದ ಪರಿಚಯ. ಅವನು ಯಾರ ಮೇಲೂ ದೋಷ ಹೊರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನೃಗನು ಹೇಳಿದನು — “ಈ ವಸುವೆಂಬ ಕುಮಾರನನ್ನು ಇಂದೇ ಇಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿರಿ. ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ನನಗಾಗಿ ಸುಖಸ್ಪರ್ಶವಾದ ಗುಂಡಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಿ; ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಟ ಶಾಪವನ್ನು ಸವೆಸುವೆನು. ಒಂದು ಗುಂಡಿ ಮಳೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಂತಹುದು, ಇನ್ನೊಂದು ಚಳಿಯನ್ನು ತಡೆಯುವಂತಹುದು, ಮತ್ತೊಂದು ಬೇಸಗೆಯ ಬಿಸಿಯನ್ನು ತಡೆಯುವ ಸುಖಸ್ಪರ್ಶವಾದುದು — ಇವನ್ನು ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಲಿ. ಫಲಬಿಡುವ ಮರಗಳನ್ನೂ, ಹೂಬಿಡುವ ಬಳ್ಳಿಗಳನ್ನೂ, ನೆರಳು ನೀಡುವ ಬಗೆಬಗೆಯ ಪೊದೆಗಳನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ನೆಡಿಸಿರಿ. ಗುಂಡಿಗಳ ಸುತ್ತಲೂ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಮಾಡಿರಿ. ಕಾಲ ಸರಿದು ಶಾಪದ ಅವಧಿ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ನಾನು ಅಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವೆನು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಸುಗಂಧವಾದ ಹೂಗಳಿರುವಂತೆ ಮಾಡಿರಿ. ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನ ಸುತ್ತಳತೆಯಲ್ಲಿ ಅವು ನನ್ನವಾಗಿರುವಂತೆ ಮಾಡಿರಿ.”’ ನೃಗನು ಶಾಪವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಧೈರ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಮೂರು ಋತುಗಳಿಗಾಗಿ ಮೂರು ಗುಂಡಿಗಳು ಎಂಬ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅವನ ದೂರದರ್ಶಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಗನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಮೊದಲು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯವು ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಅರಾಜಕವಾಗಬಾರದೆಂಬುದು ಅವನ ಚಿಂತೆ. ‘ಸಂಕ್ಷಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಸವೆಸುವೆನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಶಾಪವನ್ನು ಕರ್ಮಫಲದಂತೆ ಅನುಭವದಿಂದ ಕರಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಧ್ಯರ್ಧ ಯೋಜನ’ ಎಂದರೆ ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನ; ಅಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಉದ್ಯಾನಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಗುಂಡಿಗಳ ಸುತ್ತ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕೆಂಬ ಆಜ್ಞೆ. ಓತಿಕ್ಯಾತದ ರೂಪದಲ್ಲೂ ರಾಜನು ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ಅವನ ಇಚ್ಛೆ; ಶಾಪವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಶಾಪವನ್ನೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ಹೀಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಮಾಡಿ, ಆಗ ವಸುವನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — “ಮಗನೇ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕೋಪಗೊಂಡ ಇಬ್ಬರು ದ್ವಿಜರು ಅಂತಹ ಅಲ್ಪ ಅಪರಾಧಕ್ಕೂ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಶಾಪವನ್ನು ಬೀಳಿಸಿದುದನ್ನು ನೀನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಿರುವೆ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನಗಾಗಿ ಪರಿತಪಿಸಬೇಡ. ಮಗನೇ, ನನ್ನನ್ನು ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಗುರಿಮಾಡಿದ ಕೃತಾಂತನಾದ ದೈವವು ಕುಶಲವಾದುದು, ಸಮರ್ಥವಾದುದು. ಮನುಷ್ಯನು ಪಡೆಯಬೇಕಾದುದನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಹೋಗಬೇಕಾದಲ್ಲಿಗೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಪಡೆಯಬೇಕಾದ ದುಃಖಗಳನ್ನೂ ಸುಖಗಳನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕಂದಾ, ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳದೇ ಈ ಫಲ; ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ.” ಹೀಗೆ ಮಗನಿಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನು ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ ಗುಂಡಿಗೆ ಹೋದನು. ಹೀಗೆ ಆಗ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನೃಪನು ಮಹಾರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಗುಂಡಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ದ್ವಿಜರು ಕೋಪದಿಂದ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಶಾಪವನ್ನು ಅನುಭವಿಸತೊಡಗಿದನು.’ ನೃಗನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಾಠಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು, ರಾಜನು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನಾಗಿರಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾದವೂ ಮಹಾದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಎರಡನೆಯದು, ದೈವದ ನಿಯಮವನ್ನು ಮೀರಲಾಗದೆಂದು ತಿಳಿದು ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ‘ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ತೇ’ (ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರೇ) ಎಂಬ ಮಾತು ಮಗನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪದೇಶವು ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೆಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಶಾಪವನ್ನೂ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ — ದ್ವಿಜರು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರತ್ನಾಲಂಕೃತವಾದ ಗುಂಡಿ ಎಂಬುದರಿಂದ ಶಾಪದ ಅನುಭವವೂ ರಾಜೋಚಿತವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯ ಕೊನೆಯ ಉಪದೇಶವು ಮಗನ ರಾಜ್ಯಾರಂಭದಲ್ಲೇ ದೊರೆತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಸುವಿನ ಆಳ್ವಿಕೆ ತಂದೆಯ ಅನುಭವದೊಡನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ಪ್ರಮಾದವು ಅವನಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನ ವಂಶಕ್ಕೂ ದುಃಖವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ.

രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, പരമാർഥം അറിയുന്ന ലക്ഷ്മണൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ദീപ്തതേജസ്വിയായ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘കാകുത്സ്ഥാ, ചെറിയൊരു അപരാധത്തിന് ആ രണ്ടു ദ്വിജന്മാർ രാജർഷിയായ നൃഗനു മറ്റൊരു യമദണ്ഡമെന്നപോലെ ഇത്ര വലിയ ശാപം നൽകി. പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, താൻ പാപബാധിതനായി എന്നു കേട്ടപ്പോൾ നൃഗരാജാവ് ക്രുദ്ധരായ ആ ദ്വിജന്മാരോട് എന്തു പറഞ്ഞു?’ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ രാഘവൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യാ, പണ്ട് ശാപമേറ്റ ആ രാജാവ് എന്തു പറഞ്ഞുവെന്നു കേൾക്കുക. ആ ബ്രാഹ്മണർ വഴിക്കു പോയിക്കഴിഞ്ഞുവെന്നറിഞ്ഞ്, ആ രാജാവ് എല്ലാ മന്ത്രിമാരെയും നൈഗമന്മാരെയും പൗരപ്രമുഖരെയും പുരോഹിതനെയും സകല പ്രജകളെയും വിളിച്ചുവരുത്തി, ദുഃഖപൂർണനായി പറഞ്ഞു: “ശ്രദ്ധയോടെ എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുവിൻ. നാരദനെയും പർവതനെയുംപോലെയുള്ള, ഭദ്രരും അനിന്ദിതരുമായ ആ രണ്ടു ബ്രാഹ്മണർ എനിക്കു മഹാഭയം നൽകിയശേഷം വായുവെന്നപോലെ ത്രിഭുവനത്തിലേക്കു പോയി.”’ ലക്ഷ്മണന്റെ ചോദ്യത്തിൽ ന്യായബോധം കാണാം — അപരാധവും ശിക്ഷയും തമ്മിലുള്ള അനുപാതം സമമല്ലെന്ന് അവനു തോന്നുന്നു. ‘പരമാർഥവിത്’ (പരമാർഥം അറിയുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം കഥയുടെ നിഗൂഢാർഥം അറിയാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശാപം കേട്ടിട്ടും നൃഗൻ ബ്രാഹ്മണർക്കെതിരായി ഒന്നും പറയുന്നില്ല; അവരെ ‘ഭദ്രന്മാർ’, ‘അനിന്ദിതന്മാർ’ എന്നുമാത്രമേ വർണിക്കുന്നുള്ളൂ — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബ്രാഹ്മണഭക്തി. നൈഗമന്മാർ എന്നാൽ നഗരത്തിലെ വ്യാപാരിപ്രമുഖർ; അവരെയും വിളിച്ചുവരുത്തി അദ്ദേഹം മുഴുവൻ പ്രജകളെയും സാക്ഷികളാക്കുന്നു. നാരദനോടും പർവതനോടുമുള്ള ഉപമ ആ ബ്രാഹ്മണരുടെ തേജസ്സും വേഗമേറിയ ഗമനവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാജാവ് കാര്യാർഥികൾക്കു ദർശനം നൽകണം’ എന്നു കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ ഉപദേശിച്ചു; ഇവിടെ നൃഗൻ തന്റെ തെറ്റു മനസ്സിലാക്കിയിട്ടും പ്രജകളുടെ മുന്നിൽത്തന്നെ തന്റെ ദുരവസ്ഥ തുറന്നുപറയുന്നു — ഇതു രാജാവിന്റെ സത്യസന്ധതയുടെ തെളിവാണ്. അദ്ദേഹം ആരെയും കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല; സ്വന്തം വിധിയെ സ്വീകരിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു.

‘നൃഗൻ പറഞ്ഞു: “വസു എന്നു പേരുള്ള ഈ കുമാരനെ ഇന്നുതന്നെ ഇവിടെ അഭിഷേകം ചെയ്യുവിൻ. ശില്പികൾ എനിക്കായി സുഖകരമായ സ്പർശമുള്ള ഒരു കുഴി നിർമിക്കട്ടെ; അവിടെ ഞാൻ ബ്രാഹ്മണരിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ശാപം അനുഭവിച്ചുതീർക്കും. ഒരു കുഴി മഴയെ തടുക്കുന്നതും, മറ്റൊന്നു മഞ്ഞിനെയും തണുപ്പിനെയും തടുക്കുന്നതും, മറ്റൊന്നു വേനലിനെ തടുക്കുന്ന സുഖസ്പർശമുള്ളതും ആയി ശില്പികൾ നിർമിക്കട്ടെ. ഫലം തരുന്ന വൃക്ഷങ്ങളും പുഷ്പിക്കുന്ന ലതകളും തണൽ നൽകുന്ന പലതരം കുറ്റിച്ചെടികളും എല്ലാം നട്ടുപിടിപ്പിക്കുവിൻ. കുഴികളുടെ ചുറ്റും എല്ലാ ദിക്കിലും രമണീയമാക്കുവിൻ. കാലചക്രം തിരിഞ്ഞ് ശാപത്തിന്റെ അവധി പൂർത്തിയാകുംവരെ ഞാൻ ഇവിടെ സുഖമായി വസിക്കും. അവയിൽ എന്നും സുഗന്ധപുഷ്പങ്ങൾ ഒരുക്കിവയ്ക്കുവിൻ. അവ ഒന്നര യോജന ചുറ്റളവിൽ എനിക്കായി ഉണ്ടാകത്തക്കവണ്ണം ഏർപ്പാടു ചെയ്യുവിൻ.”’ ശാപം ഒഴിവാക്കാൻ നൃഗൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല; അതു സ്വീകരിച്ച് അത് അനുഭവിക്കാനുള്ള ഏർപ്പാടു മാത്രം ചെയ്യുന്നു — ഇതു ക്ഷത്രിയന്റെ ധൈര്യത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. മൂന്ന് ഋതുക്കൾക്കായി മൂന്നു കുഴികൾ എന്ന ഏർപ്പാട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദീർഘദർശിത്വം കാണിക്കുന്നു. പുത്രന്റെ അഭിഷേകമാണ് ആദ്യം നടത്തുന്നത് — ഒരു നിമിഷംപോലും രാജ്യം രാജാവില്ലാതെ ആകരുത് എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്ത. ‘സംക്ഷയിഷ്യാമി’ (ക്ഷയിപ്പിക്കും, അനുഭവിച്ചുതീർക്കും) എന്ന പദംകൊണ്ട്, കർമഫലമെന്നപോലെ ശാപത്തെയും അനുഭവിച്ചു തീർക്കാനാണ് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘അധ്യർധം യോജനം’ എന്നാൽ ഒന്നര യോജന; അത്രയും വിസ്തൃതമായ ഉദ്യാനപ്രദേശം കുഴികളുടെ ചുറ്റും നിർമിക്കണമെന്നാണ് ആജ്ഞ. ഓന്തിന്റെ രൂപത്തിലും രാജാവു സുഖമായി വസിക്കണമെന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇച്ഛ; ശാപം അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടു, എന്നാൽ അതിന്റെ കഷ്ടത കഴിയുന്നത്ര കുറയ്ക്കപ്പെട്ടു. ബുദ്ധിമാൻ ശാപംപോലും ധൈര്യത്തോടെ സഹിക്കുന്നു എന്ന് ഇതിൽനിന്ന് അറിയാം.

‘ഇങ്ങനെ ഏർപ്പാടുകളെല്ലാം ചെയ്തശേഷം വസുവിനെ രാജ്യത്തിൽ അവരോധിച്ച് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “മകനേ, എപ്പോഴും ധർമനിഷ്ഠനായി ക്ഷത്രധർമമനുസരിച്ച് പ്രജകളെ പാലിക്കുക. നരശ്രേഷ്ഠാ, കോപിഷ്ഠരായ ആ രണ്ടു ദ്വിജന്മാർ അത്ര ചെറിയ അപരാധത്തിനുപോലും എന്റെമേൽ ശാപം ചൊരിഞ്ഞത് നിന്റെ കൺമുന്നിൽത്തന്നെ നീ കണ്ടല്ലോ. നരശ്രേഷ്ഠാ, എന്നെച്ചൊല്ലി നീ ദുഃഖിക്കരുത്. മകനേ, എന്നെ ഈ വിപത്തിൽ പെടുത്തിയ കൃതാന്തനായ ദൈവം സമർഥവും ശക്തവുമാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രാപിക്കേണ്ടതുമാത്രം പ്രാപിക്കുന്നു; പോകേണ്ടിടത്തുമാത്രം പോകുന്നു; ലഭിക്കേണ്ട ദുഃഖങ്ങളും സുഖങ്ങളും ലഭിക്കുന്നു. കുഞ്ഞേ, മുൻജന്മത്തിൽ ചെയ്ത കർമങ്ങളുടെ ഫലംതന്നെയാണിത്; വിഷാദിക്കരുത്.” ഇങ്ങനെ പുത്രനോടു പറഞ്ഞശേഷം മഹായശസ്വിയായ ആ രാജാവ് തനിക്കു വസിക്കാനായി നന്നായി നിർമിച്ച കുഴിയിലേക്കു പോയി. അങ്ങനെ അന്ന് ആ മഹാത്മാവായ രാജാവ് വിലപിടിച്ച രത്നങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ ആ കുഴിയിൽ പ്രവേശിച്ച്, ദ്വിജന്മാർ കോപത്തോടെ ചൊരിഞ്ഞ ശാപം നിറവേറ്റി.’ നൃഗന്റെ ഉപദേശത്തിൽ രണ്ടു പാഠങ്ങളുണ്ട് — ഒന്ന്, രാജാവ് എപ്പോഴും ധർമനിഷ്ഠനായിരിക്കണം; കാരണം ചെറിയ അശ്രദ്ധപോലും വലിയ ദുഃഖത്തിനു കാരണമാകും. രണ്ട്, ദൈവനിയമം ലംഘിക്കാനാവാത്തതാണെന്നറിഞ്ഞ് ശോകിക്കാതിരിക്കണം. ‘പ്രത്യക്ഷം തേ’ (നിന്റെ കൺമുന്നിൽ) എന്ന വാക്ക്, പുത്രൻ സ്വയം സാക്ഷിയാണെന്നും അതിനാൽ ഉപദേശം ദൃഷ്ടാന്തംകൊണ്ടു ദൃഢമാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുൻജന്മകർമങ്ങളുടെ ഫലം എന്ന സിദ്ധാന്തം ശാപത്തെയും ന്യായീകരിക്കുന്നു — ദ്വിജന്മാർ കേവലം നിമിത്തം മാത്രം. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതു സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രത്നാലംകൃതമായ കുഴി എന്നതിലൂടെ ശാപാനുഭവംപോലും രാജോചിതമാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അച്ഛന്റെ അന്തിമോപദേശം പുത്രന്റെ രാജ്യഭരണത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ നൽകപ്പെട്ടു; അതിനാൽ വസുവിന്റെ ഭരണം അച്ഛന്റെ അനുഭവജ്ഞാനത്തോടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. ഇതിലൂടെ രാമനും ലക്ഷ്മണനെ പഠിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ അശ്രദ്ധ അദ്ദേഹത്തിനു മാത്രമല്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വംശത്തിനുംകൂടി ദുഃഖകാരണമാകുന്നു.

When he heard Rāma's words, Lakṣmaṇa, who understood the deeper meaning of things, joined his palms and said to Rāghava of blazing splendour, "For so slight an offence, Kākutstha, those two brahmins laid on the royal sage Nṛga a curse as heavy as a second rod of Yama. When King Nṛga heard that he had been joined to sin, bull among men, what did he say to the two angry brahmins?" His question shows his sense of justice: he felt that the punishment was out of all proportion to the offence, and he wanted to grasp the hidden meaning of the story. Rāghava answered, "Hear, gentle one, what that king said long ago, wounded by the curse. When he learned that the two brahmins had gone on their way, he summoned all his ministers, the leading townsmen and merchants, and his family priest, and, overcome with grief, he said to them and to all his subjects, 'Listen to me attentively. Those two blessed and blameless brahmins, like Nārada and Parvata, have laid a great fear upon me and then gone off through the three worlds like the wind.'" Even after the curse Nṛga said nothing against the brahmins; he called them blessed and blameless, and that is his devotion to brahmins. The comparison with Nārada and Parvata suggests their radiance and the swiftness of their going. By calling in the merchants and all the people he made the whole kingdom witness. In the last sarga Rāma had taught that a king must let petitioners see him; here Nṛga, knowing his fault, laid his plight openly before his people, blaming no one and simply accepting his fate, which shows how truthful a king he was.

"'Let this prince, Vasu, be consecrated here this very day,'" Nṛga went on. "'And let the craftsmen make me a pit pleasant to the touch, where I shall wear out the curse that came from the brahmins. Let them make one pit that keeps off the rain, another that keeps off the cold, and one pleasant to the touch that keeps off the summer heat. Let fruit trees, flowering creepers and many kinds of shady shrubs be planted, and let the ground all around the pits be made delightful. Here I shall live in comfort until my time comes round. Let fragrant flowers be laid in the pits every day, and let the gardens stretch around me for a league and a half.'" Nṛga did not try to escape the curse; he accepted it and only arranged how he would bear it, which is the mark of a warrior's fortitude. Three pits for the three seasons show his foresight. He had his son consecrated first, so that the kingdom should not be without a king even for a moment. His word for wearing out the curse means using it up by enduring it, as one exhausts the fruit of past deeds. Even as a lizard, he wished to live in comfort; the curse was accepted, but its hardship was lessened as far as he could, which shows that even a curse can be borne with wisdom and courage.

"When he had made these arrangements," Rāma continued, "he set Vasu on the throne and said to him, 'My son, be ever devoted to dharma and protect the people by the law of the warrior. You have seen with your own eyes, best of men, how two angry brahmins brought this curse down on me for so small an offence. Do not grieve for me, bull among men. Fate is skilful, my son, and it is fate that has brought me to this calamity. A man gets only what he is meant to get, goes only where he is meant to go, and meets only the sorrows and joys he is meant to meet, according to what he did in a former birth. Do not despair, my child.' Having said this to his son, the renowned king went to live in the well-made pit. So the great-souled king entered that pit adorned with costly jewels, and fulfilled the curse the brahmins had let loose in their anger." Nṛga's counsel held two lessons: a king must be constant in dharma, because even a little negligence leads to great suffering; and since the law of fate cannot be overcome, one should not grieve over it. His son had seen it all himself, so the lesson came with its own example. The doctrine that one reaps the fruit of former births makes even the curse just; the two brahmins were only its instruments. The jewelled pit suggests that even in bearing the curse he lived as befitted a king. The father's last counsel was given at the very start of his son's reign, so that Vasu's rule began with his father's experience behind it. And through this story Rāma was also teaching Lakṣmaṇa that a king's negligence brings suffering not only on himself but on his whole line.