अथ राघवानुजः लक्ष्मणः पूर्वं मैथिलीम् आरोप्य सुविस्तीर्णां समायुक्तां नैषादीं नावम् आरुरोह। सः सुमन्त्रं सरथं ‘स्थीयताम्’ इति उक्त्वा, शोकसंतप्तः नाविकं ‘प्रयाहि’ इति उवाच। सुमन्त्रः परतीरं न आगच्छति — परित्यागस्य साक्षी लक्ष्मणः एव भविष्यति। ततः भागीरथ्याः तीरम् उपागम्य लक्ष्मणः प्राञ्जलिः बाष्पसंवृतः मैथिलीं वाक्यम् उवाच — ‘वैदेहि, मम हृदि महत् शल्यं गतम्, यस्मात् धीमता आर्येण अस्मिन् निमित्ते अहं लोकस्य वचनीयः कृतः। अद्य मम मरणं श्रेयः, यत् वा मृत्योः परं भवेत्; न तु अस्मिन् ईदृशे लोकनिन्दिते कार्ये अहं नियोज्यः आसम्। शोभने, प्रसीद; मम पापं कर्तुं न अर्हसि।’ इति उक्त्वा अञ्जलिकृतः लक्ष्मणः भूमौ निपपात। लक्ष्मणस्य दुःखं गभीरम् — सः आज्ञां पालयति, किन्तु तां कर्म लोकनिन्दितं मन्यते; तस्य हृदयं राघवस्य आज्ञायाः धर्मस्य च मध्ये विदीर्णम्। ‘न मे पापं कर्तुम् अर्हसि’ इति वचनेन सः सीतायाः क्षमां याचते — तस्याः शापः वा दुःखं वा तस्य पापं स्यात् इति भयम्। ‘हृद्गतं शल्यम्’ इति रूपकं — बाणः इव हृदये निखातं दुःखम्। नैषादी नौः निषादानां नौका; वनवासारम्भे अपि निषादराजः गुहः रामम् अतारयत्। लक्ष्मणः पूर्वम् एव सुमन्त्रं निवर्तयति, येन परित्यागस्य क्षणे केवलं द्वौ एव भवेताम्। प्रणम्य भूमौ पतनं तस्य दैन्यस्य, सीतां प्रति च पूज्यभावस्य लक्षणम्।

रुदन्तं प्राञ्जलिम् आत्मनः मृत्युं काङ्क्षन्तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा भृशसंविग्ना मैथिली वाक्यम् अब्रवीत् — ‘लक्ष्मण, किम् इदं नावगच्छामि; तत्त्वेन ब्रूहि। त्वां स्वस्थं न पश्यामि; महीपतेः क्षेमम् अपि? यत् त्वं संतापम् आगतः, तत् मम संनिधौ ब्रूयाः — नरेन्द्रेण शापितः असि, अहं त्वाम् आज्ञापयामि।’ सीता आज्ञापयति — सा राजमहिषी, लक्ष्मणः तस्याः आज्ञां न लङ्घयेत्; ‘नरेन्द्रेण शापितः असि’ इति वचनेन सा रामस्य शपथम् अपि तस्मै स्मारयति। तस्याः प्रथमा चिन्ता पुनः रामस्य क्षेमम् एव। वैदेह्या एवं चोद्यमानः दीनचेतनः लक्ष्मणः अवाङ्मुखः बाष्पगलः एतत् वाक्यम् उवाच। ‘बाष्पगलः’ इति पदं — कण्ठः अश्रुभिः रुद्धः, वाणी गद्गदा। सीतायाः प्रश्ने आशङ्का — पूर्वसर्गे दृष्टानि अशुभनिमित्तानि अधुना सत्यानि इव भासन्ते। ‘अहम् आज्ञापयामि ते’ इति वचने सीतायाः राजोचितं गौरवं दृश्यते; सा भीता अपि दृढा। लक्ष्मणस्य अवाङ्मुखता — सः सीतायाः नेत्रे द्रष्टुं न शक्नोति।

‘जनकात्मजे, परिषदः मध्ये पुरे जनपदे च त्वत्कृते सुदारुणम् अपवादं श्रुत्वा रामः संतप्तहृदयः मां निवेद्य गृहं गतः। देवि, यानि वचनीयानि राज्ञा अमर्षात् हृदि न्यस्तानि पृष्ठतः कृतानि च, तानि मया तव अग्रतः वक्तुं न शक्यानि। सा त्वं मम संनिधौ निर्दोषा अपि नृपतिना पौरापवादभीतेन त्यक्ता; देवि, अन्यथा न ग्राह्यम्। आश्रमान्तेषु मया त्वं त्यक्तव्या भविष्यसि — राज्ञः शासनम् आदाय, तथैव तव दौर्हृदम् अपि।’ लक्ष्मणः अपवादस्य विवरणं न ददाति — ‘तानि वचनीयानि वक्तुं न शक्यानि’ इति; तस्य मर्यादा सीतायाः अपमानं न सहते। सः ‘निर्दोषा मम संनिधौ’ इति स्वयं साक्ष्यं ददाति — अहं जानामि त्वं निर्दोषा इति। ‘मा अन्यथा ग्राह्यम्’ इति वचनेन सः सीतां बोधयति यत् रामस्य प्रेम्णः अभावात् न, अपि तु लोकभयात् एव परित्यागः। ‘दौर्हृदम्’ इति पदेन तपोवनदर्शनस्य अभिलाषः स्मार्यते — तस्याः इच्छा अपि पूर्यते इति कटुः सान्त्वना। द्वादशस्य प्रथमं अर्धं वुल्गेटमात्रम् — ‘रामः संतप्तहृदयः मां निवेद्य गृहं गतः’। ‘अमर्षात्’ इति मुद्रणे, समीक्षितपाठे तु ‘अमर्षः पृष्ठतः कृतः’।

‘शुभे, तत् एतत् जाह्नवीतीरे ब्रह्मर्षीणां तपोवनं पुण्यं रमणीयं च; विषादं मा कृथाः। मम पितुः राज्ञः दशरथस्य परमकः सखा सुमहायशाः विप्रः वाल्मीकिः मुनिपुङ्गवः अत्र वसति। जनकात्मजे, अस्य महात्मनः पादच्छायाम् उपागम्य सुखम् उपवासपरा एकाग्रा वस। देवि, पतिव्रतात्वम् आस्थाय रामं सदा हृदि कृत्वा तथा कृत्वा तव परमं श्रेयः भविष्यति।’ लक्ष्मणस्य अन्तिमं वचनं सान्त्वनायुक्तम् — सीता निराश्रया न; दशरथस्य मित्रस्य वाल्मीकेः आश्रमे सा पितृगृहे इव सुरक्षिता भविष्यति। ‘रामं कृत्वा सदा हृदि’ इति उपदेशः — बाह्यः वियोगः, किन्तु आन्तरः संयोगः नित्यः। वाल्मीकेः नाम अत्र प्रथमं कथायां प्रविशति — यः स्वयम् अस्य काव्यस्य कर्ता। अग्रे सः एव सीतायाः पुत्रौ लवकुशौ पालयिष्यति, तयोः रामायणं च गायनाय शिक्षयिष्यति। सप्तदशः श्लोकः षट्पादः। ‘पादच्छाया’ इति पदेन गुरोः आश्रयस्य शीतलता शान्तिः च सूचिता। ‘उपवासपरा’ इति व्रतचर्या — परित्यक्ता पत्नी अपि पतिव्रतायाः धर्मं पालयेत् इति उपदेशः।

అప్పుడు రాఘవుని తమ్ముడు లక్ష్మణుడు ముందుగా మైథిలిని ఎక్కించి, ఎంతో విశాలమైన, అన్ని ఏర్పాట్లూ గల నిషాదుల పడవను తాను ఎక్కాడు. అతడు సుమంత్రుని రథంతో సహా ‘ఇక్కడే ఉండు’ అని చెప్పి, శోకంతో కాలిపోతూ పడవవానితో ‘పోనివ్వు’ అన్నాడు. సుమంత్రుడు అవతలి ఒడ్డుకు రావడం లేదు — పరిత్యాగానికి సాక్షి లక్ష్మణుడొక్కడే అవుతాడు. ఆ తరువాత భాగీరథి ఒడ్డుకు చేరి లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి, కన్నీళ్ళతో నిండి మైథిలితో ఇలా అన్నాడు — ‘వైదేహీ, నా హృదయంలో గొప్ప ముల్లు గుచ్చుకొంది; ఎందుకంటే ధీమంతుడైన ఆర్యుడు ఈ పని కోసం నన్ను లోకానికి నిందాపాత్రుని చేశాడు. ఈ రోజు నాకు మరణమే శ్రేయస్కరం, లేదా మృత్యువు కంటె మరేదైనా ఉంటే అదే; అంతే గాని ఇలాంటి లోకనిందితమైన పనిలో నన్ను నియమించకుండా ఉండవలసింది. శోభనాంగీ, ప్రసన్నురాలివి కా; నాకు పాపం అంటగట్టకు.’ అని చెప్పి చేతులు జోడించిన లక్ష్మణుడు నేలపై పడిపోయాడు. లక్ష్మణుని దుఃఖం గంభీరమైనది — అతడు ఆజ్ఞను పాటిస్తున్నాడు, కాని ఆ పని లోకనిందితమని భావిస్తున్నాడు; అతని హృదయం రాఘవుని ఆజ్ఞకూ ధర్మానికీ మధ్య చీలిపోయింది. ‘న మే పాపం కర్తుమర్హసి’ అనే మాటతో అతడు సీత క్షమను యాచిస్తున్నాడు — ఆమె శాపం గానీ దుఃఖం గానీ తనకు పాపమవుతుందని భయం. ‘హృద్గతం శల్యం’ అనే రూపకం — బాణంలా హృదయంలో గుచ్చుకొన్న దుఃఖం. నైషాదీ నౌక అంటే నిషాదుల పడవ; వనవాస ప్రారంభంలో కూడా నిషాదరాజు గుహుడు రాముని దాటించాడు. లక్ష్మణుడు ముందే సుమంత్రుని వెనక్కి పంపుతున్నాడు; దానివల్ల పరిత్యాగ క్షణంలో ఇద్దరే ఉంటారు. నమస్కరించి నేలపై పడడం అతని దైన్యానికీ, సీతపై పూజ్యభావానికీ లక్షణం.

ఏడుస్తూ, చేతులు జోడించి, తనకు మరణాన్ని కోరుకొంటున్న లక్ష్మణుని చూసి తీవ్రంగా కలవరపడిన మైథిలి ఇలా అన్నది — ‘లక్ష్మణా, ఇది ఏమిటో నాకు అర్థం కావడం లేదు; ఉన్నది ఉన్నట్లు చెప్పు. నిన్ను స్వస్థంగా చూడడం లేదు; మహారాజు క్షేమమే కదా? నీకు ఏ కారణంగా సంతాపం కలిగిందో అది నా సన్నిధిలో చెప్పు — రాజు మీద నీకు ఒట్టు, నేను నిన్ను ఆజ్ఞాపిస్తున్నాను.’ సీత ఆజ్ఞాపిస్తోంది — ఆమె రాజమహిషి, లక్ష్మణుడు ఆమె ఆజ్ఞను మీరకూడదు; ‘నరేంద్రేణ శాపితోఽసి’ అనే మాటతో ఆమె రాముని ఒట్టును కూడా అతనికి గుర్తుచేస్తోంది. ఆమె మొదటి చింత మళ్ళీ రాముని క్షేమమే. వైదేహి ఇలా ప్రేరేపించగా దీనచిత్తుడైన లక్ష్మణుడు తలవంచుకొని, కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయి, ఈ మాట అన్నాడు. ‘బాష్పగలః’ అనే పదం — గొంతు కన్నీళ్ళతో పూడుకుపోయింది, మాట గద్గదమైంది. సీత ప్రశ్నలో ఆశంక ఉంది — గత సర్గలో చూసిన అశుభశకునాలు ఇప్పుడు నిజమవుతున్నట్లు కనిపిస్తున్నాయి. ‘అహమ్ ఆజ్ఞాపయామి తే’ అనే మాటలో సీత రాజోచితమైన గౌరవం కనిపిస్తుంది; భయపడినా ఆమె దృఢంగా ఉంది. లక్ష్మణుడు తలవంచుకొని ఉన్నాడు — సీత కళ్ళలోకి చూడలేకపోతున్నాడు.

‘జనకాత్మజా, సభ మధ్యలో, నగరంలో, జనపదంలో నిన్ను గురించిన అతి దారుణమైన అపవాదాన్ని విని, రాముడు సంతప్తహృదయుడై నాకు చెప్పి ఇంటిలోకి వెళ్ళిపోయాడు. దేవీ, రాజు అసహనంతో హృదయంలో ఉంచుకొని పక్కన పెట్టిన ఆ నిందావచనాలను నేను నీ ఎదుట చెప్పలేను. అలాంటి నీవు, నా సన్నిధిలో నిర్దోషివైనప్పటికీ, పౌరుల అపవాదానికి భయపడిన రాజు చేత విడువబడ్డావు; దేవీ, దీనిని మరోలా అర్థం చేసుకోకు. ఆశ్రమాల సమీపంలో నేను నిన్ను విడిచిపెట్టవలసి ఉంది — రాజు శాసనాన్ని శిరసావహించి, అలాగే నీ దోహదాన్ని (కోరికను) కూడా తీర్చి.’ లక్ష్మణుడు అపవాదపు వివరాలు చెప్పడం లేదు — ‘ఆ నిందావచనాలను చెప్పలేను’ అంటున్నాడు; అతని మర్యాద సీత అవమానాన్ని సహించదు. ‘నా సన్నిధిలో నిర్దోషివి’ అని అతడు స్వయంగా సాక్ష్యం ఇస్తున్నాడు — నీవు నిర్దోషివని నాకు తెలుసు అని. ‘మరోలా అర్థం చేసుకోకు’ అనే మాటతో అతడు సీతకు తెలియజేస్తున్నాడు — రాముని ప్రేమ లేకపోవడం వల్ల కాదు, లోకభయం వల్లనే పరిత్యాగం అని. ‘దౌర్హృదం’ అనే పదంతో తపోవనదర్శన అభిలాష గుర్తుచేయబడుతుంది — ఆమె కోరిక కూడా తీరుతోందనే కటువైన సాంత్వన. పన్నెండవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది — ‘రాముడు సంతప్తహృదయుడై నాకు చెప్పి ఇంటిలోకి వెళ్ళిపోయాడు’. ‘అమర్షాత్’ అని ముద్రిత ప్రతిలో, సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘అమర్షః పృష్ఠతః కృతః’ (అసహనాన్ని పక్కన పెట్టి) అని ఉంది.

‘శుభాంగీ, జాహ్నవీతీరంలో ఉన్న ఈ బ్రహ్మర్షుల తపోవనం పుణ్యమైనది, రమణీయమైనది; విషాదపడకు. నా తండ్రి రాజు దశరథునికి పరమమిత్రుడు, మహాయశస్వి, బ్రాహ్మణుడు, మునిశ్రేష్ఠుడు అయిన వాల్మీకి ఇక్కడ నివసిస్తున్నాడు. జనకాత్మజా, ఈ మహాత్ముని పాదాల నీడను ఆశ్రయించి, ఉపవాసవ్రతంలో నిష్ఠతో, ఏకాగ్రచిత్తంతో సుఖంగా నివసించు. దేవీ, పాతివ్రత్యాన్ని ఆశ్రయించి, రాముని ఎల్లప్పుడూ హృదయంలో నిలుపుకొని, అలా చేస్తే నీకు పరమశ్రేయస్సు కలుగుతుంది.’ లక్ష్మణుని చివరి మాట సాంత్వనతో కూడినది — సీత నిరాశ్రయ కాదు; దశరథుని మిత్రుడైన వాల్మీకి ఆశ్రమంలో ఆమె పుట్టింట్లో ఉన్నట్లు సురక్షితంగా ఉంటుంది. ‘రాముని ఎల్లప్పుడూ హృదయంలో నిలుపుకొని’ అనే ఉపదేశం — బయటి వియోగం, కాని లోపలి సంయోగం నిత్యం. వాల్మీకి పేరు కథలో ఇక్కడే మొదటిసారి ప్రవేశిస్తుంది — స్వయంగా ఈ కావ్యానికి కర్త అయినవాడు. ముందు అతడే సీత కుమారులు లవకుశులను పోషిస్తాడు, వారికి రామాయణాన్ని గానం చేయడం నేర్పుతాడు. పదిహేడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ‘పాదచ్ఛాయ’ అనే పదంతో గురువు ఆశ్రయపు చల్లదనమూ శాంతీ సూచించబడ్డాయి. ‘ఉపవాసపరా’ అనేది వ్రతాచరణ — విడువబడిన పత్ని కూడా పతివ్రతాధర్మాన్ని పాటించాలని ఉపదేశం.

பிறகு ராகவனின் தம்பி லக்ஷ்மணன் முதலில் மைதிலியை ஏற்றி, மிக அகன்றதும் நன்கு ஆயத்தம் செய்யப்பட்டதுமான நிஷாதர்களின் படகில் ஏறினான். அவன் தேரோடு இருந்த சுமந்திரனிடம் ‘இங்கேயே இருங்கள்’ என்று சொல்லிவிட்டு, சோகத்தால் வெந்தவனாகப் படகோட்டியிடம் ‘செலுத்து’ என்றான். சுமந்திரன் அக்கரைக்கு வரவில்லை — துறப்புக்குச் சாட்சி லக்ஷ்மணன் மட்டுமே. பிறகு பாகீரதியின் கரையை அடைந்து லக்ஷ்மணன் கைகூப்பி, கண்ணீரால் மூடப்பட்டவனாக மைதிலியிடம் சொன்னான் — ‘வைதேகி, அறிவுடைய அண்ணன் இந்தக் காரியத்தில் என்னை உலகின் பழிப்புக்கு உரியவனாக்கியதால் என் இதயத்தில் ஒரு பெரும் முள் தைத்துள்ளது. இன்று எனக்கு மரணமே மேல், அல்லது மரணத்தினும் கொடியது ஏதேனும் இருந்தால் அதுவே மேல்; உலகம் பழிக்கும் இத்தகைய காரியத்தில் நான் நியமிக்கப்பட்டிருக்கக் கூடாது. அழகியவளே, அருள்புரியுங்கள்; என்மீது பாவம் சுமத்தலாகாது.’ என்று சொல்லிக் கைகூப்பிய லக்ஷ்மணன் தரையில் விழுந்தான். லக்ஷ்மணனின் துயரம் ஆழமானது — அவன் ஆணையை நிறைவேற்றுகிறான்; ஆனால் அந்தச் செயலை உலகம் பழிப்பதாகக் கருதுகிறான்; அவனுடைய இதயம் ராகவனின் ஆணைக்கும் அறத்துக்கும் இடையே பிளவுபட்டுள்ளது. ‘ந மே பாபம் கர்தும் அர்ஹஸி’ (என்மீது பாவம் சுமத்தலாகாது) என்ற சொல்லால் அவன் சீதையிடம் மன்னிப்பு வேண்டுகிறான் — அவளுடைய சாபமோ துயரமோ தனக்குப் பாவமாகிவிடுமோ என்ற அச்சம். ‘ஹ்ருத்கதம் ஶல்யம்’ (இதயத்தில் தைத்த முள்) என்ற உருவகம் — அம்புபோல இதயத்தில் புதைந்த துயரம். நைஷாதீ நௌ என்பது நிஷாதர்களின் படகு; வனவாசத் தொடக்கத்திலும் நிஷாத அரசன் குகன் ராமனைக் கடக்கச் செய்தான். லக்ஷ்மணன் முன்பே சுமந்திரனைத் திருப்பிவிடுகிறான்; அதனால் துறக்கும் கணத்தில் அவ்விருவர் மட்டுமே இருப்பார்கள். வணங்கித் தரையில் விழுவது அவனுடைய இயலாமையின் அடையாளம், சீதையிடம் கொண்ட வழிபாட்டு உணர்வின் அடையாளமும்.

அழுதுகொண்டு, கைகூப்பி, தனக்கு மரணத்தை விரும்பும் லக்ஷ்மணனைக் கண்டு மிகவும் கலங்கிய மைதிலி சொன்னாள் — ‘லக்ஷ்மணா, இது என்ன என்று எனக்குப் புரியவில்லை; உண்மையைச் சொல். உன்னை நலமாகக் காணவில்லை; அரசருக்கு நலம்தானா? நீ எதனால் துயரம் அடைந்தாயோ அதை என் முன்னிலையில் சொல் — அரசர்மீது உனக்கு ஆணை; நான் உனக்குக் கட்டளையிடுகிறேன்.’ சீதை கட்டளையிடுகிறாள் — அவள் அரசி; லக்ஷ்மணன் அவளுடைய கட்டளையை மீறக் கூடாது; ‘அரசர்மீது உனக்கு ஆணை’ என்ற சொல்லால் அவள் ராமனின் ஆணையையும் அவனுக்கு நினைவூட்டுகிறாள். அவளுடைய முதல் கவலை மீண்டும் ராமனின் நலமே. வைதேகியால் இவ்வாறு தூண்டப்பட்ட, துயருற்ற மனமுடைய லக்ஷ்மணன் தலைகுனிந்து, கண்ணீரால் அடைத்த தொண்டையோடு இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான். ‘பாஷ்பகல:’ என்ற சொல் — கண்ணீரால் தொண்டை அடைபட்டது, குரல் தழுதழுத்தது. சீதையின் கேள்வியில் அச்சம் — முந்தைய சர்க்கத்தில் கண்ட அமங்கல நிமித்தங்கள் இப்போது உண்மையானவைபோலத் தோன்றுகின்றன. ‘அஹம் ஆஜ்ஞாபயாமி தே’ (நான் உனக்குக் கட்டளையிடுகிறேன்) என்ற சொல்லில் சீதையின் அரசிக்குரிய பெருமிதம் தெரிகிறது; அவள் அஞ்சினாலும் உறுதியாக இருக்கிறாள். லக்ஷ்மணனின் தலைகுனிவு — அவனால் சீதையின் கண்களைப் பார்க்க முடியவில்லை.

‘ஜனகன் மகளே, அவையின் நடுவிலும் நகரிலும் நாட்டிலும் உங்களைப் பற்றிய மிகக் கொடிய பழிச்சொல்லைக் கேட்டு, ராமர் வெந்த இதயத்தோடு எனக்குத் தெரிவித்துவிட்டு இல்லத்துக்குச் சென்றார். தேவி, அரசர் சினத்தால் தம் இதயத்தில் வைத்துக்கொண்டு பின்னே தள்ளிவைத்த அந்தப் பழிச்சொற்களை உங்கள் முன் என்னால் சொல்ல முடியாது. அத்தகைய நீங்கள், என் முன்னிலையில் குற்றமற்றவராக இருந்தும், நகரமக்களின் பழிச்சொல்லுக்கு அஞ்சிய அரசரால் துறக்கப்பட்டீர்கள்; தேவி, இதை வேறுவிதமாக எடுத்துக்கொள்ள வேண்டாம். ஆசிரமங்களின் அருகில் நான் உங்களை விட்டுவிட வேண்டும் — அரசரின் ஆணையை ஏற்றும், அவ்வாறே உங்கள் மசக்கை ஆசையை நிறைவேற்றியும்.’ லக்ஷ்மணன் பழிச்சொல்லின் விவரங்களைச் சொல்வதில்லை — ‘அந்தப் பழிச்சொற்களைச் சொல்ல முடியாது’ என்கிறான்; அவனுடைய கண்ணியம் சீதையின் அவமானத்தைப் பொறுப்பதில்லை. ‘என் முன்னிலையில் குற்றமற்றவர்’ என்று அவனே சான்று தருகிறான் — நீங்கள் குற்றமற்றவர் என்று நான் அறிவேன் என்று. ‘மா அந்யதா க்ராஹ்யம்’ (வேறுவிதமாக எடுத்துக்கொள்ள வேண்டாம்) என்ற சொல்லால், ராமனின் அன்பு இல்லாததால் அல்ல, உலகத்துக்கு அஞ்சியே துறப்பு என்று அவன் சீதைக்கு உணர்த்துகிறான். ‘தௌர்ஹ்ருதம்’ (மசக்கை ஆசை) என்ற சொல்லால் தவவனங்களைக் காணும் ஆசை நினைவுகூரப்படுகிறது — அவளுடைய விருப்பமும் நிறைவேறுகிறது என்ற கசப்பான ஆறுதல். பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தின் முதல் பாதி — ‘ராமர் வெந்த இதயத்தோடு எனக்குத் தெரிவித்துவிட்டு இல்லத்துக்குச் சென்றார்’ — வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது. ‘அமர்ஷாத்’ (சினத்தால்) என்பது அச்சுப் பதிப்பில்; திறனாய்வுப் பதிப்பின் பாடத்திலோ ‘அமர்ஷ: ப்ருஷ்டத: க்ருத:’ (சினம் பின்னே தள்ளிவைக்கப்பட்டது) என்று உள்ளது.

‘மங்களமானவளே, ஜாஹ்னவிக் கரையில் உள்ள இந்த பிரம்மரிஷிகளின் தவவனம் புனிதமானதும் எழில்மிக்கதும்; வருந்தாதீர்கள். என் தந்தையான அரசர் தசரதரின் உயிர்த்தோழரும், மிகுந்த புகழ் படைத்த அந்தணருமான முனிவர்களில் சிறந்த வால்மீகி இங்கே வாழ்கிறார். ஜனகன் மகளே, இந்த மகாத்மாவின் திருவடி நிழலை அடைந்து, நோன்பில் ஈடுபட்டவராக, மனம் ஒருமுகப்பட்டவராக இனிதே வாழுங்கள். தேவி, கற்புநெறியைப் பற்றிக்கொண்டு, ராமரை எப்போதும் இதயத்தில் வைத்து அவ்வாறு வாழ்ந்தால் உங்களுக்கு மேலான நன்மை உண்டாகும்.’ லக்ஷ்மணனின் கடைசிச் சொல் ஆறுதல் நிறைந்தது — சீதை புகலற்றவள் அல்லள்; தசரதரின் நண்பரான வால்மீகியின் ஆசிரமத்தில் அவள் தந்தையின் இல்லத்தில்போலப் பாதுகாப்பாக இருப்பாள். ‘ராமரை எப்போதும் இதயத்தில் வைத்து’ என்ற அறிவுரை — வெளியே பிரிவு, ஆனால் உள்ளே என்றும் இணைவு. வால்மீகியின் பெயர் இங்கே முதன்முறையாகக் கதையில் நுழைகிறது — அவரே இந்தக் காவியத்தின் ஆசிரியர். பின்னர் அவரே சீதையின் மைந்தர்களான லவ குசர்களை வளர்ப்பார்; அவர்களுக்கு ராமாயணத்தைப் பாடவும் கற்பிப்பார். பதினேழாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது. ‘பாதச்சாயா’ (திருவடி நிழல்) என்ற சொல்லால் குருவின் அடைக்கலத்தின் குளிர்ச்சியும் அமைதியும் சுட்டப்படுகின்றன. ‘உபவாஸபரா’ (நோன்பில் ஈடுபட்டவள்) என்பது விரத ஒழுக்கம் — துறக்கப்பட்ட மனைவியும் கற்புடையவளின் அறத்தைக் கடைப்பிடிக்க வேண்டும் என்ற அறிவுரை.

ಅನಂತರ ರಾಘವನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಏರಿಸಿ, ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ್ದ ಬಹಳ ವಿಶಾಲವಾದ ನಿಷಾದರ ದೋಣಿಯನ್ನು ಏರಿದನು. ಅವನು ರಥದೊಡನಿದ್ದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ‘ಇಲ್ಲೇ ಇರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಅಂಬಿಗನಿಗೆ ‘ನಡೆ’ ಎಂದನು. ಸುಮಂತ್ರನು ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ — ಪರಿತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಬ್ಬನೇ ಆಗುವನು. ಅನಂತರ ಭಾಗೀರಥಿಯ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದು, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿ, ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿ, ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಶಲ್ಯವು ನೆಟ್ಟಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಧೀಮಂತನಾದ ಆರ್ಯನು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಲೋಕನಿಂದೆಗೆ ಪಾತ್ರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಇಂದು ನನಗೆ ಮರಣವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ, ಅಥವಾ ಮೃತ್ಯುವಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ಯಾವುದಾದರೂ ಇದ್ದರೆ ಅದು; ಲೋಕನಿಂದಿತವಾದ ಇಂಥ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಯೋಜಿತನಾಗಬಾರದಿತ್ತು. ಶೋಭನೆಯೇ, ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು; ನನಗೆ ಪಾಪವನ್ನುಂಟುಮಾಡಬಾರದು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದುಃಖ ಆಳವಾದುದು — ಅವನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಲೋಕನಿಂದಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಹೃದಯ ರಾಘವನ ಆಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳ ನಡುವೆ ಸೀಳಿಹೋಗಿದೆ. ‘ನ ಮೇ ಪಾಪಂ ಕರ್ತುಮ್ ಅರ್ಹಸಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳ ಶಾಪವಾಗಲಿ ದುಃಖವಾಗಲಿ ತನಗೆ ಪಾಪವಾಗಬಹುದೆಂಬ ಭಯ. ‘ಹೃದ್ಗತಂ ಶಲ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ರೂಪಕ — ಬಾಣದಂತೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟ ದುಃಖ. ನೈಷಾದೀ ನೌಕೆ ಎಂದರೆ ನಿಷಾದರ ದೋಣಿ; ವನವಾಸದ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹನು ರಾಮನನ್ನು ದಾಟಿಸಿದ್ದನು. ಪರಿತ್ಯಾಗದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೇ ಇರಲೆಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲೇ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಹಿಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವುದು ಅವನ ದೈನ್ಯದ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಪೂಜ್ಯಭಾವದ ಲಕ್ಷಣ.

ಅಳುತ್ತ, ಕೈಮುಗಿದು, ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾದ ಮೈಥಿಲಿಯು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಇದೇನೆಂದು ನನಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ; ನಿಜವನ್ನು ಹೇಳು. ನೀನು ಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ರಾಜನಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದೆಯಷ್ಟೆ? ನೀನು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಂತಾಪಕ್ಕೊಳಗಾಗಿರುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಹೇಳು — ನಿನಗೆ ರಾಜನ ಆಣೆ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಸೀತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳು ರಾಜಮಹಿಷಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವಳ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಬಾರದು; ‘ನರೇಂದ್ರೇಣ ಶಾಪಿತೋಽಸಿ’ (ನಿನಗೆ ರಾಜನ ಆಣೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ಆಣೆಯನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಮೊದಲ ಚಿಂತೆ ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಕ್ಷೇಮವೇ. ವೈದೇಹಿಯು ಹೀಗೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಲು ದೀನಚಿತ್ತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದವನಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಬಾಷ್ಪಗಲಃ’ ಎಂಬ ಪದ — ಗಂಟಲು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹೋಗಿದೆ, ಮಾತು ಗದ್ಗದವಾಗಿದೆ. ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಆಶಂಕೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಅಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು ಈಗ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಅಹಮ್ ಆಜ್ಞಾಪಯಾಮಿ ತೇ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ರಾಜೋಚಿತ ಗೌರವ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ದೃಢಳು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿರುವುದು — ಅವನು ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ನೋಡಲಾರನು.

‘ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯೇ, ಸಭೆಯ ನಡುವೆ, ಪುರದಲ್ಲೂ ಜನಪದದಲ್ಲೂ ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾದ ಅಪವಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸಂತಪ್ತಹೃದಯನಾದ ರಾಮನು ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು. ದೇವಿ, ರಾಜನು ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅನಂತರ ಬದಿಗೊತ್ತಿದ ಆ ನಿಂದಾವಚನಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾರೆ. ನಿರ್ದೋಷಳಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ನನ್ನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಪುರಜನರ ಅಪವಾದಕ್ಕೆ ಹೆದರಿದ ರಾಜನಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾಗಿರುವೆ; ದೇವಿ, ಇದನ್ನು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬೇಡ. ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ದೋಹದವನ್ನೂ (ಗರ್ಭಿಣಿಯ ಬಯಕೆಯನ್ನೂ) ನೆಪವಾಗಿಸಿ, ಆಶ್ರಮಗಳ ಬಳಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಬೇಕಾಗಿದೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಪವಾದದ ವಿವರವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಆ ನಿಂದಾವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾರೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮರ್ಯಾದೆ ಸೀತೆಯ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸದು. ‘ನಿರ್ದೋಷಾ ಮಮ ಸಂನಿಧೌ’ ಎಂದು ಅವನು ಸ್ವತಃ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ನಿರ್ದೋಷಳೆಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು. ‘ಮಾ ಅನ್ಯಥಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಗೆ ತಿಳಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಮನ ಪ್ರೇಮದ ಅಭಾವದಿಂದಲ್ಲ, ಲೋಕಭಯದಿಂದಲೇ ಪರಿತ್ಯಾಗ. ‘ದೌರ್ಹೃದಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಪೋವನದರ್ಶನದ ಅಭಿಲಾಷೆ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಅವಳ ಬಯಕೆಯೂ ನೆರವೇರುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಕಹಿಯಾದ ಸಾಂತ್ವನ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ‘ರಾಮನು ಸಂತಪ್ತಹೃದಯನಾಗಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು’. ‘ಅಮರ್ಷಾತ್’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಅಮರ್ಷಃ ಪೃಷ್ಠತಃ ಕೃತಃ’ (ಅಸಹನೆಯನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಲಾಯಿತು) ಎಂದಿದೆ.

‘ಶುಭೆಯೇ, ಇಗೋ ಜಾಹ್ನವೀತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳ ಈ ತಪೋವನ ಪುಣ್ಯವಾದುದೂ ರಮಣೀಯವಾದುದೂ ಆಗಿದೆ; ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ. ನನ್ನ ತಂದೆ ರಾಜ ದಶರಥನ ಪರಮ ಸಖನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ವಿಪ್ರನೂ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯೇ, ಈ ಮಹಾತ್ಮನ ಪಾದಗಳ ನೆರಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಉಪವಾಸವ್ರತದಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿ ಏಕಾಗ್ರಳಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸು. ದೇವಿ, ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ರಾಮನನ್ನು ಸದಾ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹಾಗೆ ನಡೆದುಕೊಂಡರೆ ನಿನಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವುದು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಸಾಂತ್ವನದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಸೀತೆ ನಿರಾಶ್ರಿತಳಲ್ಲ; ದಶರಥನ ಮಿತ್ರನಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವಳು ತವರುಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಸುರಕ್ಷಿತಳಾಗಿರುವಳು. ‘ರಾಮಂ ಕೃತ್ವಾ ಸದಾ ಹೃದಿ’ ಎಂಬ ಉಪದೇಶ — ಹೊರಗೆ ವಿಯೋಗ, ಆದರೆ ಒಳಗೆ ನಿತ್ಯ ಸಂಯೋಗ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಕಾವ್ಯದ ಕರ್ತೃವೇ ಅವನು. ಮುಂದೆ ಅವನೇ ಸೀತೆಯ ಮಕ್ಕಳಾದ ಲವ-ಕುಶರನ್ನು ಪಾಲಿಸುವನು, ಅವರಿಗೆ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಹಾಡಲು ಕಲಿಸುವನು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ‘ಪಾದಚ್ಛಾಯಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗುರುವಿನ ಆಶ್ರಯದ ತಂಪು ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಉಪವಾಸಪರಾ’ ಎಂಬುದು ವ್ರತಚರ್ಯೆ — ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದ ಪತ್ನಿಯೂ ಪತಿವ್ರತೆಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಉಪದೇಶ.

അനന്തരം രാഘവാനുജനായ ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം മൈഥിലിയെ കയറ്റിയിട്ട്, ഏറെ വിശാലവും നന്നായി സജ്ജമാക്കിയതുമായ നിഷാദന്മാരുടെ തോണിയിൽ കയറി. രഥത്തോടുകൂടി സുമന്ത്രനോട് ‘ഇവിടെ നിൽക്കുക’ എന്നു പറഞ്ഞ്, ശോകസന്തപ്തനായ അദ്ദേഹം തോണിക്കാരനോട് ‘തുഴയുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. സുമന്ത്രൻ അക്കരെ വരുന്നില്ല — പരിത്യാഗത്തിന്റെ സാക്ഷി ലക്ഷ്മണൻ മാത്രമായിരിക്കും. പിന്നെ ഭാഗീരഥിയുടെ അക്കരെയെത്തി ലക്ഷ്മണൻ കൈകൂപ്പി, കണ്ണീരാൽ മൂടിയവനായി മൈഥിലിയോടു പറഞ്ഞു: ‘വൈദേഹീ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വലിയൊരു മുള്ളു തറച്ചിരിക്കുന്നു; കാരണം ബുദ്ധിമാനായ ആര്യൻ ഈ കാര്യത്തിൽ എന്നെ ലോകനിന്ദയ്ക്കു പാത്രമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് എനിക്കു മരണമാണു ശ്രേയസ്കരം, അല്ലെങ്കിൽ മരണത്തിനപ്പുറം എന്താണോ അത്; ലോകം നിന്ദിക്കുന്ന ഇത്തരമൊരു കാര്യത്തിൽ ഞാൻ നിയോഗിക്കപ്പെടരുതായിരുന്നു. ശോഭനേ, പ്രസാദിച്ചാലും; എനിക്കു പാപം വരുത്തരുതേ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ നിലത്തു വീണു. ലക്ഷ്മണന്റെ ദുഃഖം ആഴമുള്ളതാണ് — അദ്ദേഹം ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നു, എന്നാൽ ആ കർമം ലോകനിന്ദിതമാണെന്നു കരുതുന്നു; രാഘവന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കും ധർമത്തിനും ഇടയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയം പിളർന്നിരിക്കുന്നു. ‘ന മേ പാപം കർതുമർഹസി’ (എനിക്കു പാപം വരുത്തരുതേ) എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം സീതയോടു ക്ഷമ യാചിക്കുന്നു — അവളുടെ ശാപമോ ദുഃഖമോ തനിക്കു പാപമായിത്തീരുമോ എന്ന ഭയം. ‘ഹൃദ്ഗതം ശല്യം’ (ഹൃദയത്തിൽ തറച്ച മുള്ള്) എന്ന രൂപകം — അമ്പുപോലെ ഹൃദയത്തിൽ തറച്ച ദുഃഖം. നൈഷാദീ നൗക എന്നാൽ നിഷാദന്മാരുടെ തോണി; വനവാസാരംഭത്തിലും നിഷാദരാജനായ ഗുഹനാണ് രാമനെ കടത്തിയത്. പരിത്യാഗത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽ രണ്ടുപേർ മാത്രമേ ഉണ്ടാകാവൂ എന്നതിനാൽ ലക്ഷ്മണൻ മുമ്പേതന്നെ സുമന്ത്രനെ പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നു. നമസ്കരിച്ചു നിലത്തു വീഴുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൈന്യത്തിന്റെയും സീതയോടുള്ള പൂജ്യഭാവത്തിന്റെയും ലക്ഷണമാണ്.

കരയുന്നവനും കൈകൂപ്പിയവനും സ്വന്തം മരണം കാംക്ഷിക്കുന്നവനുമായ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട് ഏറെ പരിഭ്രാന്തയായ മൈഥിലി പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, ഇതെന്താണെന്ന് എനിക്കു മനസ്സിലാകുന്നില്ല; സത്യം പറയുക. നിന്നെ സ്വസ്ഥനായി ഞാൻ കാണുന്നില്ല; മഹീപതിക്കു ക്ഷേമമല്ലേ? നീ എന്തുകൊണ്ടാണ് ഈ സന്താപത്തിലായത്, അത് എന്റെ മുന്നിൽ പറയണം — നരേന്ദ്രന്റെ ആണ നിനക്കുണ്ട്, ഞാൻ നിന്നോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു.’ സീത ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — അവൾ രാജമഹിഷിയാണ്, ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കരുത്; ‘നരേന്ദ്രന്റെ ആണ നിനക്കുണ്ട്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ രാമന്റെ ശപഥവും അദ്ദേഹത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. അവളുടെ ആദ്യത്തെ ആകുലത വീണ്ടും രാമന്റെ ക്ഷേമംതന്നെ. വൈദേഹി ഇങ്ങനെ നിർബന്ധിച്ചപ്പോൾ ദീനചിത്തനായ ലക്ഷ്മണൻ മുഖം കുനിച്ച്, കണ്ണീരാൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞവനായി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘ബാഷ്പഗലഃ’ എന്ന പദം — കണ്ഠം കണ്ണീരാൽ അടഞ്ഞു, വാക്ക് ഇടറി. സീതയുടെ ചോദ്യത്തിൽ ആശങ്കയുണ്ട് — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കണ്ട അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ ഇപ്പോൾ സത്യമായതുപോലെ തോന്നുന്നു. ‘അഹമാജ്ഞാപയാമി തേ’ (ഞാൻ നിന്നോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു) എന്ന വാക്കിൽ സീതയുടെ രാജോചിതമായ ഗൗരവം കാണാം; ഭയന്നിരുന്നിട്ടും അവൾ ദൃഢയാണ്. ലക്ഷ്മണൻ മുഖം കുനിക്കുന്നു — സീതയുടെ കണ്ണുകളിൽ നോക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിനു കഴിയുന്നില്ല.

‘ജനകാത്മജേ, സഭാമധ്യത്തിലും നഗരത്തിലും ജനപദത്തിലും നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള അതിദാരുണമായ അപവാദം കേട്ട്, സന്തപ്തഹൃദയനായ രാമൻ എന്നോടു കാര്യം അറിയിച്ചിട്ട് ഗൃഹത്തിലേക്കു പോയി. ദേവീ, രാജാവ് അമർഷത്തോടെ ഹൃദയത്തിൽ ഒതുക്കിവച്ചതും പിന്നിലാക്കിയതുമായ ആ നിന്ദാവാക്കുകൾ നിന്റെ മുന്നിൽ പറയാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല. എന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിർദോഷയായിരുന്നിട്ടും പൗരാപവാദഭീതനായ രാജാവ് നിന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; ദേവീ, ഇതു മറ്റൊരുവിധത്തിൽ മനസ്സിലാക്കരുത്. രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച്, അതുപോലെതന്നെ നിന്റെ ഗർഭകാലാഭിലാഷവും മാനിച്ച്, ആശ്രമങ്ങളുടെ സമീപത്തു ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടിയിരിക്കുന്നു.’ ലക്ഷ്മണൻ അപവാദത്തിന്റെ വിശദാംശങ്ങൾ നൽകുന്നില്ല — ‘ആ നിന്ദാവാക്കുകൾ പറയാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല’; സീതയുടെ അപമാനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മര്യാദയ്ക്കു സഹിക്കാനാവില്ല. ‘എന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിർദോഷ’ എന്ന് അദ്ദേഹം സ്വയം സാക്ഷ്യം നൽകുന്നു — നീ നിർദോഷയാണെന്ന് എനിക്കറിയാം എന്ന്. ‘മറ്റൊരുവിധത്തിൽ മനസ്സിലാക്കരുത്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ, രാമന്റെ പ്രേമമില്ലായ്മകൊണ്ടല്ല, ലോകഭയംകൊണ്ടു മാത്രമാണു പരിത്യാഗം എന്ന് അദ്ദേഹം സീതയെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ദൗർഹൃദം’ എന്ന പദത്താൽ തപോവനദർശനാഭിലാഷം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവളുടെ ഇച്ഛയും സാധിക്കുന്നു എന്ന കയ്പുള്ള സാന്ത്വനം. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യപകുതി — ‘സന്തപ്തഹൃദയനായ രാമൻ എന്നോടു കാര്യം അറിയിച്ചിട്ട് ഗൃഹത്തിലേക്കു പോയി’ — വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘അമർഷാത്’ എന്ന് അച്ചടിയിൽ; സമീക്ഷിതപാഠത്തിലാകട്ടെ ‘അമർഷഃ പൃഷ്ഠതഃ കൃതഃ’ (അമർഷം പിന്നിലാക്കി) എന്നാണ്.

‘ശുഭേ, ജാഹ്നവീതീരത്തുള്ള ഇതാ ബ്രഹ്മർഷിമാരുടെ പുണ്യവും രമണീയവുമായ തപോവനം; വിഷാദിക്കരുത്. എന്റെ പിതാവായ ദശരഥരാജാവിന്റെ പരമസഖാവും അതിമഹായശസ്വിയുമായ ബ്രാഹ്മണൻ, മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വാല്മീകി ഇവിടെ വസിക്കുന്നു. ജനകാത്മജേ, ഈ മഹാത്മാവിന്റെ പാദച്ഛായയിൽ ചെന്ന് ഉപവാസനിഷ്ഠയോടെ ഏകാഗ്രയായി സുഖമായി വസിക്കുക. ദേവീ, പാതിവ്രത്യം അവലംബിച്ച്, രാമനെ എന്നും ഹൃദയത്തിൽ വച്ച്, അങ്ങനെ ചെയ്താൽ നിനക്കു പരമമായ ശ്രേയസ്സുണ്ടാകും.’ ലക്ഷ്മണന്റെ അവസാനവാക്ക് സാന്ത്വനം നിറഞ്ഞതാണ് — സീത നിരാശ്രയയല്ല; ദശരഥന്റെ മിത്രമായ വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ അവൾ പിതൃഗൃഹത്തിലെന്നപോലെ സുരക്ഷിതയായിരിക്കും. ‘രാമം കൃത്വാ സദാ ഹൃദി’ (രാമനെ എന്നും ഹൃദയത്തിൽ വച്ച്) എന്ന ഉപദേശം — ബാഹ്യമായ വിയോഗം, എന്നാൽ ആന്തരികമായ സംയോഗം നിത്യം. വാല്മീകിയുടെ പേര് ഇവിടെ ആദ്യമായി കഥയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു — ഈ കാവ്യത്തിന്റെ കർത്താവുതന്നെ. മുന്നോട്ട് അദ്ദേഹംതന്നെ സീതയുടെ പുത്രന്മാരായ ലവകുശന്മാരെ പാലിക്കും, അവരെ രാമായണം പാടാൻ പഠിപ്പിക്കും. പതിനേഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. ‘പാദച്ഛായ’ എന്ന പദത്താൽ ഗുരുവിന്റെ ആശ്രയത്തിന്റെ കുളിർമയും ശാന്തിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഉപവാസപരാ’ — വ്രതചര്യ; പരിത്യക്തയായ പത്നിയും പതിവ്രതയുടെ ധർമം പാലിക്കണം എന്ന ഉപദേശം.

Then Rāghava's younger brother first helped Maithilī into the broad, well-fitted boat of the Niṣādas and then boarded it himself. He told Sumantra to wait there with the chariot and, burning with grief, said to the boatman, "Go." Sumantra did not come to the far bank: Lakṣmaṇa alone was to witness the abandonment, and he sent the charioteer back first so that at that moment there would be only the two of them. It was a boat of the Niṣādas, as it had been the Niṣāda king Guha who ferried Rāma across at the start of the exile. When they reached the far bank of the Bhāgīrathī, Lakṣmaṇa, his joined palms raised and his face wet with tears, said to Maithilī, "A great dart has lodged in my heart, Vaidehī, because in this matter my wise elder brother has made me a thing for the world to reproach. Death would be better for me today, or whatever is worse than death, than to be set to a task the world condemns like this. Be gracious, fair one; do not lay any sin on me." And with his palms still joined he fell to the ground. His grief went deep: he was obeying the command, yet he held the deed itself to be one the world condemns, and his heart was torn between Rāghava's order and dharma. The dart in his heart is grief lodged there like an arrow. In begging her not to lay sin on him he asked her forgiveness, fearing that her curse or even her sorrow would become his sin, and falling to the ground before her showed both his wretchedness and his reverence for her.

Seeing him weep with joined palms and long for his own death, Maithilī was deeply alarmed. "What is this?" she said. "I do not understand. Tell me the truth, Lakṣmaṇa. I can see you are not yourself. Is all well with the king? You are bound by the king's oath; tell me here, in my presence, why you are so distressed. I command you." She spoke as the queen, whose command Lakṣmaṇa could not disobey, and in reminding him of the king's oath she held him to Rāma's own word. Frightened though she was, she stood firm, and once again her first concern was for Rāma's welfare. The ill omens she had seen on the road now seemed to be coming true. Urged in this way by Vaidehī, Lakṣmaṇa, sick at heart, his face cast down because he could not meet her eyes, his throat choked with tears, spoke.

"Daughter of Janaka," he said, "Rāma heard in the assembly the terrible slander spoken about you in the city and the countryside, and with his heart burning he told me of it and went into his house. The things that are said, lady, things the king has taken to heart and yet in his forbearance put behind him, I cannot repeat in front of you. You are blameless, as I well know, yet the king has abandoned you, because he fears what the citizens are saying. Do not understand it in any other way, lady. I am to leave you here, at the edge of the hermitages." Lakṣmaṇa would not describe the slander; his sense of propriety could not bear to insult Sītā by repeating it. Instead he bore witness himself that she was without fault, and by telling her not to take it any other way he made her understand that she was given up not for any lack of Rāma's love but only for fear of the world.

"I have carried out the king's command," he went on, "and this, it seems, was your own longing too. Here on the bank of the Jāhnavī is the ascetic grove of the brahmarṣis, holy and delightful; do not despair, fair one. The best of sages lives here, the brahmin Vālmīki of great renown, a close friend of my father King Daśaratha. Take shelter in the shade of this great soul's feet, daughter of Janaka, and live here in peace, given to fasting and with a collected mind. Keep faith as a devoted wife and hold Rāma always in your heart, lady, and in doing so you will attain the highest good." The reminder of her wish to see the hermitages was a bitter comfort: even her desire was being fulfilled. Yet Lakṣmaṇa's last words were meant to console. Sītā was not without refuge: in the hermitage of Vālmīki, Daśaratha's friend, she would be as safe as in her father's house, and the shade of a teacher's feet speaks of the coolness and peace of his protection. Keeping Rāma always in her heart meant that though they were parted outwardly, inwardly they would be joined for ever; and even an abandoned wife, he urged, should keep a faithful wife's observances. Here Vālmīki, the maker of this poem, enters the story for the first time. It is he who will later bring up Sītā's sons, Lava and Kuśa, and teach them to sing the Rāmāyaṇa.