मैथिलीं सीताम् आश्रमे सम्प्रवेशितां दृष्ट्वा दीनचेतनः लक्ष्मणः घोरं संतापम् अगमत्। महातेजाः सः मन्त्रसारथिं सुमन्त्रम् अब्रवीत् — ‘सारथे, सीतासंतापजं रामस्य दुःखं पश्य। शुद्धसमाचारां जनकात्मजां पत्नीं विसृज्य राघवस्य ततः दुःखतरं किं नु भविष्यति? सारथे, राघवस्य वैदेह्याः विनाभवं दैवात् एव अहं मन्ये; दैवं हि दुरतिक्रमम्। यः राघवः क्रुद्धः सन् सगन्धर्वान् देवान् असुरान् राक्षसैः सह निहन्यात्, सः अपि दैवं पर्युपासते। पुरा रामः पितुः वाक्यात् विजने दण्डकवने नव पञ्च च वर्षाणि महावने उषितः। ततः अपि दुःखतरं भूयः सीतायाः विप्रवासनम्; पौराणां वचनं श्रुत्वा कृतम् एतत् मम नृशंसं प्रतिभाति। सूत, हीनार्थवादिभिः पौरैः मैथिलीं समनुप्राप्ते अस्मिन् यशोहरे कर्मणि कः नु धर्माश्रयः?’ लक्ष्मणः रामस्य कर्म नृशंसं इति स्पष्टं वदति — सः आज्ञां पालितवान्, किन्तु तस्य हृदयं तत् न स्वीकरोति। तथापि सः रामं न निन्दति; दोषं दैवे पौरेषु च आरोपयति। ‘यो हि देवान्… निहन्यात्’ इति वचनेन सः रामस्य सामर्थ्यं स्मारयति — एतादृशः वीरः अपि दैवस्य पुरतः विवशः। वनवासस्य चतुर्दशवर्षाणां स्मरणेन रामस्य जीवनं दुःखपरम्परा इति लक्ष्मणः अनुभवति। ‘हीनार्थवादिभिः’ इति पौराणां निन्दा — तुच्छविषये वदन्तः ते महतः दुःखस्य कारणं जाताः। ‘यशोहरे कर्मणि’ इति — सः परित्यागं रामस्य यशसः हानिकरं मन्यते, न तु रक्षकम्। ‘मन्त्रसारथिम्’ इति सुमन्त्रस्य विशेषणं सूचयति — सः न केवलं रथचालकः, अपि तु राजकुलस्य मन्त्री अपि; अतः लक्ष्मणः तम् एव स्वदुःखं निवेदयति। लक्ष्मणस्य प्रश्नः उत्तरं याचते — किं अस्य दुःखस्य किमपि कारणं, किमपि प्रयोजनं वा अस्ति?

लक्ष्मणेन भाषिताः एताः बहुविधाः वाचः श्रुत्वा प्राज्ञः सुमन्त्रः श्रद्धया एतत् वाक्यम् उवाच — ‘सौमित्रे, मैथिलीं प्रति त्वया संतापः न कार्यः। लक्ष्मण, एतत् पुरा विप्रैः तव पितुः अग्रतः दृष्टम् — रामः दृढं दुःखप्रायः विसौख्यभाक् भविष्यति; महाबाहुः सः द्रुतं प्रियैः विप्रयोगं प्राप्स्यते। धर्मात्मा महान् सः कालेन महता त्वां, मैथिलीं, शत्रुघ्नभरतौ च त्यक्ष्यति।’ सुमन्त्रः वृद्धः सारथिः, दशरथस्य विश्वस्तः; सः राजकुलस्य गूढानि रहस्यानि जानाति। तस्य उत्तरं लक्ष्मणस्य प्रश्नस्य ‘को धर्माश्रयः’ इत्यस्य समाधानं — एतत् पूर्वनिर्दिष्टं दैवम् एव। भविष्यवचने लक्ष्मणस्य अपि त्यागः उक्तः — अग्रे लक्ष्मणः अपि रामेण त्यक्ष्यते इति कथायाः दूरसूचना। ‘विसौख्यभाक्’ इति पदं रामस्य जीवनस्य सारं वदति — सुखरहितः। एकादशस्य उत्तरार्धं वुल्गेटमात्रम्। सुमन्त्रस्य वचने ‘श्रद्धया’ इति पदं — सः आदरेण गम्भीरतया च वदति, न सान्त्वनामात्रार्थम्। द्वादशे श्लोके त्यागस्य विषयाः क्रमेण उक्ताः — त्वम्, मैथिली, शत्रुघ्नभरतौ च — अर्थात् रामः सर्वान् प्रियान् कालेन त्यक्ष्यति। ‘कालेन महता’ इति — एतत् सद्यः न, अपि तु दीर्घकालानन्तरं भविष्यति। दैवस्य विधानं पूर्वम् एव ऋषिभिः दृष्टम् इति ज्ञानं लक्ष्मणस्य दुःखं न निवारयति, किन्तु तस्य अर्थं ददाति — एतत् न रामस्य क्रौर्यम्, अपि तु नियतेः फलम्।

‘इदं त्वयि, सौमित्रे, भरते वा न वक्तव्यम् — राज्ञा वः एतत् व्याहृतं वाक्यं, यत् दुर्वासाः उवाच। नरर्षभ, महाजनसमीपे मम च, वसिष्ठस्य संनिधौ च ऋषिणा एतत् वाक्यं व्याहृतम्। ऋषेः वचनं श्रुत्वा पुरुषर्षभः राजा माम् आह — सूत, क्वचित् अपि जनसंनिधौ एवं ते न वक्तव्यम्। तस्य लोकपालस्य तत् वाक्यं सुसमाहितः अहं जातु अनृतं न कुर्याम् — इति मम सौम्य दर्शनम्। सौम्य, सर्वथा एव मया तव अग्रतः न वक्तव्यम्; तथापि रघुनन्दन, यदि ते श्रवणे श्रद्धा, तर्हि श्रूयताम्। यद्यपि अहं नरेन्द्रेण पुरा इदं रहस्यं श्रावितः, तथापि उदाहरिष्यामि — दैवं हि दुरतिक्रमम्, येन इदम् ईदृशं शोकसमन्वितं दुःखं प्राप्तम्। किन्तु त्वया भरतस्य अग्रे शत्रुघ्नस्य संनिधौ च न वक्तव्यम्।’ तस्य गम्भीरार्थपदं महत् भाषितं श्रुत्वा सौमित्रिः सूतं ‘तथ्यं ब्रूहि’ इति वाक्यम् अब्रवीत्। सुमन्त्रस्य धर्मसंकटः — राज्ञः आज्ञा रहस्यगोपनस्य, लक्ष्मणस्य दुःखस्य च निवारणम्। सः ‘दैवं दुरतिक्रमम्’ इति मत्वा रहस्यं प्रकटयितुं निश्चिनोति, किन्तु शर्तेन — भरतशत्रुघ्नयोः पुरतः न वक्तव्यम्। अत्र वुल्गेटपाठः समीक्षितात् भिन्नः — समीक्षिते ‘सर्वथा नास्ति अवक्तव्यं मया तव अग्रतः’ (तव पुरतः किमपि अवक्तव्यं नास्ति) इति, मुद्रणे तु ‘सर्वथैव न वक्तव्यम्’ इति; वुल्गेटे सुमन्त्रस्य संकोचः अधिकः। एकोनविंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। अग्रिमे सर्गे दुर्वाससः कथा विस्तरेण उच्यते। सर्गः जिज्ञासया समाप्यते — पाठकः अपि लक्ष्मणेन सह रहस्यं श्रोतुम् उत्सुकः। रहस्यस्य गोपनं सारथेः धर्मः, सत्यस्य रक्षणं च तस्य व्रतम्; उभयोः मध्ये सः दैवम् एव निर्णायकं मन्यते।

మైథిలి సీత ఆశ్రమంలో ప్రవేశపెట్టబడడం చూసి దీనచిత్తుడైన లక్ష్మణుడు ఘోరమైన సంతాపం పొందాడు. మహాతేజస్వి అయిన అతడు మంత్రీ సారథీ అయిన సుమంత్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సారథీ, సీత కారణంగా కలిగిన రాముని దుఃఖాన్ని చూడు. శుద్ధమైన నడవడి గల జనకాత్మజ అయిన పత్నిని విడిచిపెట్టడం కంటె రాఘవునికి ఎక్కువ దుఃఖం ఏముంటుంది? సారథీ, రాఘవునికి వైదేహితో ఎడబాటు విధివల్లనే అని నేను భావిస్తున్నాను; విధిని దాటడం కష్టం కదా. కోపిస్తే గంధర్వులతో సహా దేవతలనూ అసురులనూ రాక్షసులతో పాటు సంహరించగల రాఘవుడు కూడా విధికి లోబడి ఉంటున్నాడు. పూర్వం రాముడు తండ్రి మాట వల్ల నిర్జనమైన దండకవనంలో, మహారణ్యంలో తొమ్మిదీ ఐదూ (పద్నాలుగు) సంవత్సరాలు నివసించాడు. అంతకంటె కూడా మరింత దుఃఖకరమైనది సీతను బహిష్కరించడం; పౌరుల మాట విని చేసిన ఈ పని నాకు క్రూరంగా తోస్తోంది. సూతా, నీచమైన మాటలు మాట్లాడే పౌరుల వల్ల మైథిలికి సంప్రాప్తించిన, కీర్తిని హరించే ఈ పనిలో ధర్మానికి ఆధారం ఏముంది?’ లక్ష్మణుడు రాముని పనిని క్రూరమైనదని స్పష్టంగా చెపుతున్నాడు — అతడు ఆజ్ఞను పాటించాడు, కాని అతని హృదయం దానిని అంగీకరించడం లేదు. అయినా అతడు రాముని నిందించడం లేదు; దోషాన్ని విధిపైనా పౌరులపైనా మోపుతున్నాడు. ‘యో హి దేవాన్… నిహన్యాత్’ అనే మాటతో అతడు రాముని సామర్థ్యాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — అలాంటి వీరుడు కూడా విధి ఎదుట నిస్సహాయుడు. వనవాసపు పద్నాలుగు సంవత్సరాలను గుర్తుచేసుకొంటూ, రాముని జీవితం దుఃఖపరంపర అని లక్ష్మణుడు అనుభవిస్తున్నాడు. ‘హీనార్థవాదిభిః’ అనేది పౌరులపై నింద — తుచ్ఛమైన విషయం మాట్లాడుతూ వారు గొప్ప దుఃఖానికి కారణమయ్యారు. ‘యశోహరే కర్మణి’ — అతడు పరిత్యాగాన్ని రాముని కీర్తికి హాని చేసేదిగా భావిస్తున్నాడు, రక్షించేదిగా కాదు. ‘మంత్రసారథిం’ అనే సుమంత్రుని విశేషణం సూచిస్తుంది — అతడు రథం నడిపేవాడు మాత్రమే కాదు, రాజకుటుంబానికి మంత్రి కూడా; అందువల్ల లక్ష్మణుడు అతనికే తన దుఃఖాన్ని చెప్పుకొంటున్నాడు. లక్ష్మణుని ప్రశ్న సమాధానాన్ని కోరుతోంది — ఈ దుఃఖానికి ఏదైనా కారణం గానీ ప్రయోజనం గానీ ఉందా?

లక్ష్మణుడు పలికిన ఈ రకరకాల మాటలు విని ప్రాజ్ఞుడైన సుమంత్రుడు శ్రద్ధతో ఈ మాట అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, మైథిలి విషయంలో నీవు సంతాపపడవలసిన పనిలేదు. లక్ష్మణా, ఇది పూర్వమే నీ తండ్రి ఎదుట బ్రాహ్మణులు దర్శించినది — రాముడు నిశ్చయంగా ఎక్కువగా దుఃఖంతోనే, సుఖం లేకుండా ఉంటాడు; ఆ మహాబాహువు త్వరలోనే ప్రియజనుల నుండి ఎడబాటు పొందుతాడు. ధర్మాత్ముడూ మహానుభావుడూ అయిన అతడు చాలాకాలానికి నిన్నూ, మైథిలినీ, శత్రుఘ్న భరతులనూ విడిచిపెడతాడు.’ సుమంత్రుడు వృద్ధుడైన సారథి, దశరథునికి విశ్వాసపాత్రుడు; రాజకుటుంబపు గూఢరహస్యాలు అతనికి తెలుసు. అతని సమాధానం లక్ష్మణుని ‘కో ధర్మాశ్రయః’ అనే ప్రశ్నకు పరిష్కారం — ఇది ముందే నిర్దేశించబడిన విధియే. భవిష్యద్వచనంలో లక్ష్మణుని త్యాగం కూడా చెప్పబడింది — ముందు లక్ష్మణుడు కూడా రామునిచే విడువబడతాడని కథలోని దూరసూచన. ‘విసౌఖ్యభాక్’ అనే పదం రాముని జీవితసారాన్ని చెపుతుంది — సుఖం లేనివాడు. పదకొండవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. సుమంత్రుని మాటలో ‘శ్రద్ధయా’ అనే పదం — అతడు ఆదరంతో, గంభీరంగా మాట్లాడుతున్నాడు, కేవలం ఊరడించడానికి కాదు. పన్నెండవ శ్లోకంలో త్యాగానికి విషయాలు క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి — నీవు, మైథిలి, శత్రుఘ్న భరతులు — అంటే రాముడు ప్రియులందరినీ కాలక్రమంలో విడిచిపెడతాడు. ‘కాలేన మహతా’ — ఇది వెంటనే కాదు, దీర్ఘకాలం తరువాత జరుగుతుంది. విధివిధానం ముందే ఋషులచే దర్శించబడిందనే జ్ఞానం లక్ష్మణుని దుఃఖాన్ని తొలగించదు, కాని దానికి అర్థం ఇస్తుంది — ఇది రాముని క్రూరత్వం కాదు, నియతి ఫలం.

‘సౌమిత్రీ, ఇది నీకు గానీ భరతునికి గానీ చెప్పకూడదు — దుర్వాసుడు చెప్పిన ఈ మాటను రాజు మీకు చెప్పకూడదని నాతో అన్నాడు. నరశ్రేష్ఠా, పెద్దల సమక్షంలో, నా సమక్షంలో, వసిష్ఠుని సన్నిధిలో ఋషి ఈ మాట పలికాడు. ఋషి మాట విని పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాజు నాతో ఇలా అన్నాడు — సూతా, ఎక్కడా జనుల సన్నిధిలో దీనిని నీవు చెప్పకూడదు. ఆ లోకపాలుని ఆ మాటను బాగా ఏకాగ్రచిత్తంతో నేను ఎప్పుడూ అసత్యం చేయకూడదు — ఇదే, సౌమ్యా, నా దృక్పథం. సౌమ్యా, అన్నివిధాలా నేను దీనిని నీ ఎదుట చెప్పకూడదు; అయినా, రఘునందనా, వినాలని నీకు శ్రద్ధ ఉంటే విను. ఈ రహస్యాన్ని పూర్వం రాజు నాకు వినిపించినప్పటికీ నేను చెపుతాను — విధిని దాటడం కష్టం కదా; దానివల్లనే ఇలాంటి శోకంతో కూడిన దుఃఖం వచ్చింది. కాని నీవు భరతుని ఎదుటా శత్రుఘ్నుని సన్నిధిలోనూ చెప్పకూడదు.’ అతని గంభీరార్థం గల పదాలతో కూడిన గొప్ప మాట విని సౌమిత్రి సూతునితో ‘యథార్థం చెప్పు’ అన్నాడు. సుమంత్రుని ధర్మసంకటం — రహస్యం దాచమని రాజాజ్ఞ, లక్ష్మణుని దుఃఖాన్ని తొలగించడం. అతడు ‘విధిని దాటడం కష్టం’ అని భావించి రహస్యాన్ని వెల్లడించడానికి నిశ్చయించుకొంటున్నాడు, కాని ఒక షరతుతో — భరత శత్రుఘ్నుల ఎదుట చెప్పకూడదు. ఇక్కడ వల్గేట్ పాఠం సమీక్షిత పాఠానికి భిన్నమైనది — సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సర్వథా నాస్తి అవక్తవ్యం మయా తవ అగ్రతః’ (నీ ఎదుట నేను చెప్పకూడనిది ఏదీ లేదు) అని ఉంది, ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం ‘సర్వథైవ న వక్తవ్యం’ (అన్నివిధాలా చెప్పకూడదు) అని ఉంది; వల్గేట్‌లో సుమంత్రుని సంకోచం ఎక్కువ. పందొమ్మిదవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. తరువాతి సర్గలో దుర్వాసుని కథ విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. సర్గ జిజ్ఞాసతో ముగుస్తుంది — పాఠకుడు కూడా లక్ష్మణునితో పాటు రహస్యాన్ని వినడానికి ఉత్సుకుడవుతాడు. రహస్యాన్ని దాచడం సారథి ధర్మం, సత్యాన్ని కాపాడడం అతని వ్రతం; రెండిటి మధ్య అతడు విధినే నిర్ణాయకంగా భావిస్తున్నాడు.

மைதிலியான சீதை ஆசிரமத்தில் சேர்க்கப்பட்டதைக் கண்டு, துயருற்ற மனத்தோடு லக்ஷ்மணன் கொடிய வேதனை அடைந்தான். பேரொளி படைத்த அவன், அமைச்சனும் தேரோட்டியுமான சுமந்திரனிடம் சொன்னான் — ‘தேரோட்டியே, சீதையைப் பற்றிய வேதனையால் உண்டான ராமரின் துயரத்தைப் பாருங்கள். தூய நடத்தையுடைய ஜனகன் மகளான மனைவியைத் துறந்தபின் ராகவருக்கு இதைவிடக் கொடிய துயரம் வேறு என்ன இருக்க முடியும்? தேரோட்டியே, ராகவர் வைதேகியைப் பிரிவது விதியாலேயே என்று நான் கருதுகிறேன்; ஏனெனில் விதியைக் கடப்பது அரிது. சினம் கொண்டால் கந்தர்வர்களோடு தேவர்களையும் அசுரர்களையும் ராக்ஷசர்களோடு கொல்லக்கூடிய அந்த ராகவரும் விதியையே பணிகிறார். முன்பு ராமர் தந்தையின் சொல்லால் மக்களற்ற தண்டகக் காட்டில், பெருங்காட்டில், ஒன்பதும் ஐந்துமாக (பதினான்கு) ஆண்டுகள் வாழ்ந்தார். அதைவிடவும் கொடிய துயரம் மீண்டும் சீதையை நாடுகடத்துவது; நகரமக்களின் சொல்லைக் கேட்டுச் செய்யப்பட்ட இது எனக்குக் கொடுமையாகத் தோன்றுகிறது. தேரோட்டியே, இழிந்த பொருளைப் பேசும் நகரமக்களால் மைதிலிக்கு நேர்ந்த, புகழைப் பறிக்கும் இந்தச் செயலில் அறத்தின் அடிப்படை என்னதான் இருக்கிறது?’ லக்ஷ்மணன் ராமனின் செயலைக் கொடுமை என்று வெளிப்படையாகச் சொல்கிறான் — அவன் ஆணையை நிறைவேற்றினான்; ஆனால் அவனுடைய இதயம் அதை ஏற்கவில்லை. இருந்தும் அவன் ராமனைப் பழிக்கவில்லை; குற்றத்தை விதியின்மீதும் நகரமக்கள்மீதும் சுமத்துகிறான். ‘யோ ஹி தேவாந்… நிஹந்யாத்’ (தேவர்களையும் கொல்லக்கூடியவர்) என்ற சொல்லால் அவன் ராமனின் ஆற்றலை நினைவூட்டுகிறான் — இத்தகைய வீரனும் விதியின் முன் கையறு நிலையில் இருக்கிறான். வனவாசத்தின் பதினான்கு ஆண்டுகளை நினைவுகூர்ந்து, ராமனின் வாழ்க்கை துயரங்களின் தொடர் என்று லக்ஷ்மணன் உணர்கிறான். ‘ஹீநார்தவாதிபி:’ (இழிந்த பொருளைப் பேசுபவர்களால்) என்பது நகரமக்களைப் பற்றிய பழிப்பு — அற்ப விஷயத்தைப் பேசும் அவர்கள் பெரும் துயரத்துக்குக் காரணமானார்கள். ‘யஶோஹரே கர்மணி’ (புகழைப் பறிக்கும் செயலில்) — அவன் துறப்பை ராமனின் புகழுக்குக் கேடு விளைவிப்பதாகக் கருதுகிறான், காப்பதாக அல்ல. ‘மந்த்ரஸாரதிம்’ (அமைச்சனும் தேரோட்டியுமானவன்) என்ற சுமந்திரனின் அடைமொழி சுட்டுகிறது — அவன் தேரோட்டி மட்டுமல்ல, அரச குடும்பத்தின் அமைச்சனும்கூட; ஆகவே லக்ஷ்மணன் அவனிடமே தன் துயரத்தைத் தெரிவிக்கிறான். லக்ஷ்மணனின் கேள்வி விடையை வேண்டுகிறது — இந்தத் துயரத்துக்கு ஏதேனும் காரணமோ, ஏதேனும் நோக்கமோ உண்டா?

லக்ஷ்மணன் பேசிய இந்தப் பலவகைச் சொற்களைக் கேட்டு, அறிவாளியான சுமந்திரன் மதிப்போடு இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘சௌமித்திரி, மைதிலியைப் பற்றி நீ வருந்த வேண்டாம். லக்ஷ்மணா, இது முன்பே அந்தணர்களால் உன் தந்தையின் முன்னிலையில் காணப்பட்டது — ராமர் நிச்சயமாகப் பெரும்பாலும் துயருடையவராக, இன்பம் இழந்தவராக இருப்பார்; நீண்ட கரங்களுடைய அவர் விரைவில் அன்புக்குரியவர்களிடமிருந்து பிரிவை அடைவார். அறவுள்ளம் கொண்ட அந்தப் பெரியவர் நீண்ட காலத்தில் உன்னையும், மைதிலியையும், சத்ருக்னனையும் பரதனையும் துறப்பார்.’ சுமந்திரன் வயதான தேரோட்டி, தசரதரின் நம்பிக்கைக்குரியவன்; அவன் அரச குடும்பத்தின் மறைபொருள்களை அறிவான். அவனுடைய மறுமொழி லக்ஷ்மணனின் ‘கோ தர்மாஶ்ரய:’ (அறத்தின் அடிப்படை என்ன) என்ற கேள்விக்குத் தீர்வு — இது முன்பே குறிக்கப்பட்ட விதியே. முன்னறிவிப்பில் லக்ஷ்மணனின் துறப்பும் சொல்லப்பட்டுள்ளது — பின்னர் லக்ஷ்மணனும் ராமனால் துறக்கப்படுவான் என்ற கதையின் தொலைநோக்குக் குறிப்பு. ‘விஸௌக்யபாக்’ (இன்பம் இழந்தவர்) என்ற சொல் ராமனின் வாழ்க்கையின் சாரத்தைச் சொல்கிறது — இன்பமற்றவர். பதினோராம் சுலோகத்தின் பிற்பாதி வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது. சுமந்திரனின் சொல்லில் ‘ஶ்ரத்தயா’ (மதிப்போடு) என்ற சொல் — அவன் ஆறுதலுக்காக மட்டுமல்ல, மதிப்போடும் தீவிரத்தோடும் பேசுகிறான். பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் துறக்கப்படுவோர் வரிசையாகச் சொல்லப்படுகிறார்கள் — நீ, மைதிலி, சத்ருக்னன், பரதன் — அதாவது ராமன் காலப்போக்கில் அன்புக்குரியவர்கள் அனைவரையும் துறப்பான். ‘காலேந மஹதா’ (நீண்ட காலத்தில்) — இது உடனே அல்ல, நீண்டகாலம் கழித்தே நிகழும். விதியின் திட்டம் முன்பே ரிஷிகளால் காணப்பட்டது என்ற அறிவு லக்ஷ்மணனின் துயரத்தைப் போக்குவதில்லை; ஆனால் அதற்குப் பொருள் தருகிறது — இது ராமனின் கொடுமை அல்ல, ஊழின் விளைவு.

‘சௌமித்திரி, அரசரால் உங்களைப் பற்றிச் சொல்லப்பட்ட, துர்வாசர் உரைத்த இந்தச் சொல்லை உன்னிடமோ பரதனிடமோ சொல்லக் கூடாது. மனிதர்களில் காளையே, பெருமக்களின் அருகிலும், என் முன்னிலையிலும், வசிஷ்டரின் முன்னிலையிலும் ரிஷியால் இந்தச் சொல் உரைக்கப்பட்டது. ரிஷியின் சொல்லைக் கேட்டு மனிதர்களில் காளையான அரசர் என்னிடம் சொன்னார் — தேரோட்டியே, எங்கேயும் மக்களின் முன்னிலையில் இதை நீ சொல்லக் கூடாது என்று. உலகைக் காக்கும் அந்த அரசரின் அந்தச் சொல்லை, நன்கு மனம் ஒருமுகப்பட்ட நான் ஒருபோதும் பொய்யாக்கக் கூடாது — இனியவனே, இதுவே என் கருத்து. இனியவனே, எவ்வகையிலும் உன் முன் நான் இதைச் சொல்லக் கூடாது; இருந்தும் ரகுகுலத்தை மகிழ்விப்பவனே, கேட்பதில் உனக்கு ஆர்வம் இருந்தால் கேள். முன்பு அரசரால் இந்த மறைபொருள் எனக்குக் கேட்கச் செய்யப்பட்டிருந்தாலும், நான் எடுத்துரைப்பேன் — ஏனெனில் விதியைக் கடப்பது அரிது; அதனாலேயே சோகம் நிறைந்த இத்தகைய இந்தத் துயரம் வந்துள்ளது. ஆனால் நீ பரதனின் முன்னும் சத்ருக்னனின் முன்னிலையிலும் இதைச் சொல்லக் கூடாது.’ ஆழ்ந்த பொருளுடைய சொற்கள் நிறைந்த அவனுடைய அந்தப் பெரும் பேச்சைக் கேட்டுச் சௌமித்திரி தேரோட்டியிடம் ‘உண்மையைச் சொல்லுங்கள்’ என்றான். சுமந்திரனின் அறச் சிக்கல் — ஒருபுறம் மறைபொருளைக் காக்கும்படி அரசரின் ஆணை, மறுபுறம் லக்ஷ்மணனின் துயரத்தைப் போக்குதல். ‘விதியைக் கடப்பது அரிது’ என்று கருதி அவன் மறைபொருளை வெளிப்படுத்த முடிவுசெய்கிறான்; ஆனால் ஒரு நிபந்தனையோடு — பரதன், சத்ருக்னன் ஆகியோரின் முன் சொல்லக் கூடாது. இங்கே வல்கேட் பதிப்பின் பாடம் திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து வேறுபடுகிறது — திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸர்வதா நாஸ்தி அவக்தவ்யம் மயா தவ அக்ரத:’ (உன் முன் நான் சொல்லக் கூடாதது எதுவுமில்லை) என்று உள்ளது; அச்சுப் பதிப்பிலோ ‘ஸர்வதைவ ந வக்தவ்யம்’ (எவ்வகையிலும் சொல்லக் கூடாது) என்று உள்ளது; வல்கேட் பதிப்பில் சுமந்திரனின் தயக்கம் மிகுதி. பத்தொன்பதாம் சுலோகம் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது. அடுத்த சர்க்கத்தில் துர்வாசரின் கதை விரிவாகச் சொல்லப்படுகிறது. சர்க்கம் ஆவலோடு நிறைவுறுகிறது — படிப்பவரும் லக்ஷ்மணனோடு சேர்ந்து மறைபொருளைக் கேட்க ஆவலாக இருக்கிறார். மறைபொருளைக் காப்பது தேரோட்டியின் அறம், வாய்மையைக் காப்பது அவனுடைய விரதம்; இவ்விரண்டுக்கும் இடையில் அவன் விதியையே தீர்ப்பளிப்பதாகக் கருதுகிறான்.

ಮೈಥಿಲಿಯಾದ ಸೀತೆಯು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ದೀನಚಿತ್ತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಘೋರ ಸಂತಾಪಕ್ಕೊಳಗಾದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಮಂತ್ರಿಯೂ ಸಾರಥಿಯೂ ಆದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಾರಥಿಯೇ, ಸೀತೆಯ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ರಾಮನ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡು. ಶುದ್ಧ ನಡತೆಯುಳ್ಳ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ರಾಘವನಿಗೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ ಇನ್ನೇನಿರಬಹುದು? ಸಾರಥಿಯೇ, ರಾಘವನಿಗೆ ವೈದೇಹಿಯಿಂದ ಅಗಲಿಕೆ ದೈವದಿಂದಲೇ ಆಯಿತೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ದೈವವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಕಷ್ಟ. ಕ್ರುದ್ಧನಾದರೆ ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಅಸುರರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲ ಆ ರಾಘವನೂ ದೈವಕ್ಕೆ ತಲೆಬಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ರಾಮನು ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಂತೆ ನಿರ್ಜನವಾದ ದಂಡಕವನದಲ್ಲಿ, ಆ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ, ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳು ವಾಸಿಸಿದನು. ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ ಸೀತೆಯ ಈ ಗಡೀಪಾರು; ಪುರಜನರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾಡಿದ ಇದು ನನಗೆ ಕ್ರೂರವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂತನೇ, ಕೀಳುಮಾತಾಡುವ ಪುರಜನರ ಕಾರಣದಿಂದ ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಒದಗಿದ ಈ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹರಣ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಧರ್ಮದ ಆಧಾರವಿದೆ?’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕ್ರೂರವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಅವನ ಹೃದಯ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ದೋಷವನ್ನು ದೈವದ ಮೇಲೂ ಪುರಜನರ ಮೇಲೂ ಹೊರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯೋ ಹಿ ದೇವಾನ್… ನಿಹನ್ಯಾತ್’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಂಥ ವೀರನೂ ದೈವದ ಮುಂದೆ ವಿವಶ. ವನವಾಸದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಜೀವನವೇ ದುಃಖಗಳ ಸರಣಿ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹೀನಾರ್ಥವಾದಿಭಿಃ’ ಎಂಬುದು ಪುರಜನರ ನಿಂದೆ — ತುಚ್ಛ ವಿಷಯವನ್ನು ಮಾತನಾಡುವ ಅವರು ಮಹಾ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾದರು. ‘ಯಶೋಹರೇ ಕರ್ಮಣಿ’ — ಅವನು ಪರಿತ್ಯಾಗವನ್ನು ರಾಮನ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಹಾನಿಕರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಕ್ಷಕವೆಂದಲ್ಲ. ‘ಮಂತ್ರಸಾರಥಿಮ್’ ಎಂಬ ಸುಮಂತ್ರನ ವಿಶೇಷಣ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ರಥ ನಡೆಸುವವನಲ್ಲ, ರಾಜಕುಲದ ಮಂತ್ರಿಯೂ ಹೌದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನಿಗೇ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತದೆ — ಈ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾರಣವಿದೆಯೇ, ಯಾವುದಾದರೂ ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆಯೇ?

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಡಿದ ಈ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಮೈಥಿಲಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಸಂತಾಪಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಹಿಂದೆ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಮುಂದೆ ವಿಪ್ರರು ಇದನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಳಿದ್ದರು — ರಾಮನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬಹುತೇಕ ದುಃಖಮಯನಾಗಿ, ಸುಖವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನಾಗುವನು; ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ಬೇಗನೆ ಪ್ರಿಯರಿಂದ ಅಗಲಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದುವನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ಅವನು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಅನಂತರ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನೂ ಶತ್ರುಘ್ನ-ಭರತರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುವನು.’ ಸುಮಂತ್ರನು ವೃದ್ಧ ಸಾರಥಿ, ದಶರಥನ ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರ; ಅವನಿಗೆ ರಾಜಕುಲದ ಗೂಢ ರಹಸ್ಯಗಳು ತಿಳಿದಿವೆ. ಅವನ ಉತ್ತರವು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ‘ಕೋ ಧರ್ಮಾಶ್ರಯಃ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸಮಾಧಾನ — ಇದು ಮೊದಲೇ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾದ ದೈವವೇ. ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ರಾಮನಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಡುವನು ಎಂಬ ಕಥೆಯ ದೂರಸೂಚನೆ. ‘ವಿಸೌಖ್ಯಭಾಕ್’ ಎಂಬ ಪದ ರಾಮನ ಜೀವನದ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಸುಖರಹಿತ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರದ್ಧಯಾ’ ಎಂಬ ಪದ — ಅವನು ಆದರದಿಂದ, ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಕೇವಲ ಸಮಾಧಾನಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ನೀನು, ಮೈಥಿಲಿ, ಶತ್ರುಘ್ನ-ಭರತರು — ಅಂದರೆ ರಾಮನು ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಿಯರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುವನು. ‘ಕಾಲೇನ ಮಹತಾ’ — ಇದು ತಕ್ಷಣವಲ್ಲ, ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಅನಂತರ ಆಗುವುದು. ದೈವದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಋಷಿಗಳು ಮೊದಲೇ ಕಂಡಿದ್ದರು ಎಂಬ ಜ್ಞಾನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಇದು ರಾಮನ ಕ್ರೌರ್ಯವಲ್ಲ, ನಿಯತಿಯ ಫಲ.

‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಇದನ್ನು ನಿನಗಾಗಲಿ ಭರತನಿಗಾಗಲಿ ಹೇಳಬಾರದು ಎಂದು ರಾಜನು ನಿಮ್ಮ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನು — ದುರ್ವಾಸನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಇದು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಹಾಜನರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ, ನನ್ನ ಮುಂದೆ, ವಸಿಷ್ಠನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಋಷಿಯು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಋಷಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಸೂತನೇ, ಎಲ್ಲಿಯೂ ಜನರ ಮುಂದೆ ನೀನು ಇದನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು. ಆ ಲೋಕಪಾಲನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ ನಾನು ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಬಾರದು — ಇದು ನನ್ನ ನಿಲುವು, ಸೌಮ್ಯನೇ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸರ್ವಥಾ ನಾನು ಇದನ್ನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಹೇಳಬಾರದು; ಆದರೂ, ರಘುನಂದನನೇ, ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿದ್ದರೆ ಕೇಳು. ಹಿಂದೆ ರಾಜನು ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ನನಗೆ ಕೇಳಿಸಿದ್ದರೂ ನಾನು ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ದೈವವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಕಷ್ಟ, ಅದರಿಂದಲೇ ಇಂಥ ಶೋಕಭರಿತ ದುಃಖವು ಒದಗಿದೆ. ಆದರೆ ನೀನು ಇದನ್ನು ಭರತನ ಮುಂದಾಗಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ ಹೇಳಬಾರದು.’ ಅವನ ಗಂಭೀರಾರ್ಥದ ಪದಗಳುಳ್ಳ ಮಹತ್ತಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಸೂತನಿಗೆ ‘ನಿಜವನ್ನು ಹೇಳು’ ಎಂದನು. ಸುಮಂತ್ರನ ಧರ್ಮಸಂಕಟ — ಒಂದು ಕಡೆ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕೆಂಬ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದುಃಖದ ನಿವಾರಣೆ. ‘ದೈವಂ ದುರತಿಕ್ರಮಮ್’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಒಂದು ಷರತ್ತಿನೊಡನೆ — ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರ ಮುಂದೆ ಹೇಳಬಾರದು. ಇಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಥಾ ನಾಸ್ತ್ಯವಕ್ತವ್ಯಂ ಮಯಾ ತವಾಗ್ರತಃ’ (ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನಾನು ಹೇಳಬಾರದ್ದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ) ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಸರ್ವಥೈವ ನ ವಕ್ತವ್ಯಮ್’ (ಸರ್ವಥಾ ಹೇಳಬಾರದು) ಎಂದಿದೆ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನ ಸಂಕೋಚ ಹೆಚ್ಚು. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದುರ್ವಾಸನ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಸರ್ಗವು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ — ಓದುಗನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಲು ಉತ್ಸುಕ. ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ಸಾರಥಿಯ ಧರ್ಮ, ಸತ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಅವನ ವ್ರತ; ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಅವನು ದೈವವನ್ನೇ ನಿರ್ಣಾಯಕವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

മൈഥിലിയായ സീതയെ ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ചതു കണ്ട് ദീനചിത്തനായ ലക്ഷ്മണൻ ഘോരമായ സന്താപത്തിലാണ്ടു. മഹാതേജസ്വിയായ അദ്ദേഹം മന്ത്രിയും സാരഥിയുമായ സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘സാരഥേ, സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള സന്താപത്താൽ രാമനുണ്ടായ ദുഃഖം നോക്കുക. ശുദ്ധമായ ആചാരമുള്ള ജനകാത്മജയായ പത്നിയെ ഉപേക്ഷിച്ചതിനെക്കാൾ വലിയ ദുഃഖം രാഘവന് ഇനി എന്തുണ്ടാകാനാണ്? സാരഥേ, രാഘവനു വൈദേഹിയുമായുള്ള ഈ വേർപാട് ദൈവത്താലാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; ദൈവം മറികടക്കാനാവാത്തതാണല്ലോ. ക്രുദ്ധനായാൽ ഗന്ധർവന്മാരോടുകൂടിയ ദേവന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാരോടുകൂടിയ അസുരന്മാരെയും കൊല്ലാൻ കഴിവുള്ള ആ രാഘവനും ദൈവത്തിനു കീഴ്പ്പെടുന്നു. പണ്ട് പിതാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് രാമൻ വിജനമായ ദണ്ഡകവനമാകുന്ന മഹാവനത്തിൽ ഒൻപതും അഞ്ചും (പതിന്നാലു) വർഷം താമസിച്ചു. അതിനെക്കാളും ദുഃഖകരമാണ് വീണ്ടും സീതയെ നാടുകടത്തിയത്; പൗരന്മാരുടെ വാക്കു കേട്ടു ചെയ്ത ഇതു ക്രൂരമാണെന്ന് എനിക്കു തോന്നുന്നു. സൂതാ, നിസ്സാരകാര്യങ്ങൾ പറയുന്ന പൗരന്മാർ കാരണം മൈഥിലിക്കു വന്നുചേർന്ന, യശസ്സു കെടുത്തുന്ന ഈ കർമത്തിൽ എന്തു ധർമമാണ് ആശ്രയമായിട്ടുള്ളത്?’ രാമന്റെ കർമം ക്രൂരമാണെന്നു ലക്ഷ്മണൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു — അദ്ദേഹം ആജ്ഞ പാലിച്ചു, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയം അതിനെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. എങ്കിലും അദ്ദേഹം രാമനെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല; ദോഷം ദൈവത്തിലും പൗരന്മാരിലും ആരോപിക്കുന്നു. ‘യോ ഹി ദേവാൻ… നിഹന്യാത്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം രാമന്റെ സാമർഥ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഇത്തരമൊരു വീരൻപോലും ദൈവത്തിനു മുന്നിൽ നിസ്സഹായനാണ്. വനവാസത്തിലെ പതിന്നാലു വർഷങ്ങളെ ഓർക്കുന്നതിലൂടെ, രാമന്റെ ജീവിതം ഒരു ദുഃഖപരമ്പരയാണെന്നു ലക്ഷ്മണൻ അനുഭവിക്കുന്നു. ‘ഹീനാർഥവാദിഭിഃ’ (നിസ്സാരകാര്യങ്ങൾ പറയുന്നവർ) എന്നതു പൗരന്മാരുടെ നിന്ദയാണ് — നിസ്സാരവിഷയത്തിൽ സംസാരിച്ച അവർ വലിയൊരു ദുഃഖത്തിനു കാരണമായി. ‘യശോഹരേ കർമണി’ — പരിത്യാഗം രാമന്റെ യശസ്സിനു ഹാനികരമാണെന്നാണ് അദ്ദേഹം കരുതുന്നത്, സംരക്ഷകമാണെന്നല്ല. ‘മന്ത്രസാരഥിം’ എന്ന സുമന്ത്രന്റെ വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — അദ്ദേഹം രഥം ഓടിക്കുന്നവൻ മാത്രമല്ല, രാജകുലത്തിന്റെ മന്ത്രിയുമാണ്; അതിനാലാണ് ലക്ഷ്മണൻ അദ്ദേഹത്തോടുതന്നെ തന്റെ ദുഃഖം പറയുന്നത്. ലക്ഷ്മണന്റെ ചോദ്യം ഒരുത്തരം ആവശ്യപ്പെടുന്നു — ഈ ദുഃഖത്തിന് എന്തെങ്കിലും കാരണമോ എന്തെങ്കിലും പ്രയോജനമോ ഉണ്ടോ?

ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞ ഈ പലവിധ വാക്കുകളും കേട്ട് പ്രാജ്ഞനായ സുമന്ത്രൻ ശ്രദ്ധാപൂർവം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, മൈഥിലിയെക്കുറിച്ചു നീ സന്താപപ്പെടേണ്ട. ലക്ഷ്മണാ, ഇതു പണ്ടുതന്നെ ബ്രാഹ്മണർ നിന്റെ പിതാവിന്റെ മുന്നിൽവച്ചു ദർശിച്ചതാണ് — രാമൻ നിശ്ചയമായും മിക്കവാറും ദുഃഖിതനും സുഖമില്ലാത്തവനുമായിരിക്കും; ആ മഹാബാഹു വേഗം പ്രിയപ്പെട്ടവരിൽനിന്നു വേർപാടു നേരിടും. ധർമാത്മാവും മഹാനുമായ അദ്ദേഹം ഏറെക്കാലം കഴിയുമ്പോൾ നിന്നെയും മൈഥിലിയെയും ശത്രുഘ്നനെയും ഭരതനെയും ഉപേക്ഷിക്കും.’ സുമന്ത്രൻ വൃദ്ധനായ സാരഥിയും ദശരഥന്റെ വിശ്വസ്തനുമാണ്; രാജകുലത്തിന്റെ ഗൂഢരഹസ്യങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിനറിയാം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്തരം ലക്ഷ്മണന്റെ ‘കോ ധർമാശ്രയഃ’ (എന്തു ധർമമാണ് ആശ്രയം) എന്ന ചോദ്യത്തിനുള്ള പരിഹാരമാണ് — ഇതു മുമ്പേ നിർദേശിക്കപ്പെട്ട ദൈവംതന്നെയാണ്. ഭാവിപ്രവചനത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ത്യാഗവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — മുന്നോട്ട് ലക്ഷ്മണനെയും രാമൻ ഉപേക്ഷിക്കും എന്നതിന്റെ കഥയിലെ ദൂരസൂചന. ‘വിസൗഖ്യഭാക്’ (സുഖമില്ലാത്തവൻ) എന്ന പദം രാമന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സാരം പറയുന്നു — സുഖരഹിതൻ. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. സുമന്ത്രന്റെ വാക്കിലെ ‘ശ്രദ്ധയാ’ എന്ന പദം — അദ്ദേഹം ആദരവോടെയും ഗൗരവത്തോടെയുമാണു പറയുന്നത്, സാന്ത്വനത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമല്ല. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നവരെ ക്രമമായി പറയുന്നു — നീ, മൈഥിലി, ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും — അതായത് രാമൻ കാലക്രമത്തിൽ എല്ലാ പ്രിയപ്പെട്ടവരെയും ഉപേക്ഷിക്കും. ‘കാലേന മഹതാ’ (ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞ്) — ഇത് ഉടനെയല്ല, ദീർഘകാലത്തിനുശേഷമാണു സംഭവിക്കുക. ദൈവത്തിന്റെ വിധാനം മുമ്പേതന്നെ ഋഷിമാർ ദർശിച്ചിരുന്നു എന്ന അറിവ് ലക്ഷ്മണന്റെ ദുഃഖം നീക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ അതിന് അർഥം നൽകുന്നു — ഇതു രാമന്റെ ക്രൂരതയല്ല, നിയതിയുടെ ഫലമാണ്.

‘സൗമിത്രേ, ദുർവാസാവു പറഞ്ഞ ഈ വാക്ക് നിന്നോടോ ഭരതനോടോ പറയരുത് എന്ന് രാജാവ് നിങ്ങളെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞിരുന്നു. നരർഷഭാ, ജനങ്ങൾ ഏറെയുള്ളിടത്ത്, എന്റെയും വസിഷ്ഠന്റെയും സാന്നിധ്യത്തിലാണ് ഋഷി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞത്. ഋഷിയുടെ വാക്കു കേട്ട് പുരുഷർഷഭനായ രാജാവ് എന്നോടു പറഞ്ഞു — സൂതാ, ഒരിടത്തും ജനങ്ങളുടെ മുന്നിൽ നീ ഇതു പറയരുത് എന്ന്. ആ ലോകപാലന്റെ ആ വാക്ക് ഏകാഗ്രചിത്തനായ ഞാൻ ഒരിക്കലും അസത്യമാക്കരുത് — സൗമ്യാ, ഇതാണ് എന്റെ നിലപാട്. സൗമ്യാ, ഇതു നിന്റെ മുന്നിൽ ഞാൻ ഒരുവിധത്തിലും പറയേണ്ടതല്ല; എങ്കിലും രഘുനന്ദനാ, കേൾക്കാൻ നിനക്കു താത്പര്യമുണ്ടെങ്കിൽ കേട്ടാലും. പണ്ടു നരേന്ദ്രൻ ഈ രഹസ്യം എന്നെ കേൾപ്പിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും ഞാൻ ഇതു പറയാം — ദൈവം മറികടക്കാനാവാത്തതാണല്ലോ; അതുമൂലമാണ് ശോകം നിറഞ്ഞ ഇത്തരമൊരു ദുഃഖം വന്നുചേർന്നത്. എന്നാൽ ഭരതന്റെ മുന്നിലും ശത്രുഘ്നന്റെ സാന്നിധ്യത്തിലും നീ ഇതു പറയരുത്.’ ഗൗരവമുള്ള അർഥവും പദങ്ങളുമുള്ള ആ മഹത്തായ വാക്കു കേട്ട് സൗമിത്രി സൂതനോട് ‘സത്യം പറയുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. സുമന്ത്രന്റെ ധർമസങ്കടം — രഹസ്യം സൂക്ഷിക്കണമെന്ന രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ ഒരുവശത്ത്, ലക്ഷ്മണന്റെ ദുഃഖം നീക്കൽ മറുവശത്ത്. ‘ദൈവം ദുരതിക്രമം’ എന്നു കരുതി അദ്ദേഹം രഹസ്യം വെളിപ്പെടുത്താൻ തീരുമാനിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഒരു വ്യവസ്ഥയോടെ — ഭരതന്റെയും ശത്രുഘ്നന്റെയും മുന്നിൽ പറയരുത്. ഇവിടെ വൾഗേറ്റ് പാഠം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സർവഥാ നാസ്ത്യവക്തവ്യം മയാ തവാഗ്രതഃ’ (നിന്റെ മുന്നിൽ എനിക്കു പറയാൻ പാടില്ലാത്തതായി ഒന്നുമില്ല) എന്നാണ്; അച്ചടിയിലാകട്ടെ ‘സർവഥൈവ ന വക്തവ്യം’ (ഒരുവിധത്തിലും പറയേണ്ടതല്ല) എന്നും; വൾഗേറ്റിൽ സുമന്ത്രന്റെ സങ്കോചം കൂടുതലാണ്. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദുർവാസാവിന്റെ കഥ വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു. സർഗം ജിജ്ഞാസയോടെ സമാപിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം വായനക്കാരനും രഹസ്യം കേൾക്കാൻ ഉത്സുകനാണ്. രഹസ്യം സൂക്ഷിക്കുന്നതു സാരഥിയുടെ ധർമമാണ്, സത്യം സംരക്ഷിക്കുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്രതവും; ഇവ രണ്ടിനുമിടയിൽ ദൈവത്തെയാണ് അദ്ദേഹം നിർണായകമായി കരുതുന്നത്.

When he saw Maithilī Sītā taken into the hermitage, Lakṣmaṇa, sick at heart, fell into terrible anguish. The mighty prince turned to Sumantra, who was not only his charioteer but a counsellor of the royal house, and poured out his grief to him. "Look, charioteer," he said, "at the sorrow that has come to Rāma through Sītā's suffering. What could be more painful for Rāghava than to send away his wife, Janaka's daughter, pure as she is in her conduct? It is plain to me, charioteer, that Rāghava's parting from Vaidehī is the work of fate, for fate is hard to overcome. Rāghava, who in his anger could slay the gods and the gandharvas, the asuras and the rākṣasas, even he must bow to fate. Long ago, at his father's word, Rāma lived for fourteen years in the lonely Daṇḍaka forest, the great forest. Harder still to bear is this banishment of Sītā; done because of what the citizens said, it seems to me cruel. What righteousness, charioteer, can there be in a deed that robs him of his good name, a deed that has fallen on Maithilī through citizens who talk of petty things?" Lakṣmaṇa said plainly that Rāma's deed was cruel: he had obeyed, but his heart could not accept it. Yet he did not blame Rāma; he laid the fault on fate and on the citizens. By recalling Rāma's might, able to destroy gods and demons, he showed that even such a hero is helpless before fate, and in remembering the fourteen years in the forest he felt Rāma's whole life to be a chain of sorrows. The citizens, gossiping about trifles, had become the cause of a great grief; and far from protecting Rāma's name, the abandonment, he thought, would destroy it. His question asked for an answer: was there any reason, any purpose, in this suffering?

The wise Sumantra listened to all Lakṣmaṇa said and answered him gravely and with reverence, not merely to console him. "You should not grieve over Maithilī, Lakṣmaṇa," he said. "This was foreseen long ago by the brahmins in your father's presence: 'Rāma will surely know much sorrow and little happiness; the mighty-armed prince will soon be parted from those he loves. You, and Maithilī, and Śatrughna and Bharata too, the righteous, great-souled one will abandon in the course of a long time.'" Sumantra was the old charioteer whom Daśaratha trusted, and he knew the secrets of the royal house. His answer to Lakṣmaṇa's question about righteousness was that this was fate, foretold long before. The prophecy named each in turn, Lakṣmaṇa, Maithilī, Śatrughna and Bharata: in time Rāma would give up everyone he loved, not at once but after a long while. That Lakṣmaṇa too would be abandoned is a distant hint of what is to come in the story. "Without happiness" sums up Rāma's life. Knowing that the seers had long ago foreseen what fate had ordained did not take away Lakṣmaṇa's grief, but it gave it meaning: this was not Rāma's cruelty but the working of destiny.

"This was not to be told to you, Lakṣmaṇa, nor to Bharata," Sumantra went on. "The king forbade that the words Durvāsā spoke be told to you. The sage spoke them before a great assembly, before me, bull among men, and in the presence of Vasiṣṭha. When he had heard the sage, that bull among men said to me, 'Charioteer, you are never to speak of this in front of people.' Faithful to those words of the world's protector, I would never make them false; that has been my resolve, gentle prince. I ought not to speak of it before you at all; but if you have the faith to hear it, Raghunandana, then listen. Though the king entrusted me with this secret long ago, I will tell it, for fate is hard to overcome, and it is fate that has brought this grief and sorrow about. But you must not speak of it in front of Bharata, or in Śatrughna's presence." Sumantra was caught between two duties: the king's order to keep the secret, and the need to ease Lakṣmaṇa's grief. Keeping secrets was a charioteer's duty and keeping faith with the truth was his vow; between the two he let fate decide, and chose to reveal the secret on one condition, that it should not be told to Bharata and Śatrughna. Hearing his grave and weighty words, Lakṣmaṇa said to the charioteer, "Tell me the truth." The sarga ends in suspense, and the reader, like Lakṣmaṇa, waits eagerly to hear the secret; the story of Durvāsā is told at length in the next sarga.