केशिन्यां तां रजनीम् उषित्वा रघुनन्दनः लक्ष्मणः प्रभाते पुनः उत्थाय प्रययौ। अर्धदिवसे प्राप्ते महारथः सः रत्नसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनावृताम् अयोध्यां प्रविवेश। नगरी हृष्टा पुष्टा च — किन्तु नगरस्य हर्षः लक्ष्मणस्य दुःखस्य विपरीतः; प्रजाः न जानन्ति यत् तेषां वचनात् कीदृशं दुःखं राजकुले जातम्। सुमहामतिः सौमित्रिः परं दैन्यं जगाम — ‘रामपादौ समासाद्य गतः अहं किं वक्ष्यामि?’ इति। लक्ष्मणस्य चिन्ता — सः कार्यं कृत्वा आगतः, किन्तु तस्य निवेदनं रामस्य दुःखं वर्धयिष्यति इति भयम्। तस्य एवं चिन्तयानस्य रामस्य परमोदारं शशिसंनिभं भवनं पुरस्तात् समदृश्यत। नरोत्तमः सः राज्ञः भवनद्वारि रथात् अवतीर्य अवाङ्मुखः दीनमनाः अनिवारितः प्रविवेश। ‘शशिसंनिभम्’ इति भवनस्य शुभ्रता, किन्तु तत्र वसतः राज्ञः हृदयं अन्धकारमयम्। ‘अवाङ्मुखः’ इति लक्ष्मणस्य लज्जा दुःखं च — सः रामस्य मुखं द्रष्टुम् अपि संकुचति। समीक्षितसंस्करणे केशिन्याः स्थाने ‘गोमत्याम्’ इति पाठः; मुद्रणे पूर्वसर्गस्य अन्ते अपि ‘केशिन्याम्’ इति सङ्गतम्। लक्ष्मणस्य ‘सुमहामतिः’ इति विशेषणं सूचयति — सः बुद्धिमान्, अतः स्वनिवेदनस्य प्रभावं पूर्वम् एव चिन्तयति।

सः परमासने आसीनं दीनं राघवम् अग्रजम् अश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्याम् अग्रतः ददर्श। रामः अपि दिनद्वयं शोकेन यापितवान् इति तस्य अश्रुपूर्णनयनाभ्यां ज्ञायते — राजासने आसीनः अपि सः दीनः। दीनचेतनः लक्ष्मणः तस्य चरणौ जग्राह, प्राञ्जलिः सुसमाहितः दीनया वाचा उवाच — ‘आर्यस्य आज्ञां पुरस्कृत्य जनकात्मजां गङ्गातीरे यथोद्दिष्टे वाल्मीकेः शुभे आश्रमे विसृज्य, वीर, तत्र च आश्रमान्ते शुभाचारां यशस्विनीं तां त्यक्त्वा, पुनः अपि तव पादमूलम् उपासितुम् आगतः अस्मि।’ लक्ष्मणस्य निवेदनं संक्षिप्तं, वस्तुनिष्ठं च — सः सीतायाः विलापं, तस्याः सन्देशं च अत्र न कथयति; रामस्य दुःखं न वर्धयितुम्। तस्य ‘शुभाचारां यशस्विनीम्’ इति विशेषणे सीतायाः शुद्धेः साक्ष्यम् अपि निहितम्। ‘पुनः अपि पादमूलम् उपासितुम्’ इति वचनेन लक्ष्मणः स्वसेवाम् अविच्छिन्नां घोषयति — कार्यं दुःखदम् अपि सः रामस्य सेवकः एव। नवमस्य पूर्वार्धं वुल्गेटमात्रम्। ‘यथोद्दिष्टे’ इति — रामेण यथा निर्दिष्टं, तथा एव वाल्मीकेः आश्रमे; लक्ष्मणः आज्ञायाः पूर्णपालनं निवेदयति।

‘पुरुषव्याघ्र, मा शुचः; कालस्य गतिः ईदृशी। त्वद्विधाः बुद्धिमन्तः मनस्विनः न हि शोचन्ति। सर्वे निचयाः क्षयान्ताः, समुच्छ्रयाः पतनान्ताः, संयोगाः विप्रयोगान्ताः, जीवितं च मरणान्तम्।’ अयं श्लोकः रामायणस्य प्रसिद्धतमेषु — अयोध्याकाण्डे अपि रामः भरतं प्रति एतम् एव उपदेशं ददाति; अत्र लक्ष्मणः रामस्य एव वचनं रामाय प्रत्यर्पयति। ‘तस्मात् पुत्रेषु दारेषु मित्रेषु धनेषु च अतिप्रसङ्गः न कर्तव्यः; तैः विप्रयोगः हि ध्रुवः। काकुत्स्थ, त्वम् आत्मना आत्मानं, मनसा मनः, सर्वान् लोकान् अपि विनेतुं शक्तः; किं पुनः आत्मनः शोकम्? पुरुषर्षभाः त्वद्विधाः ईदृशेषु न विमुह्यन्ति। राघव, सः अपवादः पुनः ते एष्यति; नृप, यदर्थं मैथिली अपवादभयात् त्यक्ता, सः एव अपवादः — राजन्, न संशयः — पुरे पुनः भविष्यति। पुरुषशार्दूल, सः त्वं धैर्येण सुसमाहितः इमां दुर्बलां बुद्धिं त्यज; संतापं मा कुरुष्व।’ लक्ष्मणस्य तर्कः चतुरः — यदि रामः शोचति, तर्हि पौराः वदिष्यन्ति ‘रामः सीतां त्यक्त्वा अपि तस्याः कृते शोचति’ इति; एवं परित्यागस्य प्रयोजनम् एव नष्टं स्यात्। हिन्दीभाष्यम् अपि व्याख्याति — परगृहे उषितां स्त्रियं त्यक्त्वा अपि अयम् अहर्निशं तस्याः एव चिन्तया दुःखितः इति जनाः वदिष्यन्ति इति। अत्र लक्ष्मणः केवलं भ्राता न, अपि तु मन्त्री इव रामं राजधर्मं स्मारयति। पूर्वसर्गेषु लक्ष्मणः एव रोदिति स्म; अधुना सः एव दृढः सन् रामं सान्त्वयति — भूमिकायाः विपर्ययः। द्वादशः श्लोकः, चतुर्दशस्य पञ्चदशस्य च उत्तरार्धे वुल्गेटमात्राणि। ‘दुर्बलां बुद्धिम्’ इति वचनं कठोरम् अपि — लक्ष्मणः रामस्य शोकं दौर्बल्यं मन्यते, वीरस्य अयोग्यम्।

महात्मना लक्ष्मणेन एवम् उक्तः मित्रवत्सलः काकुत्स्थः परया प्रीत्या सौमित्रिम् उवाच — ‘नरश्रेष्ठ, वीर लक्ष्मण, यथा वदसि, एवम् एतत्। मम कार्यस्य अनुशासने कृते मे परितोषः जातः। सौम्य, निवृत्तिः आगता, संतापः च निराकृतः; लक्ष्मण, भवतः सुरुचिरैः वाक्यैः अहम् अनुनीतः अस्मि।’ रामः भ्रातुः उपदेशं स्वीकरोति — राजा अपि विनयेन कनिष्ठस्य वचनं शृणोति। ‘निवृत्तिः’ इति — दुःखात् निवृत्तिः, शान्तिः; हिन्दीभाष्यम् अहं दुःखात् निवृत्तः इति व्याचष्टे। किन्तु रामस्य शान्तिः बाह्या इव — तस्य हृदये सीता सदा वसति, यथा अग्रे अश्वमेधे सुवर्णसीताप्रतिमया सूच्यते। एवं सीतापरित्यागस्य प्रसङ्गः अत्र समाप्यते; अग्रिमे सर्गे रामः पुनः प्रजाकार्येषु प्रवर्तते, नृगराजस्य कथां च लक्ष्मणाय कथयति। ‘परितोषश्च मे वीर मम कार्यानुशासने’ इति — रामः लक्ष्मणस्य आज्ञापालनं प्रशंसति; तस्य कर्तव्यनिष्ठा रामस्य प्रीतेः कारणम्। ‘मित्रवत्सलः’ इति विशेषणं रामस्य स्नेहशीलतां पुनः स्मारयति — दुःखे अपि सः भ्रातरि स्निग्धः। एवं सर्गस्य अन्ते राजधर्मः गृहधर्मं जयति, किन्तु कविः पाठकस्य मनसि रामस्य गूढं दुःखं स्थापयति।

ఆ రాత్రి కేశినీ నది ఒడ్డున గడిపి, రఘునందనుడైన లక్ష్మణుడు తెల్లవారగానే మళ్ళీ లేచి బయలుదేరాడు. మధ్యాహ్నమయ్యేసరికి ఆ మహారథుడు రత్నాలతో నిండినదీ, సంతోషంతో పుష్టిగా ఉన్న జనులతో కిటకిటలాడుతున్నదీ అయిన అయోధ్యలో ప్రవేశించాడు. నగరం సంతోషంగా, సమృద్ధిగా ఉంది — కానీ నగరపు ఆనందం లక్ష్మణుని దుఃఖానికి పూర్తిగా విరుద్ధం; తమ మాటల వల్ల రాజకుటుంబంలో ఎంతటి దుఃఖం కలిగిందో ప్రజలకు తెలియదు. మహాబుద్ధిమంతుడైన సౌమిత్రి ఎంతో దైన్యానికి లోనయ్యాడు — ‘రాముని పాదాల దగ్గరకు వెళ్ళి నేను ఏమి చెప్పాలి?’ అని. లక్ష్మణుని చింత ఇది — అతడు పని పూర్తిచేసి వచ్చాడు, కానీ తన నివేదన రాముని దుఃఖాన్ని పెంచుతుందేమో అని భయం. అతడు ఇలా ఆలోచిస్తుండగానే చంద్రునిలా తెల్లగా మెరిసే, ఎంతో విశాలమైన రాముని భవనం ఎదురుగా కనిపించింది. నరోత్తముడైన అతడు రాజభవన ద్వారం దగ్గర రథం దిగి, తలవంచుకొని, దీనమైన మనస్సుతో, ఎవరూ అడ్డగించకుండానే లోపలికి ప్రవేశించాడు. ‘శశిసంనిభమ్’ (చంద్రునిలాంటిది) అనే మాట భవనపు తెల్లదనాన్ని చెపుతుంది; కానీ అందులో నివసించే రాజు హృదయం చీకటిమయం. ‘అవాఙ్ముఖః’ (తలవంచుకొని) అనే మాట లక్ష్మణుని సిగ్గునూ దుఃఖాన్నీ చూపిస్తుంది — రాముని ముఖం చూడటానికి కూడా అతడు సంకోచిస్తున్నాడు. సమీక్షిత సంస్కరణలో కేశినీ స్థానంలో ‘గోమత్యామ్’ (గోమతీ నది ఒడ్డున) అనే పాఠం ఉంది; ముద్రణలో గత సర్గ చివరలో కూడా ‘కేశిన్యామ్’ అనే ఉండటం వల్ల ఇది పొందికగా ఉంది. లక్ష్మణునికి వాడిన ‘సుమహామతిః’ (మహాబుద్ధిమంతుడు) అనే విశేషణం సూచించేది ఇది — అతడు బుద్ధిమంతుడు, అందుకే తన నివేదన ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతుందో ముందుగానే ఆలోచిస్తున్నాడు.

ఉత్తమ ఆసనంపై కూర్చొని దీనంగా ఉన్న అన్న రాఘవుని, కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో, అతడు తన ఎదుట చూశాడు. రాముడు కూడా ఆ రెండు రోజులూ శోకంతోనే గడిపాడని అతని కన్నీటి కళ్ళే తెలుపుతున్నాయి — రాజాసనంపై కూర్చొని ఉన్నా అతడు దీనుడే. దీనమైన మనస్సుతో లక్ష్మణుడు అతని పాదాలు పట్టుకొని, చేతులు జోడించి, ఏకాగ్రచిత్తంతో, దీనమైన స్వరంతో ఇలా అన్నాడు — ‘ఆర్యుని ఆజ్ఞను శిరసావహించి, జనకుని కుమార్తెను గంగాతీరంలో, మీరు నిర్దేశించిన విధంగానే వాల్మీకి మహర్షి యొక్క శుభమైన ఆశ్రమం దగ్గర విడిచిపెట్టి, వీరా, ఆ ఆశ్రమం పొలిమేరలో శుభాచారవతీ యశస్వినీ అయిన ఆమెను వదిలి, మళ్ళీ నీ పాదసేవ చేయడానికి వచ్చాను.’ లక్ష్మణుని నివేదన సంక్షిప్తమైనది, వాస్తవాలకే పరిమితమైనది — సీత విలాపాన్నీ, ఆమె పంపిన సందేశాన్నీ అతడు ఇక్కడ చెప్పడం లేదు; రాముని దుఃఖాన్ని పెంచకూడదని. అతడు వాడిన ‘శుభాచారాం యశస్వినీమ్’ (శుభమైన ఆచరణ గలది, కీర్తిమంతురాలు) అనే విశేషణాలలో సీత పవిత్రతకు సాక్ష్యం కూడా దాగి ఉంది. ‘పునః అపి పాదమూలమ్ ఉపాసితుమ్’ (మళ్ళీ పాదసేవ చేయడానికి) అనే మాటతో లక్ష్మణుడు తన సేవ ఎడతెగనిదని ప్రకటిస్తున్నాడు — పని దుఃఖకరమైనదైనా అతడు రాముని సేవకుడే. తొమ్మిదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ప్రచలిత పాఠంలో (వల్గేట్) మాత్రమే ఉంది. ‘యథోద్దిష్టే’ అంటే — రాముడు ఎలా నిర్దేశించాడో సరిగ్గా అలాగే, వాల్మీకి ఆశ్రమంలో; లక్ష్మణుడు ఆజ్ఞను సంపూర్ణంగా పాలించినట్లు నివేదిస్తున్నాడు.

‘పురుషవ్యాఘ్రా, శోకించకు; కాలగతి ఇలాంటిదే. నీలాంటి బుద్ధిమంతులూ మనస్వులూ శోకించరు కదా. కూడబెట్టినవన్నీ క్షయంతో ముగుస్తాయి, ఉన్నతికి చేరినవన్నీ పతనంతో ముగుస్తాయి, కలయికలన్నీ ఎడబాటుతో ముగుస్తాయి, జీవితం మరణంతో ముగుస్తుంది.’ ఈ శ్లోకం రామాయణంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధమైన శ్లోకాలలో ఒకటి — అయోధ్యాకాండలో కూడా రాముడు భరతునికి ఇదే ఉపదేశం ఇస్తాడు; ఇక్కడ లక్ష్మణుడు రాముని మాటనే రామునికి తిరిగి అప్పగిస్తున్నాడు. ‘అందువల్ల పుత్రులపై, భార్యలపై, మిత్రులపై, ధనంపై అతి ఆసక్తి పెట్టుకోకూడదు; వారితో ఎడబాటు నిశ్చయం కదా. కాకుత్స్థా, నీవు నిన్ను నీవే, మనస్సును మనస్సుతోనే, సమస్త లోకాలనూ కూడా నియంత్రించగల సమర్థుడవు; ఇక నీ శోకాన్ని గురించి చెప్పాలా? నీలాంటి పురుషశ్రేష్ఠులు ఇలాంటి సందర్భాలలో మోహపడరు. రాఘవా, ఆ అపవాదం మళ్ళీ నిన్ను చేరుతుంది; రాజా, అపవాదభయంతో ఏ కారణంగా మైథిలిని విడిచిపెట్టావో, ఆ అపవాదమే — రాజా, సందేహం లేదు — నగరంలో మళ్ళీ పుడుతుంది. పురుషశార్దూలా, అందువల్ల నీవు ధైర్యంతో, ఏకాగ్రచిత్తుడవై ఈ బలహీనమైన బుద్ధిని విడిచిపెట్టు; సంతాపం చెందకు.’ లక్ష్మణుని తర్కం చతురమైనది — రాముడు శోకిస్తే పౌరులు ‘రాముడు సీతను విడిచిపెట్టి కూడా ఆమె కోసమే శోకిస్తున్నాడు’ అంటారు; ఇలా పరిత్యాగపు ప్రయోజనమే నశిస్తుంది. హిందీ భాష్యం కూడా ఇలా వివరిస్తుంది — ‘పరాయి ఇంట్లో ఉండిన స్త్రీని విడిచిపెట్టి కూడా ఇతడు రాత్రింబవళ్ళు ఆమె చింతతోనే దుఃఖిస్తున్నాడని ప్రజలు అంటారు.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు కేవలం తమ్ముడు కాదు, మంత్రిలాగా రామునికి రాజధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు. గత సర్గలలో లక్ష్మణుడే ఏడ్చాడు; ఇప్పుడు అతడే దృఢంగా నిలిచి రాముని ఓదారుస్తున్నాడు — పాత్రల తారుమారు. పన్నెండవ శ్లోకమూ, పధ్నాలుగు, పదిహేనవ శ్లోకాల ఉత్తరార్ధాలూ ప్రచలిత పాఠంలో (వల్గేట్) మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘దుర్బలాం బుద్ధిమ్’ (బలహీనమైన బుద్ధి) అనే మాట కఠినమైనదే — లక్ష్మణుడు రాముని శోకాన్ని దౌర్బల్యంగా, వీరునికి తగనిదిగా భావిస్తున్నాడు.

మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు ఇలా అనగా, మిత్రవత్సలుడైన కాకుత్స్థుడు ఎంతో ప్రీతితో సౌమిత్రితో ఇలా అన్నాడు — ‘నరశ్రేష్ఠా, వీరుడా లక్ష్మణా, నీవు చెప్పినట్లే ఇది నిజం. నేను అప్పగించిన పనిని నీవు నెరవేర్చడంతో నాకు సంతృప్తి కలిగింది. సౌమ్యుడా, దుఃఖం నుండి విరామం లభించింది, సంతాపం తొలగిపోయింది; లక్ష్మణా, నీ మనోహరమైన మాటలతో నేను ఊరడిల్లాను.’ రాముడు తమ్ముని ఉపదేశాన్ని స్వీకరిస్తున్నాడు — రాజైనా వినయంతో చిన్నవాని మాట వింటున్నాడు. ‘నివృత్తిః’ అంటే — దుఃఖం నుండి విరమణ, శాంతి; హిందీ భాష్యం దీనిని ‘నేను దుఃఖం నుండి విముక్తుడనయ్యాను’ అని వివరిస్తుంది. కానీ రాముని శాంతి పైపైదిగానే కనిపిస్తుంది — అతని హృదయంలో సీత ఎప్పుడూ నివసిస్తుంది, ముందు అశ్వమేధంలో బంగారు సీతాప్రతిమ ద్వారా సూచించబడినట్లు. ఇలా సీతాపరిత్యాగ ప్రసంగం ఇక్కడ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాముడు మళ్ళీ ప్రజాకార్యాలలో నిమగ్నమవుతాడు, నృగమహారాజు కథను లక్ష్మణునికి చెపుతాడు. ‘పరితోషశ్చ మే వీర మమ కార్యానుశాసనే’ (వీరా, నా ఆజ్ఞను పాలించడంలో నాకు సంతోషం) అని — రాముడు లక్ష్మణుని ఆజ్ఞాపాలనను ప్రశంసిస్తున్నాడు; అతని కర్తవ్యనిష్ఠే రాముని ప్రీతికి కారణం. ‘మిత్రవత్సలః’ అనే విశేషణం రాముని స్నేహశీలతను మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది — దుఃఖంలో కూడా అతడు తమ్మునిపై ప్రేమతో ఉన్నాడు. ఇలా సర్గ చివరలో రాజధర్మం గృహధర్మాన్ని జయిస్తుంది; కానీ కవి రాముని లోలోపలి దుఃఖాన్ని పాఠకుని మనస్సులో నిలుపుతాడు.

கேசினி நதிக்கரையில் அந்த இரவைக் கழித்துவிட்டு, ரகுநந்தனனான லக்ஷ்மணன் விடியற்காலையில் மீண்டும் எழுந்து புறப்பட்டான். நண்பகல் வந்தபோது மகாரதனான அவன், ரத்தினங்கள் நிறைந்ததும் மகிழ்ச்சியும் செழிப்பும் கொண்ட மக்கள் நிறைந்ததுமான அயோத்தியுள் புகுந்தான். நகரம் மகிழ்ச்சியோடும் செழிப்போடும் இருந்தது — ஆனால் நகரத்தின் மகிழ்ச்சி லக்ஷ்மணனின் துயரத்துக்கு நேர்மாறானது; தங்கள் சொல்லால் அரசகுலத்தில் எத்தகைய துயரம் நேர்ந்தது என்பதை மக்கள் அறியவில்லை. பேரறிவுடைய சௌமித்ரி பெரும் மனச்சோர்வை அடைந்தான் — ‘ராமனின் திருவடிகளை அடைந்து நான் என்ன சொல்வேன்?’ என்று. லக்ஷ்மணனின் கவலை இதுதான் — அவன் பணியை முடித்துவிட்டு வந்திருக்கிறான்; ஆனால் அவன் சொல்லப்போகும் செய்தி ராமனின் துயரத்தைப் பெருக்கும் என்ற அச்சம். இவ்வாறு அவன் எண்ணிக்கொண்டிருக்கையில், மிகச் சிறப்பானதும் சந்திரனைப் போல ஒளிர்வதுமான ராமனின் மாளிகை எதிரே தோன்றியது. மனிதருள் சிறந்த அவன் அரசனின் மாளிகை வாயிலில் தேரிலிருந்து இறங்கி, தலைகுனிந்து, மனம் வருந்தி, யாராலும் தடுக்கப்படாமல் உள்ளே புகுந்தான். ‘சந்திரனைப் போன்ற’ என்பது மாளிகையின் வெண்மையைக் குறிக்கிறது; ஆனால் அங்கே வாழும் அரசனின் இதயமோ இருள் சூழ்ந்தது. ‘தலைகுனிந்து’ என்பது லக்ஷ்மணனின் நாணத்தையும் துயரத்தையும் காட்டுகிறது — ராமனின் முகத்தைப் பார்க்கக்கூட அவன் தயங்குகிறான். திறனாய்வுப் பதிப்பில் கேசினிக்குப் பதிலாக ‘கோமதியில்’ என்று பாடம்; அச்சுப் பதிப்பில் முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியிலும் ‘கேசினியில்’ என்றே இருப்பதால் இது பொருந்துகிறது. லக்ஷ்மணனுக்குத் தரப்பட்ட ‘பேரறிவுடையவன்’ என்ற அடைமொழி, அவன் அறிவாளி என்பதையும், ஆகவே தன் செய்தியின் விளைவை முன்னதாகவே சிந்திக்கிறான் என்பதையும் சுட்டுகிறது.

உயர்ந்த ஆசனத்தில் வீற்றிருந்த, மனம் தளர்ந்த தன் அண்ணன் ராகவனைக் கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன் அவன் எதிரே கண்டான். ராமனும் இரண்டு நாட்களைத் துயரத்திலேயே கழித்தான் என்பது அவனுடைய கண்ணீர் நிறைந்த கண்களால் தெரிகிறது — அரசாசனத்தில் வீற்றிருந்தும் அவன் தளர்ந்திருந்தான். மனம் சோர்ந்த லக்ஷ்மணன் அவனுடைய பாதங்களைப் பற்றிக்கொண்டு, கைகூப்பி, மனத்தை ஒருமுகப்படுத்தி, சோர்ந்த குரலில் சொன்னான் — ‘ஐயனின் ஆணையைத் தலைமேற்கொண்டு, ஜனகன் மகளைக் கங்கைக் கரையில், நீர் குறிப்பிட்டபடியே வால்மீகியின் புனிதமான ஆசிரமத்தில் விட்டுவிட்டு — வீரரே, அங்கே ஆசிரமத்தின் அருகே நல்லொழுக்கமுடைய, புகழ்மிக்க அவளை விட்டுவிட்டு — மீண்டும் உம் திருவடிகளில் பணிபுரிய வந்திருக்கிறேன்.’ லக்ஷ்மணனின் செய்தி சுருக்கமானது, நிகழ்ந்ததை மட்டுமே சொல்வது — சீதையின் புலம்பலையோ அவளுடைய செய்தியையோ அவன் இங்கே சொல்லவில்லை; ராமனின் துயரத்தைப் பெருக்காமலிருக்க. ‘நல்லொழுக்கமுடைய, புகழ்மிக்க’ என்ற அடைமொழிகளில் சீதையின் தூய்மைக்கான சான்றும் அடங்கியுள்ளது. ‘மீண்டும் திருவடிகளில் பணிபுரிய’ என்ற சொல்லால், தன் தொண்டு இடையறாதது என்று லக்ஷ்மணன் அறிவிக்கிறான் — பணி துயரமளிப்பதாயினும் அவன் ராமனின் தொண்டனே. ஒன்பதாவது சுலோகத்தின் முற்பாதி வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. ‘குறிப்பிட்டபடியே’ என்பது — ராமன் எவ்வாறு ஆணையிட்டானோ அவ்வாறே வால்மீகியின் ஆசிரமத்தில்; ஆணையை முழுமையாக நிறைவேற்றியதை லக்ஷ்மணன் தெரிவிக்கிறான்.

‘மனிதருள் புலியே, வருந்தாதீர்; காலத்தின் போக்கு இத்தகையதே. உம்மைப் போன்ற அறிவும் மனவுறுதியும் உடையவர்கள் வருந்துவதில்லை. எல்லாச் சேமிப்புகளும் அழிவில் முடிகின்றன; எல்லா உயர்வுகளும் வீழ்ச்சியில் முடிகின்றன; எல்லாக் கூடல்களும் பிரிவில் முடிகின்றன; வாழ்க்கையும் மரணத்தில் முடிகிறது.’ இந்தச் சுலோகம் ராமாயணத்தில் மிகப் புகழ்பெற்றவற்றுள் ஒன்று — அயோத்தியா காண்டத்திலும் ராமன் பரதனுக்கு இதே அறிவுரையைத் தருகிறான்; இங்கே லக்ஷ்மணன் ராமனின் சொல்லையே ராமனிடம் திருப்பித் தருகிறான். ‘ஆகவே மக்களிடமும் மனைவியரிடமும் நண்பர்களிடமும் செல்வத்திடமும் மிகையான பற்று வைக்கலாகாது; அவற்றிலிருந்து பிரிவு உறுதியானதே. காகுத்ஸ்தரே, நீர் உம்மாலேயே உம்மையும், மனத்தால் மனத்தையும், எல்லா உலகங்களையுமே அடக்கியாளவல்லவர்; உம் சொந்தத் துயரத்தைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமோ? உம்மைப் போன்ற மனிதருள் காளைகள் இத்தகைய நிலைகளில் மயங்குவதில்லை. ராகவரே, அந்தப் பழிச்சொல் மீண்டும் உம்மை வந்தடையும்; அரசே, எந்தப் பழிக்கு அஞ்சி மைதிலி கைவிடப்பட்டாளோ, அதே பழி — அரசே, ஐயமில்லை — நகரில் மீண்டும் எழும். மனிதருள் புலியே, ஆகவே நீர் மனவுறுதியுடன் உள்ளத்தை ஒருமுகப்படுத்தி இந்தத் தளர்ந்த எண்ணத்தைக் கைவிடுங்கள்; வருந்தாதீர்.’ லக்ஷ்மணனின் வாதம் நுட்பமானது — ராமன் வருந்தினால் ‘சீதையைக் கைவிட்ட பின்னும் ராமன் அவளுக்காக வருந்துகிறான்’ என்று நகரமக்கள் பேசுவார்கள்; இவ்வாறு கைவிட்டதன் நோக்கமே அழிந்துவிடும். இந்தி உரையும் இவ்வாறு விளக்குகிறது — ‘பிறன் வீட்டில் இருந்த பெண்ணைக் கைவிட்ட பின்னும் இவர் இரவும் பகலும் அவளைப் பற்றிய கவலையாலேயே வருந்துகிறார் என்று மக்கள் சொல்வார்கள்.’ இங்கே லக்ஷ்மணன் தம்பியாக மட்டுமன்றி, ஓர் அமைச்சனைப் போல ராமனுக்கு அரசநெறியை நினைவூட்டுகிறான். முந்தைய சர்க்கங்களில் லக்ஷ்மணனே அழுதுகொண்டிருந்தான்; இப்போது அவனே உறுதியாக நின்று ராமனைத் தேற்றுகிறான் — பாத்திரங்களின் இடமாற்றம். பன்னிரண்டாவது சுலோகமும், பதினான்காவது, பதினைந்தாவது சுலோகங்களின் பிற்பாதிகளும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளவை. ‘தளர்ந்த எண்ணம்’ என்ற சொல் கடுமையானதும்கூட — லக்ஷ்மணன் ராமனின் துயரத்தை ஒரு வீரனுக்குப் பொருந்தாத தளர்ச்சியாகக் கருதுகிறான்.

மகாத்மாவான லக்ஷ்மணனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும், நண்பர்களிடம் அன்புடைய காகுத்ஸ்தன் பேரன்புடன் சௌமித்ரியிடம் சொன்னான் — ‘மனிதருள் சிறந்தவனே, வீரனே லக்ஷ்மணா, நீ சொல்வது போலவே இது. என் பணியை நீ ஆணைப்படி நிறைவேற்றியதில் எனக்கு மனநிறைவு உண்டாயிற்று. அன்பனே, துயரத்திலிருந்து விடுபட்டேன்; மனவேதனையும் நீங்கியது; லக்ஷ்மணா, உன் இனிய சொற்களால் நான் தேற்றப்பட்டேன்.’ ராமன் தம்பியின் அறிவுரையை ஏற்கிறான் — அரசனாயினும் இளையவனின் சொல்லைப் பணிவுடன் கேட்கிறான். ‘நிவ்ருத்தி’ என்பது துயரத்திலிருந்து விடுபடுதல், அமைதி; இந்தி உரை ‘நான் துயரத்திலிருந்து விடுபட்டேன்’ என்று விளக்குகிறது. ஆனால் ராமனின் அமைதி வெளித்தோற்றத்துக்கு மட்டுமே போலும் — அவன் இதயத்தில் சீதை என்றும் வாழ்கிறாள்; பின்னர் அசுவமேதத்தில் பொன்னாலான சீதையின் உருவத்தால் இது சுட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு சீதையைக் கைவிட்ட நிகழ்ச்சி இங்கே முடிவடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் மீண்டும் மக்களின் பணிகளில் ஈடுபடுகிறான், லக்ஷ்மணனுக்கு நிருக மன்னனின் கதையைச் சொல்கிறான். ‘வீரனே, என் பணியை ஆணைப்படி செய்ததில் எனக்கு மனநிறைவு’ என்பதால் — ராமன் லக்ஷ்மணனின் கீழ்ப்படிதலைப் புகழ்கிறான்; அவனுடைய கடமையுணர்வே ராமனின் அன்புக்குக் காரணம். ‘நண்பர்களிடம் அன்புடையவன்’ என்ற அடைமொழி ராமனின் பாசமுள்ள இயல்பை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறது — துயரத்திலும் அவன் தம்பியிடம் கனிவுடையவன். இவ்வாறு சர்க்கத்தின் இறுதியில் அரசநெறி இல்லறநெறியை வெல்கிறது; ஆனால் கவி ராமனின் மறைந்த துயரத்தை வாசகனின் மனத்தில் பதித்துவிடுகிறார்.

ಕೇಶಿನೀ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು ರಘುನಂದನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು ಹೊರಟನು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನವಾಗುತ್ತಲೇ ಆ ಮಹಾರಥನು ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಸಂತುಷ್ಟರೂ ಪುಷ್ಟರೂ ಆದ ಜನರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ನಗರವು ಸಂತೋಷದಿಂದಲೂ ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿತ್ತು — ಆದರೆ ನಗರದ ಹರ್ಷವು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧ; ತಮ್ಮ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ದುಃಖ ಉಂಟಾಯಿತೆಂಬುದು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ‘ರಾಮನ ಪಾದಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಾನು ಏನು ಹೇಳಲಿ?’ ಎಂದು ಅತ್ಯಂತ ದೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚಿಂತೆ ಇದು — ಅವನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ನಿವೇದನೆಯು ರಾಮನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದೆಂಬ ಭಯ. ಅವನು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವ, ಅತ್ಯಂತ ಭವ್ಯವಾದ ರಾಮನ ಅರಮನೆಯು ಎದುರಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿತು. ಆ ನರೋತ್ತಮನು ರಾಜನ ಅರಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ರಥದಿಂದ ಇಳಿದು, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು, ದೀನಮನಸ್ಕನಾಗಿ, ಯಾರೂ ತಡೆಯದೆ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಶಶಿಸಂನಿಭಮ್’ (ಚಂದ್ರನಂತಿರುವ) ಎಂಬುದು ಅರಮನೆಯ ಶುಭ್ರತೆ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ರಾಜನ ಹೃದಯ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ‘ಅವಾಙ್ಮುಖಃ’ (ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದವನು) ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಲೂ ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಶಿನಿಯ ಬದಲು ‘ಗೋಮತ್ಯಾಮ್’ (ಗೋಮತಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ‘ಕೇಶಿನ್ಯಾಮ್’ ಎಂದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದು ಸಂಗತವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ‘ಸುಮಹಾಮತಿಃ’ (ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಸೂಚಿಸುವುದು ಇದು — ಅವನು ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ನಿವೇದನೆಯ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ದೀನನಾದ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅಣ್ಣ ರಾಘವನನ್ನು ಅವನು ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡನು. ರಾಮನೂ ಎರಡು ದಿನಗಳನ್ನು ಶೋಕದಲ್ಲೇ ಕಳೆದನೆಂಬುದು ಅವನ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ರಾಜಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರೂ ಅವನು ದೀನ. ದೀನಚಿತ್ತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಕೈಮುಗಿದು, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ದೀನವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆರ್ಯನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾ ವಹಿಸಿ, ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶುಭವಾದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಒಯ್ದು, ವೀರನೇ, ಅಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿ ಶುಭಾಚಾರವುಳ್ಳ ಆ ಯಶಸ್ವಿನಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನ ಪಾದಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿವೇದನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವೂ ಆಗಿದೆ — ರಾಮನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಾರದೆಂದು ಅವನು ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪವನ್ನಾಗಲೀ ಅವಳ ಸಂದೇಶವನ್ನಾಗಲೀ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶುಭಾಚಾರಾಂ ಯಶಸ್ವಿನೀಮ್’ (ಶುಭಾಚಾರವುಳ್ಳ ಯಶಸ್ವಿನಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯವೂ ಅಡಗಿದೆ. ‘ಮತ್ತೆ ಪಾದಸೇವೆ ಮಾಡಲು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಸೇವೆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾರ್ಯ ದುಃಖಕರವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ರಾಮನ ಸೇವಕನೇ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ‘ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟೇ’ ಎಂದರೆ ರಾಮನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದುದನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಶೋಕಿಸಬೇಡ; ಕಾಲದ ಗತಿಯೇ ಹೀಗೆ. ನಿನ್ನಂತಹ ಬುದ್ಧಿವಂತರೂ ಮನಸ್ವಿಗಳೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಸಂಚಯಗಳೂ ಕ್ಷಯದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಏರಿಕೆಗಳು ಪತನದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಸಂಯೋಗಗಳು ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಜೀವನವು ಮರಣದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ರಾಮಾಯಣದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು — ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ಇದೇ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನೇ ರಾಮನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ, ಹೆಂಡತಿಯರಲ್ಲಿ, ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ, ಧನದಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಡಬಾರದು; ಅವುಗಳಿಂದ ವಿಯೋಗವು ನಿಶ್ಚಿತ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನೀನು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಸಮರ್ಥ; ಇನ್ನು ನಿನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಯಾವ ದೊಡ್ಡದು? ನಿನ್ನಂತಹ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರು ಇಂತಹ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಘವನೇ, ಆ ಅಪವಾದವು ಮತ್ತೆ ನಿನಗೆ ಬರುತ್ತದೆ; ರಾಜನೇ, ಯಾವ ಅಪವಾದದ ಭಯದಿಂದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾಯಿತೋ ಅದೇ ಅಪವಾದ — ರಾಜನೇ, ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ — ನಗರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು ಈ ದುರ್ಬಲ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಿಡು; ಸಂತಾಪಪಡಬೇಡ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತರ್ಕ ಚತುರವಾಗಿದೆ — ರಾಮನು ಶೋಕಿಸಿದರೆ ಪೌರರು ‘ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಯೂ ಅವಳಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ಆಡಿಕೊಳ್ಳುವರು; ಹೀಗಾದರೆ ಪರಿತ್ಯಾಗದ ಉದ್ದೇಶವೇ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಪರರ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಯೂ ಇವರು ಹಗಲಿರುಳು ಅವಳದೇ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ದುಃಖಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಜನರು ಹೇಳುವರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇವಲ ತಮ್ಮನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಯಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಅಳುತ್ತಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನೇ ದೃಢನಾಗಿ ರಾಮನನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತಾನೆ — ಪಾತ್ರಗಳ ಅದಲುಬದಲು. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಹಾಗೂ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಉತ್ತರಾರ್ಧಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ‘ದುರ್ಬಲಾಂ ಬುದ್ಧಿಮ್’ (ದುರ್ಬಲ ಬುದ್ಧಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಕಠೋರವೂ ಹೌದು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಶೋಕವನ್ನು ವೀರನಿಗೆ ತಕ್ಕದಲ್ಲದ ದೌರ್ಬಲ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಮಿತ್ರವತ್ಸಲನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ನೀನು ಹೇಳುವಂತೆಯೇ ಇದು. ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀನು ನೆರವೇರಿಸಿದುದರಿಂದ ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ದುಃಖದಿಂದ ನಿವೃತ್ತಿ ಬಂದಿದೆ, ಸಂತಾಪವೂ ದೂರವಾಗಿದೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ನಿನ್ನ ಸುಂದರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನಾನು ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡಿದ್ದೇನೆ.’ ರಾಮನು ತಮ್ಮನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನಾದರೂ ವಿನಯದಿಂದ ಕಿರಿಯವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿವೃತ್ತಿಃ’ ಎಂದರೆ ದುಃಖದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ, ಶಾಂತಿ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ನಾನು ದುಃಖದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾದೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಮನ ಶಾಂತಿ ಹೊರಗಿನದು ಮಾತ್ರವೆಂಬಂತಿದೆ — ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಸದಾ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ; ಮುಂದೆ ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣಸೀತಾಪ್ರತಿಮೆಯಿಂದ ಇದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸೀತಾಪರಿತ್ಯಾಗದ ಪ್ರಸಂಗವು ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜಾಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ನೃಗರಾಜನ ಕಥೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಿತೋಷಶ್ಚ ಮೇ ವೀರ ಮಮ ಕಾರ್ಯಾನುಶಾಸನೇ’ (ವೀರನೇ, ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿ) ಎಂದು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆಯೇ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಕಾರಣ. ‘ಮಿತ್ರವತ್ಸಲಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಮನ ಸ್ನೇಹಶೀಲತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಅವನು ತಮ್ಮನ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮವು ಗೃಹಧರ್ಮವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕವಿಯು ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಗೂಢವಾದ ದುಃಖವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

കേശിനീനദിയുടെ തീരത്ത് ആ രാത്രി കഴിച്ചുകൂട്ടിയശേഷം രഘുനന്ദനനായ ലക്ഷ്മണൻ പ്രഭാതത്തിൽ വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റു യാത്ര തുടർന്നു. ഉച്ചയായപ്പോൾ ആ മഹാരഥൻ രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും സന്തുഷ്ടരും പുഷ്ടരുമായ ജനങ്ങളാൽ നിബിഡവുമായ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചു. നഗരം സന്തോഷവും സമൃദ്ധിയും നിറഞ്ഞതായിരുന്നു — എന്നാൽ നഗരത്തിന്റെ ആ ആഹ്ലാദം ലക്ഷ്മണന്റെ ദുഃഖത്തിനു നേർവിപരീതമായിരുന്നു; തങ്ങളുടെ വാക്കു നിമിത്തം രാജകുലത്തിൽ എത്രമാത്രം ദുഃഖം ഉണ്ടായി എന്നു പ്രജകൾ അറിയുന്നില്ല. അതീവ ബുദ്ധിമാനായ സൗമിത്രി അത്യന്തം ദീനനായി: ‘രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ ചെന്നെത്തുമ്പോൾ ഞാൻ എന്തു പറയും?’ എന്ന്. ലക്ഷ്മണന്റെ ആശങ്ക ഇതാണ് — ഏൽപ്പിച്ച കാര്യം നിർവഹിച്ചാണ് അവൻ മടങ്ങിവരുന്നത്; എന്നാൽ തന്റെ വിവരണം രാമന്റെ ദുഃഖം വർധിപ്പിക്കുമല്ലോ എന്ന ഭയം. അവൻ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന, അത്യന്തം വിശാലമായ രാമന്റെ ഭവനം മുന്നിൽ കാണായി. നരോത്തമനായ അവൻ രാജഭവനത്തിന്റെ വാതിൽക്കൽ രഥത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി, തല കുനിച്ച്, ദീനമനസ്സോടെ, ആരും തടയാതെ ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ചു. ‘ശശിസംനിഭം’ (ചന്ദ്രനു തുല്യം) എന്ന വിശേഷണം ഭവനത്തിന്റെ ധവളിമയെ കുറിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിൽ വസിക്കുന്ന രാജാവിന്റെ ഹൃദയം അന്ധകാരമയമാണ്. ‘അവാങ്മുഖഃ’ (മുഖം താഴ്ത്തിയവൻ) എന്നതു ലക്ഷ്മണന്റെ ലജ്ജയും ദുഃഖവും വെളിവാക്കുന്നു — രാമന്റെ മുഖത്തു നോക്കാൻപോലും അവൻ മടിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കേശിനിക്കു പകരം ‘ഗോമത്യാം’ (ഗോമതിയുടെ തീരത്ത്) എന്നാണു പാഠം; മുദ്രണത്തിൽ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിലും ‘കേശിന്യാം’ എന്നുതന്നെയായതിനാൽ അതു സംഗതമാണ്. ലക്ഷ്മണനു നൽകിയിരിക്കുന്ന ‘സുമഹാമതിഃ’ (അതീവ ബുദ്ധിമാൻ) എന്ന വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, അവൻ ബുദ്ധിമാനായതിനാൽ തന്റെ വിവരണം ഉളവാക്കാൻ പോകുന്ന ഫലത്തെക്കുറിച്ചു മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു എന്നാണ്.

ശ്രേഷ്ഠമായ ആസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന, ദീനനായ ജ്യേഷ്ഠൻ രാഘവനെ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ അവൻ മുന്നിൽ കണ്ടു. രാമനും ആ രണ്ടു ദിവസം ശോകത്തിലാണു കഴിച്ചുകൂട്ടിയതെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണീരണിഞ്ഞ കണ്ണുകൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — രാജസിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോഴും അദ്ദേഹം ദീനനാണ്. ദീനചിത്തനായ ലക്ഷ്മണൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലുകൾ പിടിച്ചു, കൈകൂപ്പി, ഏകാഗ്രചിത്തനായി, ദീനമായ സ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു: ‘ആര്യന്റെ ആജ്ഞ ശിരസാവഹിച്ച്, ജനകപുത്രിയെ ഗംഗാതീരത്ത് അങ്ങു നിർദേശിച്ചതുപോലെ വാല്മീകിയുടെ മംഗളകരമായ ആശ്രമത്തിനടുത്തു കൊണ്ടുചെന്നാക്കി; വീരാ, ശുഭാചാരയും യശസ്വിനിയുമായ അവളെ ആ ആശ്രമത്തിന്റെ അതിരിൽ ഉപേക്ഷിച്ചശേഷം അങ്ങയുടെ പാദസേവയ്ക്കായി ഞാൻ വീണ്ടും വന്നിരിക്കുന്നു.’ ലക്ഷ്മണന്റെ ഈ വിവരണം സംക്ഷിപ്തവും വസ്തുനിഷ്ഠവുമാണ് — രാമന്റെ ദുഃഖം വർധിപ്പിക്കാതിരിക്കാനായി സീതയുടെ വിലാപമോ അവളുടെ സന്ദേശമോ അവൻ ഇവിടെ പറയുന്നില്ല. ‘ശുഭാചാരാം യശസ്വിനീം’ (ശുഭമായ ആചാരമുള്ളവളും യശസ്വിനിയുമായവളെ) എന്ന വിശേഷണത്തിൽ സീതയുടെ പരിശുദ്ധിക്കുള്ള സാക്ഷ്യവും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ‘പുനരപി പാദമൂലം ഉപാസിതും’ (വീണ്ടും പാദസേവ ചെയ്യാൻ) എന്ന വാക്കിലൂടെ ലക്ഷ്മണൻ തന്റെ സേവനം മുറിയാതെ തുടരുമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — ദുഃഖകരമായ കാര്യമാണു ചെയ്യേണ്ടിവന്നതെങ്കിലും അവൻ രാമന്റെ സേവകൻതന്നെ. ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘യഥോദ്ദിഷ്ടേ’ (നിർദേശിച്ചതുപോലെ) എന്നതുകൊണ്ട് — രാമൻ നിർദേശിച്ചതുപോലെത്തന്നെ വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ — ആജ്ഞ പൂർണമായി പാലിച്ചുവെന്നു ലക്ഷ്മണൻ അറിയിക്കുന്നു.

‘പുരുഷവ്യാഘ്രമേ, ദുഃഖിക്കരുത്; കാലത്തിന്റെ ഗതി ഇങ്ങനെയാണ്. അങ്ങയെപ്പോലെയുള്ള ബുദ്ധിമാന്മാരും മനസ്വികളും ദുഃഖിക്കുകയില്ലല്ലോ. എല്ലാ സഞ്ചയങ്ങളും ക്ഷയത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു; എല്ലാ ഉയർച്ചകളും വീഴ്ചയിൽ അവസാനിക്കുന്നു; എല്ലാ സംയോഗങ്ങളും വിയോഗത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു; ജീവിതം മരണത്തിലും.’ ഈ ശ്ലോകം രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായവയിൽ ഒന്നാണ് — അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ രാമൻ ഭരതനു നൽകുന്നതും ഇതേ ഉപദേശമാണ്; ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെതന്നെ വാക്ക് രാമനു തിരിച്ചുനൽകുന്നു. ‘അതിനാൽ പുത്രന്മാരിലും ഭാര്യമാരിലും മിത്രങ്ങളിലും ധനത്തിലും അമിതമായ ആസക്തി അരുത്; അവയിൽനിന്നുള്ള വേർപാട് നിശ്ചയമാണല്ലോ. കാകുത്സ്ഥാ, ആത്മാവിനാൽ ആത്മാവിനെയും മനസ്സിനാൽ മനസ്സിനെയും എന്നല്ല, സകല ലോകങ്ങളെയുംപോലും നിയന്ത്രിക്കാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയും; പിന്നെ സ്വന്തം ശോകത്തിന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? അങ്ങയെപ്പോലുള്ള പുരുഷശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഇത്തരം കാര്യങ്ങളിൽ മോഹിതരാകുകയില്ല. രാഘവാ, ആ അപവാദം വീണ്ടും അങ്ങയെ തേടിയെത്തും; രാജാവേ, ഏത് അപവാദഭയംകൊണ്ടാണോ മൈഥിലിയെ ഉപേക്ഷിച്ചത്, അതേ അപവാദംതന്നെ — രാജൻ, സംശയമില്ല — നഗരത്തിൽ വീണ്ടും ഉയരും. പുരുഷശാർദൂലമേ, അതിനാൽ അങ്ങ് ധൈര്യത്തോടെ മനസ്സിനെ ഉറപ്പിച്ച് ഈ ദുർബലമായ ബുദ്ധി ഉപേക്ഷിക്കണം; സന്താപപ്പെടരുത്.’ ലക്ഷ്മണന്റെ ന്യായം സമർഥമാണ് — രാമൻ ദുഃഖിച്ചാൽ, ‘സീതയെ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും രാമൻ അവളെച്ചൊല്ലി ദുഃഖിക്കുന്നു’ എന്നു പൗരന്മാർ പറയും; അങ്ങനെ പരിത്യാഗത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യംതന്നെ നഷ്ടമാകും. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഇങ്ങനെ വിശദീകരിക്കുന്നു: ‘മറ്റൊരാളുടെ വീട്ടിൽ പാർത്ത സ്ത്രീയെ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും ഇദ്ദേഹം രാവും പകലും അവളെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയാൽ ദുഃഖിക്കുന്നു എന്ന് ആളുകൾ പറയും.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ കേവലം സഹോദരനല്ല, ഒരു മന്ത്രിയെപ്പോലെ രാമനെ രാജധർമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. മുൻസർഗങ്ങളിൽ കരഞ്ഞിരുന്നതു ലക്ഷ്മണനായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അവൻതന്നെ ദൃഢചിത്തനായി രാമനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു — വേഷങ്ങളുടെ ഒരു തലകീഴ്മറിയൽ. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകവും പതിനാലാമത്തെയും പതിനഞ്ചാമത്തെയും ശ്ലോകങ്ങളുടെ ഉത്തരാർധങ്ങളും പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘ദുർബലാം ബുദ്ധിം’ (ദുർബലമായ ബുദ്ധി) എന്ന വാക്ക് അൽപ്പം കഠിനവുമാണ് — രാമന്റെ ശോകത്തെ ലക്ഷ്മണൻ ദൗർബല്യമായി, വീരന് അനുചിതമായതായി, കാണുന്നു.

മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മിത്രവത്സലനായ കാകുത്സ്ഥൻ അത്യന്തം പ്രീതിയോടെ സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, വീരനായ ലക്ഷ്മണാ, നീ പറയുന്നതു ശരിതന്നെ. എന്റെ ആജ്ഞ നീ നിറവേറ്റിയതിൽ എനിക്കു പരിതോഷമുണ്ടായി. സൗമ്യാ, ദുഃഖത്തിൽനിന്ന് എനിക്കു നിവൃത്തി വന്നിരിക്കുന്നു; സന്താപം നീങ്ങിയിരിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മണാ, നിന്റെ മനോഹരമായ വാക്കുകളാൽ ഞാൻ സാന്ത്വനിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ സഹോദരന്റെ ഉപദേശം രാമൻ സ്വീകരിക്കുന്നു — രാജാവായിട്ടും അനുജന്റെ വാക്ക് അദ്ദേഹം വിനയത്തോടെ കേൾക്കുന്നു. ‘നിവൃത്തിഃ’ എന്നാൽ ദുഃഖത്തിൽനിന്നുള്ള പിന്മാറ്റം, ശാന്തി; ‘ഞാൻ ദുഃഖത്തിൽനിന്നു മുക്തനായി’ എന്നാണു ഹിന്ദിഭാഷ്യം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്. എന്നാൽ രാമന്റെ ഈ ശാന്തി ബാഹ്യം മാത്രമാണെന്നു തോന്നും — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സീത എപ്പോഴും വസിക്കുന്നു; പിന്നീട് അശ്വമേധത്തിൽ സീതയുടെ സ്വർണപ്രതിമ അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. ഇങ്ങനെ സീതാപരിത്യാഗത്തിന്റെ പ്രസംഗം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ വീണ്ടും പ്രജാകാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുകയും നൃഗരാജാവിന്റെ കഥ ലക്ഷ്മണനു പറഞ്ഞുകൊടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘പരിതോഷശ്ച മേ വീര മമ കാര്യാനുശാസനേ’ (വീരാ, എന്റെ ആജ്ഞ നിറവേറ്റിയതിൽ എനിക്കു പരിതോഷമുണ്ട്) എന്നതിലൂടെ രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ആജ്ഞാപാലനത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു; അവന്റെ കർത്തവ്യനിഷ്ഠയാണു രാമന്റെ പ്രീതിക്കു കാരണം. ‘മിത്രവത്സലഃ’ എന്ന വിശേഷണം രാമന്റെ സ്നേഹശീലത്തെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ദുഃഖത്തിലും അദ്ദേഹം സഹോദരനോടു സ്നേഹമുള്ളവനാണ്. ഇങ്ങനെ സർഗാന്ത്യത്തിൽ രാജധർമം ഗൃഹധർമത്തെ ജയിക്കുന്നു; എങ്കിലും രാമന്റെ നിഗൂഢമായ ദുഃഖം കവി വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ പതിപ്പിച്ചുവയ്ക്കുന്നു.

Lakṣmaṇa, joy of the Raghus, spent that night on the bank of the Keśinī, rose again at daybreak and set out. When half the day had passed, the great warrior entered Ayodhyā, full of treasures and thronged with happy, thriving people. The city's gladness was the very opposite of Lakṣmaṇa's grief; the people did not know what sorrow their words had brought upon the royal house. Wise as he was, Lakṣmaṇa sank into deep dejection. "When I reach Rāma's feet," he thought, "now that I have come back, what am I to say?" He had done what he was sent to do, but he feared that his report would only deepen Rāma's grief, and being wise he weighed its effect beforehand. As he pondered, Rāma's splendid palace, bright as the moon, came into view before him: the palace shone white, but the heart of the king who lived in it was dark. At the gate of the king's palace the best of men got down from his chariot and went in unhindered, his face cast down and his heart heavy, ashamed and grieving, shrinking even from looking at Rāma's face.

He saw his elder brother Rāghava before him, seated on his high seat, dejected, his eyes full of tears; the tears showed that Rāma too had passed those two days in grief, and sitting on the royal seat did not lift his sorrow. Sick at heart, Lakṣmaṇa clasped his feet and, with joined palms and a collected mind, said in a sorrowful voice, "Honouring my noble brother's command, I have left the daughter of Janaka on the bank of the Gaṅgā, at Vālmīki's fair hermitage, just as you directed. I left that virtuous and glorious lady there at the edge of the hermitage, hero, and I have come back to serve at your feet once more." His report was brief and kept to the facts; he said nothing here of Sītā's lament or her message, so as not to add to Rāma's pain. Yet in calling her "virtuous and glorious" he bore witness to her purity, and by saying he had come back to serve at Rāma's feet he declared that his service had not been broken: painful as the task had been, he was still Rāma's servant.

"Do not grieve, tiger among men," he went on. "Such is the course of time. Men like you, wise and high-minded, do not grieve. All that is gathered ends in decay, all that rises ends in a fall, all union ends in parting, and life ends in death." This is one of the most famous verses of the Rāmāyaṇa; in the Ayodhyā Kāṇḍa Rāma gave the same teaching to Bharata, and now Lakṣmaṇa gave Rāma's own words back to him. "So one should not be too deeply attached to sons or wives, to friends or wealth, for parting from them is certain. You can master self by self and mind by mind, Kākutstha, and all the worlds besides; how much more your own grief! Bulls among men like you are not bewildered by such things. That slander will come back upon you, Rāghava. The very slander for fear of which Maithilī was abandoned will arise again in the city, O king; there is no doubt of it. So, tiger among men, be steadfast and collected; give up this weakness of mind and do not torment yourself." Lakṣmaṇa's reasoning was shrewd: if Rāma went on grieving, the citizens would say that he had cast off the woman who had lived in another man's house and yet mourned for her night and day, and the whole purpose of the abandonment would be lost. Here Lakṣmaṇa spoke not only as a brother but almost as a minister, reminding Rāma of a king's duty. In the earlier sargas it was Lakṣmaṇa who wept; now he stood firm and comforted Rāma, and the roles were reversed. "Weakness of mind" is a hard phrase: Lakṣmaṇa counted Rāma's grief as a frailty unworthy of a hero.

So addressed by the great-souled Lakṣmaṇa, Kākutstha, who loved those close to him, spoke to him with great affection, tender towards his brother even in his sorrow. "It is just as you say, best of men, heroic Lakṣmaṇa," he said, "and I am well pleased that my command has been carried out. Relief has come, gentle one, and my anguish is dispelled. Your fine words have consoled me, Lakṣmaṇa." The king humbly accepted his younger brother's counsel, and praised his faithfulness in carrying out the order. He said he had turned away from his grief; yet his calm seems only outward, for Sītā lived in his heart always, as the golden image of Sītā at the horse-sacrifice will later show. So the episode of Sītā's abandonment ends here: the king's duty prevails over the householder's, but the poet leaves Rāma's hidden grief lodged in the reader's mind. In the next sarga Rāma turns again to the business of his subjects and tells Lakṣmaṇa the story of King Nṛga.