रजन्यां व्युष्टायां दीनचेतनः लक्ष्मणः परिशुष्यता मुखेन सुमन्त्रं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘सारथे, शीघ्रान् तुरगान् रथोत्तमे योजयस्व। राजवचनात् सीतायाः शुभम् आसनं स्वास्तीर्णं कुरु। राजवचनात् सीता पुण्यकर्मणां महर्षीणाम् आश्रमं मया नेया; शीघ्रं रथः आनीयताम्।’ लक्ष्मणस्य मुखं शुष्कं, मनः दीनं — सः रात्रिम् अपि दुःखेन यापितवान् इति सूच्यते। तथापि सः आदेशस्य पालने विलम्बं न करोति; भ्रातुः आज्ञा तस्य कृते सर्वोपरि। ‘राजवचनात्’ इति पदं द्विवारं प्रयुक्तं — लक्ष्मणः स्वस्य इच्छया न, अपि तु राज्ञः वचनात् एव करोति इति आत्मानं सान्त्वयति इव। सुमन्त्रः ‘तथा’ इति उक्त्वा परमवाजिभिः युक्तं सुरुचिरप्रख्यं सुखशय्यया स्वास्तीर्णं रथम् आनीय मित्राणां मानवर्धनं सौमित्रिम् उवाच — ‘प्रभो, अयं रथः समनुप्राप्तः; यत् कार्यं तत् क्रियताम्।’ सुमन्त्रः वृद्धः सारथिः, दशरथस्य अपि विश्वस्तः; रामस्य वनवासे अपि सः एव रथम् अचालयत्। अधुना सः सीतायाः अपि वनगमनस्य रथं चालयिष्यति — इतिहासस्य करुणा पुनरावृत्तिः। रथस्य सुखशय्या, स्वास्तीर्णम् आसनं च सीतायाः सुखस्य अन्तिमा व्यवस्था; लक्ष्मणः तस्याः क्लेशं यथाशक्ति न्यूनीकर्तुम् इच्छति। ‘परमवाजिभिः’ इति उत्तमाः अश्वाः — यात्रा शीघ्रं समाप्येत इति। सुमन्त्रः किमपि न पृच्छति; सः अपि रामस्य निर्णयं जानाति इति अग्रिमसर्गेषु स्पष्टं भविष्यति। लक्ष्मणः सीतायै सत्यं न वदति, किन्तु तस्याः सुखार्थं सर्वं करोति — एषः तस्य कर्तव्यस्य स्नेहस्य च संघर्षः।

सुमन्त्रेण एवम् उक्तः नरर्षभः लक्ष्मणः राजवेश्मनि प्रविश्य सीताम् आसाद्य व्याजहार — ‘देवि, त्वया किल एषः नृपतिः प्रभुः वरं याचितः; नृपेण च प्रतिज्ञातम्। अहं त्वाम् आश्रमं प्रति नेतुम् आज्ञप्तः। देवि वैदेहि, पार्थिवस्य नः शासनात् अहं शीघ्रं गङ्गातीरे ऋषीणां शुभान् आश्रमान् गत्वा त्वां मुनिभिः जुष्टे अरण्ये अपनेष्यामि।’ लक्ष्मणस्य वचनं द्व्यर्थकम् — सत्यं च, किन्तु पूर्णं सत्यं न। ‘अपनेया भविष्यसि’ इति पदे ‘अपनयनम्’ इति दूरीकरणस्य अपि छाया। महात्मना लक्ष्मणेन एवम् उक्ता वैदेही अतुलं प्रहर्षं लेभे, गमनं च अरोचयत्। सा महार्हाणि वासांसि विविधानि रत्नानि च गृहीत्वा गमनाय उपचक्रमे — ‘इमानि आभरणानि, महार्हाणि वस्त्राणि, विविधानि धनानि च मुनिपत्नीभ्यः दास्यामि।’ सौमित्रिः ‘तथा’ इति उक्त्वा मैथिलीं रथम् आरोप्य रामस्य आज्ञाम् अनुस्मरन् शीघ्रतुरगं रथं प्रययौ। सीतायाः हर्षः, मुनिपत्नीनां कृते उपहाराणां सङ्ग्रहः च — एतत् सर्वं पाठकस्य हृदयं विदारयति, यतः सा न जानाति यत् इयं यात्रा निर्वासनम्। सीतायाः उदारता — सा स्वस्य भूषणानि अपि तपस्विनीभ्यः दातुम् इच्छति। ‘रामस्य आज्ञाम् अनुस्मरन्’ इति पदेन लक्ष्मणस्य अन्तःसंघर्षः सूचितः — प्रत्येकं पदं सः आज्ञां स्मरन् एव करोति। अस्य खण्डस्य सप्तमः श्लोकः, नवमस्य प्रथमं अर्धं च वुल्गेटमात्राणि — तत्र लक्ष्मणः वरस्य प्रतिज्ञायाः उल्लेखं करोति। सीता वरस्य पूरणं मत्वा आनन्दति; रामस्य प्रेम्णः प्रमाणम् इति मन्यते। तस्याः अज्ञानम् एव अस्य प्रसङ्गस्य करुणरसस्य मूलम्; पाठकः सर्वं जानाति, सा न जानाति।

मार्गे सीता लक्ष्मीवर्धनं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘रघुनन्दन, बहूनि अशुभानि एव पश्यामि। अद्य मे नयनं स्फुरति, गात्रोत्कम्पः च जायते। सौमित्रे, हृदयम् अस्वस्थम् इव लक्षये। परमम् औत्सुक्यं, परा अधृतिः च मम। पृथुलोचन, पृथिवीं शून्याम् एव पश्यामि। भ्रातृवत्सल, तव भ्रातुः स्वस्ति भवेत् अपि? वीर, मम सर्वासां श्वश्रूणाम् अविशेषतः, पुरे जनपदे च प्राणिनां कुशलं भवेत् अपि?’ इति अञ्जलिकृता सीता देवताः अभ्ययाचत। स्त्रियाः दक्षिणनयनस्य स्फुरणम् अशुभम् इति लोकविश्वासः। सीतायाः हृदयं भाविनं वियोगं पूर्वम् एव अनुभवति, यद्यपि बुद्धिः न जानाति। तस्याः चिन्ता स्वस्य न, अपि तु रामस्य, श्वश्रूणां, प्रजानां च — एतत् तस्याः निःस्वार्थस्वभावस्य दर्शनम्। लक्ष्मणः तस्याः वचनस्य अर्थं श्रुत्वा शिरसा मैथिलीं वन्द्य हृदयेन विशुष्यता हृष्टः इव ‘शिवम्’ इति अब्रवीत्। ‘हृष्टः इव’ — बहिः प्रसन्नता, अन्तः शोषः — लक्ष्मणस्य द्विधा अवस्था अत्र मार्मिकतया चित्रिता। ‘सर्वासाम् अविशेषतः’ इति सीता कैकेय्याः अपि कुशलं कामयते। ‘लक्ष्मिवर्धनम्’ इति मुद्रणे ह्रस्वेकारः, समीक्षितपाठे अपि तथा। निमित्तानां क्रमः — नयनस्फुरणं, गात्रकम्पः, हृदयस्य अस्वास्थ्यं, औत्सुक्यम्, अधृतिः, पृथिव्याः शून्यता च — बाह्यात् आन्तरं प्रति गच्छति, सीतायाः व्याकुलतां च क्रमेण वर्धयति।

ततः गोमतीतीरे आश्रमे वासम् उपागम्य प्रभाते पुनः उत्थाय सौमित्रिः सूतम् अब्रवीत् — ‘रथं शीघ्रं योजयस्व। अद्य भागीरथीजलं त्रियम्बकः इव ओजसा शिरसा धारयिष्यामि।’ शिवः यथा गङ्गां शिरसि धारयति, तथा लक्ष्मणः गङ्गाजलं शिरसा धारयिष्यति इति उपमा; मुद्रणे ‘त्रियम्बक इवौजसा’ इति पाठः। सः सूतः मनोजवान् अश्वान् विचारयित्वा रथे युक्तान् कृत्वा वैदेहीं प्राञ्जलिः ‘आरोहस्व’ इति अब्रवीत्। सा सूतस्य वचनात् रथोत्तमम् आरुरोह। सौमित्रिणा धीमता सुमन्त्रेण च सार्धं विशालाक्षी सीता पापविनाशिनीं गङ्गाम् आससाद। अथ अर्धदिवसे भागीरथ्याः जलाशयं गत्वा तं निरीक्ष्य दीनः लक्ष्मणः महास्वनः प्ररुरोद। गङ्गायाः दर्शनम् एव लक्ष्मणस्य संयमं भिनत्ति — इतः परं सीतायाः परित्यागः अनिवार्यः। एतावत्पर्यन्तं सः दुःखं निगूहितवान्; अधुना तत् अश्रुरूपेण बहिः आगतम्। यात्रा द्विदिवसीया — प्रथमे दिने गोमतीतीरपर्यन्तं, द्वितीये गङ्गापर्यन्तम्; अतः अग्रे सीता ‘द्विरात्रम्’ इति वदति। ‘पापविनाशिनीम्’ इति गङ्गायाः विशेषणं करुणम् — निष्पापायाः सीतायाः अपवादः अत्र एव समाप्स्यते इव। त्रयोविंशस्य उत्तरार्धं वुल्गेटमात्रम्। गोमती अयोध्यायाः समीपे प्रवहन्ती नदी; तस्याः तीरे आश्रमे रात्रिवासः तपोवनयात्रायाः आरम्भः इव सीतायै प्रतीयते।

परमायत्ता धर्मज्ञा सीता आतुरं लक्ष्मणं दृष्ट्वा वाक्यम् उवाच — ‘लक्ष्मण, किम् इदं रुद्यते त्वया? चिराभिलषितं जाह्नवीतीरम् आसाद्य हर्षकाले किमर्थं मां विषादयसि? पुरुषर्षभ, त्वं नित्यं रामपार्श्वेषु वर्तसे; कच्चित् तेन विनाकृतः द्विरात्रं शोकम् आगतः? लक्ष्मण, रामः मम अपि जीवितात् अपि दयितः; न च अहम् एवं शोचामि; मा एवं बालिशः भव। मां गङ्गां तारयस्व, तापसान् दर्शयस्व; ततः मुनिभ्यः वासांसि आभरणानि च दास्यामि। ततः महर्षीणां यथार्हम् अभिवादनं कृत्वा तत्र एकां निशाम् उषित्वा पुनः तां पुरीं यास्यामः। मम अपि मनः पद्मपत्राक्षं सिंहोरस्कं कृशोदरं रमयतां वरं रामं द्रष्टुं त्वरते।’ सीता एव लक्ष्मणं सान्त्वयति — करुणायाः परमा अवस्था। सा मन्यते यत् लक्ष्मणः केवलं रामस्य वियोगात् रोदिति, तं च बालिशः इति स्नेहेन भर्त्सयति। तस्याः ‘एकां निशाम् उषित्वा पुनः यास्यामः’ इति योजना, ‘रामं द्रष्टुं त्वरते मनः’ इति च वचनं पाठकस्य कृते असह्यम्। सा द्विरात्रम् अपि रामं विना स्थातुं न इच्छति, किन्तु तस्याः भाग्यं दीर्घं वियोगम्। एकत्रिंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः; तत्र रामस्य रूपवर्णनम् — पद्मपत्राक्षः, सिंहोरस्कः, कृशोदरः। सीतायाः वचने लक्ष्मणं प्रति मातृवत् स्नेहः अपि दृश्यते — सा तं ‘पुरुषर्षभ’ इति सम्मानयति, ‘बालिश’ इति च लालयति।

तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा परवीरहा लक्ष्मणः शुभे नयने प्रमृज्य नाविकान् आह्वयामास। दाशाः प्राञ्जलयः ‘इयं सज्जा नौः’ इति अब्रुवन्। गङ्गां तितीर्षुः लक्ष्मणः शुभां नावम् उपारुहत्, समाहितः सन् तां सीतां गङ्गां संतारयामास। लक्ष्मणः अश्रूणि प्रमार्ष्टि — सीतायाः पुरतः दुःखं गोपयितुम्। वनवासस्य आरम्भे अपि गुहस्य नावा रामः सीता लक्ष्मणः च गङ्गाम् अतरन्; अधुना सीता पुनः गङ्गां तरति, किन्तु रामं विना। अस्य प्रसङ्गस्य साम्यं विरोधः च कविना सूक्ष्मतया रचितः। द्वात्रिंशः श्लोकः षट्पादः; तस्य उत्तरौ द्वौ अर्धौ, त्रयस्त्रिंशस्य उत्तरार्धं च वुल्गेटमात्राणि। समीक्षितपाठे लक्ष्मणः ‘नावम् उपाहरत्’ (आनयत्), मुद्रणे तु ‘उपारुहत्’ (आरुरोह) इति। ‘समाहितः’ इति लक्ष्मणस्य अवस्था — सः दुःखं निरुध्य कर्तव्यम् एव करोति। नाविकाः सज्जां नावम् आनयन्ति, किन्तु तेषां ‘सज्जा’ इति वचनं करुणम् — सीतायाः परित्यागाय एव नौः सज्जा।

రాత్రి తెల్లవారగా దీనచిత్తుడైన లక్ష్మణుడు ఎండిపోతున్న ముఖంతో సుమంత్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సారథీ, ఉత్తమమైన రథానికి వేగవంతమైన గుర్రాలను కట్టు. రాజాజ్ఞ ప్రకారం సీత కోసం శుభమైన ఆసనాన్ని చక్కగా పరచు. రాజాజ్ఞ ప్రకారం సీతను నేను పుణ్యకర్ములైన మహర్షుల ఆశ్రమానికి తీసుకుపోవాలి; త్వరగా రథం తీసుకురా.’ లక్ష్మణుని ముఖం ఎండిపోయింది, మనసు దీనంగా ఉంది — అతడు రాత్రంతా దుఃఖంతోనే గడిపాడని సూచించబడుతోంది. అయినా అతడు ఆదేశాన్ని పాటించడంలో ఆలస్యం చేయడం లేదు; అన్నగారి ఆజ్ఞ అతనికి అన్నిటికంటె పైది. ‘రాజవచనాత్’ (రాజాజ్ఞ ప్రకారం) అనే పదం రెండుసార్లు వాడబడింది — లక్ష్మణుడు తన ఇష్టంతో కాదు, రాజు మాట వల్లనే చేస్తున్నాడని తనను తాను ఊరడించుకొంటున్నట్లుంది. సుమంత్రుడు ‘అలాగే’ అని, శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు కట్టిన, ఎంతో అందంగా కనిపించే, సుఖశయ్యతో చక్కగా పరచబడిన రథాన్ని తెచ్చి, మిత్రుల గౌరవాన్ని పెంచే సౌమిత్రితో ‘ప్రభూ, ఈ రథం వచ్చింది; చేయవలసినది చేయండి’ అన్నాడు. సుమంత్రుడు వృద్ధుడైన సారథి, దశరథునికి కూడా విశ్వాసపాత్రుడు; రాముని వనవాసంలో కూడా అతడే రథం నడిపాడు. ఇప్పుడు సీత వనగమనపు రథాన్ని కూడా అతడే నడుపుతాడు — చరిత్ర కరుణాత్మకంగా పునరావృతమవుతోంది. రథంలోని సుఖశయ్య, చక్కగా పరచిన ఆసనం సీత సుఖం కోసం చేసిన చివరి ఏర్పాటు; లక్ష్మణుడు ఆమె కష్టాన్ని సాధ్యమైనంత తగ్గించాలనుకొంటున్నాడు. ‘పరమవాజిభిః’ అంటే ఉత్తమమైన గుర్రాలు — ప్రయాణం త్వరగా ముగియాలని. సుమంత్రుడు ఏమీ అడగడం లేదు; అతనికి కూడా రాముని నిర్ణయం తెలుసని తరువాతి సర్గలలో స్పష్టమవుతుంది. లక్ష్మణుడు సీతకు సత్యం చెప్పడం లేదు, కాని ఆమె సుఖం కోసం అంతా చేస్తున్నాడు — ఇది అతని కర్తవ్యానికీ స్నేహానికీ మధ్య సంఘర్షణ.

సుమంత్రుడు ఇలా అనగా నరశ్రేష్ఠుడైన లక్ష్మణుడు రాజభవనంలో ప్రవేశించి సీతను సమీపించి ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ, నీవు ఈ ప్రభువైన రాజును వరం అడిగావట; రాజు దానికి ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. నిన్ను ఆశ్రమానికి తీసుకుపోవడానికి నేను ఆజ్ఞాపించబడ్డాను. దేవీ, వైదేహీ, మన రాజు శాసనం ప్రకారం నేను త్వరగా గంగాతీరంలోని ఋషుల శుభమైన ఆశ్రమాలకు వెళ్ళి, మునులు సేవించే అరణ్యానికి నిన్ను తీసుకుపోతాను.’ లక్ష్మణుని మాట రెండర్థాలు గలది — సత్యమే, కాని పూర్తి సత్యం కాదు. ‘అపనేయా భవిష్యసి’ (తీసుకుపోబడతావు) అనే పదంలో ‘అపనయనం’ అంటే దూరం చేయడం అనే ఛాయ కూడా ఉంది. మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు ఇలా చెప్పగా వైదేహి సాటిలేని ఆనందం పొందింది, ప్రయాణానికి ఇష్టపడింది. ఆమె విలువైన వస్త్రాలనూ వివిధ రత్నాలనూ తీసుకొని ప్రయాణానికి సిద్ధమైంది — ‘ఈ ఆభరణాలనూ విలువైన వస్త్రాలనూ వివిధ ధనాలనూ మునిపత్నులకు ఇస్తాను.’ సౌమిత్రి ‘అలాగే’ అని మైథిలిని రథం ఎక్కించి, రాముని ఆజ్ఞను తలచుకొంటూ, వేగవంతమైన గుర్రాలు గల రథంలో బయలుదేరాడు. సీత ఆనందం, మునిపత్నుల కోసం కానుకలు కూడబెట్టడం — ఇదంతా పాఠకుని హృదయాన్ని చీల్చివేస్తుంది, ఎందుకంటే ఈ ప్రయాణం బహిష్కరణ అని ఆమెకు తెలియదు. సీత ఉదారత — ఆమె తన ఆభరణాలను కూడా తపస్వినులకు ఇవ్వాలనుకొంటోంది. ‘రాముని ఆజ్ఞను తలచుకొంటూ’ అనే పదంతో లక్ష్మణుని అంతఃసంఘర్షణ సూచించబడింది — ప్రతి అడుగూ అతడు ఆజ్ఞను తలచుకొంటూనే వేస్తున్నాడు. ఈ భాగంలోని ఏడవ శ్లోకమూ, తొమ్మిదవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధమూ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి — అక్కడ లక్ష్మణుడు వరానికి చేసిన ప్రతిజ్ఞను ప్రస్తావిస్తాడు. వరం నెరవేరిందని భావించి సీత ఆనందిస్తోంది; దానిని రాముని ప్రేమకు ప్రమాణంగా భావిస్తోంది. ఆమె అజ్ఞానమే ఈ సందర్భంలోని కరుణరసానికి మూలం; పాఠకునికి అంతా తెలుసు, ఆమెకు తెలియదు.

దారిలో సీత లక్ష్మిని వర్ధిల్లజేసే లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నది — ‘రఘునందనా, ఎన్నో అశుభాలే కనిపిస్తున్నాయి. ఈ రోజు నా కన్ను అదురుతోంది, శరీరం వణుకుతోంది. సౌమిత్రీ, నా హృదయం అస్వస్థంగా ఉన్నట్లు అనిపిస్తోంది. నాకు తీవ్రమైన ఆతురత, తీవ్రమైన అధైర్యం కలుగుతున్నాయి. విశాలనేత్రుడా, భూమి అంతా శూన్యంగా కనిపిస్తోంది. సోదరునిపై ప్రేమ గలవాడా, నీ సోదరునికి క్షేమమే కదా? వీరా, నా అత్తగార్లందరికీ భేదం లేకుండా, నగరంలోనూ జనపదంలోనూ ఉన్న ప్రాణులకూ కుశలమే కదా?’ అని సీత చేతులు జోడించి దేవతలను ప్రార్థించింది. స్త్రీకి కుడికన్ను అదరడం అశుభమని లోకవిశ్వాసం. సీత హృదయం రానున్న వియోగాన్ని ముందే అనుభవిస్తోంది, బుద్ధికి తెలియకపోయినా. ఆమె చింత తన గురించి కాదు, రాముని, అత్తగార్ల, ప్రజల గురించి — ఇది ఆమె నిస్వార్థ స్వభావానికి దర్శనం. లక్ష్మణుడు ఆమె మాటల అర్థాన్ని విని, తలవంచి మైథిలికి నమస్కరించి, ఎండిపోతున్న హృదయంతో, సంతోషించినవానిలా ‘శుభమే’ అన్నాడు. ‘హృష్టః ఇవ’ (సంతోషించినవానిలా) — బయట ప్రసన్నత, లోపల ఎండిపోవడం — లక్ష్మణుని ద్వంద్వస్థితి ఇక్కడ హృదయాన్ని తాకేలా చిత్రించబడింది. ‘సర్వాసామ్ అవిశేషతః’ — సీత కైకేయి కుశలాన్ని కూడా కోరుతోంది. శకునాల క్రమం — కన్ను అదరడం, శరీరం వణకడం, హృదయ అస్వస్థత, ఆతురత, అధైర్యం, భూమి శూన్యంగా కనిపించడం — బయటినుండి లోపలికి సాగుతూ సీత వ్యాకులతను క్రమంగా పెంచుతుంది.

ఆ తరువాత గోమతీతీరంలో ఒక ఆశ్రమంలో బసచేసి, ఉదయాన మళ్ళీ లేచి సౌమిత్రి సూతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రథాన్ని త్వరగా సిద్ధం చెయ్యి. ఈ రోజు భాగీరథీ జలాన్ని, త్ర్యంబకుడు (శివుడు) ధరించినట్లు, ఓజస్సుతో తలపై ధరిస్తాను.’ శివుడు గంగను తలపై ధరించినట్లు లక్ష్మణుడు గంగాజలాన్ని తలపై ధరిస్తాడని ఉపమ; ముద్రిత ప్రతిలో ‘త్రియంబక ఇవౌజసా’ అని పాఠం. ఆ సూతుడు మనోవేగం గల గుర్రాలను పరిశీలించి రథానికి కట్టి, వైదేహితో చేతులు జోడించి ‘ఎక్కండి’ అన్నాడు. సూతుని మాటపై ఆమె ఉత్తమరథాన్ని ఎక్కింది. ధీమంతుడైన సౌమిత్రితో, సుమంత్రునితో కలిసి విశాలాక్షి సీత పాపాలను నశింపజేసే గంగను చేరుకొంది. మధ్యాహ్నానికి భాగీరథి జలాశయానికి చేరి దానిని చూసి దీనుడైన లక్ష్మణుడు పెద్దగా ఏడ్చాడు. గంగను చూడడమే లక్ష్మణుని సంయమాన్ని భంగపరుస్తుంది — ఇకమీదట సీతాపరిత్యాగం తప్పనిసరి. ఇంతవరకు అతడు దుఃఖాన్ని దాచాడు; ఇప్పుడు అది కన్నీటి రూపంలో బయటికి వచ్చింది. ప్రయాణం రెండు రోజులది — మొదటి రోజు గోమతీతీరం వరకు, రెండవ రోజు గంగ వరకు; అందుకే ముందు సీత ‘రెండు రాత్రులు’ అంటుంది. ‘పాపవినాశినీం’ అనే గంగ విశేషణం కరుణాత్మకమైనది — పాపం లేని సీతపై అపవాదం ఇక్కడే ముగిసిపోతుందేమో అన్నట్లు. ఇరవై మూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. గోమతి అయోధ్య సమీపంలో ప్రవహించే నది; దాని తీరంలో ఆశ్రమంలో రాత్రి బస సీతకు తపోవనయాత్రకు ప్రారంభంలా అనిపిస్తుంది.

ఎంతో ఆధీనంగా ఉండే, ధర్మజ్ఞురాలైన సీత ఆతురుడైన లక్ష్మణుని చూసి ఇలా అన్నది — ‘లక్ష్మణా, ఎందుకు ఏడుస్తున్నావు? ఎంతోకాలంగా కోరుకొన్న జాహ్నవీతీరానికి చేరి, ఆనందించవలసిన సమయంలో నన్ను ఎందుకు విషాదపరుస్తున్నావు? పురుషశ్రేష్ఠా, నీవు ఎల్లప్పుడూ రాముని పక్కనే ఉంటావు; అతడు లేకుండా రెండు రాత్రులు గడిచినందుకు దుఃఖపడుతున్నావా? లక్ష్మణా, రాముడు నాకు కూడా ప్రాణం కంటె ప్రియుడు; అయినా నేను ఇలా దుఃఖపడడం లేదు; ఇలా పసివానిలా ఉండకు. నన్ను గంగ దాటించు, తాపసులను చూపించు; అప్పుడు మునులకు వస్త్రాలూ ఆభరణాలూ ఇస్తాను. ఆ తరువాత మహర్షులకు యథోచితంగా అభివాదం చేసి, అక్కడ ఒక్క రాత్రి నివసించి, మళ్ళీ ఆ నగరానికి వెళ్దాం. పద్మదళాక్షుడు, సింహం వంటి వక్షం గలవాడు, సన్నని నడుము గలవాడు, ఆనందింపజేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడు అయిన రాముని చూడాలని నా మనసు కూడా తొందరపడుతోంది.’ సీతయే లక్ష్మణుని ఊరడిస్తోంది — కరుణ పరాకాష్ఠ. లక్ష్మణుడు కేవలం రాముని ఎడబాటు వల్ల ఏడుస్తున్నాడని ఆమె అనుకొంటోంది; అతనిని ‘పసివాడా’ అని ప్రేమతో మందలిస్తోంది. ‘ఒక్క రాత్రి నివసించి మళ్ళీ వెళ్దాం’ అనే ఆమె ప్రణాళిక, ‘రాముని చూడాలని మనసు తొందరపడుతోంది’ అనే మాట పాఠకునికి భరించరానివి. ఆమె రెండు రాత్రులైనా రాముడు లేకుండా ఉండాలనుకోదు, కాని ఆమె విధి దీర్ఘమైన వియోగం. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; అందులో రాముని రూపవర్ణన — పద్మదళాక్షుడు, సింహం వంటి వక్షం గలవాడు, సన్నని నడుము గలవాడు. సీత మాటలలో లక్ష్మణునిపై తల్లి వంటి ప్రేమ కూడా కనిపిస్తుంది — ఆమె అతనిని ‘పురుషశ్రేష్ఠా’ అని గౌరవిస్తోంది, ‘పసివాడా’ అని లాలిస్తోంది.

ఆమె ఆ మాట విని శత్రువీరులను సంహరించే లక్ష్మణుడు తన శుభమైన కళ్ళను తుడుచుకొని పడవవాళ్ళను పిలిచాడు. బెస్తవారు చేతులు జోడించి ‘ఇదిగో పడవ సిద్ధంగా ఉంది’ అన్నారు. గంగను దాటాలనుకొన్న లక్ష్మణుడు శుభమైన పడవ ఎక్కి, ఏకాగ్రచిత్తుడై ఆ సీతను గంగ దాటించాడు. లక్ష్మణుడు కన్నీళ్ళు తుడుచుకొంటున్నాడు — సీత ఎదుట దుఃఖాన్ని దాచడానికి. వనవాసం ప్రారంభంలో కూడా గుహుని పడవలో రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు గంగను దాటారు; ఇప్పుడు సీత మళ్ళీ గంగను దాటుతోంది, కాని రాముడు లేకుండా. ఈ సందర్భంలోని సామ్యాన్నీ విరోధాన్నీ కవి సూక్ష్మంగా రచించాడు. ముప్పై రెండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; దాని చివరి రెండు అర్ధాలూ ముప్పై మూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. సమీక్షిత పాఠంలో లక్ష్మణుడు ‘నావమ్ ఉపాహరత్’ (పడవను తెప్పించాడు), ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం ‘ఉపారుహత్’ (ఎక్కాడు) అని ఉంది. ‘సమాహితః’ అనేది లక్ష్మణుని స్థితి — అతడు దుఃఖాన్ని అణచుకొని కర్తవ్యాన్నే చేస్తున్నాడు. పడవవాళ్ళు సిద్ధమైన పడవను తెస్తున్నారు, కాని వారి ‘సిద్ధంగా ఉంది’ అనే మాట కరుణాత్మకమైనది — సీతాపరిత్యాగం కోసమే పడవ సిద్ధమైంది.

இரவு விடிந்ததும், துயருற்ற மனத்தோடு லக்ஷ்மணன் வறண்ட முகத்தோடு சுமந்திரனிடம் சொன்னான் — ‘தேரோட்டியே, விரைந்து செல்லும் குதிரைகளைச் சிறந்த தேரில் பூட்டு. அரசரின் சொல்லின்படி சீதைக்கு மங்களமான ஆசனத்தை நன்கு விரித்து அமை. அரசரின் சொல்லின்படி புண்ணியச் செயல்கள் செய்யும் மகரிஷிகளின் ஆசிரமத்துக்குச் சீதை என்னால் அழைத்துச் செல்லப்பட வேண்டும்; விரைவில் தேர் கொண்டுவரப்படட்டும்.’ லக்ஷ்மணனின் முகம் வறண்டுள்ளது, மனம் துயருற்றுள்ளது — அவன் இரவையும் துயரத்தோடே கழித்தான் என்று சுட்டப்படுகிறது. இருந்தும் ஆணையை நிறைவேற்றுவதில் அவன் தாமதிப்பதில்லை; அண்ணனின் ஆணை அவனுக்கு எல்லாவற்றுக்கும் மேலானது. ‘ராஜவசநாத்’ (அரசரின் சொல்லின்படி) என்ற சொல் இருமுறை பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது — லக்ஷ்மணன் தன் விருப்பத்தால் அல்ல, அரசரின் சொல்லாலேயே செய்கிறேன் என்று தன்னைத் தேற்றிக்கொள்வதுபோல. சுமந்திரன் ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி, சிறந்த குதிரைகள் பூட்டப்பட்ட, மிக அழகிய தோற்றமுடைய, இன்பமான படுக்கையால் நன்கு விரிக்கப்பட்ட தேரைக் கொண்டுவந்து, நண்பர்களின் மதிப்பைப் பெருக்குபவனான சௌமித்திரியிடம் சொன்னான் — ‘பிரபுவே, இதோ தேர் வந்துவிட்டது; செய்ய வேண்டியதைச் செய்யுங்கள்.’ சுமந்திரன் வயதான தேரோட்டி, தசரதருக்கும் நம்பிக்கைக்குரியவன்; ராமனின் வனவாசத்திலும் அவனே தேரைச் செலுத்தினான். இப்போது அவன் சீதையின் வனப் பயணத்துக்கும் தேரைச் செலுத்துவான் — வரலாற்றின் அவலமான மறுநிகழ்வு. தேரின் இன்பமான படுக்கையும் நன்கு விரிக்கப்பட்ட ஆசனமும் சீதையின் இன்பத்துக்கான கடைசி ஏற்பாடு; லக்ஷ்மணன் இயன்றவரை அவளுடைய துன்பத்தைக் குறைக்க விரும்புகிறான். ‘பரமவாஜிபி:’ (சிறந்த குதிரைகளால்) — பயணம் விரைவில் முடியட்டும் என்று. சுமந்திரன் எதுவும் கேட்பதில்லை; அவனும் ராமனின் முடிவை அறிவான் என்பது அடுத்த சர்க்கங்களில் தெளிவாகும். லக்ஷ்மணன் சீதையிடம் உண்மையைச் சொல்லவில்லை; ஆனால் அவளுடைய இன்பத்துக்காக எல்லாவற்றையும் செய்கிறான் — இது அவனுடைய கடமைக்கும் பாசத்துக்குமான போராட்டம்.

சுமந்திரனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, மனிதர்களில் காளையான லக்ஷ்மணன் அரண்மனையில் நுழைந்து சீதையை அணுகிச் சொன்னான் — ‘தேவி, நீங்கள் பிரபுவான இந்த அரசரிடம் ஒரு வரம் கேட்டீர்கள் அல்லவா; அரசரும் வாக்களித்தார். உங்களை ஆசிரமத்துக்கு அழைத்துச் செல்ல எனக்கு ஆணையிடப்பட்டுள்ளது. தேவி வைதேகி, நம் அரசரின் ஆணைப்படி நான் விரைவில் கங்கைக் கரையில் ரிஷிகளின் மங்களமான ஆசிரமங்களுக்குச் சென்று, முனிவர்கள் வாழும் காட்டுக்கு உங்களைக் கொண்டுசெல்வேன்.’ லக்ஷ்மணனின் சொல் இருபொருளுடையது — உண்மையானதும்கூட, ஆனால் முழு உண்மை அல்ல. ‘அபநேயா பவிஷ்யஸி’ (கொண்டுசெல்லப்படுவாய்) என்ற சொல்லில் ‘அபநயநம்’ என்பதில் அகற்றுதல் என்ற பொருளின் சாயலும் உள்ளது. மகாத்மாவான லக்ஷ்மணனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட வைதேகி ஒப்பற்ற மகிழ்ச்சி அடைந்தாள்; பயணத்தை விரும்பினாள். அவள் மிக விலையுயர்ந்த ஆடைகளையும் பலவகை ரத்தினங்களையும் எடுத்துக்கொண்டு புறப்படத் தொடங்கினாள் — ‘இந்த அணிகலன்களையும், விலையுயர்ந்த ஆடைகளையும், பலவகைச் செல்வங்களையும் முனிவர்களின் மனைவியருக்குக் கொடுப்பேன்.’ சௌமித்திரி ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி, மைதிலியைத் தேரில் ஏற்றி, ராமனின் ஆணையை நினைத்தபடி விரைந்த குதிரைகளுடைய தேரில் புறப்பட்டான். சீதையின் மகிழ்ச்சியும், முனிவர் மனைவியருக்குப் பரிசுகளைச் சேகரிப்பதும் — இவை அனைத்தும் படிப்பவரின் இதயத்தைப் பிளக்கின்றன; ஏனெனில் இந்தப் பயணம் நாடுகடத்தல் என்பதை அவள் அறியவில்லை. சீதையின் வள்ளன்மை — தன் அணிகலன்களையும் அவள் தவப்பெண்களுக்குக் கொடுக்க விரும்புகிறாள். ‘ராமனின் ஆணையை நினைத்தபடி’ என்ற சொல்லால் லக்ஷ்மணனின் உள்ளப் போராட்டம் சுட்டப்படுகிறது — ஒவ்வோர் அடியையும் அவன் ஆணையை நினைத்தபடியே வைக்கிறான். இந்தப் பகுதியின் ஏழாம் சுலோகமும் ஒன்பதாம் சுலோகத்தின் முதல் பாதியும் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளவை — அங்கே லக்ஷ்மணன் வரத்துக்கான வாக்குறுதியைக் குறிப்பிடுகிறான். சீதை இதை வரத்தின் நிறைவேற்றமாகக் கருதி மகிழ்கிறாள்; ராமனின் அன்புக்குச் சான்றாகக் கருதுகிறாள். அவளுடைய அறியாமையே இந்தச் சூழலின் அவலச்சுவைக்கு வேர்; படிப்பவர் அனைத்தையும் அறிகிறார், அவள் அறியவில்லை.

வழியில் சீதை திருவைப் பெருக்கும் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னாள் — ‘ரகுகுலத்தை மகிழ்விப்பவனே, பல அமங்கலங்களையே காண்கிறேன். இன்று என் கண் துடிக்கிறது, உடல் நடுக்கமும் உண்டாகிறது. சௌமித்திரி, என் இதயம் நலமற்றதுபோல உணர்கிறேன். பெரும் பதற்றமும் மிகுந்த அமைதியின்மையும் எனக்கு. அகன்ற கண்களுடையவனே, பூமியே வெறுமையாகத் தோன்றுகிறது. சகோதரனிடம் பாசமுள்ளவனே, உன் சகோதரருக்கு நலம்தானா? வீரனே, என் மாமியார் அனைவருக்கும் வேறுபாடின்றி, நகரிலும் நாட்டிலும் உள்ள உயிர்களுக்கும் நலம்தானா?’ என்று கைகூப்பிய சீதை தெய்வங்களை வேண்டினாள். பெண்ணுக்கு வலக்கண் துடிப்பது அமங்கலம் என்பது உலக நம்பிக்கை. சீதையின் இதயம் வரவிருக்கும் பிரிவை முன்பே உணர்கிறது, அறிவு அறியாவிட்டாலும். அவளுடைய கவலை தன்னைப் பற்றியது அல்ல; ராமனையும் மாமியாரையும் மக்களையும் பற்றியது — இது அவளுடைய தன்னலமற்ற இயல்பின் காட்சி. லக்ஷ்மணன் அவள் சொல்லின் பொருளைக் கேட்டு, மைதிலியைத் தலைவணங்கி, வறண்டுபோகும் இதயத்தோடு, மகிழ்ந்தவன்போல ‘நலமே’ என்று சொன்னான். ‘மகிழ்ந்தவன்போல’ — வெளியே மலர்ச்சி, உள்ளே வறட்சி — லக்ஷ்மணனின் இருநிலை இங்கே மனத்தைத் தொடும்படி சித்திரிக்கப்பட்டுள்ளது. ‘ஸர்வாஸாம் அவிஶேஷத:’ (அனைவருக்கும் வேறுபாடின்றி) என்பதால் சீதை கைகேயியின் நலத்தையும் விரும்புகிறாள். நிமித்தங்களின் வரிசை — கண் துடிப்பு, உடல் நடுக்கம், இதய நலமின்மை, பதற்றம், அமைதியின்மை, பூமியின் வெறுமை — வெளியிலிருந்து உள்ளுக்குச் செல்கிறது; சீதையின் கலக்கத்தையும் படிப்படியாகப் பெருக்குகிறது.

பிறகு கோமதிக் கரையில் ஓர் ஆசிரமத்தில் தங்கி, விடியலில் மீண்டும் எழுந்து சௌமித்திரி தேரோட்டியிடம் சொன்னான் — ‘தேரை விரைவில் பூட்டு. இன்று முக்கண்ணன் (சிவன்) போல வலிமையோடு பாகீரதியின் நீரைத் தலையால் தாங்குவேன்.’ சிவன் கங்கையைத் தலையில் தாங்குவதுபோல லக்ஷ்மணன் கங்கை நீரைத் தலையால் தாங்குவான் என்பது உவமை; அச்சுப் பதிப்பில் ‘த்ரியம்பக இவௌஜஸா’ என்பது பாடம். அந்தத் தேரோட்டி மனோவேகமுடைய குதிரைகளைத் தேர்ந்து தேரில் பூட்டி, கைகூப்பி வைதேகியிடம் ‘ஏறுங்கள்’ என்றான். அவள் தேரோட்டியின் சொல்லால் சிறந்த தேரில் ஏறினாள். அறிவுடைய சௌமித்திரியோடும் சுமந்திரனோடும் அகன்ற கண்களுடைய சீதை பாவங்களை அழிக்கும் கங்கையை அடைந்தாள். பிறகு நண்பகலில் பாகீரதியின் நீர்நிலையை அடைந்து அதைக் கண்டதும், துயருற்ற லக்ஷ்மணன் பெருங்குரலில் அழுதான். கங்கையைக் கண்டதே லக்ஷ்மணனின் அடக்கத்தை உடைக்கிறது — இனி சீதையைத் துறப்பது தவிர்க்க முடியாதது. இதுவரை அவன் துயரத்தை மறைத்திருந்தான்; இப்போது அது கண்ணீராக வெளிவந்தது. பயணம் இரண்டு நாள்களுடையது — முதல் நாள் கோமதிக் கரை வரை, இரண்டாம் நாள் கங்கை வரை; ஆகவே பின்னர் சீதை ‘இரண்டு இரவுகள்’ என்கிறாள். ‘பாபவிநாஶிநீம்’ (பாவங்களை அழிப்பவள்) என்ற கங்கையின் அடைமொழி அவலமானது — பாவமற்ற சீதையின் பழிச்சொல் இங்கேயே முடிவதுபோல. இருபத்துமூன்றாம் சுலோகத்தின் பிற்பாதி வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது. கோமதி அயோத்திக்கு அருகில் ஓடும் நதி; அதன் கரையில் ஆசிரமத்தில் இரவு தங்குவது சீதைக்குத் தவவனப் பயணத்தின் தொடக்கம்போலத் தோன்றுகிறது.

மிகவும் கவனமுடையவளும் அறம் அறிந்தவளுமான சீதை, வருந்தும் லக்ஷ்மணனைக் கண்டு சொன்னாள் — ‘லக்ஷ்மணா, நீ ஏன் இப்படி அழுகிறாய்? நீண்டகாலம் விரும்பிய ஜாஹ்னவியின் (கங்கையின்) கரையை அடைந்து மகிழ வேண்டிய நேரத்தில் ஏன் என்னைத் துயரப்படுத்துகிறாய்? மனிதர்களில் காளையே, நீ எப்போதும் ராமனின் அருகிலேயே இருப்பவன்; அவரைப் பிரிந்து இரண்டு இரவுகளில் சோகம் அடைந்துவிட்டாயா? லக்ஷ்மணா, ராமர் எனக்கும் உயிரைவிட இனியவர்; நானோ இப்படி வருந்தவில்லை; இப்படிச் சிறுபிள்ளைத்தனமாக இருக்காதே. என்னைக் கங்கையைக் கடக்கச் செய், தவசிகளைக் காட்டு; பிறகு முனிவர்களுக்கு ஆடைகளையும் அணிகலன்களையும் கொடுப்பேன். பிறகு மகரிஷிகளுக்குத் தகுதிக்கேற்ப வணக்கம் செய்து, அங்கே ஓர் இரவு தங்கி, மீண்டும் அந்த நகருக்குச் செல்வோம். தாமரை இதழ்போன்ற கண்களும், சிங்கம்போன்ற மார்பும், மெலிந்த இடையும் உடையவரும், மகிழ்விப்பவர்களில் சிறந்தவருமான ராமரைக் காண என் மனமும் விரைகிறது.’ சீதையே லக்ஷ்மணனைத் தேற்றுகிறாள் — அவலத்தின் உச்ச நிலை. லக்ஷ்மணன் ராமனைப் பிரிந்ததாலேயே அழுகிறான் என்று அவள் கருதுகிறாள்; பாசத்தோடு அவனைச் ‘சிறுபிள்ளை’ என்று கடிந்துகொள்கிறாள். அவளுடைய ‘ஓர் இரவு தங்கி மீண்டும் செல்வோம்’ என்ற திட்டமும், ‘ராமரைக் காண மனம் விரைகிறது’ என்ற சொல்லும் படிப்பவரால் தாங்க முடியாதவை. இரண்டு இரவுகள்கூட ராமனின்றி இருக்க அவள் விரும்பவில்லை; ஆனால் அவளுடைய விதி நீண்ட பிரிவு. முப்பத்தோராம் சுலோகம் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது; அதில் ராமனின் வடிவ வருணனை — தாமரை இதழ்க் கண்கள், சிங்க மார்பு, மெலிந்த இடை. சீதையின் சொல்லில் லக்ஷ்மணனிடம் தாய்போன்ற பாசமும் தெரிகிறது — அவனை ‘மனிதர்களில் காளையே’ என்று மதிக்கிறாள், ‘சிறுபிள்ளை’ என்று கொஞ்சுகிறாள்.

அவளுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, பகைவீரர்களைக் கொல்லும் லக்ஷ்மணன் தன் அழகிய கண்களைத் துடைத்துக்கொண்டு படகோட்டிகளை அழைத்தான். செம்படவர்கள் கைகூப்பி ‘இதோ படகு ஆயத்தமாக உள்ளது’ என்றனர். கங்கையைக் கடக்க விரும்பிய லக்ஷ்மணன் மங்களமான படகில் ஏறி, மனம் ஒருமுகப்பட்டவனாக அந்தச் சீதையைக் கங்கையைக் கடக்கச் செய்தான். லக்ஷ்மணன் கண்ணீரைத் துடைக்கிறான் — சீதையின் முன் துயரத்தை மறைப்பதற்காக. வனவாசத்தின் தொடக்கத்திலும் குகனின் படகில் ராமனும் சீதையும் லக்ஷ்மணனும் கங்கையைக் கடந்தனர்; இப்போது சீதை மீண்டும் கங்கையைக் கடக்கிறாள், ஆனால் ராமன் இல்லாமல். இந்தச் சூழலின் ஒப்புமையும் முரணும் கவியால் நுட்பமாகப் படைக்கப்பட்டுள்ளன. முப்பத்திரண்டாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; அதன் பின் இரண்டு பாதிகளும் முப்பத்துமூன்றாம் சுலோகத்தின் பிற்பாதியும் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளவை. திறனாய்வுப் பதிப்பின் பாடத்தில் லக்ஷ்மணன் ‘நாவம் உபாஹரத்’ (படகைக் கொண்டுவந்தான்) என்றும், அச்சுப் பதிப்பில் ‘உபாருஹத்’ (ஏறினான்) என்றும் உள்ளது. ‘ஸமாஹித:’ (மனம் ஒருமுகப்பட்டவன்) என்பது லக்ஷ்மணனின் நிலை — அவன் துயரத்தை அடக்கிக் கடமையையே செய்கிறான். படகோட்டிகள் ஆயத்தமான படகைக் கொண்டுவருகிறார்கள்; ஆனால் அவர்களுடைய ‘ஆயத்தமாக உள்ளது’ என்ற சொல் அவலமானது — சீதையைத் துறப்பதற்காகவே படகு ஆயத்தமாக உள்ளது.

ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗಲು ದೀನಚಿತ್ತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಒಣಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಾರಥಿಯೇ, ವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡು. ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸೀತೆಗಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಸಿದ ಶುಭವಾದ ಆಸನವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸು. ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ನಾನು ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕಾಗಿದೆ; ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನು ತಾ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮುಖ ಒಣಗಿದೆ, ಮನಸ್ಸು ದೀನವಾಗಿದೆ — ಅವನು ರಾತ್ರಿಯನ್ನೂ ದುಃಖದಿಂದಲೇ ಕಳೆದನೆಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಆದೇಶದ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆ ಅವನಿಗೆ ಸರ್ವೋಪರಿ. ‘ರಾಜವಚನಾತ್’ (ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ರಾಜನ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಅತಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಸುಖಶಯ್ಯೆಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಸಿದ ರಥವನ್ನು ತಂದು, ಮಿತ್ರರ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರಭುವೇ, ಈ ರಥ ಬಂದಿದೆ; ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಮಾಡು.’ ಸುಮಂತ್ರನು ವೃದ್ಧ ಸಾರಥಿ, ದಶರಥನಿಗೂ ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದವನು; ರಾಮನ ವನವಾಸದಲ್ಲೂ ರಥವನ್ನು ನಡೆಸಿದವನು ಅವನೇ. ಈಗ ಅವನು ಸೀತೆಯ ವನಗಮನದ ರಥವನ್ನೂ ನಡೆಸಲಿದ್ದಾನೆ — ಇತಿಹಾಸದ ಕರುಣಾಜನಕ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ. ರಥದ ಸುಖಶಯ್ಯೆ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಸಿದ ಆಸನ — ಇವು ಸೀತೆಯ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕೊನೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವಳ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಮವಾಜಿಭಿಃ’ ಎಂದರೆ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳು — ಪ್ರಯಾಣ ಬೇಗನೆ ಮುಗಿಯಲೆಂದು. ಸುಮಂತ್ರನು ಏನನ್ನೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನಿಗೂ ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೀತೆಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವಳ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೂ ಸ್ನೇಹಕ್ಕೂ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಜಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ನೀನು ಈ ಪ್ರಭುವಾದ ರಾಜನಲ್ಲಿ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದೆಯಂತೆ; ರಾಜನೂ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ನನಗೆ ಆಜ್ಞೆಯಾಗಿದೆ. ದೇವಿ ವೈದೇಹಿ, ನಮ್ಮ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾನು ಬೇಗನೆ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಋಷಿಗಳ ಶುಭ ಆಶ್ರಮಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮುನಿಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವೆನು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಎರಡರ್ಥದ್ದು — ಸತ್ಯವೂ ಹೌದು, ಆದರೆ ಪೂರ್ಣ ಸತ್ಯವಲ್ಲ. ‘ಅಪನೇಯಾ ಭವಿಷ್ಯಸಿ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಅಪನಯನ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ದೂರೀಕರಣ ಎಂಬ ಛಾಯೆಯೂ ಇದೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ವೈದೇಹಿಯು ಅಸಮಾನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಹೊರಡಲು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟಳು. ಅವಳು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧಳಾದಳು — ‘ಈ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಧನಗಳನ್ನೂ ಮುನಿಪತ್ನಿಯರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ, ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ, ವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳ ರಥದಲ್ಲಿ ಹೊರಟನು. ಸೀತೆಯ ಹರ್ಷ, ಮುನಿಪತ್ನಿಯರಿಗಾಗಿ ಉಡುಗೊರೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಓದುಗನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಯಾತ್ರೆ ಗಡೀಪಾರು ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಸೀತೆಯ ಉದಾರತೆ — ಅವಳು ತನ್ನ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ತಪಸ್ವಿನಿಯರಿಗೆ ಕೊಡಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಂತಃಸಂಘರ್ಷ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಲೇ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಖಂಡದ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ಅಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವರದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯು ಇದನ್ನು ವರದ ಪೂರೈಕೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮನ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಕರುಣರಸದ ಮೂಲ; ಓದುಗನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದಿದೆ, ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.

ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಘುನಂದನನೇ, ಬಹಳ ಅಶುಭಗಳನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದು ನನ್ನ ಕಣ್ಣು ಅದುರುತ್ತಿದೆ, ಮೈ ನಡುಗುತ್ತಿದೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಹೃದಯವು ಅಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿರುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮ ತಳಮಳವೂ ತೀವ್ರ ಅಧೈರ್ಯವೂ ಇದೆ. ವಿಶಾಲನೇತ್ರನೇ, ಭೂಮಿಯೇ ಶೂನ್ಯವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನೇ, ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರಲಿ ತಾನೆ? ವೀರನೇ, ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಅತ್ತೆಯರಿಗೂ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ, ಪುರದಲ್ಲೂ ಜನಪದದಲ್ಲೂ ಇರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಕುಶಲವಾಗಿರಲಿ ತಾನೆ?’ ಹೀಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಸೀತೆಯು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು. ಸ್ತ್ರೀಯ ಬಲಗಣ್ಣು ಅದುರುವುದು ಅಶುಭ ಎಂಬುದು ಲೋಕದ ನಂಬಿಕೆ. ಸೀತೆಯ ಬುದ್ಧಿಗೆ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಅವಳ ಹೃದಯವು ಮುಂದಿನ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅವಳ ಚಿಂತೆ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆಯಲ್ಲ, ರಾಮನ, ಅತ್ತೆಯರ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ — ಇದು ಅವಳ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಸ್ವಭಾವದ ದರ್ಶನ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವಳ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೇಳಿ ತಲೆಬಾಗಿ ಮೈಥಿಲಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಒಣಗುತ್ತಿದ್ದ ಹೃದಯದಿಂದ, ಹರ್ಷಗೊಂಡವನಂತೆ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಮಂಗಳವಾಗಿದೆ’ ಎಂದನು. ‘ಹೃಷ್ಟ ಇವ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡವನಂತೆ) — ಹೊರಗೆ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಒಳಗೆ ಶೋಷಣೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದ್ವಂದ್ವಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮನಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸರ್ವಾಸಾಮ್ ಅವಿಶೇಷತಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸೀತೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕುಶಲವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಿವರ್ಧನಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಹ್ರಸ್ವ ಇಕಾರವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲೂ ಹಾಗೆಯೇ. ನಿಮಿತ್ತಗಳ ಕ್ರಮ — ಕಣ್ಣಿನ ಅದುರುವಿಕೆ, ಮೈನಡುಕ, ಹೃದಯದ ಅಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ, ತಳಮಳ, ಅಧೈರ್ಯ, ಭೂಮಿಯ ಶೂನ್ಯತೆ — ಹೊರಗಿನಿಂದ ಒಳಗಿನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತ ಸೀತೆಯ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಗೋಮತೀತೀರದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಂಗಿ, ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಥವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹೂಡು. ಇಂದು ತ್ರ್ಯಂಬಕನಂತೆ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಭಾಗೀರಥಿಯ ಜಲವನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧರಿಸುವೆನು.’ ಶಿವನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗಂಗಾಜಲವನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧರಿಸುವನು ಎಂಬ ಉಪಮೆ; ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿಯಂಬಕ ಇವೌಜಸಾ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಆ ಸಾರಥಿಯು ಮನೋವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿ, ವೈದೇಹಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ‘ಏರು’ ಎಂದನು. ಅವಳು ಸಾರಥಿಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಉತ್ತಮ ರಥವನ್ನೇರಿದಳು. ಧೀಮಂತರಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಮತ್ತು ಸುಮಂತ್ರರೊಡನೆ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸೀತೆಯು ಪಾಪವಿನಾಶಿನಿಯಾದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದಳು. ಅನಂತರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಭಾಗೀರಥಿಯ ಜಲಾಶಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ದೀನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅತ್ತನು. ಗಂಗೆಯ ದರ್ಶನವೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಂಯಮವನ್ನು ಒಡೆಯುತ್ತದೆ — ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಸೀತೆಯ ಪರಿತ್ಯಾಗ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನು ದುಃಖವನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದನು; ಈಗ ಅದು ಕಣ್ಣೀರಾಗಿ ಹೊರಬಂದಿತು. ಯಾತ್ರೆ ಎರಡು ದಿನಗಳದ್ದು — ಮೊದಲ ದಿನ ಗೋಮತೀತೀರದವರೆಗೆ, ಎರಡನೆಯ ದಿನ ಗಂಗೆಯವರೆಗೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ಸೀತೆ ‘ಎರಡು ರಾತ್ರಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪಾಪವಿನಾಶಿನೀಮ್’ ಎಂಬ ಗಂಗೆಯ ವಿಶೇಷಣ ಕರುಣಾಜನಕ — ನಿಷ್ಪಾಪಳಾದ ಸೀತೆಯ ಅಪವಾದವು ಇಲ್ಲೇ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವುದೋ ಎಂಬಂತೆ. ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಗೋಮತಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ನದಿ; ಅದರ ತೀರದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿವಾಸ ಸೀತೆಗೆ ತಪೋವನಯಾತ್ರೆಯ ಆರಂಭದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಅತ್ಯಂತ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದ ಧರ್ಮಜ್ಞೆಯಾದ ಸೀತೆಯು ಆತುರನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನೀನು ಅಳುತ್ತಿರುವುದೇಕೆ? ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಜಾಹ್ನವೀತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಈ ಹರ್ಷದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ವಿಷಾದಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಸದಾ ರಾಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಇರುವವನು; ಅವನಿಂದ ಅಗಲಿ ಎರಡು ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲೇ ಶೋಕಕ್ಕೊಳಗಾದೆಯೇನು? ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ರಾಮನು ನನಗೂ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನು; ಆದರೂ ನಾನು ಹೀಗೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆ ಮಗುವಿನಂತಾಗಬೇಡ. ನನ್ನನ್ನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸು, ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸು; ಅನಂತರ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಅನಂತರ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ, ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿ, ಮತ್ತೆ ಆ ಪುರಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗೋಣ. ಕಮಲದಳಾಕ್ಷನೂ ಸಿಂಹದಂಥ ಎದೆಯುಳ್ಳವನೂ ಕೃಶೋದರನೂ ಮನರಂಜಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸೂ ಆತುರಪಡುತ್ತಿದೆ.’ ಸೀತೆಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಕರುಣೆಯ ಪರಮಾವಸ್ಥೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅವಳು ಭಾವಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ‘ಬಾಲಿಶ’ (ಮಗುವಿನಂಥವನು) ಎಂದು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಗದರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗೋಣ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಯೋಜನೆ, ‘ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಮನಸ್ಸು ಆತುರಪಡುತ್ತಿದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಓದುಗನಿಗೆ ಅಸಹನೀಯ. ಅವಳು ಎರಡು ರಾತ್ರಿಯೂ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಇರಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವಳ ಭಾಗ್ಯದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ವಿಯೋಗವಿದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನ ರೂಪವರ್ಣನೆಯಿದೆ — ಪದ್ಮಪತ್ರಾಕ್ಷ, ಸಿಂಹೋರಸ್ಕ, ಕೃಶೋದರ. ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಗ್ಗೆ ತಾಯಿಯಂಥ ಸ್ನೇಹವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಅವನನ್ನು ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂದು ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ, ‘ಬಾಲಿಶ’ ಎಂದು ಮುದ್ದಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುವೀರಹಂತಕನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಂಡು ಅಂಬಿಗರನ್ನು ಕರೆದನು. ಬೆಸ್ತರು ಕೈಮುಗಿದು ‘ಈ ದೋಣಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ’ ಎಂದರು. ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಬಯಸಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶುಭವಾದ ದೋಣಿಯನ್ನೇರಿ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಗಂಗೆಯಾಚೆಗೆ ದಾಟಿಸಿದನು. ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ದುಃಖವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವನವಾಸದ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಗುಹನ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮ, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿದ್ದರು; ಈಗ ಸೀತೆ ಮತ್ತೆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ, ಆದರೆ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಸಾಮ್ಯವನ್ನೂ ವಿರೋಧವನ್ನೂ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅದರ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳೂ ಮೂವತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ನಾವಮ್ ಉಪಾಹರತ್’ (ದೋಣಿಯನ್ನು ತರಿಸಿದನು) ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಉಪಾರುಹತ್’ (ಏರಿದನು) ಎಂದಿದೆ. ‘ಸಮಾಹಿತಃ’ ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ಥಿತಿ — ಅವನು ದುಃಖವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿದು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂಬಿಗರು ಸಿದ್ಧವಾದ ದೋಣಿಯನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರ ‘ಸಜ್ಜಾ’ (ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕ — ಸೀತೆಯ ಪರಿತ್ಯಾಗಕ್ಕಾಗಿಯೇ ದೋಣಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ ദീനചിത്തനായ ലക്ഷ്മണൻ വരണ്ടുണങ്ങുന്ന മുഖത്തോടെ സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘സാരഥേ, വേഗമുള്ള കുതിരകളെ ഉത്തമരഥത്തിൽ പൂട്ടുക. രാജാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് സീതയ്ക്കു നല്ല വിരിപ്പു വിരിച്ച ശുഭമായ ഒരാസനം ഒരുക്കുക. രാജാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് സീതയെ പുണ്യകർമാക്കളായ മഹർഷിമാരുടെ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഞാൻ കൊണ്ടുപോകണം; വേഗം രഥം കൊണ്ടുവരിക.’ ലക്ഷ്മണന്റെ മുഖം വരണ്ടതും മനസ്സു ദീനവുമാണ് — രാത്രിയും അദ്ദേഹം ദുഃഖത്തോടെയാണു കഴിച്ചതെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എങ്കിലും ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നതിൽ അദ്ദേഹം താമസം വരുത്തുന്നില്ല; ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞയാണ് അദ്ദേഹത്തിന് എല്ലാറ്റിനും മേലെ. ‘രാജവചനാത്’ (രാജാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച്) എന്ന പദം രണ്ടു പ്രാവശ്യം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരമല്ല, രാജാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ചു മാത്രമാണു ചെയ്യുന്നതെന്നു ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം സമാധാനിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. സുമന്ത്രൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ്, ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയതും അതിമനോഹരവും സുഖശയ്യ വിരിച്ചതുമായ രഥം കൊണ്ടുവന്ന്, മിത്രങ്ങളുടെ മാനം വർധിപ്പിക്കുന്ന സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു: ‘പ്രഭോ, ഈ രഥം എത്തിയിരിക്കുന്നു; ചെയ്യേണ്ടതു ചെയ്താലും.’ സുമന്ത്രൻ വൃദ്ധനായ സാരഥിയാണ്, ദശരഥന്റെയും വിശ്വസ്തൻ; രാമന്റെ വനവാസത്തിലും അദ്ദേഹംതന്നെയാണു രഥം ഓടിച്ചത്. ഇപ്പോൾ സീതയുടെ വനയാത്രയുടെ രഥവും അദ്ദേഹംതന്നെ ഓടിക്കും — ചരിത്രത്തിന്റെ കരുണമായ ആവർത്തനം. രഥത്തിലെ സുഖശയ്യയും നന്നായി വിരിച്ച ആസനവും സീതയുടെ സുഖത്തിനായുള്ള അവസാനത്തെ ഏർപ്പാടാണ്; അവളുടെ ക്ലേശം കഴിയുന്നത്ര കുറയ്ക്കാൻ ലക്ഷ്മണൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘പരമവാജിഭിഃ’ — ഉത്തമാശ്വങ്ങൾ; യാത്ര വേഗം തീരട്ടെ എന്ന്. സുമന്ത്രൻ ഒന്നും ചോദിക്കുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിനും രാമന്റെ തീരുമാനം അറിയാമെന്ന് അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ വ്യക്തമാകും. ലക്ഷ്മണൻ സീതയോടു സത്യം പറയുന്നില്ല, എന്നാൽ അവളുടെ സുഖത്തിനായി എല്ലാം ചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കർത്തവ്യവും സ്നേഹവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം.

സുമന്ത്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ നരർഷഭനായ ലക്ഷ്മണൻ രാജഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് സീതയുടെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു: ‘ദേവീ, അവിടുന്ന് പ്രഭുവായ ഈ രാജാവിനോട് ഒരു വരം ചോദിച്ചുവല്ലോ; രാജാവ് അതു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. അവിടുത്തെ ആശ്രമത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകാൻ എനിക്ക് ആജ്ഞ ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. ദേവീ വൈദേഹീ, നമ്മുടെ രാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞാൻ വേഗം ഗംഗാതീരത്തെ ഋഷിമാരുടെ ശുഭമായ ആശ്രമങ്ങളിൽ ചെന്ന് മുനിമാർ വസിക്കുന്ന വനത്തിലേക്ക് അവിടുത്തെ കൊണ്ടുചെന്നാക്കും.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് ദ്വയാർഥമുള്ളതാണ് — സത്യമാണ്, എന്നാൽ പൂർണസത്യമല്ല. ‘അപനേയാ ഭവിഷ്യസി’ എന്ന പദത്തിൽ ‘അപനയനം’ (ദൂരേക്കു മാറ്റൽ) എന്നതിന്റെ ഒരു നിഴലുമുണ്ട്. മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വൈദേഹിക്ക് അതുല്യമായ ഹർഷമുണ്ടായി; പോകുന്നത് അവൾക്ക് ഇഷ്ടമായി. വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങളും വിവിധരത്നങ്ങളും എടുത്ത് അവൾ പോകാൻ ഒരുങ്ങി: ‘ഈ ആഭരണങ്ങളും വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങളും വിവിധ ധനങ്ങളും ഞാൻ മുനിപത്നിമാർക്കു നൽകും.’ സൗമിത്രി ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് മൈഥിലിയെ രഥത്തിൽ കയറ്റി, രാമന്റെ ആജ്ഞ ഓർത്തുകൊണ്ട് വേഗമുള്ള കുതിരകളുള്ള രഥത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. സീതയുടെ ഹർഷവും മുനിപത്നിമാർക്കുവേണ്ടിയുള്ള ഉപഹാരശേഖരണവും — ഇതെല്ലാം വായനക്കാരന്റെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്നു; കാരണം ഈ യാത്ര നിർവാസനമാണെന്ന് അവൾ അറിയുന്നില്ല. സീതയുടെ ഉദാരത — സ്വന്തം ആഭരണങ്ങൾപോലും തപസ്വിനികൾക്കു നൽകാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘രാമന്റെ ആജ്ഞ ഓർത്തുകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്താൽ ലക്ഷ്മണന്റെ അന്തഃസംഘർഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഓരോ ചുവടും ആജ്ഞ ഓർത്തുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം വയ്ക്കുന്നത്. ഈ ഭാഗത്തിലെ ഏഴാം ശ്ലോകവും ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യപകുതിയും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — അവിടെയാണ് ലക്ഷ്മണൻ വരത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞയെക്കുറിച്ചു പരാമർശിക്കുന്നത്. വരം സാധിച്ചുകിട്ടി എന്നു കരുതി സീത ആനന്ദിക്കുന്നു; രാമന്റെ പ്രേമത്തിന്റെ തെളിവായി അവൾ ഇതിനെ കാണുന്നു. അവളുടെ അജ്ഞതതന്നെയാണ് ഈ സന്ദർഭത്തിലെ കരുണരസത്തിന്റെ മൂലം; വായനക്കാരന് എല്ലാം അറിയാം, അവൾക്ക് അറിയില്ല.

വഴിയിൽവച്ച് സീത ലക്ഷ്മീവർധനനായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘രഘുനന്ദനാ, ഞാൻ ധാരാളം അശുഭങ്ങൾ മാത്രമാണു കാണുന്നത്. ഇന്ന് എന്റെ കണ്ണു തുടിക്കുന്നു, ശരീരം വിറയ്ക്കുന്നു. സൗമിത്രേ, ഹൃദയം അസ്വസ്ഥമായിരിക്കുന്നതുപോലെ എനിക്കു തോന്നുന്നു. എനിക്കു കടുത്ത ഉത്കണ്ഠയും കടുത്ത അസ്വസ്ഥതയുമുണ്ട്. വിശാലലോചനാ, ഭൂമി ശൂന്യമായിരിക്കുന്നതായിത്തന്നെ ഞാൻ കാണുന്നു. ഭ്രാതൃവത്സലാ, നിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനു ക്ഷേമമായിരിക്കുമോ? വീരാ, എന്റെ എല്ലാ ശ്വശ്രൂമാർക്കും ഭേദമില്ലാതെ, നഗരത്തിലും ജനപദത്തിലുമുള്ള ജീവികൾക്കും കുശലമായിരിക്കുമോ?’ ഇങ്ങനെ കൈകൂപ്പി സീത ദേവതകളോടു പ്രാർഥിച്ചു. സ്ത്രീയുടെ വലത്തെ കണ്ണു തുടിക്കുന്നത് അശുഭമാണെന്നു ലോകവിശ്വാസം. ബുദ്ധി അറിയുന്നില്ലെങ്കിലും സീതയുടെ ഹൃദയം വരാനിരിക്കുന്ന വിയോഗം മുൻകൂട്ടി അനുഭവിക്കുന്നു. അവളുടെ ആകുലത സ്വന്തം കാര്യത്തിലല്ല, രാമന്റെയും ശ്വശ്രൂമാരുടെയും പ്രജകളുടെയും കാര്യത്തിലാണ് — ഇത് അവളുടെ നിഃസ്വാർഥസ്വഭാവത്തിന്റെ ദർശനമാണ്. അവളുടെ വാക്കിന്റെ അർഥം കേട്ട് ലക്ഷ്മണൻ ശിരസ്സുകൊണ്ടു മൈഥിലിയെ വന്ദിച്ച്, ഉണങ്ങിവരളുന്ന ഹൃദയത്തോടെ, സന്തുഷ്ടനെന്നപോലെ ‘മംഗളം’ എന്നു പറഞ്ഞു. ‘ഹൃഷ്ടനെന്നപോലെ’ — പുറമേ പ്രസന്നത, ഉള്ളിൽ ഉണക്കം — ലക്ഷ്മണന്റെ ഇരട്ട അവസ്ഥ ഇവിടെ ഹൃദയസ്പർശിയായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ‘സർവാസാം അവിശേഷതഃ’ — കൈകേയിയുടെയും കുശലം സീത ആഗ്രഹിക്കുന്നു. നിമിത്തങ്ങളുടെ ക്രമം — കണ്ണു തുടിക്കൽ, ശരീരകമ്പം, ഹൃദയത്തിന്റെ അസ്വാസ്ഥ്യം, ഉത്കണ്ഠ, അസ്വസ്ഥത, ഭൂമിയുടെ ശൂന്യത — പുറത്തുനിന്ന് ഉള്ളിലേക്കു നീങ്ങുന്നു, സീതയുടെ വ്യാകുലത ക്രമേണ വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

പിന്നെ ഗോമതീതീരത്ത് ഒരാശ്രമത്തിൽ താമസിച്ച്, പ്രഭാതത്തിൽ വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ് സൗമിത്രി സൂതനോടു പറഞ്ഞു: ‘വേഗം രഥം പൂട്ടുക. ഇന്ന് ത്രിയംബകനെപ്പോലെ (ശിവനെപ്പോലെ) ഓജസ്സോടെ ഭാഗീരഥീജലം ഞാൻ ശിരസ്സിൽ ധരിക്കും.’ ശിവൻ ഗംഗയെ ശിരസ്സിൽ ധരിക്കുന്നതുപോലെ ലക്ഷ്മണൻ ഗംഗാജലം ശിരസ്സിൽ ധരിക്കും എന്ന് ഉപമ; അച്ചടിയിൽ ‘ത്രിയംബക ഇവൗജസാ’ എന്നാണു പാഠം. ആ സൂതൻ മനോവേഗമുള്ള കുതിരകളെ പരിശോധിച്ച് രഥത്തിൽ പൂട്ടി, കൈകൂപ്പി വൈദേഹിയോട് ‘കയറിയാലും’ എന്നു പറഞ്ഞു. സൂതന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് അവൾ ഉത്തമരഥത്തിൽ കയറി. ബുദ്ധിമാനായ സൗമിത്രിയോടും സുമന്ത്രനോടുമൊപ്പം വിശാലാക്ഷിയായ സീത പാപനാശിനിയായ ഗംഗയിലെത്തി. അപ്പോൾ മധ്യാഹ്നത്തിൽ ഭാഗീരഥിയുടെ ജലാശയത്തിലെത്തി അതിനെ നോക്കി, ദീനനായ ലക്ഷ്മണൻ ഉറക്കെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ഗംഗയുടെ ദർശനംതന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ സംയമം തകർക്കുന്നു — ഇനിമേൽ സീതയുടെ പരിത്യാഗം അനിവാര്യമാണ്. ഇതുവരെ അദ്ദേഹം ദുഃഖം ഒതുക്കിവച്ചിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അതു കണ്ണീരായി പുറത്തുവന്നു. യാത്ര രണ്ടു ദിവസത്തേതാണ് — ആദ്യദിവസം ഗോമതീതീരംവരെ, രണ്ടാംദിവസം ഗംഗവരെ; അതുകൊണ്ടാണ് മുന്നോട്ട് സീത ‘രണ്ടു രാത്രി’ എന്നു പറയുന്നത്. ‘പാപവിനാശിനീം’ എന്ന ഗംഗയുടെ വിശേഷണം കരുണമാണ് — നിഷ്പാപയായ സീതയുടെ അപവാദം ഇവിടെത്തന്നെ അവസാനിക്കുമെന്നപോലെ. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഗോമതി അയോധ്യയ്ക്കടുത്ത് ഒഴുകുന്ന നദിയാണ്; അതിന്റെ തീരത്തെ ആശ്രമത്തിലുള്ള രാത്രിവാസം തപോവനയാത്രയുടെ ആരംഭമായി സീതയ്ക്കു തോന്നുന്നു.

ഏറെ ശ്രദ്ധാലുവും ധർമജ്ഞയുമായ സീത ആതുരനായ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, നീ എന്തിനാണ് ഇങ്ങനെ കരയുന്നത്? ഏറെക്കാലമായി ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന ജാഹ്നവീതീരത്തെത്തിയ ഈ ഹർഷവേളയിൽ എന്തിനാണ് എന്നെ വിഷാദിപ്പിക്കുന്നത്? പുരുഷർഷഭാ, നീ എപ്പോഴും രാമന്റെ അരികിലാണല്ലോ കഴിയുന്നത്; അദ്ദേഹത്തെ വിട്ടിരുന്ന രണ്ടു രാത്രികൊണ്ട് നിനക്കു ശോകം വന്നുവോ? ലക്ഷ്മണാ, രാമൻ എനിക്കും ജീവനെക്കാൾ പ്രിയനാണ്; എന്നിട്ടും ഞാൻ ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല; ഇങ്ങനെ കുട്ടിത്തം കാണിക്കരുത്. എന്നെ ഗംഗ കടത്തുക, താപസന്മാരെ കാണിച്ചുതരിക; പിന്നെ ഞാൻ മുനിമാർക്കു വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും നൽകും. പിന്നെ മഹർഷിമാരെ യഥാവിധി അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് അവിടെ ഒരു രാത്രി പാർത്ത് നമുക്കു വീണ്ടും ആ നഗരത്തിലേക്കു പോകാം. താമരയിതൾപോലെയുള്ള കണ്ണുകളും സിംഹത്തിന്റേതുപോലെയുള്ള മാറിടവും ഒതുങ്ങിയ ഉദരവുമുള്ള, ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമനെ കാണാൻ എന്റെ മനസ്സും തിടുക്കം കൂട്ടുന്നു.’ സീതതന്നെ ലക്ഷ്മണനെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തുന്നു — കരുണയുടെ പരമാവസ്ഥ. രാമനെ വിട്ടുനിൽക്കുന്നതുകൊണ്ടു മാത്രമാണ് ലക്ഷ്മണൻ കരയുന്നതെന്ന് അവൾ കരുതുന്നു; സ്നേഹത്തോടെ അവനെ ‘കുട്ടിത്തം കാണിക്കുന്നവൻ’ എന്നു ശാസിക്കുന്നു. ‘ഒരു രാത്രി പാർത്ത് നമുക്കു വീണ്ടും പോകാം’ എന്ന അവളുടെ പദ്ധതിയും ‘രാമനെ കാണാൻ മനസ്സു തിടുക്കം കൂട്ടുന്നു’ എന്ന വാക്കും വായനക്കാരനു സഹിക്കാനാവാത്തതാണ്. രണ്ടു രാത്രിപോലും രാമനെ കൂടാതെ കഴിയാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ അവളുടെ വിധി ദീർഘമായ വിയോഗമാണ്. മുപ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അതിൽ രാമന്റെ രൂപവർണനയുണ്ട് — പദ്മപത്രാക്ഷൻ, സിംഹോരസ്കൻ, കൃശോദരൻ. സീതയുടെ വാക്കിൽ ലക്ഷ്മണനോട് ഒരമ്മയുടേതുപോലുള്ള സ്നേഹവും കാണാം — അവൾ അവനെ ‘പുരുഷർഷഭാ’ എന്നു ബഹുമാനിക്കുന്നു, ‘ബാലിശൻ’ എന്നു ലാളിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന ലക്ഷ്മണൻ മനോഹരമായ കണ്ണുകൾ തുടച്ച് തോണിക്കാരെ വിളിച്ചു. മുക്കുവർ കൈകൂപ്പി ‘ഇതാ തോണി തയ്യാറാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഗംഗ കടക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച ലക്ഷ്മണൻ ശുഭമായ തോണിയിൽ കയറി, ഏകാഗ്രതയോടെ ആ സീതയെ ഗംഗ കടത്തി. സീതയുടെ മുന്നിൽ ദുഃഖം മറയ്ക്കാനായി ലക്ഷ്മണൻ കണ്ണീർ തുടയ്ക്കുന്നു. വനവാസത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലും ഗുഹന്റെ തോണിയിലാണ് രാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും ഗംഗ കടന്നത്; ഇപ്പോൾ സീത വീണ്ടും ഗംഗ കടക്കുന്നു, എന്നാൽ രാമനില്ലാതെ. ഈ സന്ദർഭത്തിലെ സാമ്യവും വൈരുധ്യവും കവി സൂക്ഷ്മമായി രചിച്ചിരിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ അവസാനത്തെ രണ്ട് അർധങ്ങളും മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ‘നാവമുപാഹരത്’ (തോണി കൊണ്ടുവന്നു) എന്നും അച്ചടിയിൽ ‘ഉപാരുഹത്’ (തോണിയിൽ കയറി) എന്നുമാണ്. ‘സമാഹിതഃ’ (ഏകാഗ്രൻ) — ഇതാണു ലക്ഷ്മണന്റെ അവസ്ഥ; ദുഃഖം അടക്കി അദ്ദേഹം കർത്തവ്യം മാത്രം ചെയ്യുന്നു. തോണിക്കാർ തയ്യാറായ തോണി കൊണ്ടുവരുന്നു; എന്നാൽ ‘സജ്ജാ’ (തയ്യാർ) എന്ന അവരുടെ വാക്കു കരുണമാണ് — സീതയുടെ പരിത്യാഗത്തിനായിത്തന്നെയാണ് തോണി തയ്യാറായിരിക്കുന്നത്.

When the night had passed, Lakṣmaṇa, heavy of heart and his mouth parched, spoke to Sumantra; his dry mouth and sad heart suggest that he had spent the night in grief. "Charioteer," he said, "yoke swift horses to the best of chariots, and by the king's command spread a fine, well-cushioned seat for Sītā. By the king's command I am to take Sītā to the hermitage of the great sages of holy deeds. Bring the chariot quickly." Grief did not make him slow to obey, for his brother's order came before everything. Twice he said "by the king's command", as though consoling himself that he acted not by his own will but at the king's word. Sumantra said, "So be it," and brought a splendid chariot yoked to the finest horses, so that the journey would be quickly done, and spread with soft bedding. "The chariot is here, my lord," he told Lakṣmaṇa, who ever brought honour to his friends. "Let what must be done be done." Sumantra was the old charioteer whom Daśaratha too had trusted; it was he who had driven Rāma into exile, and now he would drive Sītā to the forest as well, a sad repetition of history. He asked no questions, and later sargas make clear that he already knew of Rāma's decision. The comfortable bed and well-spread seat were the last provision for Sītā's ease that Lakṣmaṇa could make; he could not tell her the truth, but he did all he could to lessen her hardship, torn between duty and affection.

At Sumantra's words Lakṣmaṇa, bull among men, went into the royal palace, came to Sītā and said, "You asked the king, our lord, for a boon, it seems, and the king has granted it, and I have been ordered to take you to the hermitage. By our king's command, lady Vaidehī, I shall go quickly to the fair hermitages of the sages on the bank of the Gaṅgā, and you are to be taken into the forest where the sages live." His words were true, but not the whole truth, and the word he used for "taken" carries a shadow of "taken away". Hearing this from the great-souled Lakṣmaṇa, Vaidehī was filled with joy beyond compare and was glad to go. She believed her wish had been granted as a proof of Rāma's love. Gathering costly garments and jewels of many kinds, she made ready to set out. "These ornaments I shall give to the sages' wives," she said, "and these costly clothes and riches of many kinds." Her generosity wished to give even her own jewellery to the women of the hermitage. Lakṣmaṇa said, "So be it," helped Maithilī into the chariot, and set off behind the swift horses, keeping Rāma's command in mind: he did every single thing remembering that order, and that phrase tells of his inner struggle. Sītā's delight and her gathering of gifts break the reader's heart, because she does not know that this journey is banishment. Her ignorance is the very root of the pathos here: the reader knows everything, and she knows nothing.

On the way Sītā said to Lakṣmaṇa, who brings good fortune, "I see many ill omens, Raghunandana. My eye is throbbing today, and a trembling comes over my body. My heart, too, Lakṣmaṇa, seems not at ease; there is a great restlessness in me and deep unease. The earth looks empty to me, wide-eyed one. Is all well with your brother, you who love your brother so? Is all well, hero, with all my mothers-in-law alike, and with every creature in the city and the countryside?" And with joined palms she prayed to the gods. A throbbing eye in a woman was held to be a bad omen. Her heart already felt the coming separation, though her mind did not know it; and her signs of distress mount one on another, from outward to inward, from the throbbing eye and trembling limbs to an unsettled heart, restlessness, unease and a world gone empty. Yet her anxiety was not for herself but for Rāma, for her mothers-in-law, for the people; and by saying "all alike" she wished well even to Kaikeyī. It shows her selfless nature. Lakṣmaṇa understood her meaning, bowed his head to Maithilī, and said, "All is well," as though he were cheerful, while his heart withered within him. Cheer without and drought within: the poet paints Lakṣmaṇa's divided state with piercing effect.

They halted for the night at a hermitage on the bank of the Gomatī, a river near Ayodhyā; to Sītā the night there must have seemed like the start of her pilgrimage to the forests of the ascetics. At dawn Lakṣmaṇa rose again and said to the charioteer, "Yoke the chariot quickly. Today I shall bear the water of the Bhāgīrathī on my head, as Śiva, the Three-eyed, bears it by his power." As Śiva holds the Gaṅgā on his head, so Lakṣmaṇa would bow his head in her waters. The charioteer chose horses swift as thought and yoked them, and with joined palms he said to Vaidehī, "Please mount." At his word she climbed into the fine chariot, and wide-eyed Sītā, with Lakṣmaṇa and the wise Sumantra, came to the Gaṅgā, the river that destroys sin; the epithet is poignant, as if the slander on the sinless Sītā were to end here. The journey took two days, the first to the Gomatī, the second to the Gaṅgā, which is why Sītā will soon speak of "two nights". At midday they reached the stream of the Bhāgīrathī, and when Lakṣmaṇa looked at it his misery overcame him and he burst out weeping aloud. The very sight of the Gaṅgā broke his self-control, for beyond it Sītā's abandonment could no longer be avoided; the grief he had hidden until now came out in tears.

Sītā, fully composed and wise in dharma, saw how distressed he was and said, "Lakṣmaṇa, what is this? Why are you weeping? We have reached the bank of the Jāhnavī that I have wished for so long; why make me sad at a time of joy? You are always at Rāma's side, bull among men; are you grieving at being parted from him for two nights? Rāma is dearer to me too than life itself, Lakṣmaṇa, and I do not grieve like this. Do not be so childish. Take me across the Gaṅgā and show me the ascetics; then I shall give the sages garments and ornaments. When we have paid the great sages due respect and spent one night there, we shall go back to the city. My heart too is eager to see Rāma, lotus-eyed, lion-chested and slender-waisted, the best of those who give delight." It was Sītā who comforted Lakṣmaṇa, and that is pathos at its height. She thought he wept only at being away from Rāma, and scolded him fondly as childish, honouring him as "bull among men" and teasing him almost as a mother would. Her plan to spend one night and go back, and her words that her heart was eager to see Rāma, are almost unbearable for the reader: she could not bear to be without Rāma even for two nights, yet a long separation was her fate.

Hearing her, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, wiped his eyes to hide his grief from her and called the boatmen. The fishermen came with joined palms and said, "Here is the boat, ready." Even that word "ready" is sad: the boat stood ready for Sītā's abandonment. Wishing to cross the Gaṅgā, Lakṣmaṇa boarded the fine boat and, holding himself steady, carried Sītā across the river, doing his duty with his grief held in check. At the start of the exile, Rāma, Sītā and Lakṣmaṇa had crossed the Gaṅgā in Guha's boat; now Sītā crossed the Gaṅgā again, but without Rāma. The poet has shaped the likeness and the contrast between the two crossings with great subtlety.