तत्र रुदतीं सीतां दृष्ट्वा ते मुनिदारकाः यत्र उग्रधीः भगवान् वाल्मीकिः आस्ते तत्र प्राद्रवन्। मुनिपुत्राः सर्वे मुनेः पादौ अभिवाद्य महर्षये तस्याः रुदितस्वनं न्यवेदयन् — ‘भगवन्, कस्यापि महात्मनः पत्नी श्रीः इव अदृष्टपूर्वा सम्मोहात् विकृतानना विरौति। भगवन्, साधु पश्य — सा खात् च्युता देवता इव। नद्याः तीरे का अपि वरस्त्री दुःखिता। दृढं शोकपरायणा सा अस्माभिः प्ररुदिता दृष्टा — एका, दीना, अनाथवत्, दुःखशोकयोः अनर्हा। एनां मानुषीं न विद्मः; अस्याः सत्क्रिया प्रयुज्यताम्। आश्रमस्य अविदूरे सा त्वां शरणं गता। साध्वी सा त्रातारम् इच्छति; भगवन्, तां त्रातुम् अर्हसि।’ बालकानां वचने विस्मयः करुणा च — ते सीतां न जानन्ति, किन्तु तस्याः दिव्यं रूपं दुःखं च दृष्ट्वा व्याकुलाः। ‘श्रीः इव’, ‘देवता इव खात् च्युता’ इति उपमाभ्यां तस्याः सौन्दर्यं पवित्रता च सूचिते। बालकाः अपि ‘सत्क्रिया प्रयुज्यताम्’ इति आतिथ्यधर्मं जानन्ति — आश्रमस्य संस्कारः। ‘अनर्हा दुःखशोकाभ्याम्’ इति तेषां निर्णयः — ईदृशी स्त्री दुःखस्य योग्या न। तेषां वचनं श्रुत्वा धर्मवित् मुनिः बुद्ध्या निश्चित्य कर्तव्यं जानाति। अस्य खण्डस्य बहवः अर्धश्लोकाः (४.२, ५, ६.२, ७.१) समीक्षितसंस्करणे न दृश्यन्ते; वुल्गेटपाठे बालकानां निवेदनं विस्तृतम्। ‘मुनिदारकाः’ इति पदेन आश्रमस्य बालकाः शिष्याः च उक्ताः; ते एव प्रथमं सीतां पश्यन्ति। ‘उग्रधीः’ इति वाल्मीकेः विशेषणं तस्य तपसः तीव्रतां सूचयति।

तपसा लब्धचक्षुष्मान् वाल्मीकिः यत्र मैथिली तत्र प्राद्रवत्। तं प्रयान्तं महामतिं शिष्याः अपि अनुजग्मुः। महामतिः सः तं देशम् अभिप्रेत्य किंचित् पद्भ्याम् एव गत्वा रुचिरम् अर्घ्यम् आदाय जाह्नवीतीरम् आगमत्। तत्र सः राघवस्य इष्टां पत्नीं सीताम् अनाथवत् स्थितां ददर्श। ततः मुनिपुङ्गवः वाल्मीकिः शोकभारार्तां तां सीतां तेजसा ह्लादयन् इव मधुरां वाणीम् उवाच। ‘तपसा लब्धचक्षुष्मान्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — वाल्मीकिः दिव्यदृष्ट्या सर्वं जानाति; तस्य कृते सीतायाः शुद्धिः प्रत्यक्षा। अर्घ्यम् आदाय आगमनम् — सः सीतां पूज्याम् अतिथिम् इव सत्करोति, न अनाथाम् इव। ‘पद्भ्याम् एव’ इति स्वयं पादचारेण आगमनं तस्य विनयं करुणां च दर्शयति। नवमः श्लोकः षट्पादः। अत्र रामायणस्य आदिकविः स्वयं कथायां पात्ररूपेण प्रविशति — कविः एव नायिकायाः रक्षकः भवति। ‘तेजसा ह्लादयन्निव’ इति विरोधाभासः — तेजः दहति, किन्तु मुनेः तेजः आह्लादयति। अर्घ्यं जलं पूजायै दीयते; मुनिः राजमहिषीं यथोचितं सम्मानयति। ‘अनाथवत्’ इति पदे ‘वत्’ प्रत्ययः सूचयति — सा वस्तुतः अनाथा न, रामस्य पत्नी; केवलं तथा दृश्यते। मुनिः सीतां दूरात् एव दृष्ट्वा तस्याः दुःखं जानाति; सः प्रश्नं विना एव तां सान्त्वयितुं प्रवर्तते।

‘पतिव्रते, त्वं दशरथस्य स्नुषा, रामस्य प्रिया महिषी, राज्ञः जनकस्य सुता; ते स्वागतम्। आयान्ती एव त्वं मया धर्मसमाधिना विज्ञाता; सर्वं कारणम् अपि मम हृदयेन उपलक्षितम्। महाभागे, तव तत्त्वतः सर्वं मम विदितम्; त्रैलोक्ये यत् वर्तते तत् सर्वं मम विदितम्। सीते, तपोलब्धेन चक्षुषा अहं त्वाम् अपापां वेद्मि। वैदेहि, विस्रब्धा भव; साम्प्रतं मयि वर्तसे। मम आश्रमस्य अविदूरे तपसि स्थिताः तापस्यः सन्ति; वत्से, ताः त्वां वत्सां यथा नित्यशः पालयिष्यन्ति। इदम् अर्घ्यं प्रतीच्छ; विस्रब्धा विगतज्वरा भव। स्वगृहम् अभ्येत्य इव विषादं मा कृथाः।’ वाल्मीकेः वचनं सीतायाः कृते प्रथमं सान्त्वनम् — सः तस्याः कुलत्रयं स्मारयति: पितृकुलं, श्वशुरकुलं, पतिकुलं च; तेन तस्याः गौरवं पुनः स्थापयति। ‘अपापां वेद्मि’ इति साक्ष्यं महत्त्वपूर्णं — यत् पौराः न जानन्ति, तत् ऋषिः तपसा जानाति। ‘यथा स्वगृहम्’ इति वचनेन आश्रमः एव तस्याः नूतनं गृहम् इति आश्वासः। ‘वत्से’ इति सम्बोधनं पितृवत् स्नेहं प्रकटयति। त्रयोदशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः — मुनेः सर्वज्ञतायाः विशेषोक्तिः। ‘साम्प्रतं मयि वर्तसे’ इति — अधुना त्वं मम रक्षणे असि इति आश्वासः। ‘धर्मसमाधिना’ इति योगबलेन — मुनिः ध्यानेन सर्वं पश्यति।

मुनेः परमम् अद्भुतं भाषितं श्रुत्वा सीता शिरसा तस्य चरणौ वन्द्य कृताञ्जलिः ‘तथा’ इति आह। प्रयान्तं मुनिं सीता प्राञ्जलिः पृष्ठतः अन्वगात्। वैदेह्या सह आयान्तं मुनिं दृष्ट्वा मुनिपत्नयः मुदा युक्ताः उपाजग्मुः, इदं वचनं च अब्रुवन् — ‘मुनिश्रेष्ठ, स्वागतं ते; चिरस्य ते आगमनम्। सर्वाः वयं त्वाम् अभिवादयामः; उच्यतां, किं कुर्महे?’ तासां तत् वचनं श्रुत्वा वाल्मीकिः इदम् अब्रवीत् — ‘इयं धीमतः रामस्य पत्नी सीता समनुप्राप्ता। एषा दशरथस्य स्नुषा, जनकस्य सुता, सती, अपापा, पतिना त्यक्ता; मया सदा परिपाल्या। भवत्यः इमां परमेण स्नेहेन पश्यन्तु; मम गौरवात् वाक्यात् च विशेषतः वः पूज्या अस्तु।’ एवं मुहुर्मुहुः वैदेहीं परिदाय महायशाः महातपाः वाल्मीकिः शिष्यवृतः स्वम् आश्रमं पुनः आयात्। मुनिपत्नीनां स्वागतवचनं ‘चिरस्य आगमनम्’ — मुनिः दीर्घकालात् तत्र न आगतः; अद्य सीतायाः निमित्तेन आगतः। वाल्मीकिः सीतां ‘अपापा’ इति पुनः पुनः घोषयति — सः सीतायाः शुद्धेः प्रथमः साक्षी, अग्रे रामसभायाम् अपि सः एव तस्याः शुद्धिं शपथेन घोषयिष्यति। ‘मुहुर्मुहुः परिदाय’ इति — मुनिः बहुवारं ताः सीतायाः रक्षणं निवेदयति, तस्याः सुरक्षायाः विषये तस्य चिन्ता दृश्यते। अष्टादशः श्लोकः षट्पादः; समीक्षितस्य चतुर्दशश्लोकस्य उत्तरार्धं ‘अन्वयाद्यत्र तापस्यः…’ इति अत्र मुद्रणे नास्ति। एवं सर्गस्य अन्ते सीता नूतने गृहे प्रतिष्ठिता — तापसीनां स्नेहे, ऋषेः रक्षणे च; यत्र अग्रे तस्याः पुत्रौ जनिष्येते।

అక్కడ ఏడుస్తున్న సీతను చూసి ఆ మునిబాలకులు తీక్ష్ణబుద్ధి గల భగవాన్ వాల్మీకి ఉన్నచోటికి పరుగెత్తారు. మునికుమారులందరూ ముని పాదాలకు అభివాదం చేసి ఆమె రోదనధ్వనిని మహర్షికి నివేదించారు — ‘భగవాన్, ఏ మహాత్ముని పత్నియో, లక్ష్మీదేవిలా, ఇంతకుముందు ఎప్పుడూ చూడనిది, మోహంతో వికృతమైన ముఖంతో రోదిస్తోంది. భగవాన్, బాగా చూడండి — ఆమె ఆకాశం నుండి జారిపడిన దేవతలా ఉంది. నదీతీరంలో ఎవరో ఒక శ్రేష్ఠమైన స్త్రీ దుఃఖిస్తోంది. గాఢమైన శోకంలో మునిగి ఆమె ఏడుస్తుండగా మేము చూశాము — ఒంటరిగా, దీనంగా, అనాథలా, దుఃఖశోకాలకు అర్హురాలు కానిదానిగా. ఈమెను మనుష్యస్త్రీగా మేము ఎరుగము; ఈమెకు సత్కారం చేయండి. ఆశ్రమానికి దగ్గరలో ఆమె మిమ్మల్ని శరణు కోరి వచ్చింది. ఆ సాధ్వి రక్షకుని కోరుతోంది; భగవాన్, ఆమెను మీరు రక్షించాలి.’ బాలకుల మాటలలో విస్మయమూ కరుణా ఉన్నాయి — వారికి సీత తెలియదు, కాని ఆమె దివ్యరూపాన్నీ దుఃఖాన్నీ చూసి వ్యాకులపడుతున్నారు. ‘లక్ష్మీదేవిలా’, ‘ఆకాశం నుండి జారిపడిన దేవతలా’ అనే ఉపమలతో ఆమె సౌందర్యమూ పవిత్రతా సూచించబడ్డాయి. బాలకులకు కూడా ‘సత్క్రియా ప్రయుజ్యతాం’ అనే ఆతిథ్యధర్మం తెలుసు — ఆశ్రమ సంస్కారం. ‘అనర్హా దుఃఖశోకాభ్యాం’ అనేది వారి నిర్ణయం — ఇలాంటి స్త్రీ దుఃఖానికి తగినది కాదు. వారి మాటలు విని ధర్మవేత్త అయిన ముని బుద్ధితో నిశ్చయించి కర్తవ్యాన్ని గ్రహిస్తాడు. ఈ భాగంలోని అనేక అర్ధశ్లోకాలు (4.2, 5, 6.2, 7.1) సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు; వల్గేట్ పాఠంలో బాలకుల నివేదన విస్తారంగా ఉంది. ‘మునిదారకాః’ అనే పదంతో ఆశ్రమంలోని బాలకులూ శిష్యులూ చెప్పబడ్డారు; వారే మొదట సీతను చూస్తారు. ‘ఉగ్రధీః’ అనే వాల్మీకి విశేషణం అతని తపస్సు తీవ్రతను సూచిస్తుంది.

తపస్సుతో దివ్యదృష్టిని పొందిన వాల్మీకి మైథిలి ఉన్నచోటికి వేగంగా వెళ్ళాడు. వెళ్తున్న ఆ మహాబుద్ధిమంతుని వెంట శిష్యులు కూడా వెళ్ళారు. మహాబుద్ధిమంతుడైన అతడు ఆ ప్రదేశాన్ని ఉద్దేశించి కొంతదూరం కాలినడకనే వెళ్ళి, అందమైన అర్ఘ్యాన్ని తీసుకొని జాహ్నవీతీరానికి వచ్చాడు. అక్కడ అతడు రాఘవుని ప్రియపత్ని అయిన సీత అనాథలా ఉండడం చూశాడు. అప్పుడు మునిశ్రేష్ఠుడైన వాల్మీకి శోకభారంతో బాధపడుతున్న ఆ సీతను తన తేజస్సుతో ఆహ్లాదపరుస్తున్నట్లుగా మధురమైన మాట పలికాడు. ‘తపసా లబ్ధచక్షుష్మాన్’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — వాల్మీకి దివ్యదృష్టితో అంతా ఎరుగును; అతనికి సీత శుద్ధి ప్రత్యక్షం. అర్ఘ్యం తీసుకొని రావడం — అతడు సీతను పూజ్యురాలైన అతిథిలా సత్కరిస్తున్నాడు, అనాథలా కాదు. ‘పద్భ్యామేవ’ — స్వయంగా కాలినడకన రావడం అతని వినయాన్నీ కరుణనూ చూపుతుంది. తొమ్మిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఇక్కడ రామాయణపు ఆదికవి స్వయంగా కథలో పాత్రగా ప్రవేశిస్తున్నాడు — కవియే నాయికకు రక్షకుడవుతున్నాడు. ‘తేజసా హ్లాదయన్నివ’ అనేది విరోధాభాసం — తేజస్సు కాలుస్తుంది, కాని ముని తేజస్సు ఆహ్లాదపరుస్తుంది. అర్ఘ్యజలం పూజ కోసం ఇవ్వబడుతుంది; ముని రాజమహిషిని యథోచితంగా గౌరవిస్తున్నాడు. ‘అనాథవత్’ అనే పదంలోని ‘వత్’ ప్రత్యయం సూచిస్తుంది — ఆమె నిజానికి అనాథ కాదు, రాముని పత్ని; అలా కనిపిస్తోంది మాత్రమే. ముని సీతను దూరం నుండే చూసి ఆమె దుఃఖాన్ని గ్రహిస్తున్నాడు; ప్రశ్న లేకుండానే ఆమెను ఊరడించడానికి పూనుకొంటున్నాడు.

‘పతివ్రతా, నీవు దశరథుని కోడలివి, రాముని ప్రియమైన పట్టమహిషివి, రాజు జనకుని కుమార్తెవి; నీకు స్వాగతం. నీవు వస్తుండగానే ధర్మసమాధితో నిన్ను నేను గుర్తించాను; కారణమంతా కూడా నా హృదయంతో గ్రహించాను. మహాభాగా, నీ గురించి అంతా యథార్థంగా నాకు తెలుసు; ముల్లోకాలలో జరిగేదంతా నాకు తెలుసు. సీతా, తపస్సుతో లభించిన దృష్టితో నీవు పాపం లేనిదానివని నేను ఎరుగుదును. వైదేహీ, నిశ్చింతగా ఉండు; ఇప్పుడు నీవు నా రక్షణలో ఉన్నావు. నా ఆశ్రమానికి దగ్గరలో తపస్సులో నిలిచిన తాపసీమణులు ఉన్నారు; అమ్మా, వారు నిన్ను సొంత బిడ్డలా ఎల్లప్పుడూ పాలిస్తారు. ఈ అర్ఘ్యాన్ని స్వీకరించు; నిశ్చింతగా, బాధ లేకుండా ఉండు. సొంత ఇంటికి వచ్చినట్లుగా భావించి విషాదపడకు.’ వాల్మీకి మాట సీతకు మొదటి సాంత్వన — అతడు ఆమె మూడు కులాలనూ గుర్తుచేస్తున్నాడు: పుట్టింటి కులం, మామగారి కులం, భర్త కులం; దానితో ఆమె గౌరవాన్ని మళ్ళీ నిలుపుతున్నాడు. ‘అపాపాం వేద్మి’ అనే సాక్ష్యం ముఖ్యమైనది — పౌరులకు తెలియనిది ఋషి తపస్సుతో ఎరుగును. ‘సొంత ఇంటికి వచ్చినట్లుగా’ అనే మాటతో ఆశ్రమమే ఆమెకు కొత్త ఇల్లు అని ఆశ్వాసన. ‘వత్సే’ (అమ్మా) అనే సంబోధన తండ్రి వంటి స్నేహాన్ని వెల్లడిస్తుంది. పదమూడవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది — ముని సర్వజ్ఞత గురించి ప్రత్యేకమైన మాట. ‘సాంప్రతం మయి వర్తసే’ — ఇప్పుడు నీవు నా రక్షణలో ఉన్నావు అని ఆశ్వాసన. ‘ధర్మసమాధినా’ అంటే యోగబలంతో — ముని ధ్యానంతో అంతా చూస్తాడు.

ముని పలికిన పరమాద్భుతమైన మాట విని సీత తలవంచి అతని పాదాలకు నమస్కరించి చేతులు జోడించి ‘అలాగే’ అన్నది. వెళ్తున్న మునిని సీత చేతులు జోడించి వెనుకనే అనుసరించింది. వైదేహితో కలిసి వస్తున్న మునిని చూసి మునిపత్నులు సంతోషంతో ఎదురువచ్చి ఈ మాట అన్నారు — ‘మునిశ్రేష్ఠా, మీకు స్వాగతం; చాలాకాలానికి వచ్చారు. మేమందరమూ మీకు అభివాదం చేస్తున్నాము; చెప్పండి, ఏమి చేయాలి?’ వారి ఆ మాట విని వాల్మీకి ఇలా అన్నాడు — ‘ఈమె ధీమంతుడైన రాముని పత్ని సీత, ఇక్కడికి వచ్చింది. ఈమె దశరథుని కోడలు, జనకుని కుమార్తె, సతి, పాపం లేనిది, భర్తచే విడువబడినది; నేను ఎల్లప్పుడూ ఈమెను పాలించవలసి ఉంది. మీరు ఈమెను పరమస్నేహంతో చూసుకోండి; నా గౌరవం వల్లనూ నా మాట వల్లనూ ఈమె మీకు ప్రత్యేకంగా పూజ్యురాలు కావాలి.’ ఇలా మాటిమాటికీ వైదేహిని అప్పగించి, మహాయశస్వీ మహాతపస్వీ అయిన వాల్మీకి శిష్యులతో కలిసి తన ఆశ్రమానికి తిరిగి వచ్చాడు. మునిపత్నుల స్వాగతవచనం ‘చాలాకాలానికి వచ్చారు’ — ముని చాలాకాలంగా అక్కడికి రాలేదు; ఈ రోజు సీత నిమిత్తంగా వచ్చాడు. వాల్మీకి సీతను ‘పాపం లేనిది’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రకటిస్తున్నాడు — సీత శుద్ధికి అతడే మొదటి సాక్షి; ముందు రామసభలో కూడా అతడే ఆమె శుద్ధిని ప్రమాణపూర్వకంగా ప్రకటిస్తాడు. ‘ముహుర్ముహుః పరిదాయ’ — ముని ఎన్నోసార్లు సీత రక్షణను వారికి అప్పగిస్తున్నాడు; ఆమె సురక్షితత్వం విషయంలో అతని చింత కనిపిస్తుంది. పద్దెనిమిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; సమీక్షిత సంస్కరణలోని 014c ‘అన్వయాద్యత్ర తాపస్యః…’ అనే అర్ధం ఇక్కడ ముద్రిత ప్రతిలో లేదు. ఇలా సర్గ చివరలో సీత కొత్త ఇంటిలో ప్రతిష్ఠితురాలైంది — తాపసీమణుల స్నేహంలో, ఋషి రక్షణలో; అక్కడే ముందు ఆమె కుమారులు జన్మిస్తారు.

அங்கே அழுதுகொண்டிருந்த சீதையைக் கண்டு அந்த முனிச் சிறுவர்கள், கூர்மையான அறிவுடைய பகவான் வால்மீகி எங்கே இருந்தாரோ அங்கே ஓடினார்கள். முனிவர்களின் மைந்தர்கள் அனைவரும் முனிவரின் திருவடிகளை வணங்கி, அவளுடைய அழுகுரலைப் பற்றி மகரிஷியிடம் தெரிவித்தனர் — ‘பகவானே, இதுவரை கண்டிராத, திருமகள்போன்ற, ஏதோ ஒரு மகாத்மாவின் மனைவி மயக்கத்தால் முகம் மாறியவளாக அழுகிறாள். பகவானே, நன்கு பாருங்கள் — அவள் வானிலிருந்து விழுந்த தெய்வம்போல இருக்கிறாள். நதிக் கரையில் யாரோ ஒரு சிறந்த பெண் துயருற்றிருக்கிறாள். மிகுந்த சோகத்தில் மூழ்கி அழுதுகொண்டிருந்த அவளை நாங்கள் கண்டோம் — தனியளாக, துயருற்றவளாக, கதியற்றவள்போல, துயருக்கும் சோகத்துக்கும் தகாதவளாக. இவளை மானிடப் பெண் என்று நாங்கள் கருதவில்லை; இவளுக்கு உபசாரம் செய்யப்படட்டும். ஆசிரமத்தின் அருகில் அவள் உங்களைச் சரணடைந்திருக்கிறாள். நல்லவளான அவள் காப்பவரை விரும்புகிறாள்; பகவானே, அவளைக் காக்க வேண்டும்.’ சிறுவர்களின் சொல்லில் வியப்பும் கருணையும் — அவர்கள் சீதையை அறியவில்லை; ஆனால் அவளுடைய தெய்விக வடிவையும் துயரத்தையும் கண்டு கலங்குகிறார்கள். ‘திருமகள்போல’, ‘வானிலிருந்து விழுந்த தெய்வம்போல’ என்ற உவமைகளால் அவளுடைய அழகும் தூய்மையும் சுட்டப்படுகின்றன. சிறுவர்களும் ‘உபசாரம் செய்யப்படட்டும்’ என்று விருந்தோம்பல் அறத்தை அறிந்திருக்கிறார்கள் — ஆசிரமத்தின் பண்பாடு. ‘அநர்ஹா து:கஶோகாப்யாம்’ (துயருக்கும் சோகத்துக்கும் தகாதவள்) என்பது அவர்களுடைய தீர்ப்பு — இத்தகைய பெண் துயருக்கு உரியவள் அல்லள். அவர்களுடைய சொல்லைக் கேட்டு, அறம் அறிந்த முனிவர் அறிவால் முடிவுசெய்து செய்ய வேண்டியதை அறிகிறார். இந்தப் பகுதியின் பல அரைச்சுலோகங்கள் (4.2, 5, 6.2, 7.1) திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை; வல்கேட் பதிப்பின் பாடத்தில் சிறுவர்களின் தெரிவிப்பு விரிவானது. ‘முநிதாரகா:’ என்ற சொல்லால் ஆசிரமத்தின் சிறுவர்களும் சீடர்களும் குறிக்கப்படுகிறார்கள்; அவர்களே முதலில் சீதையைக் காண்கிறார்கள். ‘உக்ரதீ:’ (கூர்மையான அறிவுடையவர்) என்ற வால்மீகியின் அடைமொழி அவருடைய தவத்தின் தீவிரத்தைச் சுட்டுகிறது.

தவத்தால் ஞானக்கண் பெற்ற வால்மீகி மைதிலி இருந்த இடத்துக்கு விரைந்தார். பேரறிவாளரான அவர் செல்வதைக் கண்டு சீடர்களும் பின்தொடர்ந்தனர். பேரறிவாளரான அவர் அந்த இடத்தை நோக்கிச் சிறிது தூரம் கால்நடையாகவே சென்று, அழகிய அர்க்கியத்தை எடுத்துக்கொண்டு ஜாஹ்னவிக் கரைக்கு வந்தார். அங்கே ராகவனின் அன்பு மனைவியான சீதை கதியற்றவள்போல நிற்பதைக் கண்டார். பிறகு முனிவர்களில் சிறந்த வால்மீகி, சோகச் சுமையால் வருந்திய அந்தச் சீதையைத் தம் ஒளியால் மகிழ்விப்பவர்போல இனிய சொல்லைச் சொன்னார். ‘தபஸா லப்தசக்ஷுஷ்மாந்’ (தவத்தால் ஞானக்கண் பெற்றவர்) என்ற சொல் முக்கியமானது — வால்மீகி தெய்விகப் பார்வையால் அனைத்தையும் அறிகிறார்; அவருக்குச் சீதையின் தூய்மை கண்கூடானது. அர்க்கியத்தோடு வருதல் — அவர் சீதையைக் கதியற்றவளாக அல்ல, வழிபடத்தக்க விருந்தினராகச் சிறப்பிக்கிறார். ‘பத்ப்யாம் ஏவ’ (கால்நடையாகவே) — தாமே நடந்து வருவது அவருடைய பணிவையும் கருணையையும் காட்டுகிறது. ஒன்பதாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது. இங்கே ராமாயணத்தின் ஆதிகவியே கதையில் ஒரு பாத்திரமாக நுழைகிறார் — கவியே நாயகியைக் காப்பவராகிறார். ‘தேஜஸா ஹ்லாதயந்நிவ’ (ஒளியால் மகிழ்விப்பவர்போல) என்பது முரண்தோற்றம் — ஒளி எரிக்கும்; ஆனால் முனிவரின் ஒளி மகிழ்விக்கிறது. அர்க்கிய நீர் வழிபாட்டுக்காக அளிக்கப்படுவது; முனிவர் அரசியை உரியவாறு சிறப்பிக்கிறார். ‘அநாதவத்’ (கதியற்றவள்போல) என்ற சொல்லில் ‘வத்’ விகுதி சுட்டுகிறது — அவள் உண்மையில் கதியற்றவள் அல்லள், ராமனின் மனைவி; அப்படித் தோன்றுகிறாள் மட்டுமே. முனிவர் தொலைவிலிருந்தே சீதையைக் கண்டு அவளுடைய துயரத்தை அறிகிறார்; கேள்வி கேட்காமலேயே அவளைத் தேற்றத் தொடங்குகிறார்.

‘கற்புடையவளே, நீ தசரதரின் மருமகள், ராமனின் அன்பு அரசி, அரசர் ஜனகரின் மகள்; உனக்கு நல்வரவு. நீ வந்துகொண்டிருக்கும்போதே அறத்தோடு கூடிய தியானத்தால் உன்னை அறிந்தேன்; எல்லாக் காரணத்தையும் என் இதயத்தால் உணர்ந்தேன். பெரும்பேறுடையவளே, உன்னைப் பற்றிய அனைத்தும் உள்ளபடியே எனக்குத் தெரியும்; மூவுலகிலும் நடப்பது அனைத்தும் எனக்குத் தெரியும். சீதா, தவத்தால் பெற்ற கண்ணால் நீ பாவமற்றவள் என்று நான் அறிகிறேன். வைதேகி, நம்பிக்கையோடு இரு; இப்போது நீ என்னிடம் இருக்கிறாய். என் ஆசிரமத்தின் அருகில் தவத்தில் நிலைபெற்ற தவப்பெண்கள் இருக்கிறார்கள்; மகளே, அவர்கள் உன்னைத் தம் குழந்தைபோல என்றும் பேணுவார்கள். இந்த அர்க்கியத்தை ஏற்றுக்கொள்; நம்பிக்கையோடும் கவலையின்றியும் இரு. உன் சொந்த வீட்டுக்கு வந்ததுபோல எண்ணி வருந்தாதே.’ வால்மீகியின் சொல் சீதைக்கு முதல் ஆறுதல் — அவர் அவளுடைய மூன்று குலங்களை நினைவூட்டுகிறார்: தந்தையின் குலம், மாமனாரின் குலம், கணவனின் குலம்; அதனால் அவளுடைய பெருமையை மீண்டும் நிலைநாட்டுகிறார். ‘அபாபாம் வேத்மி’ (பாவமற்றவள் என்று அறிகிறேன்) என்ற சான்று முக்கியமானது — நகரமக்கள் அறியாததை ரிஷி தவத்தால் அறிகிறார். ‘யதா ஸ்வக்ருஹம்’ (சொந்த வீடுபோல) என்ற சொல்லால் ஆசிரமமே அவளுடைய புதிய வீடு என்ற ஆறுதல். ‘வத்ஸே’ (மகளே) என்ற விளி தந்தைபோன்ற பாசத்தை வெளிப்படுத்துகிறது. பதின்மூன்றாம் சுலோகம் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது — முனிவரின் எல்லாம் அறியும் தன்மையைப் பற்றிய தனிக் கூற்று. ‘ஸாம்ப்ரதம் மயி வர்தஸே’ (இப்போது நீ என்னிடம் இருக்கிறாய்) — இப்போது நீ என் காவலில் இருக்கிறாய் என்ற ஆறுதல். ‘தர்மஸமாதிநா’ (அறத்தோடு கூடிய தியானத்தால்) — யோக வலிமையால்; முனிவர் தியானத்தால் அனைத்தையும் காண்கிறார்.

முனிவரின் மிக அற்புதமான பேச்சைக் கேட்டு, சீதை தலையால் அவருடைய திருவடிகளை வணங்கி, கைகூப்பி ‘அப்படியே’ என்றாள். செல்லும் முனிவரைச் சீதை கைகூப்பியவளாகப் பின்தொடர்ந்தாள். வைதேகியோடு வரும் முனிவரைக் கண்டு முனிவர்களின் மனைவியர் மகிழ்ச்சியோடு அருகில் வந்து இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார்கள் — ‘முனிவர்களில் சிறந்தவரே, உங்களுக்கு நல்வரவு; நீண்ட காலத்துக்குப் பின் வருகிறீர்கள். நாங்கள் அனைவரும் உங்களை வணங்குகிறோம்; சொல்லுங்கள், நாங்கள் என்ன செய்ய வேண்டும்?’ அவர்களுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு வால்மீகி இதைச் சொன்னார் — ‘அறிவுடைய ராமனின் மனைவி சீதை இதோ வந்திருக்கிறாள். இவள் தசரதரின் மருமகள், ஜனகரின் மகள், கற்புடையவள், பாவமற்றவள், கணவனால் துறக்கப்பட்டவள்; என்னால் எப்போதும் பேணப்பட வேண்டியவள். நீங்கள் இவளைப் பேரன்போடு பாருங்கள்; என் பெருமையாலும் என் சொல்லாலும் இவள் உங்களுக்குத் தனிச்சிறப்பாக வழிபடத்தக்கவளாக இருக்கட்டும்.’ இவ்வாறு மீண்டும் மீண்டும் வைதேகியை ஒப்படைத்துவிட்டு, பெரும்புகழும் பெருந்தவமும் உடைய வால்மீகி சீடர்கள் சூழத் தம் ஆசிரமத்துக்குத் திரும்பினார். முனிவர் மனைவியரின் வரவேற்புச் சொல் ‘நீண்ட காலத்துக்குப் பின் வருகை’ — முனிவர் நீண்டகாலமாக அங்கே வரவில்லை; இன்று சீதையின் காரணமாக வந்தார். வால்மீகி சீதையை ‘பாவமற்றவள்’ என்று மீண்டும் மீண்டும் அறிவிக்கிறார் — சீதையின் தூய்மைக்கு அவரே முதல் சாட்சி; பின்னர் ராமனின் அவையிலும் அவரே ஆணையிட்டு அவளுடைய தூய்மையை அறிவிப்பார். ‘முஹுர்முஹு: பரிதாய’ (மீண்டும் மீண்டும் ஒப்படைத்து) — முனிவர் பலமுறை அவர்களிடம் சீதையின் காவலைப் பற்றி வலியுறுத்துகிறார்; அவளுடைய பாதுகாப்பைப் பற்றிய அவருடைய கவலை தெரிகிறது. பதினெட்டாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; திறனாய்வுப் பதிப்பின் 014c ‘அந்வயாத்யத்ர தாபஸ்ய:…’ (தவப்பெண்கள் இருந்த இடத்துக்குச் சென்றார்…) என்ற அரைச்சுலோகம் இங்கே அச்சுப் பதிப்பில் இல்லை. இவ்வாறு சர்க்கத்தின் முடிவில் சீதை புதிய இல்லத்தில் நிலைபெறுகிறாள் — தவப்பெண்களின் அன்பிலும் ரிஷியின் காவலிலும்; அங்கே பின்னர் அவளுடைய இரு மைந்தர்கள் பிறப்பார்கள்.

ಅಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಮುನಿಬಾಲಕರು ಉಗ್ರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಭಗವಾನ್ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಎಲ್ಲಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಮುನಿಪುತ್ರರೆಲ್ಲರೂ ಮುನಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ಅವಳ ರೋದನದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು — ‘ಭಗವಂತನೇ, ಯಾವನೋ ಮಹಾತ್ಮನ ಪತ್ನಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತಿರುವವಳು, ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದವಳು, ಮೋಹದಿಂದ ವಿಕೃತಮುಖಿಯಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಭಗವಂತನೇ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡು — ಅವಳು ಆಕಾಶದಿಂದ ಜಾರಿಬಿದ್ದ ದೇವತೆಯಂತಿದ್ದಾಳೆ. ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಾವಳೋ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀ ದುಃಖಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ತೀವ್ರ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಅವಳನ್ನು ನಾವು ಕಂಡೆವು — ಒಂಟಿಯಾಗಿ, ದೀನಳಾಗಿ, ಅನಾಥೆಯಂತೆ, ದುಃಖಶೋಕಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹಳಲ್ಲದವಳು. ಇವಳು ಮಾನವಿ ಎಂದು ನಮಗೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ; ಇವಳಿಗೆ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಅವಳು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ. ಆ ಸಾಧ್ವಿ ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ; ಭಗವಂತನೇ, ನೀನು ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.’ ಬಾಲಕರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯವೂ ಕರುಣೆಯೂ ಇವೆ — ಅವರಿಗೆ ಸೀತೆ ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿಯದು, ಆದರೆ ಅವಳ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ಕಂಡು ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ’, ‘ಆಕಾಶದಿಂದ ಜಾರಿಬಿದ್ದ ದೇವತೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಪವಿತ್ರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಸತ್ಕ್ರಿಯಾ ಪ್ರಯುಜ್ಯತಾಮ್’ (ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಬಾಲಕರಿಗೂ ಆತಿಥ್ಯಧರ್ಮ ತಿಳಿದಿದೆ — ಇದು ಆಶ್ರಮದ ಸಂಸ್ಕಾರ. ‘ಅನರ್ಹಾ ದುಃಖಶೋಕಾಭ್ಯಾಮ್’ ಎಂಬುದು ಅವರ ನಿರ್ಣಯ — ಇಂಥ ಸ್ತ್ರೀ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ. ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮವಿದನಾದ ಮುನಿಯು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಖಂಡದ ಅನೇಕ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು (4.2, 5, 6.2, 7.1) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕರ ನಿವೇದನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ‘ಮುನಿದಾರಕಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಬಾಲಕರನ್ನೂ ಶಿಷ್ಯರನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವರೇ ಮೊದಲು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ‘ಉಗ್ರಧೀಃ’ ಎಂಬ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಮೈಥಿಲಿ ಎಲ್ಲಿದ್ದಳೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ಹೊರಟ ಆ ಮಹಾಮತಿಯನ್ನು ಶಿಷ್ಯರೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಆ ಮಹಾಮತಿಯು ಆ ಸ್ಥಳದ ಕಡೆಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹೋಗಿ, ಸುಂದರವಾದ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಜಾಹ್ನವೀತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಘವನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯಾದ ಸೀತೆ ಅನಾಥೆಯಂತೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಅನಂತರ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಶೋಕಭಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಹ್ಲಾದಗೊಳಿಸುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಮಧುರ ವಾಣಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದನು. ‘ತಪಸಾ ಲಬ್ಧಚಕ್ಷುಷ್ಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ವಾಲ್ಮೀಕಿ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಲ್ಲನು; ಅವನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ. ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬರುವುದು — ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅನಾಥೆಯಂತಲ್ಲ, ಪೂಜ್ಯ ಅತಿಥಿಯಂತೆ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪದ್ಭ್ಯಾಮ್ ಏವ’ — ಸ್ವತಃ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದು ಅವನ ವಿನಯವನ್ನೂ ಕರುಣೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಆದಿಕವಿ ಸ್ವತಃ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕವಿಯೇ ನಾಯಿಕೆಯ ರಕ್ಷಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ತೇಜಸಾ ಹ್ಲಾದಯನ್ನಿವ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸವಿದೆ — ತೇಜಸ್ಸು ಸುಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮುನಿಯ ತೇಜಸ್ಸು ಆಹ್ಲಾದಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅರ್ಘ್ಯವೆಂದರೆ ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಕೊಡುವ ಜಲ; ಮುನಿಯು ರಾಜಮಹಿಷಿಯನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಾಥವತ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿನ ‘ವತ್’ ಪ್ರತ್ಯಯ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಅವಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅನಾಥೆಯಲ್ಲ, ರಾಮನ ಪತ್ನಿ; ಹಾಗೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ ಅಷ್ಟೆ. ಮುನಿಯು ಸೀತೆಯನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಂಡು ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಶ್ನಿಸದೆಯೇ ಅವಳನ್ನು ಸಂತೈಸಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಪತಿವ್ರತೆಯೇ, ನೀನು ದಶರಥನ ಸೊಸೆ, ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಮಹಿಷಿ, ರಾಜ ಜನಕನ ಮಗಳು; ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ. ನೀನು ಬರುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಧರ್ಮಸಮಾಧಿಯಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಅರಿತೆನು; ಎಲ್ಲ ಕಾರಣವನ್ನೂ ನನ್ನ ಹೃದಯದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಿದೆನು. ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೇ, ನಿನ್ನ ವಿಷಯವೆಲ್ಲವೂ ನನಗೆ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ; ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಏನು ನಡೆಯುತ್ತದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಸೀತೆಯೇ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೀನು ಪಾಪರಹಿತಳೆಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ವೈದೇಹಿ, ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗಿರು; ಈಗ ನೀನು ನನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿರುವೆ. ನನ್ನ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ತಾಪಸಿಯರಿದ್ದಾರೆ; ಮಗಳೇ, ಅವರು ನಿನ್ನನ್ನು ತಮ್ಮ ಮಗಳಂತೆ ಸದಾ ಪಾಲಿಸುವರು. ಈ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು; ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗಿ ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದವಳಾಗಿರು. ನಿನ್ನ ಮನೆಗೇ ಬಂದಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ.’ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಮಾತು ಸೀತೆಗೆ ಮೊದಲ ಸಾಂತ್ವನ — ಅವನು ಅವಳ ಮೂರು ಕುಲಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ: ತಂದೆಯ ಕುಲ, ಮಾವನ ಕುಲ, ಪತಿಯ ಕುಲ; ಅದರಿಂದ ಅವಳ ಗೌರವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಪಾಪಾಂ ವೇದ್ಮಿ’ (ಪಾಪರಹಿತಳೆಂದು ಬಲ್ಲೆ) ಎಂಬ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಪುರಜನರಿಗೆ ತಿಳಿಯದುದನ್ನು ಋಷಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಲ್ಲನು. ‘ಯಥಾ ಸ್ವಗೃಹಮ್’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಆಶ್ರಮವೇ ಅವಳ ಹೊಸ ಮನೆ ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆ. ‘ವತ್ಸೇ’ (ಮಗಳೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ತಂದೆಯಂಥ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ಮುನಿಯ ಸರ್ವಜ್ಞತೆಯ ವಿಶೇಷೋಕ್ತಿ. ‘ಸಾಂಪ್ರತಂ ಮಯಿ ವರ್ತಸೇ’ — ಈಗ ನೀನು ನನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿರುವೆ ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆ. ‘ಧರ್ಮಸಮಾಧಿನಾ’ ಎಂದರೆ ಯೋಗಬಲದಿಂದ — ಮುನಿಯು ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಮುನಿಯ ಪರಮ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಯು ತಲೆಬಾಗಿ ಅವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದಳು. ಹೊರಟ ಮುನಿಯನ್ನು ಸೀತೆಯು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಳು. ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಮುನಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಮುನಿಪತ್ನಿಯರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಆಗಮನವಾಗಿದೆ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ; ಹೇಳು, ನಾವೇನು ಮಾಡಬೇಕು?’ ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ. ಇವಳು ದಶರಥನ ಸೊಸೆ, ಜನಕನ ಮಗಳು, ಸತಿ, ಪಾಪರಹಿತೆ, ಪತಿಯಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತೆ; ನಾನು ಇವಳನ್ನು ಸದಾ ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ನೀವು ಇವಳನ್ನು ಪರಮ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಿ; ನನ್ನ ಗೌರವದಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ಇವಳು ನಿಮಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೂಜ್ಯಳಾಗಿರಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ ಆದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಶಿಷ್ಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು. ಮುನಿಪತ್ನಿಯರ ಸ್ವಾಗತವಚನ ‘ಚಿರಸ್ಯ ಆಗಮನಮ್’ — ಮುನಿಯು ಬಹಳ ಕಾಲದಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ; ಇಂದು ಸೀತೆಯ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಸೀತೆಯನ್ನು ‘ಅಪಾಪಾ’ (ಪಾಪರಹಿತೆ) ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಮೊದಲ ಸಾಕ್ಷಿ; ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಸಭೆಯಲ್ಲೂ ಅವನೇ ಅವಳ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಶಪಥಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುವನು. ‘ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಪರಿದಾಯ’ — ಮುನಿಯು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಅವರಿಗೆ ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವಳ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವನ ಚಿಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 014c ‘ಅನ್ವಯಾದ್ಯತ್ರ ತಾಪಸ್ಯಃ…’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಹೊಸ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಳು — ತಾಪಸಿಯರ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ, ಋಷಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ; ಅಲ್ಲೇ ಮುಂದೆ ಅವಳ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಜನಿಸುವರು.

അവിടെ കരയുന്ന സീതയെ കണ്ട് ആ മുനിബാലന്മാർ ഉഗ്രബുദ്ധിയായ ഭഗവാൻ വാല്മീകി ഇരിക്കുന്നിടത്തേക്ക് ഓടി. മുനിപുത്രന്മാരെല്ലാം മുനിയുടെ പാദങ്ങളിൽ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് അവളുടെ കരച്ചിലിന്റെ ശബ്ദം മഹർഷിയെ അറിയിച്ചു: ‘ഭഗവാനേ, മുമ്പു കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത, ശ്രീദേവിയെപ്പോലെയുള്ള ഏതോ മഹാത്മാവിന്റെ പത്നി ദുഃഖമോഹത്താൽ മുഖം വികൃതമായി കരയുന്നു. ഭഗവാനേ, നന്നായി നോക്കിയാലും — ആകാശത്തുനിന്നു വീണ ഒരു ദേവതയെപ്പോലെയാണ് അവൾ. നദീതീരത്ത് ഏതോ ശ്രേഷ്ഠയായ ഒരു സ്ത്രീ ദുഃഖിതയായിരിക്കുന്നു. ഗാഢമായ ശോകത്തിലാണ്ട് ഉറക്കെ കരയുന്നവളായി ഞങ്ങൾ അവളെ കണ്ടു — തനിച്ച്, ദീനയായി, അനാഥയെപ്പോലെ, ദുഃഖത്തിനും ശോകത്തിനും അർഹയല്ലാത്തവളായി. ഇവൾ ഒരു മനുഷ്യസ്ത്രീയാണെന്നു ഞങ്ങൾക്കു തോന്നുന്നില്ല; ഇവൾക്കു സത്കാരം നൽകണം. ആശ്രമത്തിന് അധികം ദൂരെയല്ലാതെ അവൾ അങ്ങയെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ആ സാധ്വി ഒരു രക്ഷകനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഭഗവാനേ, അവളെ രക്ഷിക്കണം.’ ബാലന്മാരുടെ വാക്കിൽ വിസ്മയവും കരുണയുമുണ്ട് — അവർക്കു സീതയെ അറിയില്ല, എന്നാൽ അവളുടെ ദിവ്യരൂപവും ദുഃഖവും കണ്ട് അവർ വ്യാകുലരാണ്. ‘ശ്രീദേവിയെപ്പോലെ’, ‘ആകാശത്തുനിന്നു വീണ ദേവതയെപ്പോലെ’ എന്നീ ഉപമകളാൽ അവളുടെ സൗന്ദര്യവും പവിത്രതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സത്ക്രിയാ പ്രയുജ്യതാം’ (സത്കാരം നൽകണം) എന്ന ആതിഥ്യധർമം ബാലന്മാർക്കുപോലും അറിയാം — ഇത് ആശ്രമത്തിന്റെ സംസ്കാരമാണ്. ‘അനർഹാ ദുഃഖശോകാഭ്യാം’ എന്നതാണ് അവരുടെ നിർണയം — ഇത്തരമൊരു സ്ത്രീ ദുഃഖത്തിനു യോഗ്യയല്ല. അവരുടെ വാക്കു കേട്ട് ധർമജ്ഞനായ മുനി ബുദ്ധികൊണ്ടു തീരുമാനിച്ച് ചെയ്യേണ്ടതെന്തെന്ന് അറിയുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ അനേകം അർധശ്ലോകങ്ങൾ (4.2, 5, 6.2, 7.1) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ ബാലന്മാരുടെ അറിയിപ്പു വിസ്തൃതമാണ്. ‘മുനിദാരകാഃ’ എന്ന പദത്താൽ ആശ്രമത്തിലെ ബാലന്മാരും ശിഷ്യന്മാരും ഉദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു; അവരാണ് ആദ്യം സീതയെ കാണുന്നത്. ‘ഉഗ്രധീഃ’ എന്ന വാല്മീകിയുടെ വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സിന്റെ തീവ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

തപസ്സിനാൽ ദിവ്യദൃഷ്ടി ലഭിച്ച വാല്മീകി മൈഥിലി എവിടെയോ അവിടേക്കു വേഗം പോയി. പുറപ്പെട്ട ആ മഹാമതിയെ ശിഷ്യന്മാരും പിന്തുടർന്നു. ആ മഹാമതി ആ സ്ഥലം ലക്ഷ്യമാക്കി കുറച്ചുദൂരം കാൽനടയായിത്തന്നെ ചെന്ന്, മനോഹരമായ അർഘ്യവുമെടുത്ത് ജാഹ്നവീതീരത്തെത്തി. അവിടെ അദ്ദേഹം രാഘവന്റെ പ്രിയപത്നിയായ സീത അനാഥയെപ്പോലെ നിൽക്കുന്നതു കണ്ടു. അപ്പോൾ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വാല്മീകി ശോകഭാരത്താൽ ആർത്തയായ ആ സീതയെ തന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ട് ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ മധുരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘തപസാ ലബ്ധചക്ഷുഷ്മാൻ’ (തപസ്സിനാൽ ദിവ്യദൃഷ്ടി ലഭിച്ചവൻ) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ദിവ്യദൃഷ്ടിയാൽ വാല്മീകി എല്ലാം അറിയുന്നു; അദ്ദേഹത്തിനു സീതയുടെ ശുദ്ധി പ്രത്യക്ഷമാണ്. അർഘ്യവുമായുള്ള ആഗമനം — അദ്ദേഹം സീതയെ അനാഥയെപ്പോലെയല്ല, പൂജ്യയായ അതിഥിയെപ്പോലെ സത്കരിക്കുന്നു. ‘പദ്ഭ്യാമേവ’ (കാൽനടയായിത്തന്നെ) — സ്വയം നടന്നുവരുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയവും കരുണയും കാണിക്കുന്നു. ഒൻപതാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. ഇവിടെ രാമായണത്തിന്റെ ആദികവി സ്വയം ഒരു കഥാപാത്രമായി കഥയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു — കവിതന്നെ നായികയുടെ രക്ഷകനാകുന്നു. ‘തേജസാ ഹ്ലാദയന്നിവ’ എന്നതിൽ വിരോധാഭാസമുണ്ട് — തേജസ്സു ദഹിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ മുനിയുടെ തേജസ്സ് ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്നു. അർഘ്യജലം പൂജയ്ക്കായി നൽകുന്നതാണ്; മുനി രാജമഹിഷിയെ യഥോചിതം ആദരിക്കുന്നു. ‘അനാഥവത്’ എന്ന പദത്തിലെ ‘വത്’ പ്രത്യയം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — അവൾ യഥാർഥത്തിൽ അനാഥയല്ല, രാമന്റെ പത്നിയാണ്; അങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്നു എന്നു മാത്രം. ദൂരെനിന്നുതന്നെ സീതയെ കണ്ട് മുനി അവളുടെ ദുഃഖം അറിയുന്നു; ഒരു ചോദ്യവും ചോദിക്കാതെതന്നെ അവളെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്താൻ ഒരുങ്ങുന്നു.

‘പതിവ്രതേ, നീ ദശരഥന്റെ സ്നുഷയും രാമന്റെ പ്രിയമഹിഷിയും ജനകരാജന്റെ പുത്രിയുമാണ്; നിനക്കു സ്വാഗതം. നീ വരുമ്പോൾത്തന്നെ ധർമസമാധിയാൽ ഞാൻ നിന്നെ അറിഞ്ഞു; കാരണം മുഴുവനും എന്റെ ഹൃദയംകൊണ്ടു ഞാൻ മനസ്സിലാക്കി. മഹാഭാഗേ, നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ളതെല്ലാം യഥാർഥമായി എനിക്കറിയാം; ത്രൈലോക്യത്തിൽ നടക്കുന്നതെല്ലാം എനിക്കറിയാം. സീതേ, തപസ്സിനാൽ ലഭിച്ച കണ്ണുകൊണ്ട് നീ പാപമില്ലാത്തവളാണെന്നു ഞാൻ അറിയുന്നു. വൈദേഹീ, നിശ്ചിന്തയായിരിക്കുക; ഇപ്പോൾ നീ എന്റെ സംരക്ഷണത്തിലാണ്. എന്റെ ആശ്രമത്തിന് അധികം ദൂരെയല്ലാതെ തപസ്സിൽ നിഷ്ഠരായ താപസിമാരുണ്ട്; മകളേ, അവർ നിന്നെ സ്വന്തം മകളെയെന്നപോലെ എന്നും പാലിക്കും. ഈ അർഘ്യം സ്വീകരിക്കുക; നിശ്ചിന്തയും ആകുലതയില്ലാത്തവളുമായിരിക്കുക. സ്വന്തം വീട്ടിൽ എത്തിയതുപോലെ കരുതി വിഷാദിക്കരുത്.’ വാല്മീകിയുടെ വാക്ക് സീതയ്ക്കുള്ള ആദ്യത്തെ സാന്ത്വനമാണ് — അദ്ദേഹം അവളുടെ മൂന്നു കുലങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: പിതൃകുലം, ശ്വശുരകുലം, ഭർത്തൃകുലം; അങ്ങനെ അവളുടെ ഗൗരവം പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘അപാപാം വേദ്മി’ (പാപമില്ലാത്തവളെന്നു ഞാൻ അറിയുന്നു) എന്ന സാക്ഷ്യം പ്രധാനമാണ് — പൗരന്മാർ അറിയാത്തതു ഋഷി തപസ്സിനാൽ അറിയുന്നു. ‘സ്വന്തം വീടെന്നപോലെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ആശ്രമംതന്നെയാണ് അവളുടെ പുതിയ വീട് എന്ന ആശ്വാസം. ‘വത്സേ’ (മകളേ) എന്ന സംബോധന പിതാവിന്റേതുപോലുള്ള സ്നേഹം പ്രകടമാക്കുന്നു. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — മുനിയുടെ സർവജ്ഞത്വത്തിന്റെ വിശേഷോക്തി. ‘സാമ്പ്രതം മയി വർതസേ’ — ഇപ്പോൾ നീ എന്റെ സംരക്ഷണത്തിലാണ് എന്ന ആശ്വാസം. ‘ധർമസമാധിനാ’ — യോഗബലത്താൽ; മുനി ധ്യാനത്താൽ എല്ലാം കാണുന്നു.

മുനിയുടെ പരമാദ്ഭുതമായ വാക്കു കേട്ട് സീത ശിരസ്സുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ വന്ദിച്ച് കൈകൂപ്പി ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞു. പുറപ്പെട്ട മുനിയെ സീത കൈകൂപ്പി പിന്തുടർന്നു. വൈദേഹിയോടൊപ്പം വരുന്ന മുനിയെ കണ്ട് മുനിപത്നിമാർ സന്തോഷത്തോടെ അടുത്തുവന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘മുനിശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങേക്കു സ്വാഗതം; ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷമാണല്ലോ അങ്ങയുടെ വരവ്. ഞങ്ങളെല്ലാവരും അങ്ങയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്നു; പറഞ്ഞാലും, ഞങ്ങൾ എന്താണു ചെയ്യേണ്ടത്?’ അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് വാല്മീകി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഇതാ ബുദ്ധിമാനായ രാമന്റെ പത്നി സീത വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. ഇവൾ ദശരഥന്റെ സ്നുഷയും ജനകന്റെ പുത്രിയുമാണ് — സതിയും പാപരഹിതയും ഭർത്താവിനാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവളും; ഞാൻ എന്നും ഇവളെ പരിപാലിക്കേണ്ടതാണ്. നിങ്ങൾ ഇവളെ പരമമായ സ്നേഹത്തോടെ കാണണം; എന്നോടുള്ള ഗൗരവംകൊണ്ടും എന്റെ വാക്കുകൊണ്ടും ഇവൾ നിങ്ങൾക്കു വിശേഷിച്ചും പൂജ്യയായിരിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും വൈദേഹിയെ ഏല്പിച്ച് മഹായശസ്വിയും മഹാതപസ്വിയുമായ വാല്മീകി ശിഷ്യന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് സ്വന്തം ആശ്രമത്തിലേക്കു മടങ്ങി. മുനിപത്നിമാരുടെ സ്വാഗതവാക്ക് ‘ചിരസ്യ ആഗമനം’ (ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷമുള്ള വരവ്) — മുനി ദീർഘകാലമായി അവിടെ വന്നിരുന്നില്ല; ഇന്നു സീത നിമിത്തമാണു വന്നത്. വാല്മീകി സീതയെ ‘അപാപാ’ (പാപരഹിത) എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — സീതയുടെ ശുദ്ധിയുടെ ആദ്യസാക്ഷി അദ്ദേഹമാണ്; മുന്നോട്ട് രാമസഭയിലും അദ്ദേഹംതന്നെ ശപഥത്തോടെ അവളുടെ ശുദ്ധി പ്രഖ്യാപിക്കും. ‘മുഹുർമുഹുഃ പരിദായ’ (വീണ്ടും വീണ്ടും ഏല്പിച്ച്) — മുനി പല പ്രാവശ്യം സീതയുടെ സംരക്ഷണം അവരെ ഏല്പിക്കുന്നു; അവളുടെ സുരക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആകുലത കാണാം. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 014c ‘അന്വയാദ്യത്ര താപസ്യഃ…’ എന്ന അർധം ഇവിടെ അച്ചടിയിലില്ല. ഇങ്ങനെ സർഗാന്ത്യത്തിൽ സീത പുതിയൊരു വീട്ടിൽ പ്രതിഷ്ഠിതയാകുന്നു — താപസിമാരുടെ സ്നേഹത്തിലും ഋഷിയുടെ സംരക്ഷണത്തിലും; മുന്നോട്ട് അവിടെവച്ചാണ് അവളുടെ പുത്രന്മാർ ജനിക്കാനിരിക്കുന്നത്.

The sages' boys who were there saw Sītā weeping and ran to where the holy Vālmīki, a sage of fierce understanding, was staying; it was these boys and pupils of the hermitage who were the first to see her, and the epithet speaks of the intensity of Vālmīki's austerities. They saluted the sage's feet and all told the great seer of the sound of her weeping. "Lord," they said, "the wife of some great-souled man, a lady like Śrī herself, whom we have never seen before, is wailing in bewilderment, her face twisted with grief. Lord, please come and see her; she is like a goddess fallen from the sky. On the river bank some noble lady is in distress. We saw her weeping bitterly, sunk in grief, alone and wretched, as though she had no protector, and she does not deserve sorrow and suffering. We do not think she is a human woman. Let her be shown hospitality. She has come to you for refuge, close by the hermitage; the good lady is looking for a protector, and you should protect her, lord." The boys' words are full of wonder and pity. They did not know who Sītā was, but her godlike beauty and her grief moved them; the likenesses to Śrī and to a goddess fallen from heaven suggest both her beauty and her purity. They judged that such a woman was not meant for sorrow, and even boys knew the hermitage's rule of hospitality, that a guest must be honoured. Hearing them, the sage who knew dharma reflected and saw what had to be done.

With the vision his austerity had given him, Vālmīki hurried to where Maithilī was, and his disciples followed the great sage as he went. That inward vision matters: Vālmīki knew everything by divine sight, and to him Sītā's purity was plain. He went a little way on foot, which shows his humility and compassion, took a fine offering of water, and came to the bank of the Jāhnavī. There he saw Sītā, Rāghava's beloved wife, standing like one without a protector; she only seemed so, for she was in truth Rāma's wife. By bringing water for her welcome he honoured her as a revered guest and a queen, not as a destitute woman. Then Vālmīki, bull among sages, spoke sweet words to Sītā, who was bowed down by the weight of her grief, as though gladdening her with his radiance. Radiance usually burns, but a sage's radiance refreshes. Here the first poet of the Rāmāyaṇa himself enters the story as a character, and the poet becomes his heroine's protector. He saw her grief from a distance and began to console her without asking her anything.

"You are Daśaratha's daughter-in-law," he said, "Rāma's beloved queen and King Janaka's daughter. Welcome, faithful wife. I knew of your coming through my meditation, and in my heart I have perceived the whole reason for it. Everything about you, fortunate lady, is truly known to me; indeed, all that happens in the three worlds is known to me. By the vision that austerity has given me I know that you are without sin, Sītā. Be at ease, Vaidehī; you are in my care now. Not far from my hermitage live women ascetics devoted to austerity; they will always look after you, my child, as one looks after a child. Accept this offering, be at ease and free from care, and do not grieve. Think of it as coming to your own home." Vālmīki's words were Sītā's first comfort. By naming the three houses she belonged to, her father's, her father-in-law's and her husband's, he restored her dignity. His witness that she was sinless is weighty: what the citizens did not know, the seer knew through austerity. He told her the hermitage was now her home, and he called her "my child" with a father's tenderness.

Hearing the sage's wonderful words, Sītā bowed her head at his feet and said with joined palms, "So be it." As the sage went on, she followed behind him with her palms still joined. When the sages' wives saw him coming with Vaidehī, they came joyfully to meet him. "Welcome, best of sages," they said. "It is a long time since you came here. We all salute you; tell us, what shall we do?" He had not been there for a long while, and now it was Sītā who brought him. Vālmīki answered, "This is Sītā, wife of the wise Rāma, who has come here. She is Daśaratha's daughter-in-law and Janaka's daughter, a faithful wife; she is sinless, and her husband has abandoned her, and I must always protect her. Look on her with the greatest affection, and out of respect for me and for my word let her be especially honoured by you." Again and again the glorious sage of great austerity commended Vaidehī to their care, which shows how anxious he was for her safety, and then, surrounded by his disciples, he went back to his own hermitage. Vālmīki declared her sinless again and again: he is the first witness to Sītā's purity, and later, in Rāma's assembly, he will proclaim it on oath. So at the end of the sarga Sītā is settled in a new home, in the affection of the women ascetics and under the protection of the seer, the place where her two sons will be born.