महात्मना लक्ष्मणेन तथा संचोदितः सूतः ऋषिणा प्रोक्तं तत् वाक्यं व्याहर्तुम् उपचक्रमे — ‘पुरा अत्रेः पुत्रः दुर्वासाः नाम महामुनिः वसिष्ठस्य पुण्ये आश्रमे वार्षिक्यं समुवास। तव पिता महातेजाः सुमहायशाः दशरथः महात्मानं पुरोहितं द्रष्टुं स्वयं तम् आश्रमम् अगमत्। सः वसिष्ठस्य सव्यपार्श्वे उपविष्टं सूर्यसंकाशं तेजसा ज्वलन्तम् इव महामुनिं ददर्श। विनीतः सः तौ तापसश्रेष्ठौ मुनी अभ्यवादयत्। ताभ्यां स्वागतेन, आसनेन, पाद्येन, फलमूलैः च पूजितः राजा मुनिभिः सह उवास। तत्र उपविष्टानां तेषां परमर्षीणां मध्यादित्यगते अहनि ताः ताः सुमधुराः कथाः बभूवुः। ततः कस्यांचित् कथायां प्राञ्जलिः प्रग्रहः नृपः अत्रेः पुत्रं तपोधनं महात्मानम् उवाच — भगवन्, मम वंशः किंप्रमाणेन भविष्यति? मम रामः किमायुः, अन्ये पुत्राः किमायुषः? रामस्य ये सुताः स्युः, तेषाम् आयुः कियत् भवेत्? भगवन्, काम्यया मम अस्य वंशस्य गतिं ब्रूहि। राज्ञः दशरथस्य तत् व्याहृतं वाक्यं श्रुत्वा सुमहातेजाः दुर्वासाः व्याहर्तुम् उपचक्रमे।’ दशरथस्य प्रश्नः पितुः स्वाभाविकी चिन्ता — स्वपुत्राणां वंशस्य च भविष्यं ज्ञातुम्। दुर्वासाः उग्रकोपः इति प्रसिद्धः; किन्तु अत्र सः भविष्यद्रष्टा ऋषिः। प्रसङ्गः वसिष्ठस्य आश्रमे, राजपुरोहितस्य सान्निध्ये — अतः वचनस्य प्रामाण्यं दृढम्। ‘प्रग्रहः’ इति पदं सूचयति — राजा स्वयं विनयेन नतः, मुनीनां पुरतः अभिमानरहितः। वार्षिक्यम् इति वर्षाकालस्य चातुर्मास्यवासः — ऋषयः वर्षासु एकत्र निवसन्ति। ‘काम्यया’ इति — यदि भवतः इच्छा, तर्हि ब्रूहि इति विनयपूर्णा प्रार्थना। सुमन्त्रः स्वयं तस्मिन् प्रसङ्गे उपस्थितः आसीत्, अतः सः प्रत्यक्षदर्शी इव वदति; तस्य कथनं श्रुतिपरम्परा न, अपि तु स्वानुभवः। दशरथः त्रीन् प्रश्नान् पृच्छति — वंशस्य परिमाणं, रामस्य अन्येषां पुत्राणां च आयुः, पौत्राणाम् आयुः च। एतेषाम् उत्तरं दुर्वासाः एकया कथया ददाति, यस्याः मूलं देवासुरयुद्धे। मुनेः सूर्यसंकाशत्वं तस्य तपसः तेजः सूचयति; राजा तं दृष्ट्वा एव विनयेन नमति।

‘राजन्, पुरा देवासुरे युधि यत् वृत्तं, तत् शृणु। सुरैः भर्त्स्यमानाः दैत्याः भृगुपत्नीं समाश्रिताः; तया दत्ताभयाः ते तत्र निर्भयाः न्यवसन्। तया परिगृहीतान् तान् दृष्ट्वा क्रुद्धः सुरेश्वरः विष्णुः शितधारेण चक्रेण भृगुपत्न्याः शिरः अहरत्। ततः निहतां पत्नीं दृष्ट्वा भृगुकुलोद्वहः भृगुः सहसा क्रुद्धः रिपुकुलार्दनं विष्णुं शशाप — जनार्दन, यस्मात् क्रोधमूर्च्छितः त्वं मम अवध्यां पत्नीम् अवधीः, तस्मात् मानुषे लोके जनिष्यसि; तत्र बहुवार्षिकं पत्नीवियोगं प्राप्स्यसि। शापेन अभिहतचेताः भृगुः स्वात्मना भावितः अभवत् — पश्चात्तापं प्राप्तः। शापेन पीडितः भृगुः तं देवम् अर्चयामास। तपसा आराधितः भक्तवत्सलः देवः अब्रवीत् — लोकानां सम्प्रियार्थं तं शापं गृह्णामि इति। एवं पूर्वजन्मनि भृगुणा शप्तः सः महातेजाः, पार्थिवसत्तम, इह तव पुत्रत्वम् आगतः; मानद, सः त्रिषु लोकेषु राम इति अभिविख्यातः।’ अस्याः कथायाः उद्देशः — रामस्य सीतावियोगः न आकस्मिकः, अपि तु पुरा विष्णोः स्वीकृतस्य शापस्य फलम्। विष्णुः भक्तस्य भृगोः शापम् अपि लोकहिताय स्वीकरोति — भगवतः भक्तवात्सल्यस्य दृष्टान्तः। ‘अवध्यां पत्नीम्’ इति — स्त्री अवध्या इति धर्मः; तस्य उल्लङ्घनस्य फलं विष्णुः अपि भुङ्क्ते। अयं सम्पूर्णः प्रसङ्गः (११.२–२०.१) समीक्षितसंस्करणे न दृश्यते; सः वुल्गेटपाठस्य विशेषः। अत्र रामस्य दुःखस्य दैविकं कारणं दर्शयित्वा कविः पाठकस्य मनसि रामस्य निर्णयस्य कठोरतां मृदूकरोति। भृगोः पश्चात्तापः अपि स्मरणीयः — क्रोधेन शापं दत्त्वा सः ‘स्वात्मना भावितः’ इति तं शापं मनसा पुनः विचारयति, तस्य निवारणाय च देवम् आराधयति। कथायाः विरोधः सूक्ष्मः — विष्णुः देवानां रक्षणाय दैत्यान् हन्तुम् इच्छति, किन्तु ते ऋषिपत्न्याः शरणं गताः; शरणागतस्य रक्षणं ऋषिपत्न्याः धर्मः, दैत्यानां वधः देवस्य कर्तव्यम्। उभयोः धर्मयोः संघर्षात् शापः उत्पन्नः। एवम् एव रामस्य अपि प्रजाधर्मस्य पतिधर्मस्य च संघर्षः। ‘रिपुकुलार्दनम्’ इति विष्णोः विशेषणं भृगोः क्रोधस्य कारणं स्मारयति — यः शत्रून् हन्ति, सः अद्य निरपराधां स्त्रियम् अहन्।

‘भृगुशापकृतं तत् महत् फलं रामः प्राप्स्यते; अपि च सः दीर्घकालम् अयोध्यायाः पतिः भविष्यति। अस्य ये अनुगाः, ते सुखिनः समृद्धाः च भविष्यन्ति। दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च राज्यम् उपासित्वा रामः ब्रह्मलोकं गमिष्यति। परमदुर्जयः सः समृद्धैः अश्वमेधैः इष्ट्वा बहुशः बहून् राजवंशान् संस्थापयिष्यति। सीतायां राघवस्य द्वौ पुत्रौ भविष्येते।’ एवं सः महामुनिः राज्ञः वंशस्य सर्वम् अखिलं गतागतम् आख्याय तूष्णीम् आसीत्। तस्मिन् मुनौ तूष्णींभूते राजा दशरथः महात्मानौ मुनी अभिवाद्य पुनः पुरोत्तमम् आयात्। रामस्य राज्यकालः एकादशसहस्रवर्षाणि — दश सहस्राणि, दश शतानि च। अश्वमेधाः, राजवंशानां स्थापनं, पुत्रद्वयस्य जन्म — एतानि सर्वाणि अग्रे कथायां सत्यानि भविष्यन्ति। विशेषतः ‘द्वौ पुत्रौ’ इति भविष्यवचनं सीतायाः गर्भस्थौ लवकुशौ सूचयति; अतः परित्यक्तायाः सीतायाः अपि भविष्यं शुभम्। ‘परमदुर्जयः’ इति रामस्य विशेषणं — शापग्रस्तः अपि सः अजेयः। ‘गतागतम्’ इति पदेन वंशस्य भूतं भविष्यं च उभयम् उक्तम्। २३तमस्य उत्तरार्धं वुल्गेटमात्रम्; समीक्षिते अत्र ‘कस्मिंश्चित् करणे त्वां च मैथिलीं च… संत्यजिष्यति’ इति भविष्यवचनं, यत् वुल्गेटे अस्मिन् सर्गे नास्ति। दुर्वाससः वचने रामस्य जीवनस्य द्वौ पक्षौ — एकतः दुःखं वियोगः च, अन्यतः दीर्घं समृद्धं राज्यं यशः च। सुमन्त्रः एतत् सर्वं लक्ष्मणाय वदति येन सः ज्ञास्यति यत् रामस्य दुःखं तस्य महत्त्वस्य भागः, न तु पराजयः। अश्वमेधस्य उल्लेखः अग्रिमसर्गेषु वर्णयिष्यमाणस्य रामाश्वमेधस्य पूर्वसूचना; तत्र एव लवकुशौ रामायणं गास्यतः।

‘मया तत्र मुनिना व्याहृतम् एतत् वचः पुरा श्रुतं हृदि च निक्षिप्तम्; तत् अन्यथा न भविष्यति। रामः सीतायाः पुत्रौ अयोध्यायाः अन्यत्र अभिषेक्ष्यति, न तु अयोध्यायाम् — यथा मुनेः वचनम्। राघव, एवं गते संतापं कर्तुं न अर्हसि; नरोत्तम, सीतार्थे राघवार्थे वा दृढः भव।’ सुमन्त्रः लक्ष्मणं ‘राघव’ इति सम्बोधयति — सः अपि रघुवंशजः। सूतस्य परमाद्भुतं तत् व्याहृतं वाक्यं श्रुत्वा लक्ष्मणः अतुलं प्रहर्षं लेभे, ‘साधु साधु’ इति च अब्रवीत्। लक्ष्मणस्य प्रहर्षः — सीतायाः वियोगः दैवनिर्दिष्टः, तस्याः पुत्रौ च भविष्यतः इति ज्ञात्वा तस्य मनः शान्तम्। एवं पथि सूतलक्ष्मणयोः संवदतोः अर्के अस्तं गते तौ केशिन्याः तीरे वासम् अथ ऊषतुः। समीक्षितसंस्करणे नदी ‘गोमती’, मुद्रणे तु ‘केशिनी’। सप्तविंशः श्लोकः — ‘अन्यत्र न त्वयोध्यायाम्’ — वुल्गेटमात्रः, लवकुशयोः अभिषेकस्य स्थानं सूचयति। सुमन्त्रस्य वचनं ‘नान्यथा तद् भविष्यति’ इति दृढविश्वासेन पूर्णं — ऋषिवचनं कदापि मिथ्या न भवति। ‘सीतार्थे राघवार्थे वा’ इति — द्वयोः अपि कृते दुःखं न कार्यम्, यतः द्वयोः अपि भविष्यं नियतम्। सर्गः शान्त्या समाप्यते — यत् दुःखं आरम्भे आसीत्, तत् कथायाः अन्ते आशायां परिणतम्। लक्ष्मणस्य ‘साधु साधु’ इति उद्गारः रामस्य भविष्यस्य शुभांशं श्रुत्वा जातः; पूर्वं सः रोदिति स्म, अधुना सः आश्वस्तः। मार्गस्य रात्रिवासः अपि उक्तः — अयोध्यां प्रति प्रत्यागमनं द्विदिवसीयम्, यथा गमनम्। केशिनी नदी मार्गे स्थिता, यस्याः तीरे तौ विश्रामं कृतवन्तौ।

మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు అలా ప్రేరేపించగా సూతుడు ఋషి చెప్పిన ఆ మాటను వివరించడం మొదలుపెట్టాడు — ‘పూర్వం అత్రి కుమారుడైన దుర్వాసుడు అనే మహాముని వసిష్ఠుని పుణ్యాశ్రమంలో వర్షాకాలం నివసించాడు. మహాతేజస్వీ మహాయశస్వీ అయిన నీ తండ్రి దశరథుడు మహాత్ముడైన పురోహితుని చూడడానికి స్వయంగా ఆ ఆశ్రమానికి వెళ్ళాడు. అతడు వసిష్ఠుని ఎడమవైపు కూర్చున్న, సూర్యుని వంటి, తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లున్న మహామునిని చూశాడు. వినయంతో అతడు తాపసశ్రేష్ఠులైన ఆ ఇద్దరు మునులకూ అభివాదం చేశాడు. వారు స్వాగతంతో, ఆసనంతో, పాద్యంతో, పండ్లతో దుంపలతో పూజించగా రాజు మునులతో పాటు ఉన్నాడు. అక్కడ కూర్చున్న ఆ పరమర్షుల మధ్య, మధ్యాహ్నమైనప్పుడు ఎన్నో మధురమైన కథలు సాగాయి. అప్పుడు ఏదో కథ సందర్భంలో రాజు చేతులు జోడించి వినయంతో వంగి, అత్రి కుమారుడూ తపోధనుడూ మహాత్ముడూ అయిన అతనితో ఇలా అన్నాడు — భగవాన్, నా వంశం ఎంతవరకు ఉంటుంది? నా రాముని ఆయువు ఎంత, ఇతర కుమారుల ఆయువు ఎంత? రాముని కుమారులకు ఆయువు ఎంత ఉంటుంది? భగవాన్, మీకు ఇష్టమైతే నా ఈ వంశగతిని చెప్పండి. రాజు దశరథుడు పలికిన ఆ మాట విని మహాతేజస్వి అయిన దుర్వాసుడు చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు.’ దశరథుని ప్రశ్న తండ్రికి సహజమైన చింత — తన కుమారుల, వంశపు భవిష్యత్తును తెలుసుకోవాలని. దుర్వాసుడు ఉగ్రకోపి అని ప్రసిద్ధుడు; కాని ఇక్కడ అతడు భవిష్యత్తును దర్శించే ఋషి. సందర్భం వసిష్ఠుని ఆశ్రమంలో, రాజపురోహితుని సాన్నిధ్యంలో — అందువల్ల మాటకు ప్రామాణ్యం దృఢం. ‘ప్రగ్రహః’ అనే పదం సూచిస్తుంది — రాజు స్వయంగా వినయంతో వంగి, మునుల ఎదుట అభిమానం లేకుండా ఉన్నాడు. ‘వార్షిక్యం’ అంటే వర్షాకాలంలో చాతుర్మాస్య నివాసం — ఋషులు వర్షాకాలంలో ఒకేచోట నివసిస్తారు. ‘కామ్యయా’ — మీకు ఇష్టమైతే చెప్పండి అని వినయపూర్ణమైన ప్రార్థన. సుమంత్రుడు స్వయంగా ఆ సందర్భంలో ఉన్నాడు, అందువల్ల అతడు ప్రత్యక్షసాక్షిలా చెపుతున్నాడు; అతని కథనం విన్నది విన్నట్లు కాదు, స్వానుభవం. దశరథుడు మూడు ప్రశ్నలు అడుగుతున్నాడు — వంశపు పరిమాణం, రాముని ఇతర కుమారుల ఆయువు, మనుమల ఆయువు. వీటికి దుర్వాసుడు ఒకే కథతో సమాధానం ఇస్తాడు; దాని మూలం దేవాసుర యుద్ధంలో ఉంది. ముని సూర్యసమానత్వం అతని తపస్తేజస్సును సూచిస్తుంది; అతనిని చూడగానే రాజు వినయంతో నమస్కరిస్తాడు.

‘రాజా, పూర్వం దేవాసుర యుద్ధంలో జరిగినది విను. దేవతలచే బెదిరించబడిన దైత్యులు భృగుమహర్షి పత్నిని ఆశ్రయించారు; ఆమె అభయం ఇవ్వగా వారు అక్కడ నిర్భయంగా నివసించారు. ఆమె వారిని ఆదరించడం చూసి కోపించిన సురేశ్వరుడు విష్ణువు వాడి అంచు గల చక్రంతో భృగుపత్ని తలను నరికాడు. అప్పుడు చంపబడిన పత్నిని చూసి భృగువంశోద్ధారకుడైన భృగువు హఠాత్తుగా కోపించి శత్రుకులాన్ని పీడించే విష్ణువును ఇలా శపించాడు — జనార్దనా, కోపంతో మతి తప్పి నీవు చంపదగని నా పత్నిని చంపావు కాబట్టి, మనుష్యలోకంలో పుడతావు; అక్కడ ఎన్నో సంవత్సరాలు పత్నీవియోగాన్ని పొందుతావు. శాపం ఇచ్చి కలతచెందిన మనసుతో భృగువు తనలో తాను ఆలోచించుకొన్నాడు — పశ్చాత్తాపం పొందాడు. శాపం వల్ల బాధపడిన భృగువు ఆ దేవుని అర్చించాడు. తపస్సుతో ఆరాధించబడిన భక్తవత్సలుడైన దేవుడు — లోకాలకు ప్రియం చేయడానికి ఆ శాపాన్ని స్వీకరిస్తున్నాను — అన్నాడు. ఇలా పూర్వజన్మలో భృగువుచే శపించబడిన ఆ మహాతేజస్వి, రాజశ్రేష్ఠా, ఇక్కడ నీకు కుమారుడై వచ్చాడు; గౌరవం ఇచ్చేవాడా, అతడు ముల్లోకాలలో రాముడు అని ప్రసిద్ధుడు.’ ఈ కథ ఉద్దేశం — రాముని సీతావియోగం ఆకస్మికమైనది కాదు, పూర్వం విష్ణువు స్వీకరించిన శాపపు ఫలం. విష్ణువు భక్తుడైన భృగువు శాపాన్ని కూడా లోకహితం కోసం స్వీకరిస్తున్నాడు — భగవంతుని భక్తవాత్సల్యానికి దృష్టాంతం. ‘అవధ్యాం పత్నీం’ — స్త్రీ చంపదగనిది అనేది ధర్మం; దానిని ఉల్లంఘించిన ఫలాన్ని విష్ణువు కూడా అనుభవిస్తాడు. ఈ సందర్భం అంతా (11.2–20.1) సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు; ఇది వల్గేట్ పాఠపు విశేషం. ఇక్కడ రాముని దుఃఖానికి దైవికమైన కారణాన్ని చూపి, కవి పాఠకుని మనసులో రాముని నిర్ణయపు కఠోరతను మృదువు చేస్తున్నాడు. భృగువు పశ్చాత్తాపం కూడా గుర్తుంచుకోదగినది — కోపంతో శాపం ఇచ్చి అతడు ‘స్వాత్మనా భావితః’ — ఆ శాపాన్ని మనసులో మళ్ళీ ఆలోచించి, దాని నివారణకు దేవుని ఆరాధించాడు. కథలోని విరోధం సూక్ష్మమైనది — దేవతలను రక్షించడానికి విష్ణువు దైత్యులను చంపాలనుకొంటున్నాడు, కాని వారు ఋషిపత్ని శరణు పొందారు; శరణాగతుని రక్షించడం ఋషిపత్ని ధర్మం, దైత్యులను చంపడం దేవుని కర్తవ్యం. రెండు ధర్మాల సంఘర్షణ నుండి శాపం పుట్టింది. అలాగే రామునికి కూడా ప్రజాధర్మానికీ పతిధర్మానికీ మధ్య సంఘర్షణ. ‘రిపుకులార్దనం’ అనే విష్ణువు విశేషణం భృగువు కోపానికి కారణాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — శత్రువులను చంపేవాడు ఈ రోజు నిరపరాధి అయిన స్త్రీని చంపాడు.

‘భృగుశాపం వల్ల కలిగిన ఆ గొప్ప ఫలాన్ని రాముడు పొందుతాడు; అంతేకాక అతడు దీర్ఘకాలం అయోధ్యకు ప్రభువుగా ఉంటాడు. అతనిని అనుసరించేవారు సుఖంగా, సమృద్ధిగా ఉంటారు. పదివేల సంవత్సరాలు, పదివందల సంవత్సరాలు రాజ్యం చేసి రాముడు బ్రహ్మలోకానికి వెళ్తాడు. జయించడానికి అత్యంత కష్టమైన అతడు సమృద్ధమైన అశ్వమేధాలు చేసి, ఎన్నోసార్లు ఎన్నో రాజవంశాలను స్థాపిస్తాడు. సీతయందు రాఘవునికి ఇద్దరు కుమారులు కలుగుతారు.’ ఇలా ఆ మహాముని రాజు వంశపు గతాగతాలన్నిటినీ పూర్తిగా చెప్పి మౌనంగా ఉన్నాడు. ఆ ముని మౌనం వహించగా రాజు దశరథుడు మహాత్ములైన ఇద్దరు మునులకూ అభివాదం చేసి మళ్ళీ ఉత్తమనగరానికి తిరిగి వచ్చాడు. రాముని రాజ్యకాలం పదకొండు వేల సంవత్సరాలు — పదివేలు, పదివందలు. అశ్వమేధాలు, రాజవంశాల స్థాపన, ఇద్దరు కుమారుల జననం — ఇవన్నీ ముందు కథలో నిజమవుతాయి. ముఖ్యంగా ‘ఇద్దరు కుమారులు’ అనే భవిష్యద్వచనం సీత గర్భంలో ఉన్న లవకుశులను సూచిస్తుంది; అందువల్ల విడువబడిన సీత భవిష్యత్తు కూడా శుభమే. ‘పరమదుర్జయః’ అనేది రాముని విశేషణం — శాపగ్రస్తుడైనా అతడు అజేయుడు. ‘గతాగతం’ అనే పదంతో వంశపు భూతమూ భవిష్యత్తూ రెండూ చెప్పబడ్డాయి. ఇరవై మూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ ‘కస్మింశ్చిత్ కరణే త్వాం చ మైథిలీం చ… సంత్యజిష్యతి’ (ఏదో కారణంగా నిన్నూ మైథిలినీ… విడిచిపెడతాడు) అనే భవిష్యద్వచనం ఉంది, అది వల్గేట్‌లో ఈ సర్గలో లేదు. దుర్వాసుని మాటలో రాముని జీవితానికి రెండు పార్శ్వాలు — ఒకవైపు దుఃఖమూ వియోగమూ, మరొకవైపు దీర్ఘమైన సమృద్ధమైన రాజ్యమూ కీర్తీ. రాముని దుఃఖం అతని మహత్త్వంలో భాగమే, పరాజయం కాదని లక్ష్మణుడు గ్రహించేలా సుమంత్రుడు ఇదంతా అతనికి చెపుతున్నాడు. అశ్వమేధ ప్రస్తావన తరువాతి సర్గలలో వర్ణించబోయే రాముని అశ్వమేధానికి పూర్వసూచన; అక్కడే లవకుశులు రామాయణాన్ని గానం చేస్తారు.

‘పూర్వం అక్కడ ముని పలికిన ఈ మాటను నేను విని హృదయంలో దాచుకొన్నాను; అది మరోలా జరగదు. ముని మాట ప్రకారం రాముడు సీత కుమారులను అయోధ్యలో కాక వేరేచోట అభిషిక్తులను చేస్తాడు. రాఘవా, ఇలా జరుగుతున్నప్పుడు నీవు సంతాపపడకూడదు; నరోత్తమా, సీత కోసమైనా రాఘవుని కోసమైనా దృఢంగా ఉండు.’ సుమంత్రుడు లక్ష్మణుని ‘రాఘవా’ అని సంబోధిస్తున్నాడు — అతడు కూడా రఘువంశంలో పుట్టినవాడే. సూతుడు చెప్పిన ఆ పరమాద్భుతమైన మాట విని లక్ష్మణుడు సాటిలేని ఆనందం పొంది ‘బాగు బాగు’ అన్నాడు. లక్ష్మణుని ఆనందం — సీత వియోగం దైవనిర్దిష్టమనీ, ఆమెకు కుమారులు కలుగుతారనీ తెలుసుకొని అతని మనసు శాంతించింది. ఇలా దారిలో సూతుడూ లక్ష్మణుడూ మాట్లాడుకొంటుండగా సూర్యుడు అస్తమించాడు; అప్పుడు వారిద్దరూ కేశినీనదీతీరంలో బసచేశారు. సమీక్షిత సంస్కరణలో నది ‘గోమతి’, ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం ‘కేశిని’. ఇరవై ఏడవ శ్లోకం — ‘అన్యత్ర న త్వయోధ్యాయాం’ — వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; అది లవకుశుల అభిషేకస్థానాన్ని సూచిస్తుంది. సుమంత్రుని ‘నాన్యథా తద్ భవిష్యతి’ (అది మరోలా జరగదు) అనే మాట దృఢవిశ్వాసంతో నిండినది — ఋషివచనం ఎప్పుడూ మిథ్య కాదు. ‘సీతార్థే రాఘవార్థే వా’ — ఇద్దరి కోసమూ దుఃఖపడనక్కరలేదు, ఎందుకంటే ఇద్దరి భవిష్యత్తూ నియతమైనదే. సర్గ శాంతితో ముగుస్తుంది — ప్రారంభంలో ఉన్న దుఃఖం కథ చివరకు ఆశగా పరిణమించింది. లక్ష్మణుని ‘బాగు బాగు’ అనే ఉద్గారం రాముని భవిష్యత్తులోని శుభాంశాన్ని విని పుట్టినది; ఇంతకుముందు అతడు ఏడుస్తున్నాడు, ఇప్పుడు ఊరట పొందాడు. దారిలో రాత్రి బస కూడా చెప్పబడింది — అయోధ్యకు తిరుగుప్రయాణం కూడా వెళ్ళినట్లే రెండు రోజులది. కేశినీనది దారిలో ఉంది; దాని తీరంలో వారిద్దరూ విశ్రాంతి తీసుకొన్నారు.

மகாத்மாவான லக்ஷ்மணனால் அவ்வாறு தூண்டப்பட்ட தேரோட்டி, ரிஷி உரைத்த அந்தச் சொல்லை எடுத்துரைக்கத் தொடங்கினான் — ‘முன்பு அத்திரியின் மைந்தரான துர்வாசர் என்ற மாமுனிவர் வசிஷ்டரின் புனிதமான ஆசிரமத்தில் மழைக்காலத்தைக் கழித்தார். பேரொளியும் மிகுந்த புகழும் உடைய உன் தந்தை தசரதர், மகாத்மாவான புரோகிதரைக் காணத் தாமே அந்த ஆசிரமத்துக்குச் சென்றார். வசிஷ்டரின் இடப்பக்கத்தில் அமர்ந்திருந்த, சூரியனைப் போன்ற, ஒளியால் சுடர்விடுபவர்போன்ற மாமுனிவரை அவர் கண்டார். பணிவுடைய அவர் தவசிகளில் சிறந்த அந்த இரு முனிவர்களையும் வணங்கினார். அவ்விருவரால் நல்வரவு, ஆசனம், பாதம் கழுவும் நீர், கனிகள், கிழங்குகள் ஆகியவற்றால் சிறப்பிக்கப்பட்ட அரசர் முனிவர்களோடு தங்கியிருந்தார். அங்கே அமர்ந்திருந்த அந்தப் பெரும் ரிஷிகளிடையே, நண்பகலில் சூரியன் உச்சியில் இருந்தபோது, பல்வேறு மிக இனிய கதைகள் நடந்தன. பிறகு ஏதோ ஒரு கதையின்போது அரசர் கைகூப்பித் தலைவணங்கி, தவச்செல்வரும் மகாத்மாவுமான அத்திரியின் மைந்தரிடம் சொன்னார் — பகவானே, என் வம்சம் எந்த அளவுக்கு நீடிக்கும்? என் ராமனின் ஆயுள் எவ்வளவு, மற்ற மைந்தர்களின் ஆயுள் எவ்வளவு? ராமனுக்குப் பிறக்கும் மைந்தர்களின் ஆயுள் எவ்வளவு இருக்கும்? பகவானே, உங்களுக்கு விருப்பமானால் என் இந்த வம்சத்தின் போக்கைச் சொல்லுங்கள். அரசர் தசரதர் சொன்ன அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, பேரொளி படைத்த துர்வாசர் எடுத்துரைக்கத் தொடங்கினார்.’ தசரதரின் கேள்வி ஒரு தந்தையின் இயல்பான கவலை — தன் மைந்தர்களின், வம்சத்தின் எதிர்காலத்தை அறிவது. துர்வாசர் கடுஞ்சினத்துக்குப் புகழ்பெற்றவர்; ஆனால் இங்கே அவர் எதிர்காலத்தைக் காணும் ரிஷி. நிகழ்ச்சி வசிஷ்டரின் ஆசிரமத்தில், அரச புரோகிதரின் முன்னிலையில் நடக்கிறது — ஆகவே சொல்லின் நம்பகத்தன்மை உறுதியானது. ‘ப்ரக்ரஹ:’ என்ற சொல் சுட்டுகிறது — அரசர் தாமே பணிவோடு தலைவணங்கியவர், முனிவர்களின் முன் செருக்கற்றவர். ‘வார்ஷிக்யம்’ என்பது மழைக்காலச் சாதுர்மாஸ்ய வாசம் — ரிஷிகள் மழைக்காலத்தில் ஓரிடத்தில் தங்குவார்கள். ‘காம்யயா’ (விருப்பமானால்) — உங்களுக்கு விருப்பமானால் சொல்லுங்கள் என்ற பணிவு நிறைந்த வேண்டுகோள். சுமந்திரனே அந்த நிகழ்ச்சியில் இருந்தான்; ஆகவே அவன் நேரில் கண்டவன்போலச் சொல்கிறான்; அவனுடைய கூற்று செவிவழிச் செய்தி அல்ல, தன் அனுபவம். தசரதர் மூன்று கேள்விகள் கேட்கிறார் — வம்சத்தின் அளவு, ராமன் மற்றும் பிற மைந்தர்களின் ஆயுள், பேரன்களின் ஆயுள். இவற்றுக்கு துர்வாசர் ஒரே கதையால் விடை தருகிறார்; அதன் வேர் தேவாசுரப் போரில் உள்ளது. முனிவரின் சூரியனைப் போன்ற தோற்றம் அவருடைய தவத்தின் ஒளியைச் சுட்டுகிறது; அரசர் அவரைக் கண்டதுமே பணிவோடு வணங்குகிறார்.

‘அரசே, முன்பு தேவாசுரப் போரில் நடந்ததைக் கேள். தேவர்களால் விரட்டப்பட்ட தைத்தியர்கள் பிருகுவின் மனைவியைச் சரணடைந்தனர்; அவள் அபயம் அளித்ததால் அவர்கள் அங்கே அச்சமின்றி வாழ்ந்தனர். அவள் அவர்களை ஏற்றுக்கொண்டதைக் கண்டு சினம் கொண்ட தேவர் தலைவனான விஷ்ணு, கூரிய விளிம்புடைய சக்கரத்தால் பிருகுவின் மனைவியின் தலையைக் கொய்தார். பிறகு கொல்லப்பட்ட மனைவியைக் கண்டு, பிருகு குலத்தைத் தாங்குபவரான பிருகு திடீரென்று சினம் கொண்டு, பகைவர் குலத்தை அழிக்கும் விஷ்ணுவைச் சபித்தார் — ஜனார்த்தனா, சினத்தால் மயங்கிய நீ கொல்லத்தகாத என் மனைவியைக் கொன்றதால், மனித உலகில் பிறப்பாய்; அங்கே பல ஆண்டுகள் மனைவியைப் பிரிந்திருப்பாய் என்று. சாபம் கொடுத்ததால் மனம் கலங்கிய பிருகு தமக்குள்ளேயே மீண்டும் எண்ணிப் பார்த்தார் — வருந்தினார். சாபத்தால் வருந்திய பிருகு அந்தத் தேவனை வழிபட்டார். தவத்தால் வழிபடப்பட்ட, அடியார்களிடம் அன்புடைய தேவன் சொன்னார் — உலகங்களின் நன்மைக்காக அந்தச் சாபத்தை ஏற்கிறேன் என்று. இவ்வாறு முற்பிறவியில் பிருகுவால் சபிக்கப்பட்ட அந்தப் பேரொளி படைத்தவர், அரசர்களில் சிறந்தவனே, இங்கே உனக்கு மைந்தனாக வந்திருக்கிறார்; மதிப்பளிப்பவனே, அவர் மூவுலகிலும் ராமன் என்று புகழ்பெற்றவர்.’ இந்தக் கதையின் நோக்கம் — ராமன் சீதையைப் பிரிவது தற்செயலானது அல்ல; முன்பு விஷ்ணு ஏற்றுக்கொண்ட சாபத்தின் விளைவு. விஷ்ணு தம் அடியாரான பிருகுவின் சாபத்தையும் உலக நன்மைக்காக ஏற்கிறார் — பகவானின் அடியார் அன்புக்கு எடுத்துக்காட்டு. ‘அவத்யாம் பத்நீம்’ (கொல்லத்தகாத மனைவி) — பெண் கொல்லத்தகாதவள் என்பது அறம்; அதை மீறியதன் விளைவை விஷ்ணுவும் அனுபவிக்கிறார். இந்தச் சூழல் முழுவதும் (11.2–20.1) திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை; அது வல்கேட் பதிப்பின் பாடத்துக்கே உரியது. இங்கே ராமனின் துயரத்துக்குத் தெய்விகக் காரணத்தைக் காட்டி, கவி படிப்பவர் மனத்தில் ராமனின் முடிவின் கடுமையை மென்மையாக்குகிறார். பிருகுவின் வருத்தமும் நினைவுகூரத்தக்கது — சினத்தால் சாபம் கொடுத்துவிட்டு அவர் ‘ஸ்வாத்மநா பாவித:’ (தமக்குள்ளேயே எண்ணிப் பார்த்தவர்) என்று அந்தச் சாபத்தை மனத்தால் மீண்டும் சிந்திக்கிறார்; அதைப் போக்குவதற்காகத் தேவனை வழிபடுகிறார். கதையின் முரண் நுட்பமானது — விஷ்ணு தேவர்களைக் காப்பதற்காகத் தைத்தியர்களைக் கொல்ல விரும்புகிறார்; ஆனால் அவர்கள் ரிஷியின் மனைவியைச் சரணடைந்தனர்; சரணடைந்தவரைக் காப்பது ரிஷியின் மனைவியின் அறம், தைத்தியர்களைக் கொல்வது தேவனின் கடமை. இரண்டு அறங்களின் மோதலிலிருந்து சாபம் பிறந்தது. அவ்வாறே ராமனுக்கும் மக்களைப் பற்றிய அறத்துக்கும் கணவனின் அறத்துக்கும் இடையே மோதல். ‘ரிபுகுலார்தநம்’ (பகைவர் குலத்தை அழிப்பவர்) என்ற விஷ்ணுவின் அடைமொழி பிருகுவின் சினத்துக்கான காரணத்தை நினைவூட்டுகிறது — பகைவர்களைக் கொல்பவர் இன்று குற்றமற்ற ஒரு பெண்ணைக் கொன்றார்.

‘பிருகுவின் சாபத்தால் உண்டான அந்தப் பெரும் விளைவை ராமன் அடைவான்; மேலும் அவன் நீண்டகாலம் அயோத்தியின் தலைவனாக இருப்பான். இவனைப் பின்பற்றுபவர்கள் இன்பமுடையவர்களாகவும் வளமுடையவர்களாகவும் இருப்பார்கள். பத்தாயிரம் ஆண்டுகளும் ஆயிரம் (பத்து நூறு) ஆண்டுகளும் அரசாண்டு ராமன் பிரம்மலோகம் செல்வான். வெல்லுதற்கு மிக அரியவனான அவன், வளமான அசுவமேதங்களால் வேள்வி செய்து, பல அரச வம்சங்களைப் பலமுறை நிலைநிறுத்துவான். சீதையிடம் ராகவனுக்கு இரண்டு மைந்தர்கள் பிறப்பார்கள்.’ இவ்வாறு அந்த மாமுனிவர் அரசரின் வம்சத்தின் சென்றதும் வருவதுமான அனைத்தையும் முழுமையாகச் சொல்லிவிட்டு மௌனமானார். அந்த முனிவர் மௌனமானதும் அரசர் தசரதர் மகாத்மாக்களான இரு முனிவர்களையும் வணங்கி மீண்டும் சிறந்த நகருக்குத் திரும்பினார். ராமனின் ஆட்சிக் காலம் பதினோராயிரம் ஆண்டுகள் — பத்தாயிரமும், ஆயிரமும். அசுவமேதங்கள், அரச வம்சங்களை நிலைநிறுத்துதல், இரு மைந்தர்களின் பிறப்பு — இவை அனைத்தும் பின்னர் கதையில் உண்மையாகும். குறிப்பாக ‘இரண்டு மைந்தர்கள்’ என்ற முன்னறிவிப்பு சீதையின் கருவில் உள்ள லவ குசர்களைச் சுட்டுகிறது; ஆகவே துறக்கப்பட்ட சீதையின் எதிர்காலமும் மங்களமானதே. ‘பரமதுர்ஜய:’ (வெல்லுதற்கு மிக அரியவன்) என்ற ராமனின் அடைமொழி — சாபத்துக்கு உள்ளானாலும் அவன் வெல்லப்பட முடியாதவன். ‘கதாகதம்’ (சென்றதும் வருவதும்) என்ற சொல்லால் வம்சத்தின் கடந்தகாலமும் எதிர்காலமும் இரண்டும் சொல்லப்படுகின்றன. இருபத்துமூன்றாம் சுலோகத்தின் பிற்பாதி வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இங்கே ‘கஸ்மிம்ஶ்சித் கரணே த்வாம் ச மைதிலீம் ச… ஸந்த்யஜிஷ்யதி’ (ஏதோ ஒரு காரணத்தால் உன்னையும் மைதிலியையும்… துறப்பான்) என்ற முன்னறிவிப்பு உள்ளது; அது வல்கேட் பதிப்பில் இந்தச் சர்க்கத்தில் இல்லை. துர்வாசரின் சொல்லில் ராமனின் வாழ்க்கையின் இரு பக்கங்கள் — ஒருபுறம் துயரமும் பிரிவும், மறுபுறம் நீண்ட வளமான ஆட்சியும் புகழும். ராமனின் துயரம் அவனுடைய பெருமையின் ஒரு பகுதி, தோல்வி அல்ல என்று லக்ஷ்மணன் அறிந்துகொள்வதற்காகச் சுமந்திரன் இவை அனைத்தையும் அவனிடம் சொல்கிறான். அசுவமேதத்தைக் குறிப்பிடுவது அடுத்த சர்க்கங்களில் வருணிக்கப்படவிருக்கும் ராமனின் அசுவமேதத்துக்கான முன்குறிப்பு; அங்கேதான் லவ குசர்கள் ராமாயணத்தைப் பாடுவார்கள்.

‘முன்பு அங்கே முனிவர் உரைத்த இந்தச் சொல்லை நான் கேட்டு இதயத்தில் பதித்துக்கொண்டேன்; அது வேறுவிதமாக ஆகாது. முனிவரின் சொல்படியே, ராமன் சீதையின் மைந்தர்கள் இருவருக்கும் அயோத்திக்கு வெளியே வேறிடத்தில் பட்டாபிஷேகம் செய்வான், அயோத்தியில் அல்ல. ராகவனே, நிலைமை இவ்வாறு இருக்க, நீ வேதனைப்படலாகாது; மனிதர்களில் சிறந்தவனே, சீதைக்காகவோ ராகவருக்காகவோ உறுதியாக இரு.’ சுமந்திரன் லக்ஷ்மணனை ‘ராகவனே’ என்று விளிக்கிறான் — அவனும் ரகு வம்சத்தில் பிறந்தவன். தேரோட்டியின் மிக அற்புதமான அந்தப் பேச்சைக் கேட்டு லக்ஷ்மணன் ஒப்பற்ற மகிழ்ச்சி அடைந்து ‘நன்று, நன்று’ என்று சொன்னான். லக்ஷ்மணனின் மகிழ்ச்சி — சீதையின் பிரிவு விதியால் குறிக்கப்பட்டது, அவளுக்கு இரு மைந்தர்கள் பிறப்பார்கள் என்று அறிந்து அவன் மனம் அமைதியடைந்தது. இவ்வாறு வழியில் தேரோட்டியும் லக்ஷ்மணனும் உரையாடிக்கொண்டிருக்க, சூரியன் மறைந்ததும் அவ்விருவரும் கேசினி நதிக் கரையில் தங்கினர். திறனாய்வுப் பதிப்பில் நதி ‘கோமதி’; அச்சுப் பதிப்பிலோ ‘கேசினி’. இருபத்தேழாம் சுலோகம் — ‘அந்யத்ர ந த்வயோத்யாயாம்’ (வேறிடத்தில், அயோத்தியில் அல்ல) — வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது; அது லவ குசர்களின் பட்டாபிஷேகத்தின் இடத்தைச் சுட்டுகிறது. சுமந்திரனின் ‘நாந்யதா தத் பவிஷ்யதி’ (அது வேறுவிதமாக ஆகாது) என்ற சொல் உறுதியான நம்பிக்கையால் நிறைந்தது — ரிஷியின் சொல் ஒருபோதும் பொய்ப்பதில்லை. ‘ஸீதார்தே ராகவார்தே வா’ (சீதைக்காகவோ ராகவருக்காகவோ) — இருவருக்காகவும் துயரப்பட வேண்டியதில்லை; ஏனெனில் இருவருடைய எதிர்காலமும் நிர்ணயிக்கப்பட்டுள்ளது. சர்க்கம் அமைதியோடு நிறைவுறுகிறது — தொடக்கத்தில் இருந்த துயரம் கதையின் முடிவில் நம்பிக்கையாக மாறியது. லக்ஷ்மணனின் ‘நன்று, நன்று’ என்ற உள்ளக்களிப்பு ராமனின் எதிர்காலத்தின் மங்களப் பகுதியைக் கேட்டதால் பிறந்தது; முன்பு அவன் அழுதுகொண்டிருந்தான், இப்போது ஆறுதல் அடைந்தான். வழியில் இரவு தங்கியதும் சொல்லப்படுகிறது — அயோத்திக்குத் திரும்பும் பயணமும் செல்லும் பயணம்போல இரண்டு நாள்களுடையது. கேசினி நதி வழியில் உள்ளது; அதன் கரையில் அவ்விருவரும் ஓய்வெடுத்தனர்.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲು ಸೂತನು ಋಷಿ ಹೇಳಿದ್ದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಹಿಂದೆ ಅತ್ರಿಯ ಮಗನಾದ ದುರ್ವಾಸನೆಂಬ ಮಹಾಮುನಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಪುಣ್ಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವರ್ಷಾಕಾಲವನ್ನು ಕಳೆದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ದಶರಥನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ನೋಡಲು ಸ್ವತಃ ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅವನು ವಸಿಷ್ಠನ ಎಡಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಮಹಾಮುನಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ವಿನಯಶೀಲನಾದ ಅವನು ತಪಸ್ವಿಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮುನಿಗಳಿಗೂ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿದನು. ಅವರಿಂದ ಸ್ವಾಗತ, ಆಸನ, ಪಾದ್ಯ, ಫಲಮೂಲಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದ ರಾಜನು ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ತಂಗಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ಪರಮರ್ಷಿಗಳ ನಡುವೆ, ಸೂರ್ಯನು ನಡುಹಗಲಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಅತಿಮಧುರ ಕಥೆಗಳು ನಡೆದವು. ಅನಂತರ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಕಥೆಯ ನಡುವೆ ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿ ಅತ್ರಿಯ ಮಗನಾದ ತಪೋಧನ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಭಗವಂತನೇ, ನನ್ನ ವಂಶವು ಎಷ್ಟು ಕಾಲ ಉಳಿಯುವುದು? ನನ್ನ ರಾಮನ ಆಯುಸ್ಸೆಷ್ಟು, ಇತರ ಪುತ್ರರ ಆಯುಸ್ಸೆಷ್ಟು? ರಾಮನಿಗೆ ಯಾವ ಮಕ್ಕಳಾಗುವರೋ ಅವರ ಆಯುಸ್ಸೆಷ್ಟು? ಭಗವಂತನೇ, ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದರೆ ನನ್ನ ಈ ವಂಶದ ಗತಿಯನ್ನು ಹೇಳು. ರಾಜ ದಶರಥನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದುರ್ವಾಸನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು.’ ದಶರಥನ ಪ್ರಶ್ನೆ ತಂದೆಯ ಸಹಜ ಚಿಂತೆ — ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳ ಮತ್ತು ವಂಶದ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು. ದುರ್ವಾಸನು ಉಗ್ರಕೋಪಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಭವಿಷ್ಯದ್ರಷ್ಟಾರನಾದ ಋಷಿ. ಪ್ರಸಂಗ ವಸಿಷ್ಠನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ, ರಾಜಪುರೋಹಿತನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ದೃಢವಾದುದು. ‘ಪ್ರಗ್ರಹಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಮುನಿಗಳ ಮುಂದೆ ಅಭಿಮಾನರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ವಾರ್ಷಿಕ್ಯಮ್’ ಎಂದರೆ ವರ್ಷಾಕಾಲದ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯವಾಸ — ಋಷಿಗಳು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಕಾಮ್ಯಯಾ’ — ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಿದ್ದರೆ ಹೇಳು ಎಂಬ ವಿನಯಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ಸ್ವತಃ ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶಿಯಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕಥನ ಕೇಳಿದ ಮಾತಲ್ಲ, ಸ್ವಾನುಭವ. ದಶರಥನು ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ವಂಶದ ಪರಿಮಾಣ, ರಾಮನ ಮತ್ತು ಇತರ ಪುತ್ರರ ಆಯುಸ್ಸು, ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳ ಆಯುಸ್ಸು. ಇವುಗಳಿಗೆ ದುರ್ವಾಸನು ಒಂದೇ ಕಥೆಯಿಂದ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರ ಮೂಲ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿದೆ. ಮುನಿಯ ಸೂರ್ಯಸದೃಶತೆ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜನು ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ವಿನಯದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ರಾಜನೇ, ಹಿಂದೆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಏನು ನಡೆಯಿತೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ದೈತ್ಯರು ಭೃಗುವಿನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು; ಅವಳು ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡಲು ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ಅವಳು ಅವರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಸುರೇಶ್ವರ ವಿಷ್ಣುವು ಹರಿತವಾದ ಅಂಚುಳ್ಳ ಚಕ್ರದಿಂದ ಭೃಗುಪತ್ನಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಹತಳಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಭೃಗುಕುಲೋದ್ಧಾರಕನಾದ ಭೃಗುವು ತಟ್ಟನೆ ಕೋಪಗೊಂಡು ಶತ್ರುಕುಲಸಂಹಾರಕನಾದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಶಪಿಸಿದನು — ಜನಾರ್ದನನೇ, ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ನೀನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದಿದ್ದ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕೊಂದುದರಿಂದ ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪತ್ನಿಯ ಅಗಲಿಕೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆ. ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಘಾತವಾದ ಭೃಗುವು ತನ್ನೊಳಗೇ ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದನು — ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟನು. ಶಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಭೃಗುವು ಆ ದೇವನನ್ನು ಅರ್ಚಿಸಿದನು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆರಾಧಿತನಾದ ಭಕ್ತವತ್ಸಲ ದೇವನು ಹೇಳಿದನು — ಲೋಕಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಭೃಗುವಿನಿಂದ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಗನಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಮಾನದನೇ, ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ರಾಮನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಈ ಕಥೆಯ ಉದ್ದೇಶ — ರಾಮನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ವಿಷ್ಣುವು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಶಾಪದ ಫಲ. ವಿಷ್ಣುವು ಭಕ್ತನಾದ ಭೃಗುವಿನ ಶಾಪವನ್ನೂ ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತವಾತ್ಸಲ್ಯದ ದೃಷ್ಟಾಂತ. ‘ಅವಧ್ಯಾಂ ಪತ್ನೀಮ್’ — ಸ್ತ್ರೀ ಅವಧ್ಯಳು ಎಂಬುದು ಧರ್ಮ; ಅದರ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯ ಫಲವನ್ನು ವಿಷ್ಣುವೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಸಂಗ (11.2–20.1) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ದೈವಿಕ ಕಾರಣವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಕವಿ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯದ ಕಠೋರತೆಯನ್ನು ಮೃದುಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೃಗುವಿನ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವೂ ಸ್ಮರಣೀಯ — ಕೋಪದಿಂದ ಶಾಪ ಕೊಟ್ಟು ಅವನು ‘ಸ್ವಾತ್ಮನಾ ಭಾವಿತಃ’, ಅಂದರೆ ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ದೇವನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಥೆಯ ವಿರೋಧ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ದೇವತೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವು ದೈತ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಋಷಿಪತ್ನಿಯ ಶರಣು ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ; ಶರಣಾಗತರ ರಕ್ಷಣೆ ಋಷಿಪತ್ನಿಯ ಧರ್ಮ, ದೈತ್ಯರ ವಧೆ ದೇವನ ಕರ್ತವ್ಯ. ಎರಡು ಧರ್ಮಗಳ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಶಾಪ ಹುಟ್ಟಿತು. ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನಲ್ಲೂ ಪ್ರಜಾಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪತಿಧರ್ಮಗಳ ಸಂಘರ್ಷ. ‘ರಿಪುಕುಲಾರ್ದನಮ್’ ಎಂಬ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿಶೇಷಣ ಭೃಗುವಿನ ಕೋಪದ ಕಾರಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನು ಇಂದು ನಿರಪರಾಧಿಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕೊಂದನು.

‘ಭೃಗುಶಾಪದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಆ ಮಹಾ ಫಲವನ್ನು ರಾಮನು ಅನುಭವಿಸುವನು; ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಒಡೆಯನಾಗಿರುವನು. ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರು ಸುಖಿಗಳೂ ಸಮೃದ್ಧರೂ ಆಗುವರು. ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳೂ ಹತ್ತು ನೂರು ವರ್ಷಗಳೂ ರಾಜ್ಯವಾಳಿ ರಾಮನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು. ಪರಮ ದುರ್ಜಯನಾದ ಅವನು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅಶ್ವಮೇಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಅನೇಕ ರಾಜವಂಶಗಳನ್ನು ಬಹು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವನು. ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ರಾಘವನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಾಗುವರು.’ ಹೀಗೆ ಆ ಮಹಾಮುನಿಯು ರಾಜನ ವಂಶದ ಹಿಂದಿನದನ್ನೂ ಮುಂದಿನದನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಮೌನವಾದನು. ಆ ಮುನಿ ಮೌನವಾಗಲು ರಾಜ ದಶರಥನು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಇಬ್ಬರು ಮುನಿಗಳಿಗೂ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು. ರಾಮನ ರಾಜ್ಯಕಾಲ ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು — ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ಹತ್ತು ನೂರು. ಅಶ್ವಮೇಧಗಳು, ರಾಜವಂಶಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರ ಜನನ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮುಂದೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾಗುವುವು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು’ ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಸೀತೆಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ಲವ-ಕುಶರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದ ಸೀತೆಯ ಭವಿಷ್ಯವೂ ಶುಭವಾದುದು. ‘ಪರಮದುರ್ಜಯಃ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಶಾಪಗ್ರಸ್ತನಾದರೂ ಅವನು ಅಜೇಯ. ‘ಗತಾಗತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಂಶದ ಭೂತ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯ ಎರಡನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನೂ … ತ್ಯಜಿಸುವನು’ (ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿತ್ ಕರಣೇ ತ್ವಾಂ ಚ ಮೈಥಿಲೀಂ ಚ… ಸಂತ್ಯಜಿಷ್ಯತಿ) ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಿದೆ, ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ದುರ್ವಾಸನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಜೀವನದ ಎರಡು ಮುಖಗಳಿವೆ — ಒಂದು ಕಡೆ ದುಃಖ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ದೀರ್ಘವಾದ ಸಮೃದ್ಧ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ಸು. ರಾಮನ ದುಃಖವು ಅವನ ಮಹತ್ವದ ಭಾಗ, ಪರಾಜಯವಲ್ಲ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅರಿಯಲೆಂದು ಸುಮಂತ್ರನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಶ್ವಮೇಧದ ಉಲ್ಲೇಖವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುವ ರಾಮನ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ; ಅಲ್ಲೇ ಲವ-ಕುಶರು ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಹಾಡುವರು.

‘ಹಿಂದೆ ಅಲ್ಲಿ ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ; ಅದು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಾಗದು. ಮುನಿಯ ಮಾತಿನಂತೆ ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಲ್ಲ, ಬೇರೆಡೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವನು. ರಾಘವನೇ, ಹೀಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಸಂತಾಪಪಡಬಾರದು; ನರೋತ್ತಮನೇ, ಸೀತೆಗಾಗಲಿ ರಾಘವನಿಗಾಗಲಿ ದೃಢನಾಗಿರು.’ ಸುಮಂತ್ರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ‘ರಾಘವ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನೂ ರಘುವಂಶದವನೇ. ಸೂತನ ಆ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಸಮಾನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹರ್ಷ — ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗ ದೈವನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದುದು, ಅವಳಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಾಗುವರು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸೂತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರಲು ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಲು, ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಆಗ ಕೇಶಿನೀನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ತಂಗಿದರು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನದಿ ‘ಗೋಮತೀ’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಕೇಶಿನೀ’. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ — ‘ಅನ್ಯತ್ರ ನ ತ್ವಯೋಧ್ಯಾಯಾಮ್’ (ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಲ್ಲ, ಬೇರೆಡೆ) — ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಲವ-ಕುಶರ ಅಭಿಷೇಕದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಮಂತ್ರನ ‘ನಾನ್ಯಥಾ ತದ್ ಭವಿಷ್ಯತಿ’ (ಅದು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಾಗದು) ಎಂಬ ಮಾತು ದೃಢವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ಋಷಿವಚನ ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳಾಗದು. ‘ಸೀತಾರ್ಥೇ ರಾಘವಾರ್ಥೇ ವಾ’ — ಇಬ್ಬರಿಗಾಗಿಯೂ ದುಃಖಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಬ್ಬರ ಭವಿಷ್ಯವೂ ನಿಯತವಾಗಿದೆ. ಸರ್ಗವು ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ — ಆರಂಭದಲ್ಲಿದ್ದ ದುಃಖ ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಶೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ರಾಮನ ಭವಿಷ್ಯದ ಶುಭಾಂಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಉದ್ಗಾರ ಹೊರಟಿತು; ಹಿಂದೆ ಅವನು ಅಳುತ್ತಿದ್ದನು, ಈಗ ಆಶ್ವಸ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ದಾರಿಯ ರಾತ್ರಿವಾಸವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರುಪ್ರಯಾಣವೂ ಹೋದಂತೆಯೇ ಎರಡು ದಿನಗಳದ್ದು. ಕೇಶಿನೀ ನದಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದರು.

മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പ്രേരിപ്പിച്ചപ്പോൾ സൂതൻ ഋഷി പറഞ്ഞ ആ വാക്ക് വിവരിക്കാൻ തുടങ്ങി: ‘പണ്ട് അത്രിയുടെ പുത്രനായ ദുർവാസാവ് എന്ന മഹാമുനി വസിഷ്ഠന്റെ പുണ്യമായ ആശ്രമത്തിൽ വർഷകാലം താമസിച്ചു. നിന്റെ പിതാവായ മഹാതേജസ്വിയും അതിമഹായശസ്വിയുമായ ദശരഥൻ മഹാത്മാവായ പുരോഹിതനെ കാണാൻ സ്വയം ആ ആശ്രമത്തിലേക്കു ചെന്നു. വസിഷ്ഠന്റെ ഇടതുവശത്തിരിക്കുന്ന, സൂര്യനെപ്പോലെ തേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള മഹാമുനിയെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. വിനീതനായ അദ്ദേഹം താപസശ്രേഷ്ഠരായ ആ രണ്ടു മുനിമാരെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്തു. സ്വാഗതം, ആസനം, പാദ്യം, ഫലമൂലങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് അവർ പൂജിച്ച രാജാവ് മുനിമാരോടൊപ്പം അവിടെ കഴിഞ്ഞു. അവിടെ ഇരുന്ന ആ പരമർഷിമാർക്കിടയിൽ, സൂര്യൻ മധ്യാഹ്നത്തിലെത്തിയ ദിവസം, അതിമധുരമായ പലപല കഥകളും നടന്നു. അപ്പോൾ ഏതോ ഒരു കഥയ്ക്കിടയിൽ രാജാവ് കൈകൂപ്പി വിനയത്തോടെ കുനിഞ്ഞ്, അത്രിപുത്രനും തപോധനനുമായ മഹാത്മാവിനോടു പറഞ്ഞു — ഭഗവാനേ, എന്റെ വംശം എത്രകാലം നിലനിൽക്കും? എന്റെ രാമന്റെ ആയുസ്സ് എത്ര, മറ്റു പുത്രന്മാരുടെ ആയുസ്സ് എത്ര? രാമനുണ്ടാകുന്ന പുത്രന്മാരുടെ ആയുസ്സ് എത്രയായിരിക്കും? ഭഗവാനേ, അങ്ങേക്കു മനസ്സുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ ഈ വംശത്തിന്റെ ഗതി പറഞ്ഞുതരണം. ദശരഥരാജാവിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് അതിമഹാതേജസ്വിയായ ദുർവാസാവ് പറയാൻ തുടങ്ങി.’ ദശരഥന്റെ ചോദ്യം ഒരു പിതാവിന്റെ സ്വാഭാവികമായ ആകുലതയാണ് — സ്വന്തം പുത്രന്മാരുടെയും വംശത്തിന്റെയും ഭാവി അറിയാൻ. ദുർവാസാവ് ഉഗ്രകോപിയെന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്; എന്നാൽ ഇവിടെ അദ്ദേഹം ഭാവി ദർശിക്കുന്ന ഋഷിയാണ്. സന്ദർഭം വസിഷ്ഠന്റെ ആശ്രമത്തിലാണ്, രാജപുരോഹിതന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ — അതിനാൽ വാക്കിന്റെ പ്രാമാണ്യം ദൃഢമാണ്. ‘പ്രഗ്രഹഃ’ എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — രാജാവ് സ്വയം വിനയത്തോടെ കുനിഞ്ഞിരിക്കുന്നു, മുനിമാരുടെ മുന്നിൽ അഭിമാനമില്ലാത്തവനായി. ‘വാർഷിക്യം’ എന്നാൽ വർഷകാലത്തെ ചാതുർമാസ്യവാസം — മഴക്കാലത്ത് ഋഷിമാർ ഒരിടത്തു താമസിക്കുന്നു. ‘കാമ്യയാ’ — അങ്ങേക്ക് ഇച്ഛയുണ്ടെങ്കിൽ പറഞ്ഞാലും എന്ന വിനയപൂർണമായ അഭ്യർഥന. സുമന്ത്രൻ സ്വയം ആ സന്ദർഭത്തിൽ സന്നിഹിതനായിരുന്നു; അതിനാൽ ഒരു ദൃക്സാക്ഷിയെപ്പോലെയാണ് അദ്ദേഹം പറയുന്നത്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവരണം കേട്ടുകേൾവിയല്ല, സ്വാനുഭവമാണ്. ദശരഥൻ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു — വംശത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം, രാമന്റെയും മറ്റു പുത്രന്മാരുടെയും ആയുസ്സ്, പൗത്രന്മാരുടെ ആയുസ്സ്. ഇവയ്ക്കെല്ലാം ദുർവാസാവ് ഒരൊറ്റ കഥയിലൂടെ ഉത്തരം നൽകുന്നു; അതിന്റെ മൂലം ദേവാസുരയുദ്ധത്തിലാണ്. മുനിയുടെ സൂര്യസമാനമായ തേജസ്സ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സിന്റെ ശക്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ രാജാവ് വിനയത്തോടെ നമിക്കുന്നു.

‘രാജാവേ, പണ്ട് ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ നടന്നതു കേട്ടാലും. ദേവന്മാരാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട ദൈത്യന്മാർ ഭൃഗുപത്നിയെ ശരണം പ്രാപിച്ചു; അവൾ അഭയം നൽകിയതിനാൽ അവർ അവിടെ നിർഭയരായി പാർത്തു. അവൾ അവരെ സംരക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നതു കണ്ട് ക്രുദ്ധനായ സുരേശ്വരനായ വിഷ്ണു മൂർച്ചയേറിയ വായ്ത്തലയുള്ള ചക്രംകൊണ്ട് ഭൃഗുപത്നിയുടെ ശിരസ്സ് ഛേദിച്ചു. അപ്പോൾ പത്നി കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട്, ഭൃഗുകുലത്തിന്റെ നാഥനായ ഭൃഗു പെട്ടെന്നു ക്രുദ്ധനായി ശത്രുകുലങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന വിഷ്ണുവിനെ ശപിച്ചു — ജനാർദനാ, ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന് വധിക്കപ്പെടാൻ പാടില്ലാത്ത എന്റെ പത്നിയെ നീ വധിച്ചതിനാൽ നീ മനുഷ്യലോകത്തിൽ ജനിക്കും; അവിടെ ഏറെ വർഷങ്ങൾ പത്നീവിയോഗം അനുഭവിക്കും. ശാപം നൽകിയശേഷം മനസ്സു തളർന്ന ഭൃഗു സ്വയം ചിന്തിച്ചു പശ്ചാത്തപിച്ചു. ശാപത്താൽ പീഡിതനായ ഭൃഗു ആ ദേവനെ അർചിച്ചു. തപസ്സാൽ ആരാധിക്കപ്പെട്ട ഭക്തവത്സലനായ ദേവൻ പറഞ്ഞു — ലോകങ്ങളുടെ പ്രിയത്തിനായി ആ ശാപം ഞാൻ സ്വീകരിക്കുന്നു എന്ന്. ഇങ്ങനെ പൂർവജന്മത്തിൽ ഭൃഗുവാൽ ശപിക്കപ്പെട്ട ആ മഹാതേജസ്വി, പാർഥിവസത്തമാ, ഇവിടെ നിന്റെ പുത്രനായി വന്നിരിക്കുന്നു; മാനദാ, അദ്ദേഹം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും രാമൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്.’ ഈ കഥയുടെ ഉദ്ദേശ്യം — രാമന്റെ സീതാവിയോഗം ആകസ്മികമല്ല, പണ്ടു വിഷ്ണു സ്വീകരിച്ച ശാപത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഭക്തനായ ഭൃഗുവിന്റെ ശാപംപോലും വിഷ്ണു ലോകഹിതത്തിനായി സ്വീകരിക്കുന്നു — ഭഗവാന്റെ ഭക്തവാത്സല്യത്തിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തം. ‘അവധ്യാം പത്നീം’ — സ്ത്രീ അവധ്യയാണ് എന്നതു ധർമമാണ്; അതിന്റെ ലംഘനത്തിന്റെ ഫലം വിഷ്ണുപോലും അനുഭവിക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭം മുഴുവൻ (11.2–20.1) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; ഇതു വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ്. ഇവിടെ രാമന്റെ ദുഃഖത്തിനു ദൈവികമായ കാരണം കാണിച്ചുകൊണ്ട് കവി വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ രാമന്റെ തീരുമാനത്തിന്റെ കഠോരത മയപ്പെടുത്തുന്നു. ഭൃഗുവിന്റെ പശ്ചാത്താപവും ഓർക്കേണ്ടതാണ് — ക്രോധത്തോടെ ശാപം നൽകിയശേഷം ‘സ്വാത്മനാ ഭാവിതഃ’ ആയി അദ്ദേഹം ആ ശാപത്തെ മനസ്സിൽ വീണ്ടും ചിന്തിക്കുന്നു, അതിന്റെ നിവാരണത്തിനായി ദേവനെ ആരാധിക്കുന്നു. കഥയിലെ വിരോധം സൂക്ഷ്മമാണ് — ദേവന്മാരെ രക്ഷിക്കാനായി വിഷ്ണു ദൈത്യന്മാരെ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവർ ഋഷിപത്നിയെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ശരണാഗതനെ രക്ഷിക്കുന്നത് ഋഷിപത്നിയുടെ ധർമം, ദൈത്യവധം ദേവന്റെ കർത്തവ്യം. രണ്ടു ധർമങ്ങളുടെയും സംഘർഷത്തിൽനിന്നാണു ശാപം ഉണ്ടായത്. ഇതുപോലെതന്നെ രാമനിലും പ്രജാധർമവും പതിധർമവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമുണ്ട്. ‘രിപുകുലാർദനം’ (ശത്രുകുലങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിഷ്ണുവിന്റെ വിശേഷണം ഭൃഗുവിന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ കാരണം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ശത്രുക്കളെ കൊല്ലുന്നവൻ ഇന്നു നിരപരാധിയായ ഒരു സ്ത്രീയെ കൊന്നു.

‘ഭൃഗുശാപത്താലുണ്ടായ ആ വലിയ ഫലം രാമൻ അനുഭവിക്കും; എങ്കിലും അദ്ദേഹം ദീർഘകാലം അയോധ്യയുടെ അധിപതിയായിരിക്കും. അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിക്കുന്നവർ സുഖികളും സമൃദ്ധരുമായിരിക്കും. പതിനായിരം വർഷവും ആയിരം വർഷവും രാജ്യം ഭരിച്ചശേഷം രാമൻ ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്കു പോകും. പരമദുർജയനായ അദ്ദേഹം സമൃദ്ധമായ അശ്വമേധങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച് പലയിടങ്ങളിലായി അനേകം രാജവംശങ്ങളെ സ്ഥാപിക്കും. സീതയിൽ രാഘവനു രണ്ടു പുത്രന്മാരുണ്ടാകും.’ ഇങ്ങനെ ആ മഹാമുനി രാജാവിന്റെ വംശത്തിന്റെ കഴിഞ്ഞതും വരാനിരിക്കുന്നതുമായ എല്ലാം പറഞ്ഞിട്ട് മൗനം പാലിച്ചു. ആ മുനി മൗനിയായപ്പോൾ ദശരഥരാജാവ് മഹാത്മാക്കളായ രണ്ടു മുനിമാരെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് വീണ്ടും ഉത്തമനഗരത്തിലേക്കു മടങ്ങി. രാമന്റെ ഭരണകാലം പതിനോരായിരം വർഷമാണ് — പതിനായിരവും പത്തു നൂറും. അശ്വമേധങ്ങൾ, രാജവംശങ്ങളുടെ സ്ഥാപനം, രണ്ടു പുത്രന്മാരുടെ ജനനം — ഇവയെല്ലാം മുന്നോട്ടു കഥയിൽ സത്യമായിത്തീരും. വിശേഷിച്ചും ‘രണ്ടു പുത്രന്മാർ’ എന്ന ഭാവിപ്രവചനം സീതയുടെ ഗർഭത്തിലുള്ള ലവകുശന്മാരെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട സീതയുടെയും ഭാവി ശുഭമാണ്. ‘പരമദുർജയഃ’ എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം — ശാപഗ്രസ്തനായിട്ടും അദ്ദേഹം അജയ്യനാണ്. ‘ഗതാഗതം’ എന്ന പദത്താൽ വംശത്തിന്റെ ഭൂതവും ഭാവിയും — രണ്ടും — പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ‘കസ്മിംശ്ചിത് കരണേ ത്വാം ച മൈഥിലീം ച… സന്ത്യജിഷ്യതി’ (ഏതോ ഒരു കാരണത്താൽ നിന്നെയും മൈഥിലിയെയും… ഉപേക്ഷിക്കും) എന്ന ഭാവിപ്രവചനമുണ്ട്; അതു വൾഗേറ്റിൽ ഈ സർഗത്തിലില്ല. ദുർവാസാവിന്റെ വാക്കിൽ രാമന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ രണ്ടു വശങ്ങൾ — ഒരുവശത്ത് ദുഃഖവും വിയോഗവും, മറുവശത്ത് ദീർഘവും സമൃദ്ധവുമായ രാജ്യവും യശസ്സും. രാമന്റെ ദുഃഖം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്ത്വത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്, പരാജയമല്ല എന്നു ലക്ഷ്മണൻ അറിയാനായാണ് സുമന്ത്രൻ ഇതെല്ലാം അദ്ദേഹത്തോടു പറയുന്നത്. അശ്വമേധത്തിന്റെ പരാമർശം അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ വർണിക്കാനിരിക്കുന്ന രാമാശ്വമേധത്തിന്റെ മുൻസൂചനയാണ്; അവിടെവച്ചാണ് ലവകുശന്മാർ രാമായണം പാടുന്നത്.

‘അവിടെവച്ചു മുനി പറഞ്ഞ ഈ വാക്കു പണ്ടു ഞാൻ കേട്ടു, ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചുവച്ചു; അതു മറിച്ചാകുകയില്ല. മുനിയുടെ വാക്കനുസരിച്ച്, രാമൻ സീതയുടെ പുത്രന്മാരെ അയോധ്യയിലല്ല, മറ്റൊരിടത്താണ് അഭിഷേകം ചെയ്യുക. രാഘവാ, കാര്യങ്ങൾ ഇങ്ങനെയായിരിക്കെ നീ സന്താപപ്പെടേണ്ടതില്ല; നരോത്തമാ, സീതയ്ക്കുവേണ്ടിയായാലും രാഘവനുവേണ്ടിയായാലും ദൃഢചിത്തനായിരിക്കുക.’ സുമന്ത്രൻ ലക്ഷ്മണനെ ‘രാഘവാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — അദ്ദേഹവും രഘുവംശജനാണല്ലോ. സൂതന്റെ പരമാദ്ഭുതമായ ആ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണന് അതുല്യമായ ഹർഷമുണ്ടായി; ‘സാധു, സാധു’ എന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. ലക്ഷ്മണന്റെ ഹർഷം — സീതയുടെ വിയോഗം ദൈവനിർദിഷ്ടമാണെന്നും അവൾക്കു പുത്രന്മാരുണ്ടാകുമെന്നും അറിഞ്ഞതോടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സു ശാന്തമായി. ഇങ്ങനെ വഴിയിൽ സൂതനും ലക്ഷ്മണനും സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ അവർ കേശിനീനദിയുടെ തീരത്തു രാത്രി താമസിച്ചു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ നദി ‘ഗോമതി’യാണ്, അച്ചടിയിലാകട്ടെ ‘കേശിനി’. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകം — ‘അന്യത്ര ന ത്വയോധ്യായാം’ — വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; ലവകുശന്മാരുടെ അഭിഷേകസ്ഥാനം അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നാന്യഥാ തദ് ഭവിഷ്യതി’ (അതു മറിച്ചാകുകയില്ല) എന്ന സുമന്ത്രന്റെ വാക്ക് ദൃഢവിശ്വാസം നിറഞ്ഞതാണ് — ഋഷിവാക്ക് ഒരിക്കലും മിഥ്യയാകുന്നില്ല. ‘സീതാർഥേ രാഘവാർഥേ വാ’ — രണ്ടുപേർക്കുവേണ്ടിയും ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല, കാരണം രണ്ടുപേരുടെയും ഭാവി നിയതമാണ്. സർഗം ശാന്തിയോടെ സമാപിക്കുന്നു — ആരംഭത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ദുഃഖം കഥയുടെ അന്ത്യത്തിൽ പ്രത്യാശയായി പരിണമിച്ചു. രാമന്റെ ഭാവിയിലെ ശുഭാംശം കേട്ടതിൽനിന്നാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ ‘സാധു, സാധു’ എന്ന ഉദ്ഗാരം ഉണ്ടായത്; മുമ്പ് അദ്ദേഹം കരയുകയായിരുന്നു, ഇപ്പോൾ ആശ്വസ്തനാണ്. വഴിയിലെ രാത്രിവാസവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — പോയതുപോലെതന്നെ അയോധ്യയിലേക്കുള്ള മടക്കവും രണ്ടു ദിവസത്തേതാണ്. വഴിയിലുള്ള കേശിനീനദിയുടെ തീരത്താണ് അവർ വിശ്രമിച്ചത്.

So urged by the great-souled Lakṣmaṇa, the charioteer began to relate what the sage had said, and he spoke as an eyewitness, for he had been there himself. "Long ago," he said, "the great sage Durvāsā, son of Atri, spent the rainy season in Vasiṣṭha's holy hermitage, as sages stay in one place during the four months of the rains. Your illustrious father, the splendid and renowned Daśaratha, went himself to that hermitage to see his great-souled family priest. There, seated at Vasiṣṭha's left side, he saw a great sage bright as the sun, blazing as it were with radiance, the fire of his austerities. The king humbly saluted both those sages, the best of ascetics, and they honoured him with a welcome, a seat, water for his feet, and fruits and roots, and he stayed there with them. As they sat together at midday, many delightful stories were told among the great seers. Then, in the course of one story, the king, restrained and with joined palms, said to the great-souled son of Atri, rich in austerity, 'Lord, how long will my line endure? How long will my Rāma live, and my other sons? And the sons Rāma may have, how long will they live? If you are willing, lord, tell me the course of this line of mine.' When he heard King Daśaratha's words, Durvāsā of great splendour began to speak." Daśaratha's question was a father's natural wish to know the future of his sons and his line, and he asked it in all humility, without a king's pride before the sages: how long the line would last, how long his sons would live, how long his grandsons. Durvāsā was famous for his fierce temper, but here he appears as a seer of the future; and because all this took place in Vasiṣṭha's hermitage, in the presence of the royal priest, his words carry full authority. He answered all three questions with a single story, whose roots lay in the war of the gods and the asuras.

"'Hear, O king,'" Durvāsā said, "'what happened long ago in the war between the gods and the asuras. The daityas, harried by the gods, took refuge with Bhṛgu's wife, and when she granted them safety they lived there without fear. Seeing them sheltered by her, the lord of the gods, Viṣṇu, was enraged and with his sharp-edged discus he cut off the head of Bhṛgu's wife. When Bhṛgu, the founder of his line, saw his wife slain, in sudden anger he cursed Viṣṇu, destroyer of hostile races: "Since in the madness of your anger you have killed my wife, who ought never to have been killed, you shall be born, Janārdana, in the world of men, and there you shall suffer separation from your wife for many years." But once he had spoken, Bhṛgu's mind was stricken by his own curse and he grew troubled within himself, and afflicted by it he worshipped that god. The god, who loves his devotees, was pleased with his austerity and said that for the good of the worlds he would accept the curse. So it is that the mighty one, cursed by Bhṛgu in a former birth, has come here as your son, best of kings, and is renowned in the three worlds as Rāma.'" The purpose of this story is to show that Rāma's separation from Sītā was no accident but the fruit of a curse Viṣṇu had accepted long before, and that Viṣṇu took on even his devotee's curse for the good of the world, an instance of the Lord's love for those devoted to him. A woman must never be killed, and even Viṣṇu bears the consequence of breaking that law: the destroyer of enemies had killed a blameless woman. Bhṛgu's remorse is worth noting too: having cursed in anger, he thought again and sought to make amends by worshipping the god. The conflict in the story is subtle. Viṣṇu sought to kill the daityas to protect the gods, but they had taken refuge with the sage's wife, and protecting those who seek refuge was her dharma, while destroying the daityas was the god's duty; the curse arose from the clash of two duties. Rāma's own conflict, between his duty to his subjects and his duty as a husband, is of the same kind. By showing a divine cause for Rāma's sorrow, the poet softens for the reader the harshness of his decision.

"'Rāma will reap that great consequence of Bhṛgu's curse,'" Durvāsā went on, "'but he will also be lord of Ayodhyā for a long time, and those who follow him will be happy and prosperous. For ten thousand years and ten hundred years Rāma will rule the kingdom, and then he will go to the world of Brahmā. The invincible one will perform rich horse-sacrifices and establish many royal lines in many places. And Rāghava will have two sons by Sītā.'" When he had told the king everything, the whole past and future of his line, the great sage fell silent; and when he was silent, King Daśaratha saluted both great-souled sages and returned to his splendid city. Rāma's reign was thus to last eleven thousand years. The horse-sacrifices, the founding of royal lines and the birth of two sons would all come true later in the story; the prophecy of two sons points to Lava and Kuśa, already in Sītā's womb, so that even the abandoned Sītā had a happy future ahead. Cursed though he was, Rāma remained invincible. Durvāsā's words show both sides of Rāma's life: on one side sorrow and separation, on the other a long, prosperous reign and lasting fame. Sumantra told all this to Lakṣmaṇa so that he would understand that Rāma's sorrow was part of his greatness, not a defeat. And the mention of the horse-sacrifice foreshadows Rāma's own, which later sargas describe, and at which Lava and Kuśa will sing the Rāmāyaṇa.

"I heard these words spoken by the sage long ago," Sumantra said, "and I laid them up in my heart. They will not prove false," for a seer's word is never untrue. "Rāghava will consecrate Sītā's two sons as kings, not in Ayodhyā but elsewhere, as the sage said. Since that is how things stand, Rāghava, you should not grieve. Be steadfast, best of men, for Sītā's sake and for Rāma's." He addressed Lakṣmaṇa too as "Rāghava", a scion of Raghu's line, and he meant that there was no need to grieve for either of them, since the future of both was already fixed. Hearing the charioteer's wonderful words, Lakṣmaṇa felt joy beyond compare and cried, "Well said, well said!" Knowing that Sītā's separation was ordained by fate and that she would have two sons, his mind was at peace; a little before he had been weeping, and now he was comforted. As the charioteer and Lakṣmaṇa talked on the road, the sun set, and they spent the night on the bank of the Keśinī, a river on the way; the journey back to Ayodhyā, like the journey out, took two days. The sarga ends in calm: the grief with which it began has turned into hope.