लक्ष्मणस्य परमाद्भुतं सान्त्वनवचनं श्रुत्वा रामः सुप्रीतः अभवत्, एतत् वाक्यं च उवाच — ‘सौम्य, अस्मिन् दुःखकाले विशेषतः त्वादृशः बन्धुः दुर्लभः। त्वं महाबुद्धिः, मम मनः अनुगच्छसि च। शुभलक्षण, मम हृदये यत् किञ्चित् वर्तते, तत् शृणु, श्रुत्वा च मम वचनं कुरु। सौम्य, चत्वारः दिवसाः गताः, तेषु अहं पौरजनस्य कार्यं न अकरवम्; तत् मम मर्माणि कृन्तति। अतः प्रकृतयः, पुरोहिताः, मन्त्रिणः, ये च कार्यार्थिनः पुरुषाः स्त्रियः वा, ते सर्वे आहूयन्ताम्। यः राजा दिने दिने पौराणां कार्याणि न करोति, सः सर्वतः संवृते वायुरहिते घोरे नरके पतति, अत्र संशयः नास्ति।’ सीतात्यागस्य शोके निमग्नः अपि रामः राजधर्मं न विस्मरति; व्यक्तिगतं दुःखं प्रजाकार्यस्य बाधकं न भवेत् इति तस्य निश्चयः। चत्वारः दिवसाः अल्पः कालः इव, किन्तु राज्ञः कृते सः अपि महान् अपराधः। ‘मर्माणि कृन्तति’ इति वाक्येन तस्य कर्तव्यनिष्ठा प्रकाशते। संवृतः नरकः नाम यत्र निर्गमनमार्गः नास्ति — अकृतकार्यस्य राज्ञः स्थितिः तथैव बद्धा भवति। स्त्रियः अपि कार्यार्थिन्यः इति पृथक् उल्लेखः रामराज्यस्य न्यायस्य सर्वव्यापित्वं सूचयति। पूर्वसर्गे लक्ष्मणेन उक्तं — ‘आत्मना आत्मानं विनेतुं समर्थः असि’ इति; तस्य फलम् अत्र दृश्यते, यतः रामः शोकं विहाय तत्क्षणम् एव कर्तव्यं स्मरति। ‘त्वादृशः बन्धुः दुर्लभः’ इति वचनं लक्ष्मणस्य प्रति कृतज्ञतां प्रकटयति। राजा प्रजायाः पिता इव; पुत्राणां दुःखं यः न शृणोति, सः पितृधर्मात् च्यवते — अयम् एव अस्य उपदेशस्य भावः।

अस्य नियमस्य दृष्टान्तरूपेण रामः एकां पुरातनीं कथां कथयति — ‘श्रूयते, पुरा नृगः नाम महायशाः पृथिवीपालः आसीत्। सः ब्रह्मण्यः, सत्यवाक्, शुचिः च। सः नृदेवः कदाचित् पुष्करतीर्थे सवत्साः स्वर्णभूषिताः गवां कोटीः भूमिदेवेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः ददौ। निष्पाप लक्ष्मण, तदा अन्यासां गवां सङ्गात् एका धेनुः सवत्सा तासु मिश्रिता, राज्ञा स्पर्शिता, दत्ता च। सा तु एकस्य दरिद्रस्य, उञ्छवृत्त्या जीवतः, आहिताग्नेः ब्राह्मणस्य आसीत्। सः क्षुधार्तः ब्राह्मणः नष्टां गां तत्र तत्र अन्विष्यन् बहून् संवत्सरगणान् सर्वेषु राष्ट्रेषु भ्रान्त्वा अपि तां न अपश्यत्। अन्ते कनखलं गत्वा सः एकस्य ब्राह्मणस्य निवेशने तां स्वकीयां धेनुं ददर्श — सा निरामया आसीत्, तस्याः वत्सः तु जीर्णः वृद्धः जातः। अथ सः ब्राह्मणः स्वकेन नाम्ना ताम् आहूतवान् — “शबले, आगच्छ” इति; सा गौः तं स्वरं शुश्राव। क्षुधार्तस्य तस्य द्विजस्य परिचितं स्वरं ज्ञात्वा सा गौः पावकोपमं गच्छन्तं तं पृष्ठतः अन्वगात्।’ अत्र ध्येयम् — राज्ञः दोषः अज्ञानकृतः; सः दानसमये धेनुं स्पृष्ट्वा दत्तवान्, किन्तु तस्याः स्वामित्वं न परीक्षितवान्। उञ्छवृत्तिः नाम क्षेत्रेषु पतितानां कणानां सङ्ग्रहेण जीवनम् — अतः तस्य ब्राह्मणस्य सा एका धेनुः एव सर्वस्वम् आसीत्। गौः स्वनाम श्रुत्वा पूर्वस्वामिनम् अनुसरति — एषः पशोः अपि स्नेहस्य स्मृतेः च निदर्शनम्। कोटिसङ्ख्यासु गोषु एकस्याः मिश्रणं कथं ज्ञायेत इति प्रश्नः; तथापि दाता एव दानस्य शुद्धेः उत्तरदायी इति शास्त्रस्य मतम्। स्वामिनः दारिद्र्यं, क्षुधा, बहुवर्षाणाम् अन्वेषणं च तस्य दुःखस्य गाम्भीर्यं दर्शयन्ति। कनखलं गङ्गातीरे प्रसिद्धं तीर्थम्, यत्र अन्यः ब्राह्मणः दानेन लब्धां गां पालयति स्म।

‘यः विप्रः तां गां पालयति स्म, सः अपि द्रुतं ताम् अनुगम्य तम् ऋषिं सत्वरम् अवदत् — “एषा मम गौः; राजसिंहेन नृगेण स्पृष्ट्वा मह्यं दत्ता।” ततः तयोः विपश्चितोः ब्राह्मणयोः महान् वादः अभवत्। परस्परं विवदन्तौ तौ दातारं नृगम् अभिजग्मतुः। राजभवनस्य द्वारि अनेकानि अहोरात्राणि वसन्तौ अपि तौ नृगस्य शासनं निर्णयं न प्राप्तवन्तौ; ततः तौ क्रोधं प्राप्तौ। परमसंतप्तौ क्रुद्धौ तौ द्विजसत्तमौ घोरं शापवाक्यम् ऊचतुः — “राजन्, अर्थिनां कार्यसिद्ध्यर्थं यस्मात् त्वं दर्शनं न ददासि, तस्मात् सर्वभूतानाम् अदृश्यः कृकलासः भविष्यसि; बहूनि वर्षसहस्राणि वर्षशतानि च।”’ शापस्य मूलं दानस्य दोषः न, अपितु राज्ञः अदर्शनम् — एतत् एव रामस्य कथायाः प्रयोजनम्। द्वौ अपि ब्राह्मणौ निर्दोषौ — एकः स्वकीयां गां याचते, अपरः दानेन लब्धां न त्यजति; अतः निर्णयः राज्ञा एव कर्तव्यः आसीत्। अदृश्यत्वं दर्शनानाम् अदानस्य अनुरूपं फलम् — यः अर्थिभ्यः अदृश्यः, सः सर्वेभ्यः अदृश्यः भवति। कृकलासः गर्तवासी जन्तुः, अतः शापः दण्डस्य स्वरूपम् अपि अपराधस्य अनुरूपं करोति। राजद्वारि बहून् दिवसान् वसन्तौ तौ किमर्थं दर्शनं न लेभाते इति कथायां न उक्तम्; द्वारपालानां प्रमादः राज्ञः वा अनवधानम् इति उभयथापि दोषः राज्ञः एव। अतः एव रामः स्वयं कार्यार्थिनां प्रतीक्षां लक्ष्मणं प्रति आदिशति, यथा तस्य राज्ये कश्चित् अपि द्वारि न तिष्ठेत्।

‘ब्राह्मणौ पुनः अवदताम् — “त्वं कृकलासीभूतः श्वभ्रे गर्ते दीर्घकालं निवत्स्यसि। अस्मिन् लोके यदूनां कीर्तिवर्धनः वासुदेवः इति ख्यातः पुरुषविग्रहः विष्णुः उत्पत्स्यते। राजन्, सः त्वां शापात् मोक्षयिष्यति; तेन कालेन तव निष्कृतिः भविष्यति। भुवः भारस्य अवतरणार्थं महावीर्यौ नरनारायणौ उभौ कलियुगे उपस्थिते उत्पत्स्येते।” एवं शापम् उत्सृज्य तौ ब्राह्मणौ विगतज्वरौ अभवताम्, तां दुर्बलां वृद्धां गां च अन्यस्मै ब्राह्मणाय ददतुः। एवं सः राजा तं सुदारुणं शापम् अद्यापि उपभुङ्क्ते।’ ततः रामः निगमयति — ‘कार्यार्थिनां विमर्दः निराशा राज्ञां दोषाय कल्पते। तस्मात् कार्यिणः शीघ्रं मम दर्शनम् अभिवर्तन्तु। सुकृतस्य कार्यस्य फलं पार्थिवः न अवैति इति न; अवश्यं प्राप्नोति। तस्मात् सौमित्रे, गच्छ, कार्यवाञ्जनान् प्रतीक्षस्व।’ शापे अपि अनुग्रहः निहितः — मोक्षस्य कालः निर्दिष्टः। अत्र रामायणे एव कृष्णावतारस्य भविष्यवाणी दृश्यते, या पुराणानां नृगोद्धारकथया सह सङ्गच्छते। उभौ ब्राह्मणौ अन्ते गां तृतीयाय ददतुः — विवादस्य मूलम् एव त्यक्तम्, अतः तौ विगतज्वरौ। कथायाः उपदेशः स्पष्टः — प्रजायाः कार्ये विलम्बः अपि राज्ञः महान् दोषः। नृगः ब्रह्मण्यः सत्यवाक् दानशीलः च आसीत्, तथापि एकेन अनवधानेन सः दीर्घं दुःखम् अनुभवति; अतः राज्ञः गुणाः बहवः अपि एकं कर्तव्यम् अकृतं न क्षमन्ते। ‘अभिवर्तन्तु कार्यिणः’ इति आज्ञा रामस्य न्यायद्वारस्य सदा उद्घाटितत्वं सूचयति। अग्रिमे सर्गे नृगस्य शापानन्तरं व्यवस्था वर्ण्यते।

లక్ష్మణుని పరమాద్భుతమైన ఓదార్పు మాటలు విని రాముడు ఎంతో సంతోషించి ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, ఈ దుఃఖసమయంలో ముఖ్యంగా నీలాంటి బంధువు దొరకడం దుర్లభం. నీవు మహాబుద్ధిమంతుడవు, నా మనస్సును అనుసరిస్తావు. శుభలక్షణుడా, నా హృదయంలో ఏముందో విను, విని నా మాట ప్రకారం చెయ్యి. సౌమ్యుడా, నాలుగు రోజులు గడిచిపోయాయి, ఆ రోజుల్లో నేను పౌరుల పనులేవీ చేయలేదు; అది నా మర్మస్థానాలను కోస్తోంది. అందువల్ల ప్రకృతులనూ (ప్రజాప్రతినిధులనూ), పురోహితులనూ, మంత్రులనూ, పని మీద వచ్చిన పురుషులనూ స్త్రీలనూ — అందరినీ పిలిపించు. ఏ రాజు ప్రతిరోజూ పౌరుల పనులు చేయడో, అతడు అన్నివైపులా మూసుకుపోయిన, గాలి కూడా లేని ఘోరమైన నరకంలో పడతాడు, ఇందులో సందేహం లేదు.’ సీతాపరిత్యాగ శోకంలో మునిగి ఉన్నా రాముడు రాజధర్మాన్ని మరచిపోలేదు; వ్యక్తిగత దుఃఖం ప్రజాకార్యానికి అడ్డు కాకూడదని అతని నిశ్చయం. నాలుగు రోజులు చిన్న కాలంగానే కనిపిస్తుంది, కానీ రాజుకు అది కూడా పెద్ద అపరాధమే. ‘మర్మాణి కృంతతి’ (మర్మస్థానాలను కోస్తోంది) అనే మాటలో అతని కర్తవ్యనిష్ఠ ప్రకాశిస్తుంది. ‘సంవృత’ నరకం అంటే బయటపడే దారి లేనిది — పనులు చేయని రాజు స్థితి కూడా అలాగే బంధింపబడినదవుతుంది. పని మీద వచ్చిన స్త్రీలను కూడా ప్రత్యేకంగా పేర్కొనడం రామరాజ్యపు న్యాయం అందరికీ వ్యాపించినదని సూచిస్తుంది. గత సర్గలో లక్ష్మణుడు ‘నిన్ను నీవే నియంత్రించుకోగల సమర్థుడవు’ అన్నాడు; దాని ఫలం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే రాముడు శోకాన్ని వదిలి వెంటనే కర్తవ్యాన్ని స్మరిస్తున్నాడు. ‘నీలాంటి బంధువు దుర్లభం’ అనే మాట లక్ష్మణుని పట్ల కృతజ్ఞతను ప్రకటిస్తుంది. రాజు ప్రజలకు తండ్రి వంటివాడు; బిడ్డల దుఃఖం వినని వాడు పితృధర్మం నుండి జారిపోతాడు — ఇదే ఈ ఉపదేశపు భావం.

ఈ నియమానికి ఉదాహరణగా రాముడు ఒక పురాతన కథ చెపుతాడు — ‘పూర్వం నృగుడు అనే మహాకీర్తిమంతుడైన భూపాలుడు ఉండేవాడని వింటున్నాం. అతడు బ్రాహ్మణభక్తుడు, సత్యవాది, పవిత్రుడు. ఆ నరదేవుడు ఒకసారి పుష్కరతీర్థంలో దూడలతో కూడిన, బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించిన కోటి గోవులను భూదేవతలైన బ్రాహ్మణులకు దానం చేశాడు. పాపరహితుడా లక్ష్మణా, అప్పుడు మిగిలిన గోవులతో కలిసిపోయి ఒక పాడి ఆవు తన దూడతో సహా వాటిలో చేరింది; రాజు దానిని తాకి దానం చేశాడు. కానీ అది ఉంఛవృత్తితో జీవించే, అగ్నిహోత్రం చేసే ఒక దరిద్ర బ్రాహ్మణునిది. ఆకలితో బాధపడుతున్న ఆ బ్రాహ్మణుడు పోయిన తన ఆవు కోసం అక్కడా ఇక్కడా వెదకుతూ, ఎన్నో సంవత్సరాలపాటు అన్ని రాజ్యాలలోనూ తిరిగినా దానిని చూడలేకపోయాడు. చివరకు కనఖలానికి వెళ్ళి, అక్కడ ఒక బ్రాహ్మణుని ఇంట్లో తన పాడి ఆవును చూశాడు — అది ఆరోగ్యంగా ఉంది, దాని దూడ మాత్రం ముసలిదైపోయింది. అప్పుడు ఆ బ్రాహ్మణుడు దాని పేరుతో దానిని పిలిచాడు — “శబలా, రా” అని; ఆ గోవు ఆ స్వరాన్ని విన్నది. ఆకలితో ఉన్న ఆ ద్విజుని పరిచితమైన స్వరాన్ని గుర్తించి, ఆ గోవు అగ్నిలా వెళ్తున్న అతని వెనుకనే అనుసరించింది.’ ఇక్కడ గమనించవలసినది — రాజు దోషం తెలియక జరిగినది; దానసమయంలో అతడు ఆవును తాకి ఇచ్చాడు, కానీ దాని యజమాని ఎవరో పరీక్షించలేదు. ఉంఛవృత్తి అంటే పొలాల్లో రాలిన గింజలను ఏరుకొని జీవించడం — అందువల్ల ఆ బ్రాహ్మణునికి ఆ ఒక్క ఆవే సర్వస్వం. గోవు తన పేరు విని పాత యజమానిని అనుసరిస్తుంది — పశువులో కూడా ప్రేమకూ జ్ఞాపకానికీ ఇది నిదర్శనం. కోట్ల సంఖ్యలోని గోవులలో ఒకటి కలిసిపోతే ఎలా తెలుస్తుంది అనే ప్రశ్న రావచ్చు; అయినా దానపు శుద్ధికి దాతే బాధ్యుడని శాస్త్రపు అభిప్రాయం. యజమాని దారిద్ర్యం, ఆకలి, ఎన్నో ఏళ్ళ వెదుకులాట — ఇవన్నీ అతని దుఃఖపు లోతును చూపిస్తాయి. కనఖలం గంగాతీరంలో ప్రసిద్ధమైన తీర్థం; అక్కడ మరొక బ్రాహ్మణుడు దానంగా పొందిన ఆవును పోషిస్తున్నాడు.

‘ఆ గోవును పోషిస్తున్న విప్రుడు కూడా వేగంగా దాని వెంట వెళ్ళి, ఆ ఋషితో తొందరగా ఇలా అన్నాడు — “ఇది నా ఆవు; రాజసింహుడైన నృగుడు తాకి నాకు దానం చేశాడు.” అప్పుడు విద్వాంసులైన ఆ ఇద్దరు బ్రాహ్మణుల మధ్య పెద్ద వివాదం జరిగింది. పరస్పరం వాదించుకుంటూ వారిద్దరూ దాత అయిన నృగుని దగ్గరకు వెళ్ళారు. రాజభవన ద్వారం దగ్గర ఎన్నో రాత్రింబవళ్ళు ఉండినా వారికి నృగుని నుండి తీర్పు లభించలేదు; దాంతో వారికి కోపం వచ్చింది. ఎంతో సంతప్తులై కోపించిన ఆ ద్విజశ్రేష్ఠులిద్దరూ ఘోరమైన శాపవాక్యం పలికారు — “రాజా, పని మీద వచ్చినవారి కార్యసిద్ధి కోసం నీవు దర్శనం ఇవ్వడం లేదు కాబట్టి, సమస్త ప్రాణులకూ కనబడని తొండవు అవుతావు; ఎన్నో వేల సంవత్సరాలు, వందల సంవత్సరాలు.”’ శాపానికి మూలం దానంలోని దోషం కాదు, రాజు దర్శనం ఇవ్వకపోవడమే — రాముడు ఈ కథ చెప్పడానికి ప్రయోజనం కూడా ఇదే. ఇద్దరు బ్రాహ్మణులూ నిర్దోషులే — ఒకడు తన ఆవును అడుగుతున్నాడు, మరొకడు దానంగా పొందినదాన్ని వదలడం లేదు; అందువల్ల తీర్పు రాజే చెప్పవలసి ఉంది. అదృశ్యత్వం దర్శనం ఇవ్వకపోవడానికి తగిన ఫలమే — అర్థులకు కనబడనివాడు అందరికీ కనబడకుండా పోతాడు. తొండ గుంటలలో నివసించే జంతువు; అందువల్ల శాపం శిక్ష స్వరూపాన్ని కూడా అపరాధానికి తగినట్లు చేస్తుంది. రాజద్వారం దగ్గర ఎన్నో రోజులు ఉన్నా వారికి దర్శనం ఎందుకు దొరకలేదో కథలో చెప్పలేదు; ద్వారపాలకుల ప్రమాదమైనా, రాజు అజాగ్రత్తైనా — రెండు విధాలుగానూ దోషం రాజుదే. అందుకే రాముడు స్వయంగా పని మీద వచ్చినవారి కోసం ఎదురుచూడమని లక్ష్మణుని ఆజ్ఞాపిస్తున్నాడు, తన రాజ్యంలో ఎవరూ ద్వారం దగ్గర నిలిచిపోకూడదని.

‘బ్రాహ్మణులు మళ్ళీ అన్నారు — “నీవు తొండవై ఒక లోతైన గుంటలో చాలాకాలం నివసిస్తావు. ఈ లోకంలో యదువంశీయుల కీర్తిని పెంచేవాడు, వాసుదేవుడు అని ప్రసిద్ధుడు అయిన పురుషరూపంలోని విష్ణువు జన్మిస్తాడు. రాజా, అతడు నిన్ను శాపం నుండి విముక్తుని చేస్తాడు; ఆ సమయంతో నీకు నిష్కృతి కలుగుతుంది. భూభారాన్ని దించడానికి మహాపరాక్రమవంతులైన నరనారాయణులిద్దరూ కలియుగం సమీపించినప్పుడు జన్మిస్తారు.” ఇలా శాపం ఇచ్చి ఆ బ్రాహ్మణులిద్దరూ తాపం తీరినవారయ్యారు; బలహీనమైన ఆ ముసలి ఆవును మరొక బ్రాహ్మణునికి ఇచ్చివేశారు. ఇలా ఆ రాజు ఆ అతిదారుణమైన శాపాన్ని ఈనాటికీ అనుభవిస్తున్నాడు.’ తరువాత రాముడు ఇలా ముగిస్తాడు — ‘పని మీద వచ్చినవారి ఇబ్బందీ, నిరాశా రాజులకు దోషంగా పరిణమిస్తాయి. అందువల్ల పని మీద వచ్చినవారు వెంటనే నా దర్శనానికి రానివ్వండి. చక్కగా చేసిన పని ఫలాన్ని రాజు పొందడని కాదు; తప్పక పొందుతాడు. అందువల్ల సౌమిత్రీ, వెళ్ళు, పని మీద వచ్చిన జనుల కోసం ఎదురుచూడు.’ శాపంలో కూడా అనుగ్రహం దాగి ఉంది — విముక్తి కాలం నిర్దేశించబడింది. ఇక్కడ రామాయణంలోనే కృష్ణావతారం గురించిన భవిష్యవాణి కనిపిస్తుంది; అది పురాణాలలోని నృగోద్ధార కథతో పొసగుతుంది. ఇద్దరు బ్రాహ్మణులూ చివరకు ఆవును మూడవవానికి ఇచ్చారు — వివాదపు మూలాన్నే వదిలేశారు, అందుకే వారు తాపం తీరినవారయ్యారు. కథ ఉపదేశం స్పష్టం — ప్రజల పనిలో ఆలస్యం కూడా రాజుకు గొప్ప దోషం. నృగుడు బ్రాహ్మణభక్తుడు, సత్యవాది, దానశీలుడు; అయినా ఒక్క అజాగ్రత్త వల్ల దీర్ఘకాలం దుఃఖం అనుభవిస్తున్నాడు; అంటే రాజుకు ఎన్ని గుణాలున్నా, చేయని ఒక్క కర్తవ్యాన్ని అవి క్షమించవు. ‘అభివర్తంతు కార్యిణః’ (పని మీద వచ్చినవారు రానివ్వండి) అనే ఆజ్ఞ రాముని న్యాయద్వారం ఎప్పుడూ తెరిచే ఉంటుందని సూచిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో శాపం తరువాత నృగుడు చేసిన ఏర్పాట్లు వర్ణించబడతాయి.

லக்ஷ்மணனின் மிக அற்புதமான ஆறுதல் மொழிகளைக் கேட்டு ராமன் மிகவும் மகிழ்ந்து இவ்வாறு சொன்னான் — ‘அன்பனே, இந்தத் துயரக் காலத்தில் சிறப்பாக உன்னைப் போன்ற உறவினன் கிடைப்பது அரிது. நீ பேரறிவுடையவன்; என் மனத்தையும் பின்பற்றுகிறாய். நல்லிலக்கணங்கள் உடையவனே, என் இதயத்தில் இருப்பதைக் கேள்; கேட்டு என் சொல்லின்படி செய். அன்பனே, நான்கு நாட்கள் கழிந்துவிட்டன; அவற்றில் நான் நகரமக்களின் பணிகளைச் செய்யவில்லை; அது என் உயிர்நிலைகளை அறுக்கிறது. ஆகவே குடிமக்கள், புரோகிதர்கள், அமைச்சர்கள், பணி நிமித்தம் வந்த ஆண்கள் பெண்கள் ஆகிய அனைவரும் அழைக்கப்படட்டும். நாள்தோறும் நகரமக்களின் பணிகளைச் செய்யாத அரசன் எல்லாப் பக்கங்களிலும் மூடப்பட்ட, காற்றில்லாத கொடிய நரகத்தில் விழுவான்; இதில் ஐயமில்லை.’ சீதையைக் கைவிட்ட துயரத்தில் மூழ்கியிருந்தும் ராமன் அரசநெறியை மறக்கவில்லை; தன் சொந்தத் துயரம் மக்கள் பணிக்குத் தடையாகக் கூடாது என்பது அவன் உறுதி. நான்கு நாட்கள் குறுகிய காலம்போலத் தோன்றலாம்; ஆனால் ஓர் அரசனுக்கு அதுவும் பெருங்குற்றமே. ‘உயிர்நிலைகளை அறுக்கிறது’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய கடமையுணர்வு வெளிப்படுகிறது. ‘மூடப்பட்ட நரகம்’ என்பது வெளியேறும் வழியே இல்லாத நரகம் — பணிகளைச் செய்யாத அரசனின் நிலையும் அவ்வாறே கட்டுண்டதாகிறது. பணி நிமித்தம் வரும் பெண்களும் தனியே குறிப்பிடப்பட்டிருப்பது ராமராஜ்யத்தின் நீதி எல்லாரையும் தழுவியது என்பதைச் சுட்டுகிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் ‘உம்மாலேயே உம்மை அடக்கியாளவல்லவர்’ என்று சொன்னான்; அதன் பயன் இங்கே தெரிகிறது — ராமன் துயரத்தை விட்டு உடனே கடமையை நினைவுகூர்கிறான். ‘உன்னைப் போன்ற உறவினன் கிடைப்பது அரிது’ என்ற சொல் லக்ஷ்மணனிடம் அவன் கொண்ட நன்றியை வெளிப்படுத்துகிறது. அரசன் மக்களுக்குத் தந்தை போன்றவன்; பிள்ளைகளின் துயரத்தைக் கேட்காதவன் தந்தையின் கடமையிலிருந்து நழுவுகிறான் — இதுவே இந்த அறிவுரையின் கருத்து.

இந்த நியதிக்கு எடுத்துக்காட்டாக ராமன் ஒரு பழங்கதையைச் சொல்கிறான் — ‘முன்பு நிருகன் என்ற பெரும்புகழ் பெற்ற மன்னன் இருந்ததாகக் கேள்விப்படுகிறோம். அவன் அந்தணர்களைப் போற்றுபவன், உண்மை பேசுபவன், தூயவன். அந்த மன்னன் ஒருமுறை புஷ்கரத் தீர்த்தத்தில் கன்றுகளுடன் கூடிய, பொன்னணிகள் பூட்டிய கோடிக்கணக்கான பசுக்களை நிலவுலகத் தேவர்களான அந்தணர்களுக்குத் தானமாகக் கொடுத்தான். பாவமற்ற லக்ஷ்மணா, அப்போது பிற பசுக்களோடு சேர்ந்துவிட்டதால் கன்றுடன் கூடிய ஒரு பசு அவற்றுடன் கலந்து, அரசனால் தொடப்பட்டுத் தானமாகக் கொடுக்கப்பட்டது. அந்தப் பசுவோ, உஞ்சவிருத்தியால் வாழ்ந்த, வேள்வித் தீயைப் பேணிய ஓர் ஏழை அந்தணனுடையது. பசியால் வாடிய அந்த அந்தணன் காணாமற்போன பசுவை அங்குமிங்கும் தேடி, பல ஆண்டுகள் எல்லா நாடுகளிலும் அலைந்தும் அதைக் காணவில்லை. இறுதியில் கனகலுக்குச் சென்று ஓர் அந்தணனின் வீட்டில் தன் பசுவைக் கண்டான் — அது நலமாக இருந்தது; அதன் கன்றோ முதிர்ந்து மூப்படைந்திருந்தது. பின்னர் அந்த அந்தணன் அதன் பெயரைச் சொல்லி “சபலே, வா” என்று அழைத்தான்; அந்தப் பசு அந்தக் குரலைக் கேட்டது. பசியால் வாடிய அந்த அந்தணனின் பழகிய குரலை அறிந்துகொண்டு, அந்தப் பசு நெருப்பைப் போல ஒளிர்ந்து நடந்து சென்ற அவனைப் பின்தொடர்ந்தது.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — அரசனின் குற்றம் அறியாமையால் நேர்ந்தது; தானத்தின்போது அவன் பசுவைத் தொட்டுக் கொடுத்தான், ஆனால் அதன் உரிமையாளர் யார் என்பதை ஆராயவில்லை. உஞ்சவிருத்தி என்பது வயல்களில் உதிர்ந்த தானியமணிகளைப் பொறுக்கி வாழும் வாழ்க்கை — ஆகவே அந்த அந்தணனுக்கு அந்த ஒரு பசுவே எல்லாச் செல்வமுமாக இருந்தது. தன் பெயரைக் கேட்டுப் பசு தன் பழைய உரிமையாளனைப் பின்தொடர்கிறது — இது விலங்குக்கும் உள்ள அன்புக்கும் நினைவாற்றலுக்கும் எடுத்துக்காட்டு. கோடிக்கணக்கான பசுக்களுள் ஒன்று கலந்ததை எப்படி அறிய முடியும் என்ற கேள்வி எழலாம்; எனினும் தானத்தின் தூய்மைக்குக் கொடுப்பவனே பொறுப்பாளி என்பது சாஸ்திரத்தின் கருத்து. உரிமையாளனின் வறுமை, பசி, பல ஆண்டுகளின் தேடல் ஆகியவை அவன் துயரத்தின் ஆழத்தைக் காட்டுகின்றன. கனகல் கங்கைக் கரையில் உள்ள புகழ்பெற்ற தீர்த்தம்; அங்கே மற்றோர் அந்தணன் தானமாகப் பெற்ற பசுவைப் பேணிவந்தான்.

‘அந்தப் பசுவைப் பேணிவந்த அந்தணனும் விரைந்து அதைப் பின்தொடர்ந்து அந்த முனிவனிடம் விரைவாகச் சொன்னான் — “இது என் பசு; அரசர்களுள் சிங்கமான நிருகனால் தொட்டு எனக்குக் கொடுக்கப்பட்டது.” பின்னர் அறிவுடைய அந்த இரு அந்தணர்களுக்கிடையே பெரும் வாக்குவாதம் எழுந்தது. ஒருவரோடொருவர் வழக்காடிக்கொண்டு அவர்கள் இருவரும் கொடுத்தவனான நிருகனிடம் சென்றனர். அரண்மனை வாயிலில் பல பகலும் இரவும் தங்கியிருந்தும் அவர்கள் நிருகனின் தீர்ப்பைப் பெறவில்லை; ஆகவே அவர்கள் சினமடைந்தனர். மிகவும் வேதனையுற்றுச் சினந்த அந்த அந்தணர்களுள் சிறந்த இருவரும் கொடிய சாபச் சொல்லைச் சொன்னார்கள் — “அரசே, வேண்டுவோரின் காரியம் நிறைவேறுவதற்காக நீ காட்சி தராததால், எல்லா உயிர்களுக்கும் கண்ணுக்குத் தெரியாத ஓணானாக ஆவாய்; பல்லாயிரம் ஆண்டுகளும் பல நூறு ஆண்டுகளும்.”’ சாபத்தின் வேர் தானத்தில் நேர்ந்த குற்றமன்று, அரசன் காட்சி தராததே — இதுவே ராமன் சொல்லும் கதையின் நோக்கம். இரு அந்தணர்களுமே குற்றமற்றவர்கள் — ஒருவன் தன் சொந்தப் பசுவைக் கேட்கிறான், மற்றவன் தானமாகப் பெற்றதை விட மறுக்கிறான்; ஆகவே தீர்ப்பை அரசனே வழங்கியிருக்கவேண்டும். கண்ணுக்குத் தெரியாதிருத்தல், காட்சி தராமைக்குப் பொருத்தமான பயன் — வேண்டுவோருக்குக் காட்சி தராதவன் எல்லாருக்கும் தெரியாதவனாகிறான். ஓணான் குழியில் வாழும் உயிரினம்; ஆகவே சாபம் தண்டனையின் வடிவத்தையும் குற்றத்துக்கு ஏற்றதாக அமைக்கிறது. அரண்மனை வாயிலில் பல நாட்கள் தங்கியிருந்தும் அவர்கள் ஏன் காட்சி பெறவில்லை என்பது கதையில் சொல்லப்படவில்லை; வாயிற்காவலரின் அசட்டையோ அரசனின் கவனக்குறைவோ — எப்படியாயினும் குற்றம் அரசனுடையதே. அதனால்தான் ராமன் பணி நிமித்தம் வருவோரைத் தானே எதிர்கொண்டு காணுமாறு லக்ஷ்மணனுக்கு ஆணையிடுகிறான் — தன் ஆட்சியில் யாரும் வாயிலில் காத்துநிற்கக் கூடாது என்று.

‘அந்தணர்கள் மீண்டும் சொன்னார்கள் — “நீ ஓணானாகி ஒரு பள்ளமான குழியில் நெடுங்காலம் வசிப்பாய். இந்த உலகில் யதுக்களின் புகழை வளர்ப்பவனாக, வாசுதேவன் என்று புகழ்பெற்ற, மனித உருவம் கொண்ட விஷ்ணு தோன்றுவார். அரசே, அவர் உன்னைச் சாபத்திலிருந்து விடுவிப்பார்; அக்காலத்தில் உனக்கு விமோசனம் உண்டாகும். பூமியின் பாரத்தை இறக்குவதற்காகப் பேராற்றலுடைய நரநாராயணர் இருவரும் கலியுகம் நெருங்கும்போது தோன்றுவார்கள்.” இவ்வாறு சாபமிட்டதும் அந்த இரு அந்தணர்களும் மனக்கொதிப்பு நீங்கினர்; மெலிந்து மூப்படைந்த அந்தப் பசுவையும் வேறோர் அந்தணனுக்குக் கொடுத்தனர். இவ்வாறு அந்த அரசன் அந்த மிகக் கொடிய சாபத்தை இன்றும் அனுபவித்துக்கொண்டிருக்கிறான்.’ பின்னர் ராமன் முடிவுரையாகச் சொல்கிறான் — ‘பணி நிமித்தம் வருவோரின் நெருக்கடியும் ஏமாற்றமும் அரசர்களுக்குக் குற்றமாகின்றன. ஆகவே பணி நிமித்தம் வருவோர் விரைவில் என்னைக் காண வரட்டும். நன்றாகச் செய்த பணியின் பயனை அரசன் அடையமாட்டான் என்பதில்லை; நிச்சயமாக அடைவான். ஆகவே சௌமித்ரியே, செல்; பணி நிமித்தம் வருவோரை எதிர்பார்த்திரு.’ சாபத்திலும் அருள் அடங்கியுள்ளது — விடுதலைக்கான காலம் குறிக்கப்பட்டுள்ளது. இங்கே ராமாயணத்திலேயே கிருஷ்ணாவதாரம் பற்றிய முன்னறிவிப்பு காணப்படுகிறது; இது புராணங்களில் வரும் நிருகனை விடுவித்த கதையுடன் ஒத்துப்போகிறது. இரு அந்தணர்களும் இறுதியில் பசுவை மூன்றாமவனுக்குக் கொடுத்துவிட்டனர் — வழக்கின் வேரையே கைவிட்டனர்; ஆகவே அவர்கள் மனக்கொதிப்பு நீங்கினர். கதையின் அறிவுரை தெளிவானது — மக்களின் பணியில் தாமதமும் அரசனுக்குப் பெருங்குற்றமே. நிருகன் அந்தணர்களைப் போற்றுபவனாகவும் உண்மை பேசுபவனாகவும் கொடையாளியாகவும் இருந்தான்; இருந்தும் ஒரே ஒரு கவனக்குறைவால் நீண்ட துயரத்தை அனுபவிக்கிறான்; ஆகவே அரசனின் நற்பண்புகள் பலவாயினும், செய்யாது விட்ட ஒரு கடமையை அவை மன்னிப்பதில்லை. ‘பணி நிமித்தம் வருவோர் வரட்டும்’ என்ற ஆணை, ராமனின் நீதிவாயில் எப்போதும் திறந்திருக்கிறது என்பதைச் சுட்டுகிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் சாபத்துக்குப் பின் நிருகன் செய்த ஏற்பாடுகள் விவரிக்கப்படுகின்றன.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅತ್ಯದ್ಭುತವಾದ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ದುಃಖದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿನ್ನಂತಹ ಬಂಧು ದುರ್ಲಭ. ನೀನು ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಅನುಸರಿಸುವವನು. ಶುಭಲಕ್ಷಣನೇ, ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಏನಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು, ಕೇಳಿ ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ಮಾಡು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳು ಕಳೆದವು; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಪೌರಜನರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ಅದು ನನ್ನ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಮುಖರು, ಪುರೋಹಿತರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಪುರುಷರು ಅಥವಾ ಸ್ತ್ರೀಯರು — ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆಯಿಸು. ಯಾವ ರಾಜನು ದಿನದಿನವೂ ಪೌರರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಮುಚ್ಚಿದ, ಗಾಳಿಯಿಲ್ಲದ ಘೋರ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಸೀತಾತ್ಯಾಗದ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುಃಖವು ಪ್ರಜಾಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಬಾರದೆಂಬುದು ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ. ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳು ಅಲ್ಪಕಾಲದಂತೆ ತೋರಬಹುದು; ಆದರೆ ರಾಜನಿಗೆ ಅದೂ ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧ. ‘ಮರ್ಮಾಣಿ ಕೃಂತತಿ’ (ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಂವೃತ’ ನರಕವೆಂದರೆ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯೇ ಇಲ್ಲದ ನರಕ — ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದ ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿರಬಹುದೆಂಬ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಉಲ್ಲೇಖವು ರಾಮರಾಜ್ಯದ ನ್ಯಾಯವು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ನೀನು ಸಮರ್ಥ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಅದರ ಫಲ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಕ್ಷಣವೇ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿನ್ನಂತಹ ಬಂಧು ದುರ್ಲಭ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ತಂದೆಯಂತೆ; ಮಕ್ಕಳ ದುಃಖವನ್ನು ಕೇಳದವನು ಪಿತೃಧರ್ಮದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಈ ಉಪದೇಶದ ಭಾವ.

ಈ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿ ರಾಮನು ಒಂದು ಪುರಾತನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೇಳಿಬರುವಂತೆ, ಹಿಂದೆ ನೃಗನೆಂಬ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಭೂಪಾಲನಿದ್ದನು. ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಕ್ತ, ಸತ್ಯವಾದಿ, ಶುಚಿ. ಆ ನರದೇವನು ಒಮ್ಮೆ ಪುಷ್ಕರತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕರುಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಭೂದೇವತೆಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನಮಾಡಿದನು. ನಿಷ್ಪಾಪನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ಆಗ ಬೇರೆ ಹಸುಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ಕರುವಿನೊಡನೆ ಒಂದು ಹಸು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗಿ, ರಾಜನಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ದಾನವಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆದರೆ ಅದು ಉಂಛವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಯಾದ ಒಬ್ಬ ಬಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನದಾಗಿತ್ತು. ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಕಳೆದುಹೋದ ಹಸುವನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಎಲ್ಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದರೂ ಅದನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಕನಖಲಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹಸುವನ್ನು ಕಂಡನು — ಅದು ಆರೋಗ್ಯದಿಂದಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅದರ ಕರು ಮುದಿಯಾಗಿ ಜೀರ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ಆಗ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅದರ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ “ಶಬಲೇ, ಬಾ” ಎಂದು ಕರೆದನು; ಆ ಹಸು ಆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿತು. ಹಸಿದಿದ್ದ ಆ ದ್ವಿಜನ ಪರಿಚಿತ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಆ ಹಸು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತ ನಡೆದುಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ರಾಜನ ದೋಷವು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಾದುದು; ದಾನಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹಸುವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಕೊಟ್ಟನು, ಆದರೆ ಅದರ ಒಡೆತನವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ. ಉಂಛವೃತ್ತಿ ಎಂದರೆ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಕಾಳುಗಳನ್ನು ಆಯ್ದು ಜೀವಿಸುವುದು — ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಆ ಒಂದು ಹಸುವೇ ಸರ್ವಸ್ವವಾಗಿತ್ತು. ಹಸು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿ ಹಿಂದಿನ ಒಡೆಯನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಪಶುವಿನಲ್ಲೂ ಇರುವ ಸ್ನೇಹಕ್ಕೂ ಸ್ಮರಣೆಗೂ ನಿದರ್ಶನ. ಕೋಟಿ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೇರಿಹೋದುದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಏಳುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ದಾನದ ಶುದ್ಧಿಗೆ ದಾನಿಯೇ ಹೊಣೆಗಾರನೆಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮತ. ಒಡೆಯನ ದಾರಿದ್ರ್ಯ, ಹಸಿವು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಹುಡುಕಾಟ — ಇವು ಅವನ ದುಃಖದ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಕನಖಲವು ಗಂಗಾತೀರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥ; ಅಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ದಾನವಾಗಿ ಪಡೆದ ಹಸುವನ್ನು ಸಾಕುತ್ತಿದ್ದನು.

‘ಆ ಹಸುವನ್ನು ಸಾಕುತ್ತಿದ್ದ ವಿಪ್ರನೂ ಬೇಗನೆ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಹೋಗಿ ಆ ಋಷಿಗೆ ತಕ್ಷಣ ಹೇಳಿದನು — “ಇದು ನನ್ನ ಹಸು; ರಾಜಸಿಂಹನಾದ ನೃಗನು ಮುಟ್ಟಿ ನನಗೆ ದಾನಮಾಡಿದನು.” ಆಗ ಆ ಇಬ್ಬರು ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ನಡುವೆ ದೊಡ್ಡ ವಿವಾದವಾಯಿತು. ಪರಸ್ಪರ ವಾದಿಸುತ್ತ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ದಾನಿಯಾದ ನೃಗನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ರಾಜಭವನದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಹಗಲಿರುಳು ತಂಗಿದ್ದರೂ ಅವರಿಗೆ ನೃಗನ ತೀರ್ಮಾನ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ; ಆಗ ಅವರು ಕೋಪಗೊಂಡರು. ಅತ್ಯಂತ ಸಂತಪ್ತರೂ ಕ್ರುದ್ಧರೂ ಆದ ಆ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರು ಘೋರವಾದ ಶಾಪವಾಕ್ಯವನ್ನು ನುಡಿದರು — “ರಾಜನೇ, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಬಂದ ಅರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ನೀನು ದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡದಿರುವುದರಿಂದ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಕಾಣದ ಓತಿಕ್ಯಾತ (ಕೃಕಲಾಸ) ಆಗುವೆ; ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು, ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳು ಹಾಗಿರುವೆ.”’ ಶಾಪದ ಮೂಲವು ದಾನದ ದೋಷವಲ್ಲ, ರಾಜನು ದರ್ಶನ ನೀಡದುದು — ಇದೇ ರಾಮನ ಕಥೆಯ ಉದ್ದೇಶ. ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ನಿರ್ದೋಷಿಗಳು — ಒಬ್ಬನು ತನ್ನ ಹಸುವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ದಾನವಾಗಿ ಪಡೆದುದನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ರಾಜನೇ ಮಾಡಬೇಕಿತ್ತು. ಅದೃಶ್ಯತೆಯು ದರ್ಶನ ನೀಡದುದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಫಲ — ಅರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕಾಣದವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕಾಣದವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಓತಿಕ್ಯಾತ ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜಂತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಪವು ದಂಡದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ರಾಜದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದಿನ ತಂಗಿದ್ದರೂ ಅವರಿಗೆ ಏಕೆ ದರ್ಶನ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಥೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಪ್ರಮಾದವಾಗಲಿ ರಾಜನ ಅನವಧಾನವಾಗಲಿ, ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ದೋಷ ರಾಜನದೇ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕಾದು ನಿಲ್ಲಬಾರದೆಂದು ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಎದುರುಗೊಳ್ಳಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದರು — “ನೀನು ಓತಿಕ್ಯಾತನಾಗಿ ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಿಸುವೆ. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯದುಗಳ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ, ವಾಸುದೇವನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ, ಮನುಷ್ಯರೂಪಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಅವತರಿಸುವನು. ರಾಜನೇ, ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಶಾಪದಿಂದ ಬಿಡಿಸುವನು; ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ನಿಷ್ಕೃತಿಯಾಗುವುದು. ಭೂಮಿಯ ಭಾರವನ್ನು ಇಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ನರನಾರಾಯಣರಿಬ್ಬರೂ ಕಲಿಯುಗವು ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ ಅವತರಿಸುವರು.” ಹೀಗೆ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಸಂತಾಪರಹಿತರಾದರು; ದುರ್ಬಲವಾದ, ಮುದಿಯಾದ ಆ ಹಸುವನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನಮಾಡಿದರು. ಹೀಗೆ ಆ ರಾಜನು ಆ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಶಾಪವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಅನಂತರ ರಾಮನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಕಷ್ಟವೂ ನಿರಾಶೆಯೂ ರಾಜರಿಗೆ ದೋಷವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಬರಲಿ. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯದ ಫಲವನ್ನು ರಾಜನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದಲ್ಲ; ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಹೋಗು, ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾದ ಜನರನ್ನು ಎದುರುನೋಡು.’ ಶಾಪದಲ್ಲೂ ಅನುಗ್ರಹವು ಅಡಗಿದೆ — ಮೋಕ್ಷದ ಕಾಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲೇ ಕೃಷ್ಣಾವತಾರದ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿನ ನೃಗೋದ್ಧಾರದ ಕಥೆಯೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಹಸುವನ್ನು ಮೂರನೆಯವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರು — ವಿವಾದದ ಮೂಲವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಿದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸಂತಾಪರಹಿತರಾದರು. ಕಥೆಯ ಉಪದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಪ್ರಜೆಗಳ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವೂ ರಾಜನಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ದೋಷ. ನೃಗನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಕ್ತನೂ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ದಾನಶೀಲನೂ ಆಗಿದ್ದನು; ಆದರೂ ಒಂದೇ ಅನವಧಾನದಿಂದ ದೀರ್ಘ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನ ಗುಣಗಳು ಅನೇಕವಿದ್ದರೂ ಮಾಡದೆ ಬಿಟ್ಟ ಒಂದು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಅವು ಕ್ಷಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅಭಿವರ್ತಂತು ಕಾರ್ಯಿಣಃ’ (ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬರಲಿ) ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಯು ರಾಮನ ನ್ಯಾಯದ ಬಾಗಿಲು ಸದಾ ತೆರೆದಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಾಪದ ನಂತರ ನೃಗನು ಮಾಡಿದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ലക്ഷ്മണന്റെ അത്യന്തം അദ്ഭുതകരമായ സാന്ത്വനവാക്കുകൾ കേട്ട് രാമൻ ഏറെ പ്രീതനായി; ഇങ്ങനെ പറയുകയും ചെയ്തു: ‘സൗമ്യാ, ഈ ദുഃഖകാലത്ത് വിശേഷിച്ചും നിന്നെപ്പോലൊരു ബന്ധു ദുർലഭമാണ്. നീ മഹാബുദ്ധിമാനാണ്; എന്റെ മനസ്സറിഞ്ഞു പെരുമാറുന്നവനുമാണ്. ശുഭലക്ഷണാ, എന്റെ ഹൃദയത്തിലുള്ളതു കേൾക്കുക; കേട്ട് എന്റെ വാക്കുപോലെ ചെയ്യുക. സൗമ്യാ, നാലു ദിവസം കഴിഞ്ഞുപോയി; അവയിൽ ഞാൻ പൗരജനങ്ങളുടെ കാര്യങ്ങൾ നോക്കിയില്ല; അത് എന്റെ മർമങ്ങളെ മുറിപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ പ്രജാപ്രതിനിധികളെയും പുരോഹിതന്മാരെയും മന്ത്രിമാരെയും കാര്യസാധ്യത്തിനായി വന്നിട്ടുള്ള പുരുഷന്മാരെയും സ്ത്രീകളെയും എല്ലാം വിളിച്ചുവരുത്തുക. ദിവസേന പൗരന്മാരുടെ കാര്യങ്ങൾ നിർവഹിക്കാത്ത രാജാവ് എല്ലാ വശത്തും അടഞ്ഞതും വായുവില്ലാത്തതുമായ ഘോരനരകത്തിൽ വീഴും; ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ സീതാപരിത്യാഗത്തിന്റെ ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുമ്പോഴും രാമൻ രാജധർമം മറക്കുന്നില്ല; വ്യക്തിപരമായ ദുഃഖം പ്രജാകാര്യത്തിനു തടസ്സമാകരുത് എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയം. നാലു ദിവസം ചെറിയ കാലമായി തോന്നാം; എന്നാൽ രാജാവിനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അതുപോലും വലിയ അപരാധമാണ്. ‘മർമാണി കൃന്തതി’ (മർമങ്ങളെ മുറിപ്പെടുത്തുന്നു) എന്ന വാക്കിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കർത്തവ്യനിഷ്ഠ തെളിയുന്നു. ‘സംവൃതം’ (അടഞ്ഞ) നരകം എന്നാൽ പുറത്തുകടക്കാൻ വഴിയില്ലാത്ത നരകം — കർത്തവ്യം ചെയ്യാത്ത രാജാവിന്റെ അവസ്ഥയും അതുപോലെ ബന്ധിതമാകുന്നു. കാര്യാർഥികളായി സ്ത്രീകളെയും പ്രത്യേകം എടുത്തുപറയുന്നത് രാമരാജ്യത്തിലെ നീതി സർവവ്യാപിയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞിരുന്നു — ‘ആത്മാവിനാൽ ആത്മാവിനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയും’ എന്ന്; അതിന്റെ ഫലം ഇവിടെ കാണാം; രാമൻ ശോകം വെടിഞ്ഞ് ഉടൻതന്നെ കർത്തവ്യം ഓർക്കുന്നു. ‘ത്വാദൃശോ ബന്ധുർദുർലഭഃ’ (നിന്നെപ്പോലൊരു ബന്ധു ദുർലഭം) എന്ന വാക്ക് ലക്ഷ്മണനോടുള്ള കൃതജ്ഞത പ്രകടമാക്കുന്നു. രാജാവ് പ്രജകൾക്ക് അച്ഛനെപ്പോലെയാണ്; മക്കളുടെ ദുഃഖം കേൾക്കാത്തവൻ പിതൃധർമത്തിൽനിന്നു വ്യതിചലിക്കുന്നു — ഇതാണ് ഈ ഉപദേശത്തിന്റെ ഭാവം.

ഈ നിയമത്തിന് ഉദാഹരണമായി രാമൻ ഒരു പുരാതനകഥ പറയുന്നു: ‘പണ്ട് നൃഗൻ എന്ന മഹായശസ്വിയായ ഒരു രാജാവ് ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്നു കേൾക്കുന്നു. അദ്ദേഹം ബ്രാഹ്മണഭക്തനും സത്യവാദിയും ശുദ്ധനുമായിരുന്നു. ആ നരദേവൻ ഒരിക്കൽ പുഷ്കരതീർഥത്തിൽവച്ച് കിടാങ്ങളോടുകൂടിയ, സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ കോടിക്കണക്കിനു പശുക്കളെ ഭൂദേവന്മാരായ ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം ചെയ്തു. പാപരഹിതനായ ലക്ഷ്മണാ, അപ്പോൾ മറ്റു പശുക്കളോടൊപ്പം കൂടിയതിനാൽ കിടാവോടുകൂടിയ ഒരു പശു അവയിൽ കലർന്നുപോയി; രാജാവ് അതിനെയും തൊട്ടു ദാനം ചെയ്തു. എന്നാൽ അത് ഉഞ്ഛവൃത്തികൊണ്ട് ഉപജീവനം നടത്തുന്ന, ആഹിതാഗ്നിയായ ഒരു ദരിദ്രബ്രാഹ്മണന്റേതായിരുന്നു. വിശന്നുവലഞ്ഞ ആ ബ്രാഹ്മണൻ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുവിനെ അവിടെയും ഇവിടെയും തിരഞ്ഞ്, അനേകവർഷം എല്ലാ രാജ്യങ്ങളിലും അലഞ്ഞിട്ടും അതിനെ കണ്ടില്ല. ഒടുവിൽ കനഖലത്തിൽ ചെന്നപ്പോൾ ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെ വീട്ടിൽ അവൻ തന്റെ പശുവിനെ കണ്ടു — അതു രോഗമൊന്നുമില്ലാതെ കഴിയുകയായിരുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ കിടാവ് ജീർണിച്ചു വൃദ്ധനായിത്തീർന്നിരുന്നു. അപ്പോൾ ആ ബ്രാഹ്മണൻ അതിനെ അതിന്റെ സ്വന്തം പേരുചൊല്ലി വിളിച്ചു — “ശബലേ, വരൂ” എന്ന്; ആ പശു ആ സ്വരം കേട്ടു. വിശന്നുവലഞ്ഞ ആ ദ്വിജന്റെ പരിചിതസ്വരം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, അഗ്നിയെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചു നടന്നുപോകുന്ന അവന്റെ പിന്നാലെ ആ പശു ചെന്നു.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — രാജാവിന്റെ തെറ്റ് അജ്ഞതകൊണ്ടുണ്ടായതാണ്; ദാനസമയത്ത് അദ്ദേഹം പശുവിനെ തൊട്ടു ദാനം ചെയ്തു; എന്നാൽ അതിന്റെ ഉടമസ്ഥത പരിശോധിച്ചില്ല. ഉഞ്ഛവൃത്തി എന്നാൽ വയലുകളിൽ വീണുകിടക്കുന്ന ധാന്യമണികൾ പെറുക്കിയെടുത്തു ജീവിക്കൽ — അതിനാൽ ആ ബ്രാഹ്മണന് ആ ഒരു പശുവായിരുന്നു സർവസ്വവും. സ്വന്തം പേരു കേട്ട് പശു പഴയ ഉടമസ്ഥനെ പിന്തുടരുന്നു — മൃഗത്തിനുപോലുമുള്ള സ്നേഹത്തിന്റെയും ഓർമയുടെയും ഉദാഹരണമാണിത്. കോടിക്കണക്കിനു പശുക്കളിൽ ഒന്നു കലർന്നുപോയത് എങ്ങനെ അറിയാൻ കഴിയും എന്ന ചോദ്യം ഉയരാം; എങ്കിലും ദാനത്തിന്റെ ശുദ്ധിക്ക് ഉത്തരവാദി ദാതാവുതന്നെ എന്നാണു ശാസ്ത്രമതം. ഉടമസ്ഥന്റെ ദാരിദ്ര്യവും വിശപ്പും അനേകവർഷത്തെ അന്വേഷണവും അവന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ ആഴം കാണിക്കുന്നു. കനഖലം ഗംഗാതീരത്തുള്ള പ്രസിദ്ധമായ തീർഥമാണ്; അവിടെയാണ് മറ്റേ ബ്രാഹ്മണൻ ദാനമായി കിട്ടിയ പശുവിനെ പരിപാലിച്ചിരുന്നത്.

‘ആ പശുവിനെ പരിപാലിച്ചിരുന്ന ബ്രാഹ്മണനും വേഗം അതിനെ പിന്തുടർന്നുചെന്ന് ആ ഋഷിയോടു തിടുക്കത്തിൽ പറഞ്ഞു: “ഇത് എന്റെ പശുവാണ്; രാജസിംഹമായ നൃഗൻ തൊട്ട് എനിക്കു ദാനം ചെയ്തതാണ്.” അപ്പോൾ വിദ്വാന്മാരായ ആ രണ്ടു ബ്രാഹ്മണർ തമ്മിൽ വലിയ തർക്കമുണ്ടായി. പരസ്പരം തർക്കിച്ചുകൊണ്ട് അവർ ഇരുവരും ദാതാവായ നൃഗന്റെ അടുത്തേക്കു ചെന്നു. രാജഭവനത്തിന്റെ വാതിൽക്കൽ അനേകം രാപകലുകൾ കാത്തുകിടന്നിട്ടും നൃഗന്റെ തീർപ്പ് അവർക്കു ലഭിച്ചില്ല; അതോടെ അവർ ക്രുദ്ധരായി. അത്യന്തം സന്തപ്തരും ക്രുദ്ധരുമായ ആ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഘോരമായ ശാപവാക്കു ചൊല്ലി: “രാജാവേ, കാര്യസാധ്യത്തിനായി വരുന്ന അർഥികൾക്കു നീ ദർശനം നൽകാത്തതിനാൽ, നീ സകലജീവികൾക്കും അദൃശ്യനായ ഒരു ഓന്തായിത്തീരും; അനേകായിരം വർഷങ്ങളും നൂറുകണക്കിനു വർഷങ്ങളും അങ്ങനെ കഴിയും.”’ ശാപത്തിന്റെ മൂലകാരണം ദാനത്തിലെ പിഴവല്ല, രാജാവ് ദർശനം നൽകാതിരുന്നതാണ് — ഇതുതന്നെയാണ് രാമൻ ഈ കഥ പറയുന്നതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. രണ്ടു ബ്രാഹ്മണരും നിർദോഷികളാണ് — ഒരാൾ തന്റെ സ്വന്തം പശുവിനെ ചോദിക്കുന്നു; മറ്റേയാൾ ദാനമായി കിട്ടിയതിനെ വിട്ടുകൊടുക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ തീർപ്പു കൽപ്പിക്കേണ്ടിയിരുന്നതു രാജാവുതന്നെയാണ്. ദർശനം നൽകാതിരുന്നതിന് അനുയോജ്യമായ ഫലമാണ് അദൃശ്യത — അർഥികൾക്ക് അദൃശ്യനായവൻ എല്ലാവർക്കും അദൃശ്യനാകുന്നു. ഓന്ത് കുഴിയിൽ വസിക്കുന്ന ജന്തുവാണ്; അതിനാൽ ശാപം ശിക്ഷയുടെ രൂപത്തെയും അപരാധത്തിന് അനുയോജ്യമാക്കുന്നു. അനേകം ദിവസം രാജദ്വാരത്തിൽ കാത്തിരുന്നിട്ടും അവർക്കു ദർശനം കിട്ടാത്തത് എന്തുകൊണ്ടെന്നു കഥയിൽ പറയുന്നില്ല; കാവൽക്കാരുടെ അശ്രദ്ധയായാലും രാജാവിന്റെ അനവധാനതയായാലും, രണ്ടായാലും കുറ്റം രാജാവിന്റേതുതന്നെ. അതുകൊണ്ടാണ് തന്റെ രാജ്യത്ത് ആരും വാതിൽക്കൽ കാത്തുനിൽക്കേണ്ടിവരരുതെന്നു കരുതി കാര്യാർഥികളെ നോക്കിക്കാണാൻ രാമൻ സ്വയം ലക്ഷ്മണനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നത്.

‘ബ്രാഹ്മണർ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: “ഓന്തായിത്തീർന്ന് നീ ഒരു കുഴിയിൽ ദീർഘകാലം വസിക്കും. ഈ ലോകത്ത് യദുക്കളുടെ കീർത്തി വർധിപ്പിക്കുന്ന, വാസുദേവൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ, മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച വിഷ്ണു അവതരിക്കും. രാജാവേ, അദ്ദേഹം നിന്നെ ശാപത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിക്കും; ആ കാലത്ത് നിനക്കു നിഷ്കൃതി ലഭിക്കും. ഭൂമിയുടെ ഭാരം ഇറക്കുന്നതിനായി മഹാവീര്യരായ നരനാരായണന്മാർ ഇരുവരും കലിയുഗം ആസന്നമാകുമ്പോൾ ജനിക്കും.” ഇങ്ങനെ ശാപം നൽകിയശേഷം ആ ബ്രാഹ്മണർ ഇരുവരും ക്ലേശം നീങ്ങിയവരായി; ദുർബലയും വൃദ്ധയുമായ ആ പശുവിനെ അവർ മറ്റൊരു ബ്രാഹ്മണനു ദാനം ചെയ്തു. അങ്ങനെ ആ രാജാവ് ആ അതിദാരുണമായ ശാപം ഇന്നും അനുഭവിക്കുന്നു.’ തുടർന്ന് രാമൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘കാര്യാർഥികളുടെ തിക്കും തിരക്കും നിരാശയും രാജാക്കന്മാർക്കു ദോഷകരമാകും. അതിനാൽ കാര്യാർഥികൾ വേഗം എന്റെ മുന്നിൽ വരട്ടെ. നന്നായി നിർവഹിച്ച കർമത്തിന്റെ ഫലം രാജാവ് അറിയാതെ പോവുകയില്ല; അവശ്യം അതു ലഭിക്കുകതന്നെ ചെയ്യും. അതുകൊണ്ട് സൗമിത്രേ, ചെല്ലൂ, കാര്യവുമായി വന്നിട്ടുള്ളവരെ കാത്തുനിന്നു സ്വീകരിക്കുക.’ ശാപത്തിലും അനുഗ്രഹം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — മോക്ഷത്തിന്റെ കാലം നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പുരാണങ്ങളിലെ നൃഗോദ്ധാരകഥയുമായി യോജിക്കുന്ന കൃഷ്ണാവതാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രവചനം ഇവിടെ രാമായണത്തിൽത്തന്നെ കാണാം. ഒടുവിൽ രണ്ടു ബ്രാഹ്മണരും പശുവിനെ മൂന്നാമതൊരാൾക്കു നൽകുന്നു — തർക്കത്തിന്റെ മൂലകാരണംതന്നെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു; അതുകൊണ്ട് അവർ ക്ലേശമൊഴിഞ്ഞവരായി. കഥയുടെ ഉപദേശം വ്യക്തമാണ് — പ്രജകളുടെ കാര്യത്തിൽ വരുത്തുന്ന താമസംപോലും രാജാവിന്റെ വലിയ കുറ്റമാണ്. നൃഗൻ ബ്രാഹ്മണഭക്തനും സത്യവാദിയും ദാനശീലനുമായിരുന്നു; എന്നിട്ടും ഒരൊറ്റ അനവധാനതകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ദീർഘകാലം ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു; അതിനാൽ രാജാവിന് എത്ര ഗുണങ്ങളുണ്ടായാലും ചെയ്യാതെ വിട്ട ഒരു കർത്തവ്യം അവ പൊറുക്കുകയില്ല. ‘അഭിവർതന്തു കാര്യിണഃ’ (കാര്യാർഥികൾ മുന്നിൽ വരട്ടെ) എന്ന ആജ്ഞ രാമന്റെ നീതിയുടെ വാതിൽ എപ്പോഴും തുറന്നിരിക്കുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശാപത്തിനുശേഷം നൃഗൻ ചെയ്ത ഏർപ്പാടുകൾ അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു.

Hearing Lakṣmaṇa's remarkable words of comfort, Rāma was well pleased, and he said, "A kinsman like you, gentle one, is hard to find, above all at a time like this, so wise and so attuned to my mind." The words express his gratitude. "Hear now what lies in my heart, you of auspicious marks, and when you have heard it, do as I say. Four days have passed, gentle Lakṣmaṇa, without my attending to the business of the citizens, and that cuts me to the quick. Let the ministers of state, the family priest and the counsellors be summoned, and any men or women who have business to bring. A king who does not attend to his people's affairs day by day falls, without any doubt, into a dreadful hell closed on every side." Sunk though he was in grief over Sītā, Rāma did not forget a king's duty; he was determined that his private sorrow should not hold up his subjects' affairs. Four days may seem a short time, but for a king even that was a grave fault, and his words "it cuts me to the quick" show his devotion to duty. The closed hell is one with no way out, and a king who leaves his work undone is just as trapped. That women with business are named separately shows how far justice reached in Rāma's kingdom. In the previous sarga Lakṣmaṇa had said Rāma could master himself, and here that bears fruit: setting grief aside, Rāma at once remembered his duty. A king is like a father to his people, and one who will not hear his children's troubles falls from a father's duty; that is the heart of the teaching.

To illustrate this rule Rāma told an ancient story. "It is told," he said, "that long ago there was a king named Nṛga, of great renown, a ruler of the earth devoted to brahmins, truthful and pure. Once, at the holy place of Puṣkara, that god among men gave the brahmins, the gods of the earth, a crore of cows with their calves, adorned with gold. Now, sinless Lakṣmaṇa, one cow with her calf strayed in among the others, and the king touched her in the rite of giving and gave her away with the rest. But she belonged to a poor brahmin who kept the sacred fires and lived by gleaning. Tormented by hunger, the brahmin searched here and there for his lost cow; for many years he wandered through every kingdom and never saw her. At last he came to Kanakhala, and there, in a brahmin's house, he saw his own cow, healthy still, though her calf had grown old. He called her by her name: 'Come, Śabalā!' The cow heard the voice, knew it for the voice of the hungry brahmin, and followed behind him as he went away, radiant as fire." The king's fault here was one of ignorance: he had touched the cow and given her in the rite, but had not made sure whose she was. To glean is to live on the grains left fallen in the fields, so that single cow was all the poor brahmin had. The cow's answering to her name and following her old master shows that even a beast remembers and loves. One may ask how a single stray could be noticed among a crore of cows, but the śāstras hold that the giver is answerable for the purity of his gift. The owner's poverty and hunger and his long years of searching show how deep his sorrow was. Kanakhala is a famous holy place on the bank of the Gaṅgā, where the other brahmin was keeping the cow he had received as a gift.

"The brahmin who had been keeping her went quickly after the cow as well," Rāma went on, "and coming up to the seer he said at once, 'She is my cow. Nṛga, lion among kings, touched her in the rite and gave her to me.' A great dispute arose between those two learned brahmins, and quarrelling, they went to the giver, Nṛga. But though they stayed at the door of the palace for many days and nights, they got no judgement from Nṛga, and they grew angry. Burning with distress and fury, those two excellent brahmins spoke a dreadful curse: 'Since you will not show yourself to petitioners to settle their business, O king, you shall become a lizard, unseen by any being, for many thousands and many hundreds of years.'" The curse did not spring from the flaw in the gift but from the king's refusal to be seen, and that is the point of Rāma's story. Both brahmins were in the right, one claiming his own cow, the other unwilling to give up a cow received as a gift, and so it was for the king to decide. To be invisible was a fitting punishment for denying an audience: one who would not be seen by petitioners would be seen by no one, and the lizard, a creature that lives in holes, makes the punishment match the fault. The story does not say why they could not see the king though they waited so many days at his door; whether through the doorkeepers' negligence or the king's own inattention, the fault was the king's. That is why Rāma now charged Lakṣmaṇa himself to watch for petitioners, so that no one in his kingdom should be left waiting at the door.

"The brahmins went on," said Rāma: "'Turned into a lizard, you shall live for a long time in a pit. But there shall be born in this world one who increases the glory of the Yadus, known as Vāsudeva, Viṣṇu in human form. He will release you from the curse, O king, and at that time your expiation will be complete. For to lift the burden from the earth, Nara and Nārāyaṇa will both be born, men of great valour, when the Kali age has come.' Having pronounced the curse, the two brahmins were rid of their fever, and they gave that weak old cow to another brahmin. So that king even now endures that terrible curse." Then Rāma drew the lesson. "A petitioner's distress brings guilt upon kings. So let those who have business come quickly into my presence. A ruler surely reaps the fruit of business well done. Go, then, Lakṣmaṇa, and watch for people who come with business." There was grace even in the curse, since the time of release was fixed; and here, in the Rāmāyaṇa itself, is a prophecy of Kṛṣṇa's birth, which fits the Purāṇic story of Nṛga's deliverance. In the end the brahmins gave the cow to a third man: the very cause of the quarrel was given up, and so their anger left them. The lesson is plain: even delay in the people's business is a great fault in a king. Nṛga was devoted to brahmins, truthful and generous, yet one lapse of attention brought him long suffering; a king's many virtues cannot excuse one duty left undone. Rāma's order that petitioners should come straight to him shows that his door of justice was always open. The next sarga tells what arrangements Nṛga made after he was cursed.