तेषां सर्वेषां दीनचेतसां भ्रातॄणां समुपविष्टानां पुरतः काकुत्स्थः परिशुष्यता मुखेन वाक्यम् उवाच — ‘सर्वे शृणुत, भद्रं वः; मनः अन्यथा मा कुरुध्वम्। पौराणां मम सीतायां च यादृशी कथा वर्तते, तां शृणुत। पौराणां जनपदस्य च सुमहान् अपवादः मयि बीभत्सा घृणा च वर्तते; सा मम मर्माणि कृन्तति।’ ‘मा कुरुध्वं मनोऽन्यथा’ इति वचनेन रामः भ्रातॄन् सान्त्वयति — मा भैष्ट, मा विचलत इति। ‘मर्माणि कृन्तति’ इति पदेन तस्य वेदना तीव्रतया उक्ता। ‘अहं किल इक्ष्वाकूणां महात्मनां कुले जातः; सीता अपि जनकानां महात्मनां सत्कुले जाता। सौम्य, त्वं जानासि यथा दण्डके विजने वने रावणेन सीता हृता, सः च मया विध्वंसितः।’ रामः द्वयोः कुलयोः गौरवं स्मारयति — अपवादः केवलं तस्य न, अपि तु द्वयोः अपि महाकुलयोः कलङ्कः। इक्ष्वाकूणां कीर्तिः शताब्दैः सञ्चिता; तस्याः रक्षणं रामस्य कर्तव्यम्। ‘किल’ इति निपातेन जनश्रुतिः अपि सूचिता। ‘बीभत्सा’ इति मुद्रणे स्त्रीलिङ्गम्, समीक्षितपाठे तु ‘बीभत्सः स मे’ इति। लक्ष्मणं प्रति ‘सौम्य, त्वं जानासि’ इति सम्बोधनम् — सः दण्डकारण्ये साक्षी आसीत्। ‘परिशुष्यता मुखेन’ इति पदं रामस्य शारीरिकं दुःखम् अपि सूचयति; अन्तः वेदना मुखे अपि दृश्यते। सः ‘भद्रं वः’ इति आशीः अपि वदति — दुःखसमये अपि शिष्टाचारः न त्यक्तः।

‘तत्र मम बुद्धिः जनकस्य सुतां प्रति उत्पन्ना — अत्र उषिताम् इमां सीतां कथं पुरीम् आनयेयम् इति। ततः प्रत्ययार्थं सीता तव प्रत्यक्षं तदा ज्वलनं विवेश, सौमित्रे। देवानां हव्यवाहनः अग्निः, आकाशगोचरः वायुः च मैथिलीम् अपापाम् आह। चन्द्रादित्यौ अपि पुरा सुराणां सर्वेषाम् ऋषीणां च संनिधौ जनकात्मजाम् अपापां शंसेते। एवं शुद्धसमाचारा सा देवगन्धर्वसंनिधौ लङ्काद्वीपे महेन्द्रेण मम हस्ते निवेशिता। मम अन्तरात्मा अपि यशस्विनीं सीतां शुद्धां वेत्ति। ततः वैदेहीं गृहीत्वा अहम् अयोध्याम् आगतः।’ अत्र रामः स्वयं स्वीकरोति — सीता सर्वथा शुद्धा; देवाः, ऋषयः, तस्य अन्तरात्मा च तस्याः साक्षिणः। अतः परित्यागः न सन्देहात्, अपि तु केवलं लोकापवादात्। एषः विरोधः एव अस्य प्रसङ्गस्य करुणायाः मूलम्। ‘अयं तु मे महान् वादः, शोकः च हृदि वर्तते’ — तथापि लोके महान् अपवादः, हृदये च शोकः। अग्निपरीक्षायाः प्रसङ्गः युद्धकाण्डे विस्तरेण उक्तः; अत्र संक्षेपेण स्मर्यते। षष्ठः श्लोकः, सप्तमस्य प्रथमं च अर्धं समीक्षितसंस्करणे न दृश्येते — वुल्गेटः अग्निप्रवेशस्य स्पष्टं स्मरणं योजयति। ‘अन्तरात्मा च मे वेत्ति’ इति वचनं सर्वात् प्रमाणात् श्रेष्ठम् — यत् हृदयं जानाति, तत् लोकः न जानाति इति रामस्य व्यथा। अत्र पञ्च साक्षिणः क्रमेण उक्ताः — अग्निः, वायुः, चन्द्रः, सूर्यः, ऋषयः च — तेषाम् उपरि महेन्द्रः स्वयम्।

‘पौरापवादः सुमहान्, तथा जनपदस्य च। लोके यस्य कस्यचित् भूतस्य अकीर्तिः गीयेत, सः यावत् तस्य अपवादस्य शब्दः प्रकीर्त्यते तावत् अधमान् लोकान् पतति एव। अकीर्तिः देवैः निन्द्यते, कीर्तिः लोकेषु पूज्यते। सर्वेषां सुमहात्मनां समारम्भः कीर्त्यर्थम् एव। पुरुषर्षभाः, अपवादभयात् भीतः अहं जीवितम् अपि जह्याम्, युष्मान् वा — किं पुनः जनकात्मजाम्। तस्मात् भवन्तः मां शोकसागरे पतितं पश्यन्तु; अतः अधिकं किंचित् दुःखं भूतं न पश्यामि।’ अत्र रामस्य तर्कः — राजा कीर्तेः रक्षकः; अकीर्तिः न केवलम् इह लोके, अपि तु परलोके अपि पतनस्य कारणम्। सः स्वप्राणान् भ्रातॄन् अपि त्यक्तुं सज्जः इति वदन् स्वस्य निर्णयस्य गुरुत्वं दर्शयति — सीतायाः परित्यागः तस्य कृते आत्मत्यागात् न्यूनः न। ‘शोकसागरे पतितम्’ इति रूपकेण तस्य दुःखस्य अपारता उक्ता। राजधर्मः व्यक्तिधर्मं अतिक्रामति इति अस्य प्रसङ्गस्य कठोरः सन्देशः। ‘श्वः त्वं प्रभाते सौमित्रे सुमन्त्राधिष्ठितं रथम्’ इति च अत्र आदेशस्य आरम्भः। ‘किं पुनः’ इति पदेन रामः भ्रातॄणां पुरतः स्वस्य कठोरं निश्चयं प्रकटयति — यः भ्रातॄन् अपि त्यक्तुं सज्जः, सः पत्नीं कथं न त्यजेत्। कीर्तिः अकीर्तिः च इति द्वन्द्वः सर्वत्र वाल्मीकेः राजादर्शस्य केन्द्रम्।

‘सौमित्रे, श्वः प्रभाते सुमन्त्राधिष्ठितं रथम् आरुह्य सीताम् आरोप्य विषयान्ते समुत्सृज। गङ्गायाः परे पारे महात्मनः वाल्मीकेः दिव्यसंकाशः आश्रमः तमसातीरम् आश्रितः। रघुनन्दन, तत्र विजने देशे एताम् विसृज्य शीघ्रम् आगच्छ; मम वचनं कुरुष्व। सीतां प्रति अहं कथंचन न प्रतिवक्तव्यः। तस्मात् सौमित्रे, गच्छ; अत्र विचारणा न कार्या। त्वया एतत् प्रतिवारिते मम परा अप्रीतिः भविष्यति। ये मां वाक्यान्तरे कथंचन अनुनेतुं ब्रूयुः, ते मया पादाभ्यां जीवितेन च शापिताः; ते मम अभीष्टस्य विघातनात् नित्यं मम अहिताः नाम। यदि भवन्तः मां मानयन्ति, मम शासने स्थिताः च, तर्हि इतः अद्य एव सीता नीयताम्।’ आदेशस्य कठोरता विस्मयकारी — रामः शपथेन भ्रातॄन् बध्नाति, येन कोऽपि तं न निवारयेत्। वाल्मीकेः आश्रमस्य निर्देशः सूचयति यत् रामः सीतां सर्वथा निराश्रयां न त्यजति; महर्षेः समीपे सा सुरक्षिता भविष्यति। विसर्जनस्य स्थानं रामेण चिन्तितम् — दूरं, किन्तु धर्मस्य आश्रये। भ्रातृषु लक्ष्मणः एव नियुक्तः, यः वनवासे सीतायाः सहचरः रक्षकः च आसीत् — एषः भाग्यस्य कटुः व्यङ्ग्यः। ‘पादाभ्यां जीवितेन च’ इति शपथस्य रूपम् — मम पादयोः जीवितस्य च शपथः इति।

‘पूर्वं मया अनया सीतया उक्तः — गङ्गातीरे अहम् आश्रमान् पश्येयम् इति। तस्याः अयं कामः अपि संवर्त्यताम्।’ सीतायाः निर्दोषः अभिलाषः एव परित्यागस्य आवरणं भवति — सा आनन्देन गमिष्यति, न जानती यत् पुनः न आगमिष्यति। एवम् उक्त्वा बाष्पेण पिहितेक्षणः धर्मात्मा काकुत्स्थः भ्रातृभिः परिवारितः स्वभवनं संविवेश। शोकसंविग्नहृदयः सः द्विपः इव निशश्वास। गजस्य उपमा — बद्धः गजः यथा दीर्घं श्वसिति, तथा रामः अन्तःक्रोधं दुःखं च निगूहन् निश्वसिति। अन्तिमं अर्धं समीक्षितसंस्करणे न दृश्यते। रामस्य अश्रूणि तस्य निर्णयस्य मूल्यं दर्शयन्ति — सः सीतां त्यजति, किन्तु तस्य हृदयं न त्यजति। सर्गः शोकेन समाप्यते, अग्रिमे च लक्ष्मणः आदेशं पालयिष्यति। ‘संवर्त्यताम्’ इति पदेन रामः सीतायाः इच्छां पूरयितुम् इच्छति, यद्यपि तत् पूरणं दुःखमयम्। ‘धर्मात्मा’ इति विशेषणं कविः अत्र अपि रक्षति — तस्य दृष्ट्या रामस्य निर्णयः धर्मात् एव।

దీనచిత్తులై కూర్చున్న ఆ సోదరులందరి ఎదుట కాకుత్స్థుడు ఎండిపోతున్న ముఖంతో ఇలా అన్నాడు — ‘అందరూ వినండి, మీకు శుభం కలుగుగాక; మనసును మరోలా చేసుకోకండి. పౌరులలో నన్ను గురించీ సీతను గురించీ ఎలాంటి మాట నడుస్తోందో వినండి. పౌరులలోనూ జానపదులలోనూ నాపై ఎంతో గొప్ప అపవాదం, ఏవగింపు, అసహ్యం ఉన్నాయి; అది నా మర్మస్థానాలను కోసివేస్తోంది.’ ‘మా కురుధ్వం మనోఽన్యథా’ అనే మాటతో రాముడు సోదరులను ఊరడిస్తున్నాడు — భయపడకండి, చలించకండి అని. ‘మర్మాణి కృంతతి’ అనే పదంతో అతని వేదన తీవ్రంగా చెప్పబడింది. ‘నేను మహాత్ములైన ఇక్ష్వాకుల కులంలో పుట్టినవాడను కదా; సీత కూడా మహాత్ములైన జనకుల సత్కులంలో పుట్టింది. సౌమ్యా, దండకలో నిర్జనమైన అడవిలో రావణుడు సీతను ఎలా అపహరించాడో, నేను వానిని ఎలా ధ్వంసం చేశానో నీకు తెలుసు.’ రాముడు రెండు కులాల గౌరవాన్నీ గుర్తుచేస్తున్నాడు — అపవాదం అతనికి మాత్రమే కాదు, రెండు మహాకులాలకూ కళంకం. ఇక్ష్వాకుల కీర్తి శతాబ్దాలుగా కూడబెట్టబడినది; దానిని కాపాడడం రాముని కర్తవ్యం. ‘కిల’ అనే నిపాతంతో జనశ్రుతి కూడా సూచించబడింది. ‘బీభత్సా’ అని ముద్రిత ప్రతిలో స్త్రీలింగం ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘బీభత్సః స మే’ అని ఉంది. లక్ష్మణుని ఉద్దేశించి ‘సౌమ్యా, నీకు తెలుసు’ అనే సంబోధన — అతడు దండకారణ్యంలో సాక్షి. ‘పరిశుష్యతా ముఖేన’ అనే పదం రాముని శారీరకమైన దుఃఖాన్ని కూడా సూచిస్తుంది; లోపలి వేదన ముఖంలో కూడా కనిపిస్తోంది. అతడు ‘మీకు శుభం కలుగుగాక’ అని ఆశీర్వచనం కూడా పలుకుతున్నాడు — దుఃఖసమయంలోనూ శిష్టాచారాన్ని విడువలేదు.

‘అక్కడ జనకుని కుమార్తె విషయంలో నాకు ఒక ఆలోచన కలిగింది — ఇక్కడ నివసించిన ఈ సీతను నగరానికి ఎలా తీసుకుపోగలను అని. అప్పుడు నమ్మకం కలిగించడం కోసం, సౌమిత్రీ, సీత నీ కళ్ళెదుటే అగ్నిలో ప్రవేశించింది. దేవతలకు హవ్యాన్ని మోసే అగ్నీ, ఆకాశంలో సంచరించే వాయువూ మైథిలి పాపం లేనిదని చెప్పారు. చంద్రసూర్యులు కూడా పూర్వం దేవతలందరి, ఋషులందరి సన్నిధిలో జనకాత్మజ పాపం లేనిదని ప్రకటించారు. ఇలా శుద్ధమైన నడవడి గల ఆమెను దేవగంధర్వుల సన్నిధిలో లంకాద్వీపంలో మహేంద్రుడు నా చేతికి అప్పగించాడు. నా అంతరాత్మకు కూడా యశస్విని సీత శుద్ధురాలని తెలుసు. ఆ తరువాత వైదేహిని తీసుకొని నేను అయోధ్యకు వచ్చాను.’ ఇక్కడ రాముడు స్వయంగా అంగీకరిస్తున్నాడు — సీత అన్నివిధాలా శుద్ధురాలు; దేవతలూ ఋషులూ అతని అంతరాత్మా ఆమెకు సాక్షులు. అందువల్ల పరిత్యాగం సందేహం వల్ల కాదు, కేవలం లోకాపవాదం వల్లనే. ఈ విరోధమే ఈ సందర్భపు కరుణకు మూలం. ‘అయం తు మే మహాన్ వాదః శోకశ్చ హృది వర్తతే’ — అయినా లోకంలో గొప్ప అపవాదం ఉంది, హృదయంలో శోకం ఉంది. అగ్నిపరీక్ష సందర్భం యుద్ధకాండలో విస్తారంగా చెప్పబడింది; ఇక్కడ సంక్షేపంగా గుర్తుచేయబడుతోంది. ఆరవ శ్లోకమూ, ఏడవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధమూ సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు — వల్గేట్ పాఠం అగ్నిప్రవేశాన్ని స్పష్టంగా గుర్తుచేసే భాగాన్ని చేరుస్తుంది. ‘అంతరాత్మా చ మే వేత్తి’ అనే మాట అన్ని ప్రమాణాలకంటె శ్రేష్ఠమైనది — హృదయానికి తెలిసినది లోకానికి తెలియదనేదే రాముని వ్యథ. ఇక్కడ ఐదుగురు సాక్షులు క్రమంగా చెప్పబడ్డారు — అగ్ని, వాయువు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, ఋషులు — వారి పైన స్వయంగా మహేంద్రుడు.

‘పౌరుల అపవాదం చాలా గొప్పది, జనపదం అపవాదం కూడా అలాగే ఉంది. లోకంలో ఏ ప్రాణి అపకీర్తి గానం చేయబడుతుందో, ఆ అపవాదపు శబ్దం ఎంతకాలం ప్రచారంలో ఉంటుందో అంతకాలం అతడు అధమలోకాలలో పడుతూనే ఉంటాడు. అపకీర్తిని దేవతలు నిందిస్తారు, కీర్తి లోకాలలో పూజించబడుతుంది. మహాత్ములందరి ప్రయత్నమూ కీర్తి కోసమే. పురుషశ్రేష్ఠులారా, అపవాదభయంతో భయపడిన నేను నా ప్రాణాన్ని కూడా విడువగలను, మిమ్మల్ని కూడా విడువగలను — ఇక జనకాత్మజ సంగతి చెప్పేదేముంది. అందువల్ల శోకసాగరంలో పడిపోయిన నన్ను చూడండి; ఇంతకంటె ఎక్కువ దుఃఖం జరిగినట్లు నేను ఎరుగను.’ ఇక్కడ రాముని తర్కం — రాజు కీర్తికి రక్షకుడు; అపకీర్తి ఈ లోకంలోనే కాదు, పరలోకంలో కూడా పతనానికి కారణం. తన ప్రాణాలనూ సోదరులనూ కూడా విడువడానికి సిద్ధమని చెప్పడం ద్వారా అతడు తన నిర్ణయపు భారాన్ని చూపుతున్నాడు — సీతాపరిత్యాగం అతనికి ఆత్మత్యాగం కంటె తక్కువది కాదు. ‘శోకసాగరే పతితం’ అనే రూపకంతో అతని దుఃఖపు అపారత చెప్పబడింది. రాజధర్మం వ్యక్తిధర్మాన్ని అతిక్రమిస్తుందనేది ఈ సందర్భపు కఠోరమైన సందేశం. ‘శ్వస్త్వం ప్రభాతే సౌమిత్రే సుమంత్రాధిష్ఠితం రథం’ అని ఇక్కడ ఆదేశం ప్రారంభమవుతుంది. ‘కిం పునః’ (ఇక చెప్పేదేముంది) అనే పదంతో రాముడు సోదరుల ఎదుట తన కఠోర నిశ్చయాన్ని వెల్లడిస్తున్నాడు — సోదరులను కూడా విడువడానికి సిద్ధమైనవాడు భార్యను ఎందుకు విడువడు. కీర్తి-అపకీర్తి అనే ద్వంద్వం వాల్మీకి రాజాదర్శానికి అంతటా కేంద్రం.

‘సౌమిత్రీ, రేపు ఉదయాన సుమంత్రుడు నడిపే రథం ఎక్కి, సీతను ఎక్కించుకొని, రాజ్యం సరిహద్దులో విడిచిపెట్టు. గంగకు అవతలి ఒడ్డున మహాత్ముడైన వాల్మీకి దివ్యమైన ఆశ్రమం తమసానదీ తీరాన్ని ఆశ్రయించి ఉంది. రఘునందనా, అక్కడ నిర్జనప్రదేశంలో ఈమెను విడిచిపెట్టి త్వరగా తిరిగి రా; నా మాట చెయ్యి. సీత విషయంలో నాకు ఎవరూ ఏ విధంగానూ ఎదురుచెప్పకూడదు. అందువల్ల, సౌమిత్రీ, వెళ్ళు; ఇందులో ఆలోచించవలసినది ఏమీ లేదు. నీవు దీనిని అడ్డగిస్తే నాకు తీవ్రమైన అప్రీతి కలుగుతుంది. నా మాటల మధ్యలో ఏ విధంగానైనా నన్ను బతిమాలడానికి ఎవరు మాట్లాడతారో, వారికి నా పాదాల మీదా నా ప్రాణం మీదా ఒట్టు; నా అభీష్టానికి భంగం కలిగించినందువల్ల వారు ఎల్లప్పుడూ నాకు అహితులే అవుతారు. మీరు నన్ను గౌరవిస్తే, నా శాసనంలో ఉంటే, ఈ రోజే ఇక్కడినుండి సీతను తీసుకుపోండి.’ ఆదేశపు కఠోరత విస్మయం కలిగిస్తుంది — ఎవరూ తనను అడ్డగించకుండా రాముడు ఒట్టుతో సోదరులను బంధిస్తున్నాడు. వాల్మీకి ఆశ్రమాన్ని నిర్దేశించడం రాముడు సీతను పూర్తిగా నిరాశ్రయగా విడిచిపెట్టడం లేదని సూచిస్తుంది; మహర్షి సమీపంలో ఆమె సురక్షితంగా ఉంటుంది. విడిచిపెట్టే స్థలాన్ని రాముడు ఆలోచించి నిర్ణయించాడు — దూరంగా, కాని ధర్మాశ్రయంలో. సోదరులలో లక్ష్మణుడే నియమించబడ్డాడు — వనవాసంలో సీతకు సహచరుడూ రక్షకుడూ అయినవాడు; ఇది విధి చేసిన కటువైన వ్యంగ్యం. ‘పాదాభ్యాం జీవితేన చ’ అనేది ఒట్టు రూపం — నా పాదాల మీదా నా ప్రాణం మీదా ఒట్టు అని.

‘ఇంతకుముందు ఈ సీత నాతో — గంగాతీరంలో ఆశ్రమాలను చూడాలని అన్నది. ఆమె ఈ కోరిక కూడా నెరవేరుగాక.’ సీత నిర్దోషమైన అభిలాషే పరిత్యాగానికి ముసుగవుతుంది — ఆమె ఆనందంగా వెళ్తుంది, మళ్ళీ తిరిగిరాదని తెలియకుండా. ఇలా చెప్పి కన్నీళ్ళతో మూసుకుపోయిన కళ్ళతో ధర్మాత్ముడైన కాకుత్స్థుడు సోదరులు వెంటరాగా తన భవనంలో ప్రవేశించాడు. శోకంతో కలతచెందిన హృదయంతో అతడు ఏనుగులా నిట్టూర్చాడు. ఏనుగు ఉపమ — బంధించబడిన ఏనుగు దీర్ఘంగా శ్వాస విడిచినట్లు, రాముడు లోపలి క్రోధాన్నీ దుఃఖాన్నీ అణచుకొంటూ నిట్టూరుస్తున్నాడు. చివరి అర్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు. రాముని కన్నీళ్ళు అతని నిర్ణయపు మూల్యాన్ని చూపుతాయి — అతడు సీతను విడిచిపెడుతున్నాడు, కాని అతని హృదయం ఆమెను విడువడం లేదు. సర్గ శోకంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు ఆదేశాన్ని పాటిస్తాడు. ‘సంవర్త్యతాం’ అనే పదంతో రాముడు సీత కోరికను తీర్చాలనుకొంటున్నాడు, ఆ తీర్చడం దుఃఖమయమైనప్పటికీ. ‘ధర్మాత్మా’ అనే విశేషణాన్ని కవి ఇక్కడ కూడా నిలుపుతున్నాడు — అతని దృష్టిలో రాముని నిర్ణయం ధర్మం నుండే పుట్టింది.

துயருற்ற மனத்தோடு அமர்ந்திருந்த அந்தச் சகோதரர்கள் அனைவரின் முன்னிலையிலும் காகுத்ஸ்தன் வறண்ட முகத்தோடு சொன்னான் — ‘அனைவரும் கேளுங்கள், உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; மனத்தை வேறுவிதமாக்கிக்கொள்ளாதீர்கள். நகரமக்களிடையே என்னையும் சீதையையும் பற்றி எத்தகைய பேச்சு நடக்கிறது என்பதைக் கேளுங்கள். நகரமக்களிடையேயும் நாட்டுமக்களிடையேயும் என்னைப் பற்றி மிகப் பெரிய பழிச்சொல்லும் அருவருப்பும் வெறுப்பும் நிலவுகின்றன; அது என் உயிர்நிலைகளை அறுக்கிறது.’ ‘மா குருத்வம் மநோ(அ)ந்யதா’ (மனத்தை வேறுவிதமாக்கிக்கொள்ளாதீர்கள்) என்ற சொல்லால் ராமன் சகோதரர்களைத் தேற்றுகிறான் — அஞ்சாதீர்கள், கலங்காதீர்கள் என்று. ‘மர்மாணி க்ருந்ததி’ (உயிர்நிலைகளை அறுக்கிறது) என்ற சொல்லால் அவனுடைய வேதனை கடுமையாகச் சொல்லப்படுகிறது. ‘நான் மகாத்மாக்களான இக்ஷ்வாகுக்களின் குலத்தில் பிறந்தவன் அல்லவா; சீதையும் மகாத்மாக்களான ஜனகர்களின் நற்குலத்தில் பிறந்தவள். இனியவனே, மக்களற்ற தண்டகக் காட்டில் ராவணனால் சீதை எப்படிக் கவரப்பட்டாள், அவன் என்னால் எப்படி அழிக்கப்பட்டான் என்பதை நீ அறிவாய்.’ ராமன் இரண்டு குலங்களின் பெருமையையும் நினைவூட்டுகிறான் — பழிச்சொல் அவனுக்கு மட்டுமல்ல, இரண்டு பெருங்குலங்களுக்குமே களங்கம். இக்ஷ்வாகுக்களின் புகழ் நூற்றாண்டுகளாகச் சேர்க்கப்பட்டது; அதைக் காப்பது ராமனின் கடமை. ‘கில’ (அல்லவா) என்ற இடைச்சொல்லால் மக்கள் பேச்சும் சுட்டப்படுகிறது. ‘பீபத்ஸா’ (அருவருப்பு) என்பது அச்சுப் பதிப்பில் பெண்பால் வடிவில் உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பின் பாடத்திலோ ‘பீபத்ஸ: ஸ மே’ என்று உள்ளது. லக்ஷ்மணனை நோக்கிய ‘இனியவனே, நீ அறிவாய்’ என்ற விளி — அவன் தண்டகாரணியத்தில் சாட்சியாக இருந்தவன். ‘பரிஶுஷ்யதா முகேந’ (வறண்ட முகத்தோடு) என்ற சொல் ராமனின் உடல் துயரத்தையும் சுட்டுகிறது; உள்ளத்து வேதனை முகத்திலும் தெரிகிறது. அவன் ‘பத்ரம் வ:’ (உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்) என்று வாழ்த்தவும் செய்கிறான் — துயர நேரத்திலும் நல்லொழுக்கம் கைவிடப்படவில்லை.

‘அங்கே ஜனகனின் மகளைப் பற்றி என் மனத்தில் ஓர் எண்ணம் தோன்றியது — இங்கே வாழ்ந்த இந்தச் சீதையை எப்படி நகருக்கு அழைத்துச் செல்வேன் என்று. பிறகு நம்பிக்கை உண்டாக்குவதற்காகச் சீதை அப்போது உன் கண்முன்னே நெருப்பில் புகுந்தாள், சௌமித்திரி. தேவர்களுக்கு அவி சுமந்துசெல்லும் அக்னியும், வானில் உலவும் வாயுவும் மைதிலி பாவமற்றவள் என்று சொன்னார்கள். சந்திரனும் சூரியனும்கூட முன்பு தேவர்கள் அனைவர், ரிஷிகள் அனைவரின் முன்னிலையில் ஜனகன் மகளைப் பாவமற்றவள் என்று அறிவித்தனர். இவ்வாறு தூய நடத்தையுடைய அவள் தேவர்கள், கந்தர்வர்களின் முன்னிலையில் இலங்கைத் தீவில் மகேந்திரனால் என் கையில் ஒப்படைக்கப்பட்டாள். என் உள்ளுணர்வும் புகழுடைய சீதையைத் தூயவள் என்றே அறிகிறது. பிறகு வைதேகியை அழைத்துக்கொண்டு நான் அயோத்திக்கு வந்தேன்.’ இங்கே ராமன் தானே ஒப்புக்கொள்கிறான் — சீதை முற்றிலும் தூயவள்; தேவர்களும் ரிஷிகளும் அவனுடைய உள்ளுணர்வும் அவளுக்குச் சாட்சிகள். ஆகவே துறப்பது ஐயத்தால் அல்ல; மக்களின் பழிச்சொல்லால் மட்டுமே. இந்த முரணே இந்தச் சூழலின் அவலத்துக்கு வேர். ‘அயம் து மே மஹாந் வாத:, ஶோகஶ்ச ஹ்ருதி வர்ததே’ (ஆனால் எனக்கு இந்தப் பெரும் பழிச்சொல் உள்ளது, உள்ளத்தில் சோகமும் உள்ளது) — இருந்தும் உலகில் பெரும் பழிச்சொல், உள்ளத்தில் சோகம். அக்னிப் பரீட்சையின் நிகழ்ச்சி யுத்த காண்டத்தில் விரிவாகச் சொல்லப்பட்டுள்ளது; இங்கே சுருக்கமாக நினைவுகூரப்படுகிறது. ஆறாம் சுலோகமும் ஏழாம் சுலோகத்தின் முதல் பாதியும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை — வல்கேட் பதிப்பு நெருப்பில் புகுந்ததைத் தெளிவாக நினைவுகூர்வதைச் சேர்க்கிறது. ‘அந்தராத்மா ச மே வேத்தி’ (என் உள்ளுணர்வும் அறிகிறது) என்ற சொல் எல்லாச் சான்றுகளிலும் மேலானது — இதயம் அறிவதை உலகம் அறியவில்லை என்பதே ராமனின் வேதனை. இங்கே ஐந்து சாட்சிகள் வரிசையாகச் சொல்லப்படுகின்றனர் — அக்னி, வாயு, சந்திரன், சூரியன், ரிஷிகள் — இவர்களுக்கு மேலாக மகேந்திரனே.

‘நகரமக்களின் பழிச்சொல் மிகப் பெரியது; நாட்டுமக்களுடையதும் அப்படியே. உலகில் எந்த உயிரின் இகழ்ச்சி பாடப்படுகிறதோ, அந்தப் பழிச்சொல்லின் ஒலி பரவியிருக்கும் வரை அவன் இழிந்த உலகங்களில் வீழ்ந்துகொண்டே இருக்கிறான். இகழ்ச்சி தேவர்களால் பழிக்கப்படுகிறது; புகழ் உலகங்களில் போற்றப்படுகிறது. மகாத்மாக்கள் அனைவருடைய முயற்சியும் புகழுக்காகவே. மனிதர்களில் காளைகளே, பழிச்சொல்லுக்கு அஞ்சிய நான் என் உயிரையும் துறப்பேன், உங்களையும் துறப்பேன் — ஜனகன் மகளைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? ஆகவே சோகக் கடலில் வீழ்ந்துள்ள என்னைப் பாருங்கள்; இதைவிட மிகுதியான துயரம் எதுவும் இதுவரை நேர்ந்ததாக நான் காணவில்லை.’ இங்கே ராமனின் வாதம் — அரசன் புகழைக் காப்பவன்; இகழ்ச்சி இவ்வுலகில் மட்டுமல்ல, மறுவுலகிலும் வீழ்ச்சிக்குக் காரணம். தன் உயிரையும் சகோதரர்களையும் துறக்க ஆயத்தமாக இருப்பதாகச் சொல்லி அவன் தன் முடிவின் கனத்தைக் காட்டுகிறான் — சீதையைத் துறப்பது அவனுக்குத் தன்னையே துறப்பதைவிடக் குறைந்தது அல்ல. ‘ஶோகஸாகரே பதிதம்’ (சோகக் கடலில் வீழ்ந்தவன்) என்ற உருவகத்தால் அவனுடைய துயரத்தின் கரையின்மை சொல்லப்படுகிறது. அரச அறம் தனிமனித அறத்தைக் கடந்து நிற்கிறது என்பதே இந்தச் சூழலின் கடுமையான செய்தி. ‘ஶ்வஸ்த்வம் ப்ரபாதே ஸௌமித்ரே ஸுமந்த்ராதிஷ்டிதம் ரதம்’ (சௌமித்திரி, நாளை விடியலில் சுமந்திரன் செலுத்தும் தேரில்) என்று இங்கே ஆணையின் தொடக்கமும் உள்ளது. ‘கிம் புந:’ (சொல்லவும் வேண்டுமா) என்ற சொல்லால் ராமன் சகோதரர்களின் முன் தன் கடுமையான தீர்மானத்தை வெளிப்படுத்துகிறான் — சகோதரர்களையும் துறக்க ஆயத்தமானவன் மனைவியை எப்படித் துறக்காமல் இருப்பான். புகழ், இகழ்ச்சி என்ற இரட்டையே எங்கும் வால்மீகியின் அரச இலட்சியத்தின் மையம்.

‘சௌமித்திரி, நாளை விடியலில் சுமந்திரன் செலுத்தும் தேரில் ஏறி, சீதையையும் ஏற்றிக்கொண்டு, நாட்டின் எல்லையில் விட்டுவிடு. கங்கையின் அக்கரையில் மகாத்மாவான வால்மீகியின் தெய்விகமான ஆசிரமம் தமஸா நதிக் கரையைச் சார்ந்து உள்ளது. ரகுகுலத்தை மகிழ்விப்பவனே, அங்கே மக்களற்ற இடத்தில் இவளை விட்டுவிட்டு விரைவில் திரும்பி வா; என் சொல்லைச் செய். சீதையைப் பற்றி எவ்வகையிலும் எனக்கு மறுமொழி சொல்லக் கூடாது. ஆகவே சௌமித்திரி, செல்; இதில் ஆராய்ச்சி செய்ய வேண்டாம். நீ இதைத் தடுத்தால் எனக்குப் பெரும் வெறுப்பு உண்டாகும். என் சொல்லுக்கு இடையே எவ்வகையிலேனும் என்னைச் சமாதானப்படுத்தப் பேசுபவர்கள், என் கால்கள்மீதும் உயிர்மீதும் என்னால் ஆணையிடப்பட்டவர்கள்; என் விருப்பத்தைக் குலைப்பதால் அவர்கள் என்றும் எனக்குப் பகைவர்களே. நீங்கள் என்னை மதிப்பீர்களானால், என் ஆணையில் நிற்பீர்களானால், இன்றே இங்கிருந்து சீதை அழைத்துச் செல்லப்படட்டும்.’ ஆணையின் கடுமை வியப்பூட்டுகிறது — யாரும் தன்னைத் தடுக்காதபடி ராமன் சகோதரர்களை ஆணையால் கட்டுகிறான். வால்மீகியின் ஆசிரமத்தைக் குறிப்பிடுவது, ராமன் சீதையை முற்றிலும் புகலற்றவளாகத் துறக்கவில்லை என்று சுட்டுகிறது; மகரிஷியின் அருகில் அவள் பாதுகாப்பாக இருப்பாள். விட்டுவரும் இடம் ராமனால் சிந்திக்கப்பட்டது — தொலைவானது, ஆனால் அறத்தின் அடைக்கலத்தில் உள்ளது. சகோதரர்களில் லக்ஷ்மணனே நியமிக்கப்படுகிறான்; வனவாசத்தில் சீதையின் துணைவனாகவும் காவலனாகவும் இருந்தவன் அவனே — இது விதியின் கசப்பான முரண். ‘பாதாப்யாம் ஜீவிதேந ச’ என்பது ஆணையின் வடிவம் — என் கால்கள்மீதும் உயிர்மீதும் ஆணை என்று.

‘முன்பு இந்தச் சீதை என்னிடம் சொன்னாள் — கங்கைக் கரையில் ஆசிரமங்களைக் காண வேண்டும் என்று. அவளுடைய இந்த விருப்பமும் நிறைவேற்றப்படட்டும்.’ சீதையின் குற்றமற்ற ஆசையே துறப்புக்கு மறைப்பாகிறது — அவள் மகிழ்ச்சியோடு செல்வாள், மீண்டும் திரும்பி வரப்போவதில்லை என்பதை அறியாமல். இவ்வாறு சொல்லி, கண்ணீரால் மறைந்த கண்களோடு, அறவுள்ளம் கொண்ட காகுத்ஸ்தன் சகோதரர்கள் சூழத் தன் மாளிகைக்குள் நுழைந்தான். சோகத்தால் கலங்கிய உள்ளத்தோடு அவன் யானைபோலப் பெருமூச்சு விட்டான். யானையின் உவமை — கட்டப்பட்ட யானை நீண்ட மூச்சு விடுவதுபோல, ராமன் உள்ளத்துக் கொதிப்பையும் துயரத்தையும் மறைத்தபடி பெருமூச்சு விடுகிறான். கடைசிப் பாதி திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை. ராமனின் கண்ணீர் அவனுடைய முடிவின் விலையைக் காட்டுகிறது — அவன் சீதையைத் துறக்கிறான், ஆனால் அவனுடைய இதயம் அவளைத் துறக்கவில்லை. சர்க்கம் சோகத்தோடு நிறைவுறுகிறது; அடுத்ததில் லக்ஷ்மணன் ஆணையை நிறைவேற்றுவான். ‘ஸம்வர்த்யதாம்’ (நிறைவேற்றப்படட்டும்) என்ற சொல்லால் ராமன் சீதையின் விருப்பத்தை நிறைவேற்ற விரும்புகிறான்; அந்த நிறைவேற்றம் துயரம் நிறைந்ததானாலும். ‘தர்மாத்மா’ (அறவுள்ளம் கொண்டவன்) என்ற அடைமொழியைக் கவி இங்கேயும் காக்கிறார் — அவருடைய பார்வையில் ராமனின் முடிவு அறத்திலிருந்தே பிறந்தது.

ದೀನಚಿತ್ತರಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರ ಮುಂದೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಒಣಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖದಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಲ್ಲರೂ ಕೇಳಿರಿ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬೇರೆ ರೀತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ. ಪುರಜನರ ನಡುವೆ ನನ್ನ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಎಂಥ ಮಾತು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಪುರಜನರಲ್ಲೂ ಜನಪದದಲ್ಲೂ ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಅಪವಾದವೂ ಜುಗುಪ್ಸೆಯೂ ತಿರಸ್ಕಾರವೂ ಇದೆ; ಅದು ನನ್ನ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಿದೆ.’ ‘ಮಾ ಕುರುಧ್ವಂ ಮನೋಽನ್ಯಥಾ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಸಹೋದರರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೆದರಬೇಡಿ, ವಿಚಲಿತರಾಗಬೇಡಿ ಎಂದು. ‘ಮರ್ಮಾಣಿ ಕೃಂತತಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ವೇದನೆಯನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ನಾನು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನಲ್ಲವೇ; ಸೀತೆಯೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಜನಕರ ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವಳು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ದಂಡಕದ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಅಪಹರಿಸಿದನು, ಮತ್ತು ನಾನು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದೆನು ಎಂಬುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.’ ರಾಮನು ಎರಡು ಕುಲಗಳ ಗೌರವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಪವಾದವು ಅವನದೊಬ್ಬನದಲ್ಲ, ಎರಡೂ ಮಹಾಕುಲಗಳಿಗೆ ಕಳಂಕ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕೀರ್ತಿ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಸಂಚಿತವಾದುದು; ಅದರ ರಕ್ಷಣೆ ರಾಮನ ಕರ್ತವ್ಯ. ‘ಕಿಲ’ ಎಂಬ ನಿಪಾತದಿಂದ ಜನಶ್ರುತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಬೀಭತ್ಸಾ’ ಎಂಬ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ರೂಪ ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಬೀಭತ್ಸಃ ಸ ಮೇ’ ಎಂದಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕುರಿತು ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ — ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದನು. ‘ಪರಿಶುಷ್ಯತಾ ಮುಖೇನ’ ಎಂಬ ಪದ ರಾಮನ ಶಾರೀರಿಕ ದುಃಖವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಒಳಗಿನ ವೇದನೆ ಮುಖದಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅವನು ‘ಭದ್ರಂ ವಃ’ (ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ದುಃಖದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ.

‘ಆಗ ಜನಕನ ಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯೋಚನೆ ಹುಟ್ಟಿತು — ಇಲ್ಲಿ (ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ) ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಈ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನು ಪುರಿಗೆ ಹೇಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಿ ಎಂದು. ಆಗ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲು ಸೀತೆಯು ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು, ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಒಯ್ಯುವ ಅಗ್ನಿಯೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ವಾಯುವೂ ಮೈಥಿಲಿಯು ಪಾಪರಹಿತಳು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರೂ ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯು ಪಾಪರಹಿತಳು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಶುದ್ಧ ನಡತೆಯುಳ್ಳ ಅವಳನ್ನು ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಲಂಕಾದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರನು ನನ್ನ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಸೀತೆ ಶುದ್ಧಳೆಂದು ನನ್ನ ಅಂತರಾತ್ಮವೂ ಬಲ್ಲದು. ಅನಂತರ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ನಾನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆ ಸರ್ವಥಾ ಶುದ್ಧಳು; ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಅವನ ಅಂತರಾತ್ಮವೂ ಅವಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿತ್ಯಾಗವು ಸಂದೇಹದಿಂದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಲೋಕಾಪವಾದದಿಂದ. ಈ ವಿರೋಧವೇ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಕರುಣೆಯ ಮೂಲ. ‘ಅಯಂ ತು ಮೇ ಮಹಾನ್ ವಾದಃ, ಶೋಕಶ್ಚ ಹೃದಿ ವರ್ತತೇ’ — ಆದರೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಅಪವಾದವಿದೆ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಶೋಕವಿದೆ. ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ — ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠವು ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಂತರಾತ್ಮಾ ಚ ಮೇ ವೇತ್ತಿ’ (ನನ್ನ ಅಂತರಾತ್ಮವೂ ಬಲ್ಲದು) ಎಂಬ ಮಾತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ — ಹೃದಯಕ್ಕೆ ತಿಳಿದುದು ಲೋಕಕ್ಕೆ ತಿಳಿಯದು ಎಂಬುದೇ ರಾಮನ ವ್ಯಥೆ. ಇಲ್ಲಿ ಐವರು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ಋಷಿಗಳು — ಅವರೆಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ಸ್ವತಃ ಮಹೇಂದ್ರ.

‘ಪುರಜನರ ಅಪವಾದ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದು, ಜನಪದದ್ದೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವನೇ ಜೀವಿಯ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಹಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆಯೋ, ಆ ಅಪವಾದದ ಶಬ್ದ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಹರಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನು ಅಧಮಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೀರ್ತಿಯು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಮಹಾತ್ಮರ ಉದ್ಯಮವೂ ಕೀರ್ತಿಗಾಗಿಯೇ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಅಪವಾದದ ಭಯದಿಂದ ಹೆದರಿದ ನಾನು ಪ್ರಾಣವನ್ನಾದರೂ ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲೆ, ನಿಮ್ಮನ್ನಾದರೂ ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲೆ — ಇನ್ನು ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯ ಮಾತೇನು? ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿರಿ; ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖವು ಹಿಂದೆ ಆದುದನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ತರ್ಕ — ರಾಜನು ಕೀರ್ತಿಯ ರಕ್ಷಕ; ಅಪಕೀರ್ತಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲೂ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ಸಹೋದರರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಅವನು ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯದ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯ ಪರಿತ್ಯಾಗವು ಅವನಿಗೆ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯದಲ್ಲ. ‘ಶೋಕಸಾಗರೇ ಪತಿತಮ್’ ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಅವನ ದುಃಖದ ಅಪಾರತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಜಧರ್ಮವು ವ್ಯಕ್ತಿಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಕಠೋರ ಸಂದೇಶ. ‘ಶ್ವಃ ತ್ವಂ ಪ್ರಭಾತೇ ಸೌಮಿತ್ರೇ ಸುಮಂತ್ರಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ರಥಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಆದೇಶದ ಆರಂಭವೂ ಇದೆ. ‘ಕಿಂ ಪುನಃ’ (ಇನ್ನು ಮಾತೇನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಸಹೋದರರ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಕಠೋರ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಹೋದರರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾದವನು ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತ್ಯಜಿಸದಿರುವನು. ಕೀರ್ತಿ-ಅಪಕೀರ್ತಿ ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವವೇ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರಾಜಾದರ್ಶದ ಕೇಂದ್ರ.

‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಸುಮಂತ್ರನು ನಡೆಸುವ ರಥವನ್ನೇರಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಯಾಚೆ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ಗಂಗೆಯ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ತಮಸಾನದಿಯ ತೀರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ದಿವ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮವಿದೆ. ರಘುನಂದನನೇ, ಆ ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗು; ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಹೋಗು; ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ನೀನು ಇದನ್ನು ತಡೆದರೆ ನನಗೆ ಪರಮ ಅಪ್ರೀತಿಯಾಗುವುದು. ನನ್ನ ಮಾತಿನ ನಡುವೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಾದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಒಲಿಸಲು ಯಾರು ಮಾತನಾಡುವರೋ ಅವರಿಗೆ ನನ್ನ ಪಾದಗಳ ಮತ್ತು ಜೀವದ ಆಣೆ; ನನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟವನ್ನು ಭಂಗಪಡಿಸುವುದರಿಂದ ಅವರು ಸದಾ ನನಗೆ ಅಹಿತರೇ ಸರಿ. ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವಿರಾದರೆ, ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವಿರಾದರೆ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಇಂದೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಿರಿ.’ ಆದೇಶದ ಕಠೋರತೆ ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ — ಯಾರೂ ತನ್ನನ್ನು ತಡೆಯದಂತೆ ರಾಮನು ಸಹೋದರರನ್ನು ಆಣೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದ ನಿರ್ದೇಶನವು ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರಾಶ್ರಿತಳನ್ನಾಗಿ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಮಹರ್ಷಿಯ ಬಳಿ ಅವಳು ಸುರಕ್ಷಿತಳಾಗಿರುವಳು. ಬಿಟ್ಟುಬರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ರಾಮನು ಚಿಂತಿಸಿಯೇ ಆರಿಸಿದ್ದಾನೆ — ದೂರವಾದುದು, ಆದರೆ ಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿರುವುದು. ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೇ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ, ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸಹಚರನೂ ರಕ್ಷಕನೂ ಆಗಿದ್ದವನನ್ನು — ಇದು ವಿಧಿಯ ಕಹಿಯಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯ. ‘ಪಾದಾಭ್ಯಾಂ ಜೀವಿತೇನ ಚ’ ಎಂಬುದು ಆಣೆಯ ರೂಪ — ನನ್ನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ಜೀವದ ಮೇಲೆಯೂ ಆಣೆ ಎಂದರ್ಥ.

‘ಹಿಂದೆ ಈ ಸೀತೆ ನನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಳು — ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕು ಎಂದು. ಅವಳ ಈ ಬಯಕೆಯೂ ನೆರವೇರಲಿ.’ ಸೀತೆಯ ನಿರ್ದೋಷವಾದ ಅಭಿಲಾಷೆಯೇ ಪರಿತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಮುಸುಕಾಗುತ್ತದೆ — ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಅರಿಯದೆ ಅವಳು ಆನಂದದಿಂದ ಹೋಗುವಳು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಸಹೋದರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ತನ್ನ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಶೋಕದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದ ಹೃದಯದಿಂದ ಅವನು ಆನೆಯಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟನು. ಆನೆಯ ಉಪಮೆ — ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ಆನೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಉಸಿರಾಡುವಂತೆ ರಾಮನು ಒಳಗಿನ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ಅಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಕಣ್ಣೀರು ಅವನ ನಿರ್ಣಯದ ಬೆಲೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಹೃದಯ ಅವಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸರ್ಗವು ಶೋಕದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನದರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವನು. ‘ಸಂವರ್ತ್ಯತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆ ಪೂರೈಕೆ ದುಃಖಮಯವಾದರೂ. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯವು ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ.

ദീനചിത്തരായി ഇരിക്കുന്ന ആ സഹോദരന്മാരുടെയെല്ലാം മുന്നിൽ കാകുത്സ്ഥൻ വരണ്ടുണങ്ങുന്ന മുഖത്തോടെ പറഞ്ഞു: ‘എല്ലാവരും കേൾക്കുവിൻ, നിങ്ങൾക്കു നന്മ വരട്ടെ; മനസ്സു മറ്റൊരുവിധത്തിലാക്കരുത്. പൗരന്മാർക്കിടയിൽ എന്നെയും സീതയെയുംകുറിച്ച് എങ്ങനെയുള്ള സംസാരമാണു നടക്കുന്നതെന്നു കേൾക്കുവിൻ. പൗരന്മാർക്കും ജനപദത്തിനും എന്നെക്കുറിച്ചു വലിയൊരു അപവാദവും ബീഭത്സമായ വെറുപ്പും ഉണ്ട്; അത് എന്റെ മർമങ്ങളെ മുറിക്കുന്നു.’ ‘മാ കുരുധ്വം മനോഽന്യഥാ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ സഹോദരന്മാരെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തുന്നു — ഭയപ്പെടേണ്ട, ഇളകരുത് എന്ന്. ‘മർമാണി കൃന്തതി’ (മർമങ്ങളെ മുറിക്കുന്നു) എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വേദനയുടെ തീവ്രത പറയുന്നു. ‘ഞാൻ മഹാത്മാക്കളായ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലത്തിലാണല്ലോ ജനിച്ചത്; സീതയും മഹാത്മാക്കളായ ജനകന്മാരുടെ സത്കുലത്തിൽ ജനിച്ചവളാണ്. സൗമ്യാ, വിജനമായ ദണ്ഡകവനത്തിൽവച്ച് രാവണൻ സീതയെ അപഹരിച്ചതും ഞാൻ അവനെ നശിപ്പിച്ചതും എങ്ങനെയെന്നു നിനക്കറിയാം.’ രാമൻ രണ്ടു കുലങ്ങളുടെയും ഗൗരവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അപവാദം അദ്ദേഹത്തിന്റേതു മാത്രമല്ല, രണ്ടു മഹാകുലങ്ങളുടെയും കളങ്കമാണ്. ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കീർത്തി നൂറ്റാണ്ടുകളായി സഞ്ചയിക്കപ്പെട്ടതാണ്; അതിന്റെ സംരക്ഷണം രാമന്റെ കർത്തവ്യമാണ്. ‘കില’ എന്ന നിപാതത്താൽ ജനശ്രുതിയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ബീഭത്സാ’ എന്ന് അച്ചടിയിൽ സ്ത്രീലിംഗമാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിലാകട്ടെ ‘ബീഭത്സഃ സ മേ’ എന്നാണ്. ലക്ഷ്മണനോട് ‘സൗമ്യാ, നിനക്കറിയാം’ എന്ന സംബോധന — ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ അദ്ദേഹം സാക്ഷിയായിരുന്നു. ‘പരിശുഷ്യതാ മുഖേന’ (വരണ്ടുണങ്ങുന്ന മുഖത്തോടെ) എന്ന പദം രാമന്റെ ശാരീരികദുഃഖവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഉള്ളിലെ വേദന മുഖത്തും കാണാം. ‘ഭദ്രം വഃ’ (നിങ്ങൾക്കു നന്മ വരട്ടെ) എന്ന ആശീർവാദവും അദ്ദേഹം പറയുന്നു — ദുഃഖസമയത്തും ശിഷ്ടാചാരം കൈവിട്ടില്ല.

‘അവിടെവച്ച് ജനകപുത്രിയെക്കുറിച്ച് എനിക്ക് ഒരു ചിന്തയുണ്ടായി — ഇവിടെ താമസിച്ച ഈ സീതയെ ഞാൻ എങ്ങനെ നഗരത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവരും എന്ന്. അപ്പോൾ വിശ്വാസം ഉറപ്പിക്കാനായി, സൗമിത്രേ, നിന്റെ കണ്മുന്നിൽവച്ച് സീത അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ദേവന്മാർക്കു ഹവിസ്സു വഹിക്കുന്ന അഗ്നിയും ആകാശചാരിയായ വായുവും മൈഥിലി പാപമില്ലാത്തവളാണെന്നു പറഞ്ഞു. ചന്ദ്രനും സൂര്യനുംകൂടി, പണ്ട് എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും സാന്നിധ്യത്തിൽ ജനകാത്മജ പാപരഹിതയാണെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ശുദ്ധമായ ആചാരമുള്ള അവളെ ലങ്കാദ്വീപിൽവച്ച് ദേവന്മാരുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും സാന്നിധ്യത്തിൽ മഹേന്ദ്രൻ എന്റെ കൈയിൽ ഏല്പിച്ചു. എന്റെ അന്തരാത്മാവും യശസ്വിനിയായ സീത ശുദ്ധയാണെന്ന് അറിയുന്നു. അങ്ങനെ വൈദേഹിയെ സ്വീകരിച്ച് ഞാൻ അയോധ്യയിലേക്കു വന്നു.’ ഇവിടെ രാമൻ സ്വയം സമ്മതിക്കുന്നു — സീത സർവഥാ ശുദ്ധയാണ്; ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തരാത്മാവും അവളുടെ സാക്ഷികളാണ്. അതിനാൽ പരിത്യാഗം സംശയംകൊണ്ടല്ല, ലോകാപവാദംകൊണ്ടു മാത്രമാണ്. ഈ വിരോധംതന്നെയാണ് ഈ സന്ദർഭത്തിലെ കരുണയുടെ മൂലം. ‘അയം തു മേ മഹാൻ വാദഃ, ശോകശ്ച ഹൃദി വർതതേ’ — എന്നിട്ടും ലോകത്തിൽ വലിയൊരു അപവാദം, ഹൃദയത്തിൽ ശോകവും. അഗ്നിപരീക്ഷയുടെ സന്ദർഭം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; ഇവിടെ ചുരുക്കി സ്മരിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകവും ഏഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യപകുതിയും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല — അഗ്നിപ്രവേശത്തിന്റെ വ്യക്തമായ സ്മരണ വൾഗേറ്റ് കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. ‘അന്തരാത്മാ ച മേ വേത്തി’ (എന്റെ അന്തരാത്മാവും അറിയുന്നു) എന്ന വാക്ക് എല്ലാ പ്രമാണങ്ങളെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠമാണ് — ഹൃദയം അറിയുന്നത് ലോകം അറിയുന്നില്ല എന്നതാണു രാമന്റെ വ്യഥ. ഇവിടെ അഞ്ചു സാക്ഷികളെ ക്രമമായി പറയുന്നു — അഗ്നി, വായു, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, ഋഷിമാർ — അവർക്കെല്ലാം മുകളിൽ സ്വയം മഹേന്ദ്രനും.

‘പൗരാപവാദം അതിമഹത്താണ്, ജനപദത്തിന്റേതും അങ്ങനെതന്നെ. ലോകത്തിൽ ഏതൊരു ജീവിയുടെ അകീർത്തി പാടിനടക്കപ്പെടുന്നുവോ, ആ അപവാദത്തിന്റെ ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്നിടത്തോളം അവൻ അധമലോകങ്ങളിലേക്കു വീണുകൊണ്ടേയിരിക്കും. അകീർത്തി ദേവന്മാരാൽ നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നു, കീർത്തി ലോകങ്ങളിൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. എല്ലാ മഹാത്മാക്കളുടെയും ഉദ്യമം കീർത്തിക്കുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ്. പുരുഷർഷഭന്മാരേ, അപവാദഭയത്താൽ ഭീതനായ ഞാൻ എന്റെ ജീവിതംപോലും ഉപേക്ഷിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ നിങ്ങളെപ്പോലും — പിന്നെ ജനകാത്മജയുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ! അതിനാൽ ഞാൻ ശോകസാഗരത്തിൽ വീണിരിക്കുന്നതായി നിങ്ങൾ കാണുവിൻ; ഇതിനെക്കാൾ വലിയ ഒരു ദുഃഖം ഇതുവരെ ഉണ്ടായിട്ടുള്ളതായി ഞാൻ കാണുന്നില്ല.’ ഇവിടെ രാമന്റെ യുക്തി — രാജാവ് കീർത്തിയുടെ സംരക്ഷകനാണ്; അകീർത്തി ഈ ലോകത്തിൽ മാത്രമല്ല, പരലോകത്തിലും പതനത്തിനു കാരണമാണ്. സ്വന്തം പ്രാണനെയും സഹോദരന്മാരെയും ഉപേക്ഷിക്കാൻ സന്നദ്ധനാണെന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തന്റെ തീരുമാനത്തിന്റെ ഭാരം കാണിക്കുന്നു — സീതയുടെ പരിത്യാഗം അദ്ദേഹത്തിന് ആത്മത്യാഗത്തെക്കാൾ ഒട്ടും കുറഞ്ഞതല്ല. ‘ശോകസാഗരത്തിൽ വീണവൻ’ എന്ന രൂപകത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ അപാരത പറയുന്നു. രാജധർമം വ്യക്തിധർമത്തെ അതിലംഘിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഈ സന്ദർഭത്തിന്റെ കഠോരമായ സന്ദേശം. ‘ശ്വസ്ത്വം പ്രഭാതേ സൗമിത്രേ സുമന്ത്രാധിഷ്ഠിതം രഥം’ എന്നതിൽനിന്ന് ഇവിടെ ആജ്ഞയുടെ ആരംഭവും. ‘കിം പുനഃ’ (പിന്നെ പറയാനുണ്ടോ) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ സഹോദരന്മാരുടെ മുന്നിൽ തന്റെ കഠോരനിശ്ചയം പ്രകടമാക്കുന്നു — സഹോദരന്മാരെപ്പോലും ഉപേക്ഷിക്കാൻ തയ്യാറായവൻ പത്നിയെ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കാതിരിക്കും. കീർത്തിയും അകീർത്തിയും എന്ന ദ്വന്ദ്വം എല്ലായിടത്തും വാല്മീകിയുടെ രാജാദർശത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാണ്.

‘സൗമിത്രേ, നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ സുമന്ത്രൻ നയിക്കുന്ന രഥത്തിൽ കയറി, സീതയെയും കയറ്റി, രാജ്യാതിർത്തിയിൽ ഉപേക്ഷിക്കുക. ഗംഗയുടെ അക്കരെ തമസാതീരത്ത് മഹാത്മാവായ വാല്മീകിയുടെ ദിവ്യമായ ആശ്രമമുണ്ട്. രഘുനന്ദനാ, ആ വിജനപ്രദേശത്ത് ഇവളെ ഉപേക്ഷിച്ച് വേഗം മടങ്ങിവരിക; എന്റെ വാക്കു നിറവേറ്റുക. സീതയുടെ കാര്യത്തിൽ ഒരുവിധത്തിലും എന്നോടു മറുവാക്കു പറയരുത്. അതിനാൽ സൗമിത്രേ, പോകുക; ഇതിൽ ആലോചന വേണ്ട. നീ ഇതു തടഞ്ഞാൽ എനിക്കു കടുത്ത അപ്രീതിയുണ്ടാകും. ഈ വാക്കിനിടയിൽ ആരെങ്കിലും ഏതുവിധത്തിലെങ്കിലും എന്നെ അനുനയിപ്പിക്കാൻ സംസാരിച്ചാൽ, അവരെ ഞാൻ എന്റെ പാദങ്ങളെയും ജീവിതത്തെയുംകൊണ്ട് ആണയിട്ടു വിലക്കുന്നു; എന്റെ അഭീഷ്ടത്തിനു വിഘാതം വരുത്തുന്നതിനാൽ അവർ എന്നും എന്റെ അഹിതരായിരിക്കും. നിങ്ങൾ എന്നെ മാനിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, എന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിൽക്കുന്നവരാണെങ്കിൽ, ഇന്നുതന്നെ സീതയെ ഇവിടെനിന്നു കൊണ്ടുപോകണം.’ ആജ്ഞയുടെ കഠോരത വിസ്മയകരമാണ് — ആരും തന്നെ തടയാതിരിക്കാൻ രാമൻ സഹോദരന്മാരെ ശപഥംകൊണ്ടു ബന്ധിക്കുന്നു. വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിർദേശം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമൻ സീതയെ പൂർണമായി നിരാശ്രയയായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നാണ്; മഹർഷിയുടെ അടുത്ത് അവൾ സുരക്ഷിതയായിരിക്കും. ഉപേക്ഷിക്കേണ്ട സ്ഥലം രാമൻ ആലോചിച്ചുവച്ചിരിക്കുന്നു — ദൂരെ, എന്നാൽ ധർമത്തിന്റെ ആശ്രയത്തിൽ. സഹോദരന്മാരിൽ ലക്ഷ്മണനെത്തന്നെ നിയോഗിക്കുന്നു — വനവാസകാലത്ത് സീതയുടെ സഹചാരിയും രക്ഷകനുമായിരുന്നവനെ; ഇതു വിധിയുടെ കയ്പുള്ള വ്യംഗ്യമാണ്. ‘പാദാഭ്യാം ജീവിതേന ച’ എന്നതു ശപഥത്തിന്റെ രൂപമാണ് — എന്റെ പാദങ്ങളെയും ജീവിതത്തെയുംകൊണ്ടുള്ള ആണ എന്ന്.

‘മുമ്പ് ഈ സീത എന്നോടു പറഞ്ഞിരുന്നു — ഗംഗാതീരത്തെ ആശ്രമങ്ങൾ എനിക്കു കാണണം എന്ന്. അവളുടെ ആ ആഗ്രഹവും സാധിക്കട്ടെ.’ സീതയുടെ നിർദോഷമായ അഭിലാഷംതന്നെ പരിത്യാഗത്തിനു മറയായിത്തീരുന്നു — അവൾ ആനന്ദത്തോടെ പോകും, ഇനി മടങ്ങിവരില്ലെന്ന് അറിയാതെ. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കണ്ണീരാൽ കണ്ണുകൾ മൂടിയ ധർമാത്മാവായ കാകുത്സ്ഥൻ സഹോദരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് സ്വഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ശോകത്താൽ ഇളകിയ ഹൃദയത്തോടെ അദ്ദേഹം ഒരു ആനയെപ്പോലെ നെടുവീർപ്പിട്ടു. ആനയുടെ ഉപമ — ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ആന നീണ്ടു ശ്വസിക്കുന്നതുപോലെ, രാമൻ ഉള്ളിലെ രോഷവും ദുഃഖവും ഒതുക്കിക്കൊണ്ടു നെടുവീർപ്പിടുന്നു. അവസാനത്തെ അർധശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. രാമന്റെ കണ്ണീർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തീരുമാനത്തിന്റെ വില കാണിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം സീതയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയം അവളെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. സർഗം ശോകത്തോടെ സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ആജ്ഞ പാലിക്കും. ‘സംവർത്യതാം’ (സാധിക്കട്ടെ) എന്ന പദത്താൽ, ആ സാധ്യമാക്കൽ ദുഃഖമയമാണെങ്കിലും, സീതയുടെ ഇച്ഛ സാധിച്ചുകൊടുക്കാൻ രാമൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘ധർമാത്മാവ്’ എന്ന വിശേഷണം കവി ഇവിടെയും നിലനിർത്തുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാമന്റെ തീരുമാനം ധർമത്തിൽനിന്നുതന്നെയാണ്.

As his brothers sat before him, all of them sad at heart, Kākutstha spoke to them, his mouth parched, for the grief within showed even in his body. "Listen, all of you," he said, "and may it go well with you; do not let your minds be shaken. Hear what the citizens are saying about me and about Sītā. There is a great outcry among the people of the city and the countryside too, and loathing and contempt for me, and it cuts me to the quick." Even in his sorrow he did not forget courtesy, and he began by reassuring his brothers. "I was born, as you know, in the line of the great-souled Ikṣvākus, and Sītā too was born in the noble line of the great-souled Janakas. You know, gentle Lakṣmaṇa, how Rāvaṇa carried Sītā off in the lonely forest of Daṇḍaka, and how I destroyed him." Rāma recalled the honour of both families: the slander was not his stain alone but a blot on two great houses, and the fame the Ikṣvākus had gathered over generations was his to protect. He turned to Lakṣmaṇa with "you know" because Lakṣmaṇa had been there in the Daṇḍaka forest as a witness.

"There," Rāma went on, "the thought arose in my mind: how can I bring Janaka's daughter back to the city when she has lived in this place? And so, to prove her purity, Sītā entered the fire before your very eyes, Lakṣmaṇa. Agni, who carries the offerings to the gods, and the Wind who ranges the sky declared Maithilī sinless. The Moon and the Sun too proclaimed her without sin, before all the gods and sages. Pure in her conduct, she was placed in my hands by great Indra himself on the island of Laṅkā, in the presence of gods and gandharvas. My own inner self knows glorious Sītā to be pure. So I took Vaidehī and came to Ayodhyā. But now there is this great outcry against me, and grief dwells in my heart." Here Rāma himself acknowledged that Sītā was wholly pure. The gods, the sages and his own heart were her witnesses, one after another: Fire, Wind, Moon, Sun and the sages, and above them Indra. Her abandonment, then, would spring not from doubt but solely from what the world was saying, and that contradiction is the root of the pathos of this whole episode. The ordeal by fire, told at length in the Yuddha Kāṇḍa, is recalled here in brief. "My inner self knows" outweighs every other proof, and Rāma's anguish is that what his heart knew, the world did not.

"The outcry among the citizens is very great," he said, "and in the countryside as well. When the ill fame of any being is sung abroad in the world, he falls to the lowest worlds for as long as the report of it goes on. Ill fame is condemned by the gods, and good fame is honoured in every world; everything the truly great undertake, they undertake for the sake of good fame. For fear of dishonour, bulls among men, I would give up my own life, or even you; how much more, then, the daughter of Janaka! So look at me now, fallen into an ocean of grief. I have never known any sorrow greater than this." Rāma's reasoning was this: a king is the guardian of good name, and ill fame brings a fall not only in this world but in the next. By saying that he was ready to give up his own life and his brothers, he showed how heavy his decision was: to him, giving up Sītā was no less than giving up himself. The image of an ocean of grief expresses how boundless his sorrow was. The hard message of the episode is that the king's duty overrides the duty of the private man. If he was ready to abandon even his brothers, how could he not abandon his wife? Good fame against ill fame runs through all of Vālmīki's picture of the ideal king.

Then he gave his order. "Tomorrow at daybreak, Lakṣmaṇa, take the chariot driven by Sumantra, set Sītā in it, and leave her at the border of the kingdom. On the far bank of the Gaṅgā, beside the Tamasā, lies the hermitage of the great-souled Vālmīki, heavenly to behold. Leave her there, in a lonely place, Raghunandana, and come back quickly. Do as I say. No one is to answer me back about Sītā in any way. So go, Lakṣmaṇa; there is nothing here to deliberate. It would displease me greatly if you tried to stop this. I bind you all by an oath, by my feet and by my life: whoever speaks up to dissuade me in any way shall be my enemy for ever, for thwarting what I wish. If you honour me and abide by my command, let Sītā be taken from here today." The harshness of the command is startling: Rāma binds his brothers with an oath so that none of them can stand in his way. Yet by naming Vālmīki's hermitage he shows that he was not casting Sītā out without any refuge; near the great sage she would be safe. He had thought about where she was to be left: far away, but in the shelter of dharma. And of all the brothers it was Lakṣmaṇa he chose, the one who had been Sītā's companion and guardian in the forest, a bitter irony of fate.

"Once," he said, "Sītā told me that she wished to see the hermitages on the bank of the Gaṅgā. Let this wish of hers be granted too." Her innocent wish became the cover for her abandonment: she would go gladly, not knowing she would never come back. Rāma wanted to fulfil her desire, even though the fulfilling was full of sorrow. Having said this, the righteous Kākutstha, his eyes veiled with tears, went into his own apartments with his brothers around him, and, his heart shaken with grief, he sighed like an elephant. As a captive elephant draws long breaths, so Rāma sighed, holding in his anguish. His tears show the price of his decision: he was giving up Sītā, but his heart was not. The poet still calls him "the righteous one", for in the poet's eyes the decision came from dharma itself. The sarga ends in grief, and in the next Lakṣmaṇa carries out the order.