लक्ष्मणस्य दारुणं वचः श्रुत्वा जनकात्मजा वैदेही परं विषादम् आगम्य निपपात। सा मुहूर्तम् असंज्ञा इव बाष्पपर्याकुलेक्षणा भूत्वा दीनया वाचा लक्ष्मणम् उवाच — ‘लक्ष्मण, नूनं मम इयं तनुः धात्रा दुःखाय एव सृष्टा, यस्याः अद्य दुःखमूर्तिः इव प्रदृश्यते। पूर्वं मया किं नु पापं कृतं, को वा दारैः वियोजितः, या अहं शुद्धसमाचारा सती नृपतिना त्यक्ता?’ सीता स्वदुःखस्य कारणं पूर्वजन्मनि अन्विष्यति — अस्मिन् जन्मनि तया कोऽपि दोषः न कृतः इति सा दृढं जानाति। ‘पुरा अहम् आश्रमे वासं रामपादानुवर्तिनी सती दुःखे अपि परिवर्तिनी अनुरुद्धवती। सौम्य, अधुना विजनीकृता सा अहं कथम् आश्रमे वत्स्यामि? दुःखपरायणा अहं कस्य दुःखम् आख्यास्यामि? प्रभो, मुनिषु किं वक्ष्यामि — मया किं असत्कृतं कर्म कृतं, कस्मिन् वा कारणे महात्मना राघवेण त्यक्ता? सौमित्रे, अद्य एव जाह्नवीजले जीवितं न खलु त्यजेयम्; मम भर्तुः राजवंशः परिहास्यते।’ वनवासः पूर्वम् अपि दुःखमयः आसीत्, किन्तु तदा रामः सह आसीत्; अधुना सा एकाकिनी। तस्याः आत्महत्यायाः निवारकं कारणं स्वयं न, अपि तु गर्भस्थः रामवंशः — ‘राजवंशः परिहास्यते’ इति। अस्मिन् दुःखे अपि सा रामस्य वंशस्य रक्षां चिन्तयति; एषा एव तस्याः पतिव्रतायाः पराकाष्ठा। ‘दुःखमूर्तिः’ इति पदेन सा आत्मानं मूर्तं दुःखम् इव मन्यते। मुनीनां प्रश्नस्य भयम् — ‘किं वक्ष्यामि’ — तस्याः लज्जां सम्मानचिन्तां च दर्शयति। ‘विजनीकृता’ इति पदेन तस्याः एकाकित्वं निःसहायत्वं च उक्तम्।

‘सौमित्रे, यथाज्ञं कुरु; दुःखभागिनीं मां त्यज; राज्ञः निदेशे स्थीयताम्। मम इदं वचः शृणु। श्वश्रूणाम् अविशेषेण प्राञ्जलिप्रग्रहेण शिरसा चरणौ वन्द्य पार्थिवं कुशलं ब्रूहि। लक्ष्मण, सर्वासाम् एव शिरसा अभिनतः ब्रूयाः। धर्मेषु सुसमाहितः नृपतिः अपि वक्तव्यः — राघव, जानासि यथा सीता तत्त्वेन शुद्धा, परया भक्त्या युक्ता, नित्यशः तव हिता च। वीर, अयशोभीरुणा त्वया जने अहं त्यक्ता। यत् च ते वचनीयं स्यात्, यः अपवादः समुत्थितः, सः मया अपि परिहर्तव्यः — त्वं हि मे परमा गतिः। धर्मेण सुसमाहितः नृपतिः एवं वक्तव्यः।’ सीतायाः सन्देशे निन्दा नास्ति, आक्रोशः नास्ति — केवलं स्वशुद्धेः स्मरणं, रामस्य अपवादस्य निवारणे सहयोगः च। ‘त्वं हि मे परमा गतिः’ इति वचनं तस्याः अचलां निष्ठां घोषयति — त्यक्ता अपि सा रामम् एव शरणं मन्यते। सा रामस्य भयं ‘अयशोभीरुणा’ इति स्पष्टं नाम ददाति — तत्र मृदुः उपालम्भः अपि, किन्तु करुणा अधिका। श्वश्रूणां प्रणामः पुनः ‘अविशेषेण’ — कैकेयी अपि अत्र अन्तर्भवति। अस्य खण्डस्य ११–१४ श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न दृश्यन्ते; वुल्गेटपाठे सीतायाः सन्देशः विस्तृततरः। ‘यथाज्ञं कुरु’ इति वचने सीता लक्ष्मणस्य संकोचं निवारयति — त्वं राज्ञः आज्ञां पालय, मम कृते मा शोच इति।

‘यथा भ्रातृषु वर्तेथाः, तथा नित्यदा पौरेषु वर्तस्व; एषः हि ते परमः धर्मः, तस्मात् अनुत्तमा कीर्तिः। राजन्, यत् पौरजने धर्मेण समवाप्नुयात्, तत् एव ते श्रेयः। नरर्षभ, अहं तु स्वशरीरं न अनुशोचामि। रघुनन्दन, यथा पौराणाम् अपवादः न स्यात्, तथा एव वर्तस्व। पतिः हि नार्याः देवता, पतिः बन्धुः, पतिः गुरुः। तस्मात् प्राणैः अपि भर्तुः प्रियं कार्यं विशेषतः कर्तव्यम्। इति मम वचनात् रामः वक्तव्यः — एषः मम संग्रहः। अद्य ऋतुकालातिवर्तिनीं गर्भवतीं मां निरीक्ष्य गच्छ।’ सीता रामं राजधर्मम् एव उपदिशति — प्रजाः भ्रातृवत् पालय इति। सा स्वस्य दुःखं न गणयति, केवलं रामस्य कीर्तिम्। ‘पतिर्हि देवता नार्याः’ इति श्लोकः भारतीयपरम्परायां पातिव्रत्यस्य सूत्रम् इव प्रसिद्धः। अन्तिमं वचनं करुणम् — ‘मां गर्भवतीं दृष्ट्वा गच्छ’ — लक्ष्मणः साक्षी भवेत् यत् सा रामस्य सन्तानं धारयति; अग्रे अपवादस्य निवारणे एतत् साक्ष्यम् उपयोक्ष्यते। एवं सीता ब्रवीति, लक्ष्मणः च दीनचेतनः शृणोति। ‘मम संग्रहः’ इति सन्देशस्य सारः — संक्षेपः। सप्तदशस्य उत्तरार्धं, अष्टादशः, एकोनविंशस्य पूर्वार्धं च वुल्गेटमात्राणि। ‘अहं तु नानुशोचामि स्वशरीरम्’ इति वचनेन सीतायाः आत्मत्यागः प्रकटः।

सीतायां एवं ब्रुवन्त्यां लक्ष्मणः शिरसा धरणीं वन्द्य व्याहर्तुं न शशाक। सः तां प्रदक्षिणं कृत्वा महास्वनं रुदन् एव ध्यात्वा मुहूर्तं ताम् आह — ‘शोभने, किं मां वक्ष्यसि? अनघे, पूर्वं ते रूपं मया न दृष्टं, केवलं तव पादौ दृष्टौ। रामेण रहितां त्वाम् अत्र वने कथं पश्यामि?’ लक्ष्मणस्य वचनम् अद्भुतम् — सः सीतायाः मुखम् अपि कदापि न अपश्यत्, केवलं पादौ; मातृवत् पूजां करोति। इति उक्त्वा तां नमस्कृत्य सः पुनः नावम् उपारुहत्। पुनः नावम् आरुह्य नाविकं च अभ्यचोदयत्। शोकभारसमन्वितः सः उत्तरं तीरं गत्वा दुःखेन सम्मूढः इव द्रुतं रथम् अध्यारुहत्। मुहुर्मुहुः परावृत्य परतीरस्थाम् अनाथवत् चेष्टन्तीं सीतां दृष्ट्वा लक्ष्मणः अथ प्रययौ। ‘मुहुर्मुहुः परावृत्य’ इति पदेन तस्य गमने अपि मनः सीतायाम् एव। दूरस्थं रथं मुहुर्मुहुः लक्ष्मणं च आलोक्य उद्विग्नां निरीक्ष्यमाणां सीतां शोकः समाविशत्। पञ्चविंशः श्लोकः षट्पादः। दृश्यं द्विपक्षीयं — एकतः लक्ष्मणः पृष्ठतः पश्यन् गच्छति, अन्यतः सीता दूरं गच्छन्तं रथं पश्यति; मध्ये गङ्गा। २१–२२ श्लोकाः वुल्गेटमात्राः।

अन्ते वंशस्थवृत्तेन सर्गः समाप्यते — ‘सा दुःखभारावनता यशस्विनी यशोधरा सती नाथम् अपश्यती बर्हिणनादिते वने दुःखपरायणा सती महास्वनं रुरोद।’ यशसः धारिणी सा अधुना नाथरहिता; मयूराणां केकारवे पूर्णे वने तस्याः रोदनं मिलति। प्रकृतेः शब्दाः अपि तस्याः दुःखस्य सहचराः इव भासन्ते। दुःखस्य भारेण अवनता इति रूपकं — दुःखं गुरुः भारः, सा तेन नता। अयं श्लोकः अस्य सर्गस्य करुणस्य चरमः बिन्दुः; ततः परं वाल्मीकेः आगमनेन सान्त्वना आरभ्यते। ‘यशस्विनी’ इति मुद्रणे, समीक्षितसंस्करणे तु ‘तपस्विनी’। लक्ष्मणः गतः, रथः दूरं गतः, सीता एकाकिनी गङ्गातीरे स्थिता — दृश्यस्य शून्यता तस्याः हृदयस्य शून्यताम् अपि प्रतिबिम्बयति। कविः अत्र वाक्यं न योजयति, केवलं रोदनस्य शब्दं वनस्य केकारवेण सह मेलयति।

లక్ష్మణుని దారుణమైన మాట విని జనకాత్మజ వైదేహి తీవ్రమైన విషాదం పొంది నేలపై పడిపోయింది. ఒక క్షణం స్పృహ లేనిదానిలా, కన్నీళ్ళతో కలతచెందిన కళ్ళతో ఉండి, ఆమె దీనమైన మాటతో లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నది — ‘లక్ష్మణా, నిశ్చయంగా ఈ నా శరీరాన్ని విధాత దుఃఖం కోసమే సృష్టించాడు; అందుకే ఈ రోజు ఇది దుఃఖానికి రూపంలా కనిపిస్తోంది. పూర్వం నేను ఏ పాపం చేశానో, లేదా ఎవరిని భార్యల నుండి ఎడబాపానో — శుద్ధమైన నడవడి గల సతినైన నన్ను రాజు విడిచిపెట్టాడు?’ సీత తన దుఃఖానికి కారణాన్ని పూర్వజన్మలో వెదుకుతోంది — ఈ జన్మలో తాను ఏ దోషమూ చేయలేదని ఆమెకు దృఢంగా తెలుసు. ‘పూర్వం నేను రాముని పాదాలను అనుసరిస్తూ ఆశ్రమవాసాన్ని దుఃఖంలో కూడా ఇష్టంగా స్వీకరించాను. సౌమ్యా, ఇప్పుడు ఒంటరినైన నేను ఆశ్రమంలో ఎలా నివసించగలను? దుఃఖంలో మునిగిన నేను ఎవరికి నా దుఃఖం చెప్పుకోను? ప్రభూ, మునులకు ఏమి చెప్పను — నేను ఏ చెడ్డపని చేశాను, ఏ కారణంగా మహాత్ముడైన రాఘవుడు నన్ను విడిచిపెట్టాడు అని? సౌమిత్రీ, ఈ రోజే జాహ్నవీ జలంలో ప్రాణాలు విడువలేను; అలా చేస్తే నా భర్త రాజవంశం నశిస్తుంది.’ వనవాసం ఇంతకుముందు కూడా దుఃఖమయమే, కాని అప్పుడు రాముడు తోడుగా ఉన్నాడు; ఇప్పుడు ఆమె ఒంటరి. ఆమె ఆత్మహత్యను అడ్డుకొనే కారణం ఆమె కాదు, గర్భంలో ఉన్న రామవంశం — ‘రాజవంశః పరిహాస్యతే’ (రాజవంశం నశిస్తుంది). ఈ దుఃఖంలో కూడా ఆమె రాముని వంశ రక్షణను ఆలోచిస్తోంది; ఇదే ఆమె పాతివ్రత్యానికి పరాకాష్ఠ. ‘దుఃఖమూర్తిః’ అనే పదంతో ఆమె తనను రూపం దాల్చిన దుఃఖంలా భావిస్తోంది. మునుల ప్రశ్నలంటే భయం — ‘ఏమి చెప్పను’ — ఆమె సిగ్గునూ గౌరవచింతనూ చూపుతుంది. ‘విజనీకృతా’ అనే పదంతో ఆమె ఒంటరితనమూ నిస్సహాయతా చెప్పబడ్డాయి.

‘సౌమిత్రీ, ఆజ్ఞ ప్రకారం చెయ్యి; దుఃఖభాగినినైన నన్ను విడిచిపెట్టు; రాజు ఆదేశాన్ని పాటించు. నా ఈ మాట విను. అత్తగార్లందరి పాదాలకూ భేదం లేకుండా చేతులు జోడించి తలవంచి నమస్కరించి, రాజు కుశలాన్ని చెప్పు. లక్ష్మణా, అందరికీ తలవంచి నమస్కరించి చెప్పు. ధర్మాలలో బాగా నిష్ఠ గల రాజుకు కూడా ఇలా చెప్పాలి — రాఘవా, సీత నిజంగా శుద్ధురాలని, పరమభక్తితో కూడినదని, ఎల్లప్పుడూ నీ హితం కోరేదని నీకు తెలుసు. వీరా, అపకీర్తికి భయపడిన నీవు జనుల ఎదుట నన్ను విడిచిపెట్టావు. నీకు ఏ నిందావచనం కలిగినా, ఏ అపవాదం పుట్టినా దానిని నేను కూడా తొలగించవలసినదే — నీవే నాకు పరమగతివి. ధర్మంలో బాగా నిష్ఠ గల రాజుకు ఇలా చెప్పాలి.’ సీత సందేశంలో నింద లేదు, ఆక్రోశం లేదు — తన శుద్ధిని గుర్తుచేయడం, రాముని అపవాదాన్ని తొలగించడంలో సహకారం మాత్రమే. ‘త్వం హి మే పరమా గతిః’ అనే మాట ఆమె చలించని నిష్ఠను ప్రకటిస్తుంది — విడువబడినా ఆమె రామునినే శరణుగా భావిస్తోంది. ఆమె రాముని భయానికి ‘అయశోభీరుణా’ (అపకీర్తికి భయపడిన) అని స్పష్టమైన పేరు పెడుతోంది — అందులో మృదువైన ఉపాలంభం కూడా ఉంది, కాని కరుణ ఎక్కువ. అత్తగార్లకు నమస్కారం మళ్ళీ ‘భేదం లేకుండా’ — కైకేయి కూడా ఇందులో చేరి ఉంది. ఈ భాగంలోని 11–14 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు; వల్గేట్ పాఠంలో సీత సందేశం మరింత విస్తారంగా ఉంది. ‘యథాజ్ఞం కురు’ అనే మాటలో సీత లక్ష్మణుని సంకోచాన్ని తొలగిస్తోంది — నీవు రాజాజ్ఞను పాటించు, నాకోసం దుఃఖపడకు అని.

‘సోదరులతో ఎలా ప్రవర్తిస్తావో, అలాగే ఎల్లప్పుడూ పౌరులతో ప్రవర్తించు; ఇదే నీకు పరమధర్మం, దానివల్లనే సాటిలేని కీర్తి. రాజా, ధర్మబద్ధంగా పౌరజనులలో నీకు ఏది లభిస్తుందో అదే నీకు శ్రేయస్సు. నరశ్రేష్ఠా, నేను మాత్రం నా శరీరం గురించి శోకించను. రఘునందనా, పౌరుల అపవాదం లేకుండా ఉండేలాగే ప్రవర్తించు. స్త్రీకి భర్తే దైవం, భర్తే బంధువు, భర్తే గురువు. అందువల్ల ప్రాణాలనైనా ఒడ్డి భర్తకు ప్రియమైనది ప్రత్యేకంగా చేయాలి. ఇలా నా మాటగా రామునికి చెప్పాలి — ఇదే నా సందేశసారం. ఈ రోజు ఋతుకాలం దాటిన, గర్భవతినైన నన్ను చూసి వెళ్ళు.’ సీత రామునికి రాజధర్మాన్నే ఉపదేశిస్తోంది — ప్రజలను సోదరులలా పాలించమని. ఆమె తన దుఃఖాన్ని లెక్కచేయడం లేదు, రాముని కీర్తినే. ‘పతిర్హి దేవతా నార్యాః’ అనే శ్లోకం భారతీయ సంప్రదాయంలో పాతివ్రత్యానికి సూత్రంలా ప్రసిద్ధమైనది. చివరి మాట కరుణాత్మకమైనది — ‘గర్భవతినైన నన్ను చూసి వెళ్ళు’ — తాను రాముని సంతానాన్ని ధరించి ఉందని లక్ష్మణుడు సాక్షి కావాలి; ముందు అపవాదాన్ని తొలగించడంలో ఈ సాక్ష్యం ఉపయోగపడుతుంది. ఇలా సీత చెపుతోంది, లక్ష్మణుడు దీనచిత్తుడై వింటున్నాడు. ‘మమ సంగ్రహః’ అంటే సందేశసారం — సంక్షేపం. పదిహేడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, పద్దెనిమిదవ శ్లోకం, పందొమ్మిదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘అహం తు నానుశోచామి స్వశరీరం’ అనే మాటతో సీత ఆత్మత్యాగం వెల్లడవుతోంది.

సీత ఇలా మాట్లాడుతుండగా లక్ష్మణుడు తలతో నేలకు నమస్కరించి మాట్లాడలేకపోయాడు. అతడు ఆమెకు ప్రదక్షిణం చేసి, పెద్దగా ఏడుస్తూనే, ఒక క్షణం ఆలోచించి ఆమెతో ఇలా అన్నాడు — ‘శోభనాంగీ, నాతో ఏమి చెపుతావు? పాపం లేనిదానా, ఇంతకుముందు నేను నీ రూపాన్ని చూడలేదు, నీ పాదాలను మాత్రమే చూశాను. రాముడు లేని నిన్ను ఇక్కడ ఈ అడవిలో ఎలా చూడగలను?’ లక్ష్మణుని మాట అద్భుతమైనది — అతడు సీత ముఖాన్ని ఎప్పుడూ చూడలేదు, పాదాలను మాత్రమే చూశాడు; తల్లిలా పూజిస్తాడు. ఇలా చెప్పి ఆమెకు నమస్కరించి అతడు మళ్ళీ పడవ ఎక్కాడు. మళ్ళీ పడవ ఎక్కి పడవవానిని ప్రేరేపించాడు. శోకభారంతో నిండిన అతడు ఉత్తరపు ఒడ్డుకు చేరి, దుఃఖంతో మూఢుడైనవానిలా త్వరగా రథం ఎక్కాడు. అవతలి ఒడ్డున అనాథలా అటూ ఇటూ కదులుతున్న సీతను మాటిమాటికీ వెనుదిరిగి చూస్తూ లక్ష్మణుడు ఆ తరువాత వెళ్ళిపోయాడు. ‘ముహుర్ముహుః పరావృత్య’ (మాటిమాటికీ వెనుదిరిగి) అనే పదంతో వెళ్తున్నప్పుడు కూడా అతని మనసు సీతపైనే ఉందని తెలుస్తుంది. దూరంగా ఉన్న రథాన్నీ లక్ష్మణునీ మాటిమాటికీ చూస్తూ కలవరపడుతున్న సీతను శోకం ఆవరించింది. ఇరవై ఐదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. దృశ్యం రెండు వైపులది — ఒకవైపు లక్ష్మణుడు వెనుదిరిగి చూస్తూ వెళ్తున్నాడు, మరొకవైపు సీత దూరమవుతున్న రథాన్ని చూస్తోంది; మధ్యలో గంగ. 21–22 శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి.

చివరకు వంశస్థవృత్తంతో సర్గ ముగుస్తుంది — ‘దుఃఖభారంతో వంగిపోయిన, యశస్సు గల, కీర్తిని ధరించిన ఆ సతి, తన నాథుని చూడలేక, నెమళ్ళ కేకలతో మారుమోగుతున్న అడవిలో దుఃఖంలో మునిగి పెద్దగా ఏడ్చింది.’ కీర్తిని ధరించిన ఆమె ఇప్పుడు నాథుడు లేనిది; నెమళ్ళ కేకారవంతో నిండిన అడవిలో ఆమె రోదన కలిసిపోతోంది. ప్రకృతి శబ్దాలు కూడా ఆమె దుఃఖానికి తోడుగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తాయి. దుఃఖభారంతో వంగిపోయింది అనే రూపకం — దుఃఖం బరువైన భారం, ఆమె దానితో వంగిపోయింది. ఈ శ్లోకం ఈ సర్గలోని కరుణకు చరమబిందువు; దీని తరువాత వాల్మీకి రాకతో సాంత్వన ప్రారంభమవుతుంది. ‘యశస్వినీ’ అని ముద్రిత ప్రతిలో, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘తపస్వినీ’ అని ఉంది. లక్ష్మణుడు వెళ్ళిపోయాడు, రథం దూరమైంది, సీత గంగాతీరంలో ఒంటరిగా నిలిచి ఉంది — దృశ్యంలోని శూన్యత ఆమె హృదయంలోని శూన్యతను కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. కవి ఇక్కడ మాటలు చేర్చడం లేదు, రోదనశబ్దాన్ని అడవిలోని నెమళ్ళ కేకలతో మాత్రమే కలుపుతున్నాడు.

லக்ஷ்மணனின் கொடிய சொல்லைக் கேட்டு, ஜனகன் மகளான வைதேகி பெரும் துயரம் அடைந்து விழுந்தாள். சிறிது நேரம் உணர்விழந்தவள்போல, கண்ணீரால் கலங்கிய கண்களோடு இருந்து, பிறகு துயரக் குரலில் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னாள் — ‘லக்ஷ்மணா, நிச்சயமாக என் இந்த உடல் படைப்பவனால் துயரத்துக்காகவே படைக்கப்பட்டது; இன்று அது துயரத்தின் உருவம்போலவே தோன்றுகிறது. முன்பு நான் என்ன பாவம் செய்தேனோ, யாரை மனைவியிடமிருந்து பிரித்தேனோ, தூய நடத்தையுடையவளாக இருந்தும் நான் அரசரால் துறக்கப்பட்டேனே?’ சீதை தன் துயரத்துக்கான காரணத்தை முற்பிறவியில் தேடுகிறாள் — இந்தப் பிறவியில் தான் எந்தக் குற்றமும் செய்யவில்லை என்று அவள் உறுதியாக அறிவாள். ‘முன்பு நான் ஆசிரமத்தில் வாழ்ந்தபோது ராமரின் திருவடிகளைப் பின்பற்றியவளாக, துயரத்திலும் அவரோடு இருந்து அவரைப் பின்தொடர்ந்தேன். இனியவனே, இப்போது தனிமைப்படுத்தப்பட்ட நான் ஆசிரமத்தில் எப்படி வாழ்வேன்? துயரில் மூழ்கிய நான் யாரிடம் என் துயரத்தைச் சொல்வேன்? பிரபுவே, முனிவர்களிடம் என்ன சொல்வேன் — நான் என்ன தீய செயல் செய்தேன், எந்தக் காரணத்தால் மகாத்மாவான ராகவனால் துறக்கப்பட்டேன் என்று? சௌமித்திரி, இன்றே ஜாஹ்னவியின் நீரில் என் உயிரைத் துறக்க மாட்டேன்; என் கணவரின் அரச வம்சம் அழிந்துவிடும்.’ வனவாசம் முன்பும் துயரமானதுதான்; ஆனால் அப்போது ராமன் உடன் இருந்தான்; இப்போது அவள் தனியள். அவளைத் தற்கொலையிலிருந்து தடுக்கும் காரணம் அவள் அல்ல; கருவில் உள்ள ராம வம்சமே — ‘அரச வம்சம் அழிந்துவிடும்’ என்று. இந்தத் துயரத்திலும் அவள் ராமனின் வம்சத்தைக் காப்பதையே சிந்திக்கிறாள்; இதுவே அவளுடைய கற்பின் உச்சம். ‘து:கமூர்தி:’ (துயரத்தின் உருவம்) என்ற சொல்லால் அவள் தன்னை உருவெடுத்த துயரமாகவே கருதுகிறாள். முனிவர்களின் கேள்விக்கான அச்சம் — ‘என்ன சொல்வேன்’ — அவளுடைய நாணத்தையும் மானத்தைப் பற்றிய கவலையையும் காட்டுகிறது. ‘விஜநீக்ருதா’ (தனிமைப்படுத்தப்பட்டவள்) என்ற சொல்லால் அவளுடைய தனிமையும் உதவியற்ற நிலையும் சொல்லப்படுகின்றன.

‘சௌமித்திரி, ஆணைப்படி செய்; துயருக்கு உரியவளான என்னை விட்டுவிடு; அரசரின் கட்டளையில் நில். என்னுடைய இந்தச் சொல்லைக் கேள். மாமியார் அனைவருடைய திருவடிகளையும் வேறுபாடின்றிக் கைகூப்பித் தலையால் வணங்கி, அரசரின் நலத்தைச் சொல். லக்ஷ்மணா, அனைவரையும் தலைவணங்கிச் சொல். அறங்களில் நன்கு ஒருமுகப்பட்ட அரசரிடமும் சொல்ல வேண்டும் — ராகவா, சீதை உண்மையில் தூயவள், மேலான பக்தியோடு கூடியவள், எப்போதும் உங்கள் நன்மையில் ஈடுபட்டவள் என்பதை நீங்கள் அறிவீர்கள். வீரரே, பழிக்கு அஞ்சிய உங்களால் மக்களிடையே நான் துறக்கப்பட்டேன். உங்களைப் பற்றிய பழிச்சொல் எதுவோ, எழுந்த அவதூறு எதுவோ, அதை நானும் போக்க வேண்டும் — ஏனெனில் நீங்களே என் மேலான புகலிடம். அறத்தில் நன்கு ஒருமுகப்பட்ட அரசரிடம் இவ்வாறு சொல்ல வேண்டும்.’ சீதையின் செய்தியில் பழிப்பு இல்லை, குமுறல் இல்லை — தன் தூய்மையை நினைவூட்டுவதும், ராமனின் பழிச்சொல்லைப் போக்குவதில் ஒத்துழைப்பதும் மட்டுமே. ‘த்வம் ஹி மே பரமா கதி:’ (நீங்களே என் மேலான புகலிடம்) என்ற சொல் அவளுடைய அசையாத பற்றை அறிவிக்கிறது — துறக்கப்பட்டும் அவள் ராமனையே அடைக்கலமாகக் கருதுகிறாள். ராமனின் அச்சத்துக்கு அவள் ‘அயஶோபீருணா’ (பழிக்கு அஞ்சியவரால்) என்று தெளிவாகப் பெயரிடுகிறாள் — அதில் மென்மையான கடிந்துரையும் உண்டு; ஆனால் கருணையே மிகுதி. மாமியாருக்கான வணக்கம் மீண்டும் ‘வேறுபாடின்றி’ — கைகேயியும் இதில் அடங்குகிறாள். இந்தப் பகுதியின் 11–14 சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை; வல்கேட் பதிப்பின் பாடத்தில் சீதையின் செய்தி மேலும் விரிவானது. ‘யதாஜ்ஞம் குரு’ (ஆணைப்படி செய்) என்ற சொல்லில் சீதை லக்ஷ்மணனின் தயக்கத்தைப் போக்குகிறாள் — நீ அரசரின் ஆணையை நிறைவேற்று, எனக்காக வருந்தாதே என்று.

‘சகோதரர்களிடம் நடப்பதுபோலவே எப்போதும் நகரமக்களிடமும் நடந்துகொள்ளுங்கள்; இதுவே உங்கள் மேலான அறம்; அதனால் இணையற்ற புகழ் உண்டாகும். அரசே, நகரமக்களிடையே அறவழியில் எதை அடைவீர்களோ அதுவே உங்களுக்கு நன்மை. மனிதர்களில் காளையே, நானோ என் உடலைப் பற்றி வருந்தவில்லை. ரகுகுலத்தை மகிழ்விப்பவரே, நகரமக்களின் பழிச்சொல் எழாதவாறே நடந்துகொள்ளுங்கள். கணவனே பெண்ணுக்குத் தெய்வம், கணவனே உறவு, கணவனே குரு. ஆகவே உயிரைக் கொடுத்தேனும் கணவனுக்கு இனியதைச் சிறப்பாகச் செய்ய வேண்டும். என் சொல்லாக இவ்வாறு ராமரிடம் சொல்ல வேண்டும் — இதுவே என் செய்தியின் சுருக்கம். இன்று மாதவிடாய்க் காலத்தைக் கடந்த, கருவுற்றவளான என்னைப் பார்த்துவிட்டுச் செல்.’ சீதை ராமனுக்கு அரச அறத்தையே அறிவுறுத்துகிறாள் — மக்களைச் சகோதரர்களாகப் பேணுங்கள் என்று. அவள் தன் துயரத்தைப் பொருட்படுத்தவில்லை; ராமனின் புகழை மட்டுமே. ‘பதிர்ஹி தேவதா நார்யா:’ (கணவனே பெண்ணுக்குத் தெய்வம்) என்ற சுலோகம் இந்திய மரபில் கற்புநெறியின் சூத்திரம்போலப் புகழ்பெற்றது. கடைசிச் சொல் அவலமானது — ‘கருவுற்றவளான என்னைப் பார்த்துவிட்டுச் செல்’ — அவள் ராமனின் மகவைச் சுமக்கிறாள் என்பதற்கு லக்ஷ்மணன் சாட்சியாக இருக்க வேண்டும்; பின்னர் பழிச்சொல்லைப் போக்குவதில் இந்தச் சான்று பயன்படும். இவ்வாறு சீதை சொல்கிறாள்; லக்ஷ்மணன் துயருற்ற மனத்தோடு கேட்கிறான். ‘மம ஸங்க்ரஹ:’ (என் சுருக்கம்) என்பது செய்தியின் சாரம் — சுருக்கம். பதினேழாம் சுலோகத்தின் பிற்பாதியும், பதினெட்டாம் சுலோகமும், பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தின் முற்பாதியும் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளவை. ‘அஹம் து நாநுஶோசாமி ஸ்வஶரீரம்’ (நானோ என் உடலைப் பற்றி வருந்தவில்லை) என்ற சொல்லால் சீதையின் தன்னை மறக்கும் தியாகம் வெளிப்படுகிறது.

சீதை இவ்வாறு சொல்லிக்கொண்டிருக்க, லக்ஷ்மணன் தலையால் தரையைத் தொட்டு வணங்கினான்; அவனால் பேச முடியவில்லை. அவன் அவளை வலம் வந்து, பெருங்குரலில் அழுதபடியே சிறிது நேரம் சிந்தித்து அவளிடம் சொன்னான் — ‘அழகியவளே, என்னிடம் என்ன சொல்கிறீர்கள்? பாவமற்றவளே, இதுவரை உங்கள் வடிவை நான் கண்டதில்லை; உங்கள் திருவடிகளை மட்டுமே கண்டிருக்கிறேன். ராமர் இல்லாத உங்களை இங்கே காட்டில் எப்படிப் பார்ப்பேன்?’ லக்ஷ்மணனின் சொல் வியப்பூட்டுவது — அவன் சீதையின் முகத்தைக்கூட ஒருபோதும் பார்த்ததில்லை, திருவடிகளை மட்டுமே; தாயைப்போல வழிபடுகிறான். இவ்வாறு சொல்லி அவளை வணங்கி அவன் மீண்டும் படகில் ஏறினான். மீண்டும் படகில் ஏறிப் படகோட்டியைத் தூண்டினான். சோகச் சுமையோடு கூடிய அவன் வடகரையை அடைந்து, துயரத்தால் மயங்கியவன்போல விரைந்து தேரில் ஏறினான். அக்கரையில் நின்று, கதியற்றவள்போலத் தவிக்கும் சீதையை மீண்டும் மீண்டும் திரும்பிப் பார்த்தபடியே லக்ஷ்மணன் புறப்பட்டான். ‘முஹுர்முஹு: பராவ்ருத்ய’ (மீண்டும் மீண்டும் திரும்பி) என்ற சொல்லால், செல்லும்போதும் அவன் மனம் சீதையிடமே இருப்பது சுட்டப்படுகிறது. தொலைவில் செல்லும் தேரையும் லக்ஷ்மணனையும் மீண்டும் மீண்டும் பார்த்தபடி கலக்கத்தோடு நின்ற சீதையைச் சோகம் ஆட்கொண்டது. இருபத்தைந்தாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது. காட்சி இருபக்கமுடையது — ஒருபுறம் லக்ஷ்மணன் பின்னே பார்த்தபடி செல்கிறான், மறுபுறம் சீதை தொலைவில் செல்லும் தேரைப் பார்க்கிறாள்; நடுவே கங்கை. 21–22 சுலோகங்கள் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளவை.

இறுதியில் வம்சஸ்த விருத்தத்தோடு சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது — ‘துயரச் சுமையால் வளைந்த, புகழுடைய, புகழைத் தாங்கும் அந்தக் கற்புடையவள், தன் தலைவனைக் காணாமல், மயில்கள் அகவும் காட்டில், துயரில் மூழ்கியவளாகப் பெருங்குரலில் அழுதாள்.’ புகழைத் தாங்கிய அவள் இப்போது தலைவனற்றவள்; மயில்களின் அகவல் நிறைந்த காட்டில் அவளுடைய அழுகை கலக்கிறது. இயற்கையின் ஒலிகளும் அவளுடைய துயரத்தின் துணைவர்கள்போலத் தோன்றுகின்றன. துயரச் சுமையால் வளைந்தவள் என்ற உருவகம் — துயரம் கனமான சுமை; அவள் அதனால் வளைந்தாள். இந்தச் சுலோகம் இந்தச் சர்க்கத்தின் அவலச்சுவையின் உச்சப்புள்ளி; இதன்பின் வால்மீகியின் வருகையோடு ஆறுதல் தொடங்குகிறது. ‘யஶஸ்விநீ’ (புகழுடையவள்) என்பது அச்சுப் பதிப்பில்; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘தபஸ்விநீ’ (துயருற்றவள்) என்று உள்ளது. லக்ஷ்மணன் சென்றுவிட்டான், தேர் தொலைவில் சென்றுவிட்டது, சீதை தனியளாகக் கங்கைக் கரையில் நிற்கிறாள் — காட்சியின் வெறுமை அவளுடைய இதயத்தின் வெறுமையையும் பிரதிபலிக்கிறது. கவி இங்கே சொற்களைச் சேர்க்கவில்லை; அழுகையின் ஒலியைக் காட்டின் மயில் அகவலோடு மட்டுமே இணைக்கிறார்.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ವೈದೇಹಿಯು ಪರಮ ವಿಷಾದಕ್ಕೊಳಗಾಗಿ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವಳಂತಾಗಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ದೀನವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನ್ನ ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ದುಃಖಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ಇಂದು ಅದು ದುಃಖದ ಮೂರ್ತಿಯಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಹಿಂದೆ ನಾನು ಯಾವ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದೆನೋ, ಯಾರನ್ನು ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಅಗಲಿಸಿದೆನೋ, ಶುದ್ಧ ನಡತೆಯುಳ್ಳವಳಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ರಾಜನಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದೆನು?’ ಸೀತೆ ತನ್ನ ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾಳೆ — ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ತಾನು ಯಾವ ದೋಷವನ್ನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲವೆಂದು ಅವಳಿಗೆ ದೃಢವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ಹಿಂದೆ ನಾನು ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದೆ, ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಅವನೊಡನೆ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುತ್ತ ಅವನಿಗೆ ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿದ್ದೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈಗ ಏಕಾಕಿನಿಯಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ವಾಸಿಸಲಿ? ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ನಾನು ಯಾರಿಗೆ ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಲಿ? ಪ್ರಭುವೇ, ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಏನು ಹೇಳಲಿ — ನಾನು ಯಾವ ದುಷ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದೆನೆಂದು, ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನೆಂದು? ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಇಂದೇ ಜಾಹ್ನವಿಯ ಜಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾರೆ; ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನನ್ನ ಪತಿಯ ರಾಜವಂಶವು ನಾಶವಾಗುವುದು.’ ವನವಾಸವು ಹಿಂದೆಯೂ ದುಃಖಮಯವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಆಗ ರಾಮನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವಳು ಏಕಾಕಿನಿ. ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವ ಕಾರಣ ಅವಳೇ ಅಲ್ಲ, ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ರಾಮವಂಶ — ‘ರಾಜವಂಶಃ ಪರಿಹಾಸ್ಯತೇ’ ಎಂದು. ಈ ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಅವಳು ರಾಮನ ವಂಶದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದೇ ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ‘ದುಃಖಮೂರ್ತಿಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ದುಃಖವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮುನಿಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಭಯ — ‘ಏನು ಹೇಳಲಿ’ — ಅವಳ ಲಜ್ಜೆಯನ್ನೂ ಗೌರವದ ಚಿಂತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿಜನೀಕೃತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಏಕಾಕಿತ್ವವನ್ನೂ ನಿಸ್ಸಹಾಯತೆಯನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಮಾಡು; ದುಃಖಭಾಗಿನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗು; ರಾಜನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲು. ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಅತ್ತೆಯರೆಲ್ಲರ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಕೈಮುಗಿದು ತಲೆಬಾಗಿ ವಂದಿಸಿ, ರಾಜನಿಗೆ ಕುಶಲವನ್ನು ಹೇಳು. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳು. ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರನಾದ ರಾಜನಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಬೇಕು — ರಾಘವನೇ, ಸೀತೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶುದ್ಧಳೆಂದೂ, ಪರಮ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವಳೆಂದೂ, ಸದಾ ನಿನ್ನ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತಳೆಂದೂ ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ವೀರನೇ, ಅಪಕೀರ್ತಿಗೆ ಹೆದರಿದ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಜನರ ನಡುವೆ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದೆನು. ನಿನಗೆ ಯಾವ ನಿಂದೆ ಬರುವುದೋ, ಯಾವ ಅಪವಾದವು ಎದ್ದಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ನಾನೂ ನಿವಾರಿಸಬೇಕು — ಏಕೆಂದರೆ ನೀನೇ ನನಗೆ ಪರಮ ಗತಿ. ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಬೇಕು.’ ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿಂದೆಯಿಲ್ಲ, ಆಕ್ರೋಶವಿಲ್ಲ — ಕೇವಲ ತನ್ನ ಶುದ್ಧಿಯ ಸ್ಮರಣೆ, ರಾಮನ ಅಪವಾದದ ನಿವಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರ. ‘ತ್ವಂ ಹಿ ಮೇ ಪರಮಾ ಗತಿಃ’ (ನೀನೇ ನನಗೆ ಪರಮ ಗತಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಳ ಅಚಲ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ — ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದರೂ ಅವಳು ರಾಮನನ್ನೇ ಶರಣೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ರಾಮನ ಭಯಕ್ಕೆ ‘ಅಯಶೋಭೀರುಣಾ’ (ಅಪಕೀರ್ತಿಗೆ ಹೆದರಿದವನಿಂದ) ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಹೆಸರು ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ — ಅಲ್ಲಿ ಮೃದುವಾದ ಆಕ್ಷೇಪವೂ ಇದೆ, ಆದರೆ ಕರುಣೆ ಹೆಚ್ಚು. ಅತ್ತೆಯರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮತ್ತೆ ‘ಅವಿಶೇಷೇಣ’ (ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ) — ಕೈಕೇಯಿಯೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ಖಂಡದ 11–14 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ‘ಯಥಾಜ್ಞಂ ಕುರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಂಕೋಚವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ನೀನು ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು, ನನಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಡ ಎಂದು.

‘ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಪುರಜನರೊಡನೆಯೂ ಸದಾ ನಡೆದುಕೋ; ಇದೇ ನಿನ್ನ ಪರಮ ಧರ್ಮ, ಇದರಿಂದ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಕೀರ್ತಿ. ರಾಜನೇ, ಪುರಜನರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ಏನನ್ನು ಗಳಿಸುವೆಯೋ ಅದೇ ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನಾದರೋ ನನ್ನ ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಘುನಂದನನೇ, ಪುರಜನರ ಅಪವಾದ ಇಲ್ಲದಂತೆಯೇ ನಡೆದುಕೋ. ಪತಿಯೇ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ದೇವತೆ, ಪತಿಯೇ ಬಂಧು, ಪತಿಯೇ ಗುರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನಾದರೂ ತೆತ್ತು ಪತಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಮಾತಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು — ಇದು ನನ್ನ ಸಂದೇಶದ ಸಾರ. ಇಂದು ಋತುಕಾಲವನ್ನು ಮೀರಿದ ಗರ್ಭವತಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೋಗು.’ ಸೀತೆ ರಾಮನಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಹೋದರರಂತೆ ಪಾಲಿಸು ಎಂದು. ಅವಳು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ. ‘ಪತಿರ್ಹಿ ದೇವತಾ ನಾರ್ಯಾಃ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕ ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಸೂತ್ರದಂತೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕ — ‘ಗರ್ಭವತಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೋಗು’ — ಅವಳು ರಾಮನ ಸಂತಾನವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಲಿ; ಮುಂದೆ ಅಪವಾದದ ನಿವಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವುದು. ಹೀಗೆ ಸೀತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ದೀನಚಿತ್ತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಮ ಸಂಗ್ರಹಃ’ ಎಂದರೆ ಸಂದೇಶದ ಸಾರ — ಸಂಕ್ಷೇಪ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ, ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ, ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ಅಹಂ ತು ನಾನುಶೋಚಾಮಿ ಸ್ವಶರೀರಮ್’ (ನಾನಾದರೋ ನನ್ನ ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆಯ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಲೆಯಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ವಂದಿಸಿದನು, ಮಾತನಾಡಲಾರದಾದನು. ಅವನು ಅವಳಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅಳುತ್ತಲೇ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶೋಭನೆಯೇ, ನನಗೆ ನೀನೇನು ಹೇಳುವೆ? ಪಾಪರಹಿತಳೇ, ಹಿಂದೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದವನಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೋಡಿದ್ದೇನೆ. ರಾಮನಿಲ್ಲದ ನಿನ್ನನ್ನು ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನೋಡಲಿ?’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಅದ್ಭುತವಾದುದು — ಅವನು ಸೀತೆಯ ಮುಖವನ್ನೂ ಎಂದೂ ನೋಡಿದವನಲ್ಲ, ಪಾದಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ; ತಾಯಿಯಂತೆ ಅವಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ದೋಣಿಯನ್ನೇರಿದನು. ಮತ್ತೆ ದೋಣಿಯನ್ನೇರಿ ಅಂಬಿಗನನ್ನು ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು. ಶೋಕಭಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನು ಉತ್ತರ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ದುಃಖದಿಂದ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡವನಂತೆ ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನೇರಿದನು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತ, ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಅನಾಥೆಯಂತೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅನಂತರ ಹೊರಟನು. ‘ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಪರಾವೃತ್ಯ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸೀತೆಯಲ್ಲೇ ಇದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ದೂರದ ರಥವನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತ ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಶೋಕವು ಆವರಿಸಿತು. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ದೃಶ್ಯ ಎರಡು ಕಡೆಯದು — ಒಂದು ಕಡೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಸೀತೆ ದೂರ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ರಥವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾಳೆ; ನಡುವೆ ಗಂಗೆ. 21–22 ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಿಂದ ಸರ್ಗವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ದುಃಖಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ, ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಯಶೋಧರೆಯೂ (ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವಳೂ) ಸತಿಯೂ ಆದ ಅವಳು, ತನ್ನ ನಾಥನನ್ನು ಕಾಣದೆ, ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅತ್ತಳು.’ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದವಳು ಈಗ ನಾಥರಹಿತಳು; ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕಾರವದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅವಳ ರೋದನ ಬೆರೆಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶಬ್ದಗಳೂ ಅವಳ ದುಃಖದ ಸಹಚರರಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ. ‘ದುಃಖಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ’ ಎಂಬ ರೂಪಕ — ದುಃಖವು ಭಾರವಾದ ಹೊರೆ, ಅವಳು ಅದರಿಂದ ಬಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಈ ಸರ್ಗದ ಕರುಣದ ಪರಮ ಬಿಂದು; ಇದರಾಚೆಗೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಗಮನದಿಂದ ಸಾಂತ್ವನ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಯಶಸ್ವಿನೀ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ತಪಸ್ವಿನೀ’. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋದನು, ರಥವು ದೂರ ಸಾಗಿತು, ಸೀತೆ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಏಕಾಕಿನಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾಳೆ — ದೃಶ್ಯದ ಶೂನ್ಯತೆ ಅವಳ ಹೃದಯದ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮಾತನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರೋದನದ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕಾಡಿನ ಕೇಕಾರವದೊಡನೆ ಬೆರೆಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ.

ലക്ഷ്മണന്റെ ദാരുണമായ വാക്കു കേട്ട് ജനകാത്മജയായ വൈദേഹി അത്യധികം വിഷാദിച്ചു നിലത്തു വീണു. ഒരു നിമിഷം ബോധമറ്റവളെപ്പോലെ, കണ്ണീരാൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ, അവൾ ദീനമായ വാക്കിൽ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, എന്റെ ഈ ശരീരം വിധാതാവ് ദുഃഖത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമാണു സൃഷ്ടിച്ചതെന്നു തീർച്ച; അതുകൊണ്ടാണല്ലോ ഇന്ന് അതു ദുഃഖത്തിന്റെ മൂർത്തിരൂപമായി കാണപ്പെടുന്നത്. മുമ്പ് ഞാൻ എന്തു പാപമാണു ചെയ്തത്, ആരെയാണ് ഭാര്യമാരിൽനിന്നു വേർപിരിച്ചത് — ശുദ്ധമായ ആചാരമുള്ളവളായിരുന്നിട്ടും എന്നെ രാജാവ് ഉപേക്ഷിക്കാൻ?’ സീത തന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം പൂർവജന്മത്തിൽ അന്വേഷിക്കുന്നു — ഈ ജന്മത്തിൽ താൻ ഒരു ദോഷവും ചെയ്തിട്ടില്ലെന്ന് അവൾക്കു ദൃഢമായി അറിയാം. ‘മുമ്പ് ഞാൻ രാമന്റെ പാദങ്ങളെ അനുഗമിച്ച്, ദുഃഖത്തിലും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം കഴിഞ്ഞുകൊണ്ട് ആശ്രമവാസം സ്വീകരിച്ചു. സൗമ്യാ, ഇപ്പോൾ ഒറ്റപ്പെടുത്തപ്പെട്ട ഞാൻ എങ്ങനെ ആശ്രമത്തിൽ വസിക്കും? ദുഃഖത്തിലാണ്ട ഞാൻ ആരോട് എന്റെ ദുഃഖം പറയും? പ്രഭോ, മുനിമാരോടു ഞാൻ എന്തു പറയും — ഞാൻ എന്തു ദുഷ്കർമമാണു ചെയ്തത്, ഏതു കാരണത്താലാണ് മഹാത്മാവായ രാഘവൻ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചത് എന്ന്? സൗമിത്രേ, ഇന്നുതന്നെ ജാഹ്നവീജലത്തിൽ ഞാൻ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല; എന്റെ ഭർത്താവിന്റെ രാജവംശം നഷ്ടമാകും.’ വനവാസം മുമ്പും ദുഃഖമയമായിരുന്നു; എന്നാൽ അന്നു രാമൻ കൂടെയുണ്ടായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അവൾ തനിച്ചാണ്. അവളെ ആത്മഹത്യയിൽനിന്നു പിന്തിരിപ്പിക്കുന്ന കാരണം താൻതന്നെയല്ല, ഗർഭത്തിലുള്ള രാമവംശമാണ് — ‘രാജവംശഃ പരിഹാസ്യതേ’ (രാജവംശം നഷ്ടമാകും) എന്ന്. ഈ ദുഃഖത്തിലും അവൾ രാമന്റെ വംശത്തിന്റെ രക്ഷയാണു ചിന്തിക്കുന്നത്; ഇതുതന്നെയാണ് അവളുടെ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ പാരമ്യം. ‘ദുഃഖമൂർത്തി’ എന്ന പദത്താൽ അവൾ തന്നെത്തന്നെ മൂർത്തീഭവിച്ച ദുഃഖമായി കരുതുന്നു. മുനിമാരുടെ ചോദ്യത്തോടുള്ള ഭയം — ‘കിം വക്ഷ്യാമി’ (ഞാൻ എന്തു പറയും) — അവളുടെ ലജ്ജയും മാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയും കാണിക്കുന്നു. ‘വിജനീകൃതാ’ (ഒറ്റപ്പെടുത്തപ്പെട്ടവൾ) എന്ന പദത്താൽ അവളുടെ ഏകാന്തതയും നിസ്സഹായതയും പറയുന്നു.

‘സൗമിത്രേ, ആജ്ഞപോലെ ചെയ്യുക; ദുഃഖഭാഗിനിയായ എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുക; രാജാവിന്റെ നിർദേശത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക. എന്റെ ഈ വാക്കു കേൾക്കുക. എന്റെ ശ്വശ്രൂമാരുടെയെല്ലാം പാദങ്ങളിൽ ഭേദമില്ലാതെ, കൈകൂപ്പി ശിരസ്സു നമിച്ചു വന്ദിച്ച്, രാജാവിന്റെ കുശലം അറിയിക്കുക. ലക്ഷ്മണാ, എല്ലാവരെയും ശിരസ്സു നമിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ ഇതു പറയണം. ധർമങ്ങളിൽ ഏറെ നിഷ്ഠനായ രാജാവിനോടും പറയണം — രാഘവാ, സീത യഥാർഥത്തിൽ ശുദ്ധയാണെന്നും പരമഭക്തിയോടുകൂടിയവളാണെന്നും എന്നും അങ്ങയുടെ ഹിതം കാംക്ഷിക്കുന്നവളാണെന്നും അങ്ങേക്ക് അറിയാമല്ലോ. വീരാ, അപകീർത്തിയെ ഭയക്കുന്ന അങ്ങ് ജനങ്ങൾക്കുവേണ്ടി എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു. അങ്ങയെക്കുറിച്ചുള്ള നിന്ദാവാക്കും ഉയർന്നുവന്ന അപവാദവും എന്നാലും നീക്കിക്കളയേണ്ടതാണ് — അങ്ങാണല്ലോ എന്റെ പരമഗതി. ധർമത്തിൽ ഏറെ നിഷ്ഠനായ രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറയണം.’ സീതയുടെ സന്ദേശത്തിൽ നിന്ദയില്ല, ആക്രോശമില്ല — സ്വന്തം ശുദ്ധിയുടെ സ്മരണയും രാമന്റെ അപവാദം നീക്കുന്നതിലുള്ള സഹകരണവും മാത്രം. ‘ത്വം ഹി മേ പരമാ ഗതിഃ’ (അങ്ങാണല്ലോ എന്റെ പരമഗതി) എന്ന വാക്ക് അവളുടെ ഇളകാത്ത നിഷ്ഠ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടും അവൾ രാമനെത്തന്നെ ശരണമായി കരുതുന്നു. രാമന്റെ ഭയത്തിന് അവൾ ‘അയശോഭീരുണാ’ (അപകീർത്തിയെ ഭയക്കുന്നവനാൽ) എന്ന് വ്യക്തമായി പേരു നൽകുന്നു — അതിൽ മൃദുവായ ഒരു ഉപാലംഭവുമുണ്ട്, എന്നാൽ കരുണയാണ് അധികം. ശ്വശ്രൂമാരെ നമസ്കരിക്കുന്നത് വീണ്ടും ‘ഭേദമില്ലാതെ’ — കൈകേയിയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ 11–14 ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ സീതയുടെ സന്ദേശം കൂടുതൽ വിസ്തൃതമാണ്. ‘യഥാജ്ഞം കുരു’ (ആജ്ഞപോലെ ചെയ്യുക) എന്ന വാക്കിലൂടെ സീത ലക്ഷ്മണന്റെ സങ്കോചം നീക്കുന്നു — നീ രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുക, എന്നെയോർത്തു ദുഃഖിക്കേണ്ട എന്ന്.

‘സഹോദരന്മാരോട് എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നുവോ അങ്ങനെതന്നെ എന്നും പൗരന്മാരോടും പെരുമാറുക; ഇതാണ് അങ്ങയുടെ പരമധർമം, അതിൽനിന്ന് അനുത്തമമായ കീർത്തിയും. രാജാവേ, പൗരജനങ്ങളിൽനിന്നു ധർമപൂർവം എന്തു നേടുന്നുവോ അതുതന്നെയാണ് അങ്ങയുടെ ശ്രേയസ്സ്. നരർഷഭാ, ഞാനാകട്ടെ എന്റെ ശരീരത്തെയോർത്തു ദുഃഖിക്കുന്നില്ല. രഘുനന്ദനാ, പൗരന്മാരുടെ അപവാദം ഉണ്ടാകാത്തവിധംതന്നെ പെരുമാറുക. ഭർത്താവാണല്ലോ സ്ത്രീയുടെ ദേവത, ഭർത്താവാണു ബന്ധു, ഭർത്താവാണു ഗുരു. അതിനാൽ പ്രാണൻ കൊടുത്തുപോലും ഭർത്താവിനു പ്രിയമായതു വിശേഷിച്ചും ചെയ്യണം. എന്റെ വാക്കായി രാമനോട് ഇങ്ങനെ പറയണം — ഇതാണ് എന്റെ സംഗ്രഹം. ഇന്ന് ഋതുകാലം കടന്ന ഗർഭിണിയായ എന്നെ നോക്കിക്കണ്ടിട്ടു പോകുക.’ സീത രാമനെ രാജധർമംതന്നെയാണ് ഉപദേശിക്കുന്നത് — പ്രജകളെ സഹോദരന്മാരെപ്പോലെ പാലിക്കുക എന്ന്. അവൾ സ്വന്തം ദുഃഖം കണക്കാക്കുന്നില്ല, രാമന്റെ കീർത്തി മാത്രം. ‘പതിർഹി ദേവതാ നാര്യാഃ’ എന്ന ശ്ലോകം ഭാരതീയപരമ്പരയിൽ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ സൂത്രംപോലെ പ്രസിദ്ധമാണ്. അവസാനവാക്കു കരുണമാണ് — ‘ഗർഭിണിയായ എന്നെ കണ്ടിട്ടു പോകുക’ — അവൾ രാമന്റെ സന്താനത്തെ വഹിക്കുന്നു എന്നതിനു ലക്ഷ്മണൻ സാക്ഷിയാകണം; മുന്നോട്ട് അപവാദം നീക്കുന്നതിൽ ഈ സാക്ഷ്യം ഉപയോഗപ്പെടും. ഇങ്ങനെ സീത പറയുന്നു; ദീനചിത്തനായ ലക്ഷ്മണൻ കേൾക്കുന്നു. ‘മമ സംഗ്രഹഃ’ — സന്ദേശത്തിന്റെ സാരം, ചുരുക്കം. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും പതിനെട്ടാം ശ്ലോകവും പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘അഹം തു നാനുശോചാമി സ്വശരീരം’ (ഞാനാകട്ടെ എന്റെ ശരീരത്തെയോർത്തു ദുഃഖിക്കുന്നില്ല) എന്ന വാക്കിലൂടെ സീതയുടെ ആത്മത്യാഗം പ്രകടമാകുന്നു.

സീത ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ ലക്ഷ്മണൻ ശിരസ്സുകൊണ്ടു ഭൂമിയെ വന്ദിച്ചു; ഒന്നും പറയാൻ അദ്ദേഹത്തിനു കഴിഞ്ഞില്ല. അവളെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, ഉറക്കെ കരഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ, ഒരു നിമിഷം ആലോചിച്ച് അദ്ദേഹം അവളോടു പറഞ്ഞു: ‘ശോഭനേ, അവിടുന്ന് എന്നോട് എന്താണു പറയുന്നത്? അനഘേ, മുമ്പ് അവിടുത്തെ രൂപം ഞാൻ കണ്ടിട്ടില്ല; അവിടുത്തെ പാദങ്ങൾ മാത്രമേ കണ്ടിട്ടുള്ളൂ. രാമനില്ലാതെ ഈ വനത്തിൽ അവിടുത്തെ ഞാൻ എങ്ങനെ കാണും?’ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് അദ്ഭുതകരമാണ് — അദ്ദേഹം സീതയുടെ മുഖംപോലും ഒരിക്കലും നോക്കിയിട്ടില്ല, പാദങ്ങൾ മാത്രം; അമ്മയെയെന്നപോലെ പൂജിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവളെ നമസ്കരിച്ച് അദ്ദേഹം വീണ്ടും തോണിയിൽ കയറി. വീണ്ടും തോണിയിൽ കയറി തോണിക്കാരനെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ശോകഭാരത്താൽ വലഞ്ഞ അദ്ദേഹം വടക്കേ കരയിലെത്തി, ദുഃഖത്താൽ മതിമറന്നവനെപ്പോലെ വേഗം രഥത്തിൽ കയറി. അക്കരെ നിൽക്കുന്ന, അനാഥയെപ്പോലെ ഉഴലുന്ന സീതയെ വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുനോക്കിക്കൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ പിന്നെ പുറപ്പെട്ടു. ‘മുഹുർമുഹുഃ പരാവൃത്യ’ (വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുനോക്കി) എന്ന പദത്താൽ, പോകുമ്പോഴും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് സീതയിൽത്തന്നെയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അകന്നുപോകുന്ന രഥത്തെയും ലക്ഷ്മണനെയും വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി ഉദ്വിഗ്നയായി നിൽക്കുന്ന സീതയെ ശോകം ആവേശിച്ചു. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. ദൃശ്യം ഇരുവശത്തുനിന്നുമാണ് — ഒരുവശത്ത് ലക്ഷ്മണൻ പിന്നോട്ടു നോക്കിക്കൊണ്ടു പോകുന്നു, മറുവശത്ത് സീത അകന്നുപോകുന്ന രഥത്തെ നോക്കുന്നു; നടുവിൽ ഗംഗ. 21–22 ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്.

ഒടുവിൽ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ സർഗം സമാപിക്കുന്നു: ‘ദുഃഖഭാരത്താൽ കുനിഞ്ഞ, യശസ്വിനിയും യശസ്സു ധരിക്കുന്നവളുമായ ആ സതി, നാഥനെ കാണാതെ, മയിലുകളുടെ കേകാരവം മുഴങ്ങുന്ന വനത്തിൽ ദുഃഖത്തിലാണ്ട് ഉറക്കെ കരഞ്ഞു.’ യശസ്സു ധരിച്ചിരുന്ന അവൾ ഇപ്പോൾ നാഥനില്ലാത്തവളാണ്; മയിലുകളുടെ കേകാരവം നിറഞ്ഞ വനത്തിൽ അവളുടെ കരച്ചിൽ ലയിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ ശബ്ദങ്ങളും അവളുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ സഹചാരികളെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. ‘ദുഃഖഭാരത്താൽ കുനിഞ്ഞവൾ’ എന്ന രൂപകം — ദുഃഖം കനത്ത ഭാരമാണ്, അവൾ അതിനാൽ കുനിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകമാണ് ഈ സർഗത്തിലെ കരുണരസത്തിന്റെ പാരമ്യബിന്ദു; ഇതിനുശേഷം വാല്മീകിയുടെ ആഗമനത്തോടെ സാന്ത്വനം ആരംഭിക്കുന്നു. ‘യശസ്വിനീ’ എന്ന് അച്ചടിയിൽ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘തപസ്വിനീ’ എന്നാണ്. ലക്ഷ്മണൻ പോയി, രഥം ദൂരെയായി, സീത ഗംഗാതീരത്ത് തനിച്ചു നിൽക്കുന്നു — ദൃശ്യത്തിന്റെ ശൂന്യത അവളുടെ ഹൃദയത്തിന്റെ ശൂന്യതയും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി ഒരു വാക്കും ചേർക്കുന്നില്ല; കരച്ചിലിന്റെ ശബ്ദത്തെ വനത്തിലെ കേകാരവത്തോടു ചേർക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു.

When she heard Lakṣmaṇa's cruel words, Janaka's daughter Vaidehī sank into the deepest despair and fell to the ground. For a moment she lay as if senseless, her eyes clouded with tears; then she spoke to Lakṣmaṇa in a piteous voice. "Surely, Lakṣmaṇa, the Creator made this body of mine only for sorrow, since today I seem to be sorrow itself in bodily form. What sin did I commit in some former life, whose wife did I part from him, that I, pure in my conduct and faithful, should be abandoned by the king?" She looked for the cause of her grief in a former birth, for she knew for certain that in this life she had done no wrong. "Once before I lived in a hermitage, following in Rāma's footsteps, and I accepted it gladly, Lakṣmaṇa, even with all its hardship. But how shall I live in a hermitage now, gentle one, left all alone? Whom shall I tell my sorrow to, sunk in sorrow as I am? And what shall I say to the sages, my lord? What wicked thing have I done, for what reason has the great-souled Rāghava cast me off? I would give up my life this very day in the waters of the Jāhnavī, Lakṣmaṇa, but then my husband's royal line would be lost." The earlier exile had been hard too, but then Rāma was with her; now she was alone and helpless. Her dread of the sages' question shows her shame and her care for her honour. And what held her back from taking her own life was not concern for herself but Rāma's line, which she carried in her womb. Even in this grief she thought of preserving her husband's dynasty; that is the height of a faithful wife's devotion.

"Do as you have been commanded, Lakṣmaṇa," she said, easing his reluctance: let him obey the king and not grieve on her account. "Leave me here to my sorrow and abide by the king's order. But hear what I have to say. Bow your head at the feet of all my mothers-in-law alike, with joined palms, and wish the king well from me. Bowing low, Lakṣmaṇa, say this to all of them. And to the king, who is devoted to dharma, say this: 'You know, Rāghava, that Sītā is truly pure, that she is devoted to you with the utmost devotion and always seeks your good. It was fear of dishonour among the people that made you abandon me, hero. Whatever reproach, whatever slander has arisen against you, I too must help to remove it, for you are my highest refuge.'" In her message there was no blame and no outcry, only a reminder of her own purity and her willingness to help in clearing Rāma's name. "You are my highest refuge" proclaims her unshakable faith: even cast off, she counted Rāma alone her shelter. She gave his motive its plain name, fear of dishonour, and there is a gentle reproach in it, but her compassion outweighs it. Once again she honoured all her mothers-in-law alike, Kaikeyī included.

"Say this to the king as well," she went on. "'Treat the citizens always as you treat your brothers. That is your highest duty, and from it comes unsurpassed fame. Whatever merit one gains by righteous conduct towards the citizens, O king, may it be yours. As for me, bull among men, I do not grieve for my own body. Act, Raghunandana, so that there is no slander among the citizens.' For to a woman her husband is her god, her husband is her kinsman, her husband is her teacher, and so, even at the cost of her life, she must above all do what is dear to her husband. Tell Rāma this from me; this is the whole of my message. And look at me today before you go: my season has passed, and I am carrying a child." Sītā counselled Rāma in nothing but a king's duty, to cherish his subjects as brothers; she took no account of her own sorrow, only of his fame, and in saying she did not grieve for her body she offered herself up. The verse "to a woman her husband is her god" became, in Indian tradition, almost a maxim of wifely devotion. Her last request is heartbreaking: she asked Lakṣmaṇa to see for himself that she was with child, so that he could bear witness that she carried Rāma's offspring, testimony that would matter when the slander came to be answered.

As Sītā spoke, Lakṣmaṇa, sick at heart, bowed his head to the ground and could not say a word. Weeping aloud, he walked round her in reverence, and after a moment's thought he said, "What are you asking of me, fair lady? I have never before looked upon your form, sinless one; I have only ever seen your feet. How can I look at you now, here in the forest, without Rāma?" His words are remarkable: he had never looked even at her face, only at her feet, revering her as a mother. With that he bowed to her and went back to the boat. He boarded it again and urged the boatman on, and when he reached the northern bank, weighed down with grief and almost stupefied by sorrow, he quickly climbed into the chariot. He turned back again and again to look at Sītā, who writhed on the far bank like one without a protector, and then Lakṣmaṇa drove away; even as he went, his mind stayed with her. Sītā, stricken, watched the chariot in the distance, and Lakṣmaṇa, again and again, and grief overwhelmed her. The scene is seen from both sides: on one bank Lakṣmaṇa going away and looking back, on the other Sītā watching the chariot recede, and between them the Gaṅgā.

The sarga closes with a verse in a longer metre. Bowed down by the weight of her sorrow, the glorious, faithful lady, the bearer of renown, saw no protector anywhere, and lost in grief she wept aloud in that forest ringing with the cries of peacocks. She who bore such fame was now without a lord, and her weeping mingled with the peacocks' calls, as though the very sounds of nature kept her company in her grief. Sorrow is a heavy load, and under it she was bent. Lakṣmaṇa was gone, the chariot was far away, and Sītā stood alone on the bank of the Gaṅgā; the emptiness of the scene mirrors the emptiness of her heart. The poet adds no comment, only letting her cries blend with the calls of the forest. This verse is the climax of the sarga's pathos; from here, with the coming of Vālmīki, consolation begins.