सुहृद्वर्गं विसृज्य राघवः बुद्ध्या निश्चित्य समीपे आसीनं द्वाःस्थम् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘शुभलक्षणं सौमित्रिं लक्ष्मणं, महाभागं भरतम्, अपराजितं शत्रुघ्नं च शीघ्रम् आनय।’ ‘बुद्ध्या निश्चित्य’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — रामः भ्रातॄन् आह्वयति, किन्तु निर्णयः पूर्वम् एव तस्य मनसि जातः। सः भ्रातृभिः सह मन्त्रं न, अपि तु निर्णयस्य निवेदनं करिष्यति। रामस्य वचनं श्रुत्वा द्वाःस्थः मूर्ध्नि कृताञ्जलिः लक्ष्मणस्य गृहं गत्वा अनिवारितः प्रविवेश। सः सुमहात्मानं लक्ष्मणं वर्धयित्वा कृताञ्जलिः उवाच — ‘राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति; तत्र गम्यतां, मा चिरम्।’ ‘बाढम्’ इति उक्त्वा सौमित्रिः राघवस्य शासनं कृत्वा रथम् आरुह्य राघवस्य निवेशनं प्राद्रवत्। लक्ष्मणस्य तत्परता तस्य स्वभावः — रामस्य आज्ञायां क्षणम् अपि विलम्बः न सह्यते। ‘अनिवारितः’ इति पदेन राजदूतस्य अधिकारः सूचितः — कुमाराणां गृहेषु अपि सः निर्बाधं प्रविशति। द्वाःस्थस्य वचने ‘मा चिरम्’ इति त्वरायाः सूचना; रामस्य व्याकुलता दूतस्य वचने अपि प्रतिफलति। वर्धयित्वा इति जयाशीर्वचनं कृत्वा — सेवकस्य विनयः। रामः सुहृदः विसृज्य एव भ्रातॄन् आह्वयति — राजकुलस्य गूढः विषयः बहिर्जनानां पुरतः न विचार्यते इति राजनीतेः नियमः।

प्रयान्तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा द्वाःस्थः भरतस्य अन्तिकं गत्वा वर्धयित्वा कृताञ्जलिः विनयावनतः भरतम् उवाच — ‘राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति।’ द्वाःस्थात् रामसमीरितं वचः श्रुत्वा महाबलः भरतः आसनात् तूर्णम् उत्पपात, पद्भ्याम् एव च अगच्छत्। भरतः रथस्य प्रतीक्षाम् अपि न करोति — तस्य भक्तिः त्वरायां दृश्यते। प्रयान्तं भरतं दृष्ट्वा द्वाःस्थः त्वरमाणः कृताञ्जलिः शत्रुघ्नभवनं गत्वा वाक्यम् उवाच — ‘रघुश्रेष्ठ, एहि, आगच्छ; राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति। लक्ष्मणः महायशाः भरतः च पूर्वम् एव गतौ।’ तस्य वचनं श्रुत्वा शत्रुघ्नः परमासनात् उत्थाय शिरसा धरणीं वन्द्य यत्र राघवः तत्र प्रययौ। शत्रुघ्नः रामं मनसा एव प्रणमति — दूरात् अपि भूमौ शिरः नमयित्वा। ततः द्वाःस्थः आगम्य रामाय कृताञ्जलिः ‘सर्वे भ्रातरः समुपस्थिताः’ इति न्यवेदयत्। त्रयाणां भ्रातॄणाम् आगमनस्य क्रमः तेषां स्वभावं दर्शयति — लक्ष्मणः रथेन वेगेन, भरतः पद्भ्यां त्वरया, शत्रुघ्नः प्रणामपूर्वकं भक्त्या। कविः त्रिषु अपि एकम् एव भावं दर्शयति — रामस्य आह्वानं श्रुत्वा सर्वे सद्यः उत्तिष्ठन्ति। शत्रुघ्नं द्वाःस्थः ‘रघुश्रेष्ठ’ इति सम्बोधयति — कनिष्ठः अपि रघुकुलस्य श्रेष्ठः इति सम्मानः। द्वाःस्थः अपि क्रमेण एकस्मात् अन्यं गच्छति, प्रत्येकं च पूर्वगतानां वार्तां ददाति, येन कुमाराः त्वरां जानन्ति। एवं लघुः अपि प्रसङ्गः कविना सजीवः कृतः।

कुमारान् आगतान् श्रुत्वा चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः अवाङ्मुखः दीनमनाः रामः द्वाःस्थं वचनम् अब्रवीत् — ‘कुमारान् त्वरान्वितः मत्समीपं प्रवेशय। एतेषु मम जीवितम्; एते मम प्रियाः प्राणाः।’ रामस्य वचने भ्रातृस्नेहस्य गभीरता — सङ्कटकाले सः भ्रातॄन् एव प्राणान् इव मन्यते। नरेन्द्रेण आज्ञप्ताः शुक्लवाससः कुमाराः प्रह्वाः प्राञ्जलयः समाहिताः च भूत्वा विविशुः। ते रामस्य मुखं सग्रहं शशिनम् इव, संध्यागतम् आदित्यम् इव प्रभया परिवर्जितं ददृशुः। धीमतः रामस्य नयने बाष्पपूर्णे, तस्य मुखं हतशोभं पद्मम् इव वीक्ष्य ते त्वरिताः मूर्धभिः रामस्य पादौ अभिवाद्य समाहिताः सर्वे तस्थुः; रामः तु अश्रूणि अवर्तयत्। त्रयः उपमाः — ग्रहग्रस्तः चन्द्रः, अस्तं गच्छन् सूर्यः, हतशोभं पद्मम् — रामस्य मुखस्य म्लानतां वर्णयन्ति। यः रामः युद्धे अपि न विचलितः, सः अद्य अश्रूणि पातयति; एतेन तस्य आन्तरिकः संघर्षः प्रकटः। षोडशः श्लोकः षट्पादः। ‘शुक्लवाससः’ इति शुभ्रवस्त्रं कुमाराणां शुद्धभावं सूचयति, यत् रामस्य म्लानमुखस्य विपरीतम्। भ्रातरः प्रथमं मौनेन प्रणमन्ति, न पृच्छन्ति — ज्येष्ठस्य दुःखं दृष्ट्वा तेषां विनयः। ‘एते प्राणाः प्रिया मम’ इति वचनं करुणं — यः राजा प्राणप्रियां पत्नीं त्यक्तुं निश्चितवान्, सः भ्रातॄन् एव प्राणान् आश्रयते।

महाबलः रामः तान् बाहुभ्यां परिष्वज्य उत्थाप्य ‘आसनेषु आसत’ इति उक्त्वा ततः वाक्यं जगाद — ‘भवन्तः मम सर्वस्वम्, भवन्तः मम जीवितम्। नरेश्वराः, भवद्भिः कृतं राज्यं पालयामि। भवन्तः कृतशास्त्रार्थाः बुद्ध्या च परिनिष्ठिताः; अतः सम्भूय अयं मदर्थः अन्वेष्टव्यः।’ रामः भ्रातॄन् ‘नरेश्वराः’ इति सम्बोधयति — ते अपि राज्यस्य सहभागिनः इति सम्मानः। ‘भवद्भिः कृतं राज्यम्’ इति वचने विनयः — रामः स्वराज्यं भ्रातॄणां पुरुषार्थस्य फलं मन्यते। काकुत्स्थे एवं वदति सर्वे अवधानपरायणाः उद्विग्नमनसः अभवन् — ‘राजा किं नु अभिधास्यति?’ इति। सर्गस्य अन्तः सस्पन्दः — भ्रातरः किमपि अशुभं शङ्कन्ते, किन्तु निर्णयः अद्यापि न उक्तः। अग्रिमे सर्गे एव रामः पौरापवादं सीतापरित्यागस्य निश्चयं च प्रकटयिष्यति। अन्तिमः श्लोकः (२१) समीक्षितसंस्करणे न दृश्यते; वुल्गेटपाठः भ्रातॄणां मनोदशां विशेषतः वर्णयति। ‘मदर्थः अन्वेष्टव्यः’ इति वचनेन रामः समस्यायाः समाधानं भ्रातृभिः सह चिन्तयितुम् इच्छति इव भासते, किन्तु वस्तुतः सः निर्णयं पूर्वम् एव कृतवान्। ‘सम्भूय’ इति पदेन सर्वेषां सहमतिः अपेक्षिता; किन्तु भ्रातरः वचनं श्रुत्वा अपि किमपि वक्तुं न शक्नुवन्ति, केवलं प्रतीक्षन्ते।

మిత్రవర్గాన్ని పంపివేసి, బుద్ధితో నిశ్చయించుకొని, రాఘవుడు దగ్గర కూర్చున్న ద్వారపాలకునితో ఇలా అన్నాడు — ‘శుభలక్షణుడైన సౌమిత్రి లక్ష్మణుని, మహాభాగుడైన భరతుని, అపరాజితుడైన శత్రుఘ్నుని త్వరగా తీసుకురా.’ ‘బుద్ధ్యా నిశ్చిత్య’ (బుద్ధితో నిశ్చయించుకొని) అనే పదం ముఖ్యమైనది — రాముడు సోదరులను పిలుస్తున్నాడు, కాని నిర్ణయం అంతకుముందే అతని మనసులో ఏర్పడింది. అతడు సోదరులతో మంత్రాలోచన చేయబోవడం లేదు, నిర్ణయాన్ని నివేదించబోతున్నాడు. రాముని మాట విని ద్వారపాలకుడు తలపై చేతులు జోడించి లక్ష్మణుని ఇంటికి వెళ్ళి, ఎవరూ అడ్డగించకుండా లోపలికి ప్రవేశించాడు. అతడు మహాత్ముడైన లక్ష్మణుని జయజయధ్వానాలతో అభినందించి చేతులు జోడించి ‘రాజు మిమ్మల్ని చూడాలనుకొంటున్నారు; అక్కడికి వెళ్ళండి, ఆలస్యం చేయకండి’ అన్నాడు. ‘అలాగే’ అని పలికి సౌమిత్రి రాఘవుని ఆజ్ఞను శిరసావహించి రథం ఎక్కి రాఘవుని భవనానికి వేగంగా వెళ్ళాడు. లక్ష్మణుని తత్పరత అతని స్వభావం — రాముని ఆజ్ఞలో క్షణమైనా ఆలస్యం అతనికి సహించదు. ‘అనివారితః’ అనే పదంతో రాజదూత అధికారం సూచించబడింది — కుమారుల ఇళ్ళలోకి కూడా అతడు అడ్డు లేకుండా ప్రవేశిస్తాడు. ద్వారపాలకుని మాటలో ‘మా చిరం’ (ఆలస్యం చేయకండి) అనేది తొందరకు సూచన; రాముని వ్యాకులత దూత మాటలో కూడా ప్రతిఫలిస్తోంది. ‘వర్ధయిత్వా’ అంటే జయాశీర్వచనం చేసి — సేవకుని వినయం. రాముడు మిత్రులను పంపివేశాకనే సోదరులను పిలుస్తున్నాడు — రాజకుటుంబపు గూఢవిషయాన్ని బయటివారి ఎదుట ఆలోచించరాదనేది రాజనీతి నియమం.

లక్ష్మణుడు వెళ్తుండడం చూసి ద్వారపాలకుడు భరతుని దగ్గరకు వెళ్ళి జయాశీర్వచనం చేసి, చేతులు జోడించి, వినయంతో వంగి భరతునితో ‘రాజు మిమ్మల్ని చూడాలనుకొంటున్నారు’ అన్నాడు. ద్వారపాలకుని నుండి రాముడు పంపిన మాట విని మహాబలుడైన భరతుడు ఆసనం నుండి వెంటనే లేచి కాలినడకనే వెళ్ళాడు. భరతుడు రథం కోసం కూడా ఎదురుచూడలేదు — అతని భక్తి తొందరలో కనిపిస్తుంది. భరతుడు వెళ్తుండడం చూసి ద్వారపాలకుడు తొందరగా చేతులు జోడించి శత్రుఘ్నుని భవనానికి వెళ్ళి ఇలా అన్నాడు — ‘రఘుశ్రేష్ఠా, రండి, రండి; రాజు మిమ్మల్ని చూడాలనుకొంటున్నారు. మహాయశస్వి లక్ష్మణుడూ భరతుడూ ఇంతకుముందే వెళ్ళారు.’ అతని మాట విని శత్రుఘ్నుడు ఉత్తమాసనం నుండి లేచి, తలతో నేలకు నమస్కరించి, రాఘవుడు ఉన్నచోటికి బయలుదేరాడు. శత్రుఘ్నుడు మనసులోనే రామునికి నమస్కరిస్తున్నాడు — దూరం నుండే నేలకు తల వంచి. అప్పుడు ద్వారపాలకుడు వచ్చి రామునికి చేతులు జోడించి ‘సోదరులందరూ వచ్చారు’ అని నివేదించాడు. ముగ్గురు సోదరుల రాక క్రమం వారి స్వభావాన్ని చూపుతుంది — లక్ష్మణుడు రథంపై వేగంగా, భరతుడు కాలినడకన తొందరగా, శత్రుఘ్నుడు నమస్కారపూర్వకంగా భక్తితో. కవి ముగ్గురిలోనూ ఒకే భావాన్ని చూపుతున్నాడు — రాముని పిలుపు వినగానే అందరూ వెంటనే లేస్తారు. శత్రుఘ్నుని ద్వారపాలకుడు ‘రఘుశ్రేష్ఠా’ అని సంబోధిస్తున్నాడు — చిన్నవాడైనా రఘుకులంలో శ్రేష్ఠుడని గౌరవం. ద్వారపాలకుడు కూడా క్రమంగా ఒకరి నుండి మరొకరి దగ్గరకు వెళ్తూ, ప్రతి ఒక్కరికీ ముందు వెళ్ళినవారి వార్త చెపుతున్నాడు; దానివల్ల కుమారులు తొందరను గ్రహిస్తారు. ఇలా చిన్న సందర్భాన్ని కూడా కవి సజీవం చేశాడు.

కుమారులు వచ్చారని విని, చింతతో కలతచెందిన ఇంద్రియాలతో, తలవంచుకొని, దీనమనస్కుడైన రాముడు ద్వారపాలకునితో ఇలా అన్నాడు — ‘కుమారులను త్వరగా నా దగ్గరకు ప్రవేశపెట్టు. వీరిలోనే నా జీవితం ఉంది; వీరే నా ప్రియమైన ప్రాణాలు.’ రాముని మాటలో భ్రాతృస్నేహపు లోతు కనిపిస్తుంది — సంకటకాలంలో అతడు సోదరులనే ప్రాణాలుగా భావిస్తున్నాడు. నరేంద్రుని ఆజ్ఞ పొంది, తెల్లని వస్త్రాలు ధరించిన కుమారులు వినయంతో వంగి, చేతులు జోడించి, ఏకాగ్రచిత్తులై ప్రవేశించారు. వారు రాముని ముఖాన్ని గ్రహణం పట్టిన చంద్రునిలా, సంధ్యాసమయంలోని సూర్యునిలా కాంతి లేనిదిగా చూశారు. ధీమంతుడైన రాముని కళ్ళు కన్నీళ్ళతో నిండి ఉండడం, అతని ముఖం శోభ కోల్పోయిన పద్మంలా ఉండడం చూసి, వారు త్వరగా తలలతో రాముని పాదాలకు అభివాదం చేసి, ఏకాగ్రచిత్తులై అందరూ నిలబడ్డారు; రాముడు మాత్రం కన్నీళ్ళు కార్చాడు. మూడు ఉపమలు — గ్రహణం పట్టిన చంద్రుడు, అస్తమిస్తున్న సూర్యుడు, శోభ కోల్పోయిన పద్మం — రాముని ముఖపు వాడుదలను వర్ణిస్తున్నాయి. యుద్ధంలో కూడా చలించని రాముడు ఈ రోజు కన్నీళ్ళు కారుస్తున్నాడు; దీనితో అతని అంతఃసంఘర్షణ వెల్లడవుతుంది. పదహారవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ‘శుక్లవాససః’ — తెల్లని వస్త్రాలు కుమారుల శుద్ధభావాన్ని సూచిస్తాయి; అది రాముని వాడిన ముఖానికి విరుద్ధం. సోదరులు మొదట మౌనంగా నమస్కరిస్తున్నారు, అడగడం లేదు — అన్నగారి దుఃఖాన్ని చూసి వారి వినయం. ‘ఏతే ప్రాణాః ప్రియా మమ’ అనే మాట కరుణాత్మకమైనది — ప్రాణప్రియమైన భార్యను విడిచిపెట్టాలని నిశ్చయించుకొన్న రాజు సోదరులనే ప్రాణాలుగా ఆశ్రయిస్తున్నాడు.

మహాబలుడైన రాముడు వారిని చేతులతో కౌగిలించుకొని లేవదీసి ‘ఆసనాలపై కూర్చోండి’ అని చెప్పి, ఆ తరువాత ఇలా అన్నాడు — ‘మీరే నా సర్వస్వం, మీరే నా జీవితం. రాజులారా, మీరు సంపాదించిన రాజ్యాన్ని నేను పాలిస్తున్నాను. మీరు శాస్త్రార్థాలను అధ్యయనం చేసినవారు, బుద్ధిలో పరిణతి పొందినవారు; అందువల్ల అందరూ కలిసి నా ఈ విషయాన్ని పరిశీలించాలి.’ రాముడు సోదరులను ‘నరేశ్వరులారా’ అని సంబోధిస్తున్నాడు — వారు కూడా రాజ్యంలో భాగస్వాములని గౌరవం. ‘మీరు సంపాదించిన రాజ్యం’ అనే మాటలో వినయం ఉంది — రాముడు తన రాజ్యాన్ని సోదరుల పురుషార్థపు ఫలంగా భావిస్తున్నాడు. కాకుత్స్థుడు ఇలా అంటుండగా అందరూ శ్రద్ధగా వింటూ, ‘రాజు ఏమి చెప్పబోతున్నాడో?’ అని కలతచెందిన మనసులతో ఉన్నారు. సర్గ ముగింపు ఉత్కంఠతో కూడినది — సోదరులు ఏదో అశుభాన్ని శంకిస్తున్నారు, కాని నిర్ణయం ఇంకా చెప్పబడలేదు. తరువాతి సర్గలోనే రాముడు పౌరుల అపవాదాన్నీ సీతాపరిత్యాగ నిశ్చయాన్నీ వెల్లడిస్తాడు. చివరి శ్లోకం (21) సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు; వల్గేట్ పాఠం సోదరుల మనఃస్థితిని ప్రత్యేకంగా వర్ణిస్తుంది. ‘మదర్థః అన్వేష్టవ్యః’ అనే మాటతో రాముడు సమస్యకు పరిష్కారాన్ని సోదరులతో కలిసి ఆలోచించాలనుకొంటున్నట్లు కనిపిస్తుంది, కాని నిజానికి అతడు ముందే నిర్ణయం తీసుకొన్నాడు. ‘సంభూయ’ (అందరూ కలిసి) అనే పదంతో అందరి అంగీకారం ఆశించబడుతోంది; కాని సోదరులు మాట విని కూడా ఏమీ చెప్పలేక ఎదురుచూస్తూ మాత్రమే ఉన్నారు.

நண்பர் கூட்டத்தை அனுப்பிவைத்தபின், ராகவன் அறிவால் முடிவுசெய்து, அருகில் அமர்ந்திருந்த வாயில்காவலனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘நல்லிலக்கணங்கள் உடைய சௌமித்திரி லக்ஷ்மணனையும், பெரும்பேறுடைய பரதனையும், தோல்வியறியாத சத்ருக்னனையும் விரைவில் அழைத்து வா.’ ‘புத்த்யா நிஶ்சித்ய’ (அறிவால் முடிவுசெய்து) என்ற சொல் முக்கியமானது — ராமன் சகோதரர்களை அழைக்கிறான்; ஆனால் முடிவு முன்பே அவன் மனத்தில் உருவாகிவிட்டது. அவன் சகோதரர்களோடு ஆலோசிக்கப் போவதில்லை; முடிவைத் தெரிவிக்கப் போகிறான். ராமனின் சொல்லைக் கேட்டு வாயில்காவலன் தலைமேல் கைகூப்பி, லக்ஷ்மணனின் இல்லத்துக்குச் சென்று தடையின்றி உள்ளே நுழைந்தான். அவன் மகாத்மாவான லக்ஷ்மணனை வாழ்த்திக் கைகூப்பிச் சொன்னான் — ‘அரசர் உங்களைக் காண விரும்புகிறார்; அங்கே செல்லுங்கள், தாமதிக்க வேண்டாம்.’ ‘நன்று’ என்று சொல்லிச் சௌமித்திரி ராகவனின் ஆணையை ஏற்று, தேரில் ஏறி ராகவனின் மாளிகைக்கு விரைந்தான். லக்ஷ்மணனின் முனைப்பு அவனுடைய இயல்பு — ராமனின் ஆணையில் ஒரு கணத் தாமதத்தையும் அவனால் பொறுக்க முடியாது. ‘அநிவாரித:’ (தடையின்றி) என்ற சொல்லால் அரசத் தூதனின் உரிமை சுட்டப்படுகிறது — இளவரசர்களின் இல்லங்களிலும் அவன் தடையின்றி நுழைகிறான். வாயில்காவலனின் சொல்லில் ‘மா சிரம்’ (தாமதிக்க வேண்டாம்) என்பது விரைவின் குறிப்பு; ராமனின் கலக்கம் தூதனின் சொல்லிலும் எதிரொலிக்கிறது. ‘வர்தயித்வா’ என்றால் வெற்றி வாழ்த்துச் சொல்லி — பணியாளனின் பணிவு. ராமன் நண்பர்களை அனுப்பிவைத்த பின்னரே சகோதரர்களை அழைக்கிறான் — அரச குடும்பத்தின் அந்தரங்க விஷயம் வெளியாரின் முன் விவாதிக்கப்படுவதில்லை என்பது அரசியல் நெறியின் விதி.

லக்ஷ்மணன் புறப்படுவதைக் கண்டு வாயில்காவலன் பரதனின் அருகில் சென்று, வாழ்த்திக் கைகூப்பிப் பணிவோடு தலைதாழ்த்திப் பரதனிடம் சொன்னான் — ‘அரசர் உங்களைக் காண விரும்புகிறார்.’ ராமன் சொல்லியனுப்பிய சொல்லை வாயில்காவலனிடமிருந்து கேட்டுப் பெருவலிமை கொண்ட பரதன் ஆசனத்திலிருந்து விரைந்து எழுந்து, கால்நடையாகவே சென்றான். பரதன் தேருக்காகக்கூடக் காத்திருக்கவில்லை — அவனுடைய பக்தி அவனுடைய விரைவில் தெரிகிறது. பரதன் புறப்படுவதைக் கண்டு வாயில்காவலன் விரைந்து, கைகூப்பியவனாகச் சத்ருக்னனின் மாளிகைக்குச் சென்று சொன்னான் — ‘ரகுகுலத்தில் சிறந்தவரே, வாருங்கள், வாருங்கள்; அரசர் உங்களைக் காண விரும்புகிறார். பெரும்புகழ் கொண்ட லக்ஷ்மணரும் பரதரும் முன்பே சென்றுவிட்டனர்.’ அவனுடைய சொல்லைக் கேட்டுச் சத்ருக்னன் உயர்ந்த ஆசனத்திலிருந்து எழுந்து, தலையால் தரையைத் தொட்டு வணங்கி, ராகவன் இருந்த இடத்துக்குச் சென்றான். சத்ருக்னன் ராமனை மனத்தாலேயே வணங்குகிறான் — தொலைவிலிருந்தே தலையைத் தரையில் தாழ்த்தி. பிறகு வாயில்காவலன் வந்து கைகூப்பி ராமனிடம் ‘சகோதரர்கள் அனைவரும் வந்துவிட்டனர்’ என்று தெரிவித்தான். மூன்று சகோதரர்களின் வருகையின் வரிசை அவர்களுடைய இயல்பைக் காட்டுகிறது — லக்ஷ்மணன் தேரில் வேகமாக, பரதன் கால்நடையாக விரைவோடு, சத்ருக்னன் வணக்கத்தோடு பக்தியோடு. மூவரிடத்திலும் கவி ஒரே உணர்வைக் காட்டுகிறார் — ராமனின் அழைப்பைக் கேட்டதும் அனைவரும் உடனே எழுகிறார்கள். வாயில்காவலன் சத்ருக்னனை ‘ரகுகுலத்தில் சிறந்தவரே’ என்று விளிக்கிறான் — இளையவனானாலும் ரகுகுலத்தில் சிறந்தவன் என்ற மரியாதை. வாயில்காவலனும் வரிசையாக ஒருவரிடமிருந்து மற்றவரிடம் செல்கிறான்; ஒவ்வொருவரிடமும் முன்பு சென்றவர்களைப் பற்றிய செய்தியைச் சொல்கிறான்; அதனால் இளவரசர்கள் விரைவின் தேவையை அறிகிறார்கள். இவ்வாறு சிறிய நிகழ்ச்சியும் கவியால் உயிர்ப்புடையதாக்கப்பட்டுள்ளது.

இளவரசர்கள் வந்ததைக் கேட்டு, கவலையால் புலன்கள் கலங்கியவனாக, தலைகுனிந்த முகத்தோடு, துயருற்ற மனத்தோடு ராமன் வாயில்காவலனிடம் சொன்னான் — ‘இளவரசர்களை விரைவாக என் அருகில் அழைத்து வா. இவர்களிடமே என் வாழ்வு இருக்கிறது; இவர்களே என் இனிய உயிர்கள்.’ ராமனின் சொல்லில் சகோதரப் பாசத்தின் ஆழம் — நெருக்கடியான நேரத்தில் அவன் சகோதரர்களையே உயிராகக் கருதுகிறான். அரசனால் ஆணையிடப்பட்ட, வெண்ணாடை அணிந்த இளவரசர்கள் பணிந்து, கைகூப்பி, மனம் ஒருமுகப்பட்டவர்களாக உள்ளே நுழைந்தனர். கிரகத்தால் பற்றப்பட்ட சந்திரன்போலவும், அந்திவேளையை அடைந்த சூரியன்போலவும் ஒளியிழந்த ராமனின் முகத்தை அவர்கள் கண்டனர். அறிவுடைய ராமனின் கண்கள் கண்ணீர் நிறைந்திருப்பதையும், அவனுடைய முகம் பொலிவிழந்த தாமரைபோல இருப்பதையும் கண்டு, அவர்கள் விரைந்து தலைகளால் ராமனின் திருவடிகளை வணங்கி, அனைவரும் மனம் ஒருமுகப்பட்டவர்களாக நின்றனர்; ராமனோ கண்ணீர் சொரிந்தான். மூன்று உவமைகள் — கிரகத்தால் பற்றப்பட்ட சந்திரன், மறையும் சூரியன், பொலிவிழந்த தாமரை — ராமனின் முக வாட்டத்தை வருணிக்கின்றன. போரிலும் கலங்காத ராமன் இன்று கண்ணீர் சொரிகிறான்; இதனால் அவனுடைய உள்ளப் போராட்டம் வெளிப்படுகிறது. பதினாறாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது. ‘ஶுக்லவாஸஸ:’ (வெண்ணாடை அணிந்தவர்கள்) — வெண்ணாடை இளவரசர்களின் தூய உள்ளத்தைச் சுட்டுகிறது; இது ராமனின் வாடிய முகத்துக்கு நேர்மாறானது. சகோதரர்கள் முதலில் மௌனமாக வணங்குகிறார்கள், கேள்வி கேட்பதில்லை — மூத்தவனின் துயரத்தைக் கண்டு அவர்களுடைய பணிவு. ‘ஏதே ப்ராணா: ப்ரியா மம’ (இவர்களே என் இனிய உயிர்கள்) என்ற சொல் அவலமானது — உயிரினும் இனிய மனைவியைத் துறக்க முடிவுசெய்த அரசன் சகோதரர்களையே உயிராகச் சார்ந்து நிற்கிறான்.

பெருவலிமை கொண்ட ராமன் அவர்களைக் கைகளால் தழுவி எழுப்பி, ‘ஆசனங்களில் அமருங்கள்’ என்று சொல்லி, பிறகு இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘நீங்களே எனக்கு எல்லாம், நீங்களே என் வாழ்வு. அரசர்களே, நீங்கள் அமைத்த அரசையே நான் ஆள்கிறேன். நீங்கள் சாஸ்திரங்களின் பொருளை அறிந்தவர்கள், அறிவில் நிலைபெற்றவர்கள்; ஆகவே ஒன்றுகூடி என்னுடைய இந்த விஷயத்துக்குத் தீர்வு காண வேண்டும்.’ ராமன் சகோதரர்களை ‘அரசர்களே’ என்று விளிக்கிறான் — அவர்களும் அரசின் பங்காளிகள் என்ற மரியாதை. ‘நீங்கள் அமைத்த அரசு’ என்ற சொல்லில் பணிவு — ராமன் தன் அரசைச் சகோதரர்களின் முயற்சியின் பயனாகக் கருதுகிறான். காகுத்ஸ்தன் இவ்வாறு சொல்லும்போது அனைவரும் கூர்ந்து கவனித்தவர்களாக, ‘அரசர் என்ன சொல்லப் போகிறாரோ?’ என்று கலங்கிய மனத்தோடு இருந்தனர். சர்க்கத்தின் முடிவு பதைபதைப்பானது — சகோதரர்கள் ஏதோ அமங்கலத்தை ஐயுறுகிறார்கள்; ஆனால் முடிவு இன்னும் சொல்லப்படவில்லை. அடுத்த சர்க்கத்தில்தான் ராமன் நகரமக்களின் பழிச்சொல்லையும் சீதையைத் துறக்கும் தீர்மானத்தையும் வெளிப்படுத்துவான். கடைசிச் சுலோகம் (21) திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை; வல்கேட் பதிப்பின் பாடம் சகோதரர்களின் மனநிலையைத் தனியாக வருணிக்கிறது. ‘மதர்த: அந்வேஷ்டவ்ய:’ (என் விஷயத்துக்குத் தீர்வு காண வேண்டும்) என்ற சொல்லால் ராமன் பிரச்சினைக்கான தீர்வைச் சகோதரர்களோடு சேர்ந்து சிந்திக்க விரும்புவதுபோலத் தோன்றுகிறது; ஆனால் உண்மையில் அவன் முடிவை முன்பே எடுத்துவிட்டான். ‘ஸம்பூய’ (ஒன்றுகூடி) என்ற சொல்லால் அனைவருடைய இசைவும் எதிர்பார்க்கப்படுகிறது; ஆனால் சகோதரர்கள் சொல்லைக் கேட்டும் எதுவும் சொல்ல இயலாமல் காத்திருக்கிறார்கள் மட்டுமே.

ಸುಹೃದ್ವರ್ಗವನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ರಾಘವನು ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ದ್ವಾರಪಾಲಕನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಮಹಾಭಾಗನಾದ ಭರತನನ್ನೂ ಅಪರಾಜಿತನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ.’ ‘ಬುದ್ಧ್ಯಾ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ’ (ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ರಾಮನು ಸಹೋದರರನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನಿರ್ಣಯವು ಮೊದಲೇ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಗಿಹೋಗಿದೆ. ಅವನು ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜಯಕಾರ ಮಾಡಿ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು, ತಡಮಾಡಬೇಡ.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ರಾಘವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ರಥವನ್ನೇರಿ ರಾಘವನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತತ್ಪರತೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ — ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದ ವಿಳಂಬವನ್ನೂ ಅವನು ಸಹಿಸನು. ‘ಅನಿವಾರಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜದೂತನ ಅಧಿಕಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕುಮಾರರ ಮನೆಗಳಿಗೂ ಅವನು ತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ವಾರಪಾಲಕನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಮಾ ಚಿರಮ್’ (ತಡಮಾಡಬೇಡ) ಎಂಬುದು ತ್ವರೆಯ ಸೂಚನೆ; ರಾಮನ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ದೂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವರ್ಧಯಿತ್ವಾ’ ಎಂದರೆ ಜಯಾಶೀರ್ವಚನ ಮಾಡಿ — ಸೇವಕನ ವಿನಯ. ರಾಮನು ಸುಹೃದರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆಯೇ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜಕುಲದ ಗೂಢ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊರಗಿನವರ ಮುಂದೆ ವಿಚಾರಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ರಾಜನೀತಿಯ ನಿಯಮ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೊರಟುದನ್ನು ಕಂಡು ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ಭರತನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಜಯಕಾರ ಮಾಡಿ ಕೈಮುಗಿದು ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ದ್ವಾರಪಾಲಕನಿಂದ ರಾಮನು ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ಭರತನು ಆಸನದಿಂದ ತಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹೊರಟನು. ಭರತನು ರಥಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಭಕ್ತಿ ಅವನ ತ್ವರೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಹೊರಟುದನ್ನು ಕಂಡು ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಬಾ, ಬಾ; ರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಭರತನೂ ಆಗಲೇ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ.’ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು, ತಲೆಯಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ವಂದಿಸಿ, ರಾಘವನು ಎಲ್ಲಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಶತ್ರುಘ್ನನು ರಾಮನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೂರದಿಂದಲೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ತಲೆಬಾಗಿ. ಅನಂತರ ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ಬಂದು ರಾಮನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ‘ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರೂ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಮೂವರು ಸಹೋದರರ ಆಗಮನದ ಕ್ರಮ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣ ರಥದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ, ಭರತ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ, ಶತ್ರುಘ್ನ ನಮಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ. ಮೂವರಲ್ಲೂ ಕವಿ ಒಂದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಕರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲರೂ ತಕ್ಷಣ ಏಳುತ್ತಾರೆ. ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ‘ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಿರಿಯನಾದರೂ ರಘುಕುಲಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂಬ ಸನ್ಮಾನ. ದ್ವಾರಪಾಲಕನೂ ಒಬ್ಬರಿಂದ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಬಳಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಮೊದಲೇ ಹೋದವರ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಕುಮಾರರಿಗೆ ತ್ವರೆ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನೂ ಕವಿ ಸಜೀವವಾಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಕುಮಾರರು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡು, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ, ದೀನಮನಸ್ಕನಾಗಿದ್ದ ರಾಮನು ದ್ವಾರಪಾಲಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕುಮಾರರನ್ನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಒಳಗೆ ಕಳುಹಿಸು. ಇವರಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಜೀವನ; ಇವರೇ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಾಣಗಳು.’ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದ ಗಾಢತೆ — ಸಂಕಟಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಹೋದರರನ್ನೇ ಪ್ರಾಣಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ ಕುಮಾರರು ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿ, ಕೈಮುಗಿದು, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅವರು ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತ ಚಂದ್ರನಂತೆ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಿ ಕಂಡರು. ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದನ್ನೂ ಅವನ ಮುಖವು ಶೋಭೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಕಮಲದಂತಿರುವುದನ್ನೂ ಕಂಡು ಅವರು ತ್ವರೆಯಿಂದ ತಲೆಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲರೂ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ ನಿಂತರು; ರಾಮನಾದರೋ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳು — ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತ ಚಂದ್ರ, ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯ, ಶೋಭೆ ಕಳೆದ ಕಮಲ — ರಾಮನ ಮುಖದ ಬಾಡುವಿಕೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ವಿಚಲಿತನಾಗದ ರಾಮನು ಇಂದು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಆಂತರಿಕ ಸಂಘರ್ಷ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ‘ಶುಕ್ಲವಾಸಸಃ’ — ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರವು ಕುಮಾರರ ಶುದ್ಧಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ರಾಮನ ಬಾಡಿದ ಮುಖಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ. ಸಹೋದರರು ಮೊದಲು ಮೌನವಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಅಣ್ಣನ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡು ಅವರ ವಿನಯ. ‘ಏತೇ ಪ್ರಾಣಾಃ ಪ್ರಿಯಾ ಮಮ’ (ಇವರೇ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಾಣಗಳು) ಎಂಬ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕ — ಪ್ರಾಣಪ್ರಿಯಳಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ರಾಜನು ಸಹೋದರರನ್ನೇ ಪ್ರಾಣಗಳಾಗಿ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿ ಎಬ್ಬಿಸಿ ‘ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅನಂತರ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ನೀವೇ ನನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವ, ನೀವೇ ನನ್ನ ಜೀವನ. ನರೇಶ್ವರರೇ, ನೀವು ಗಳಿಸಿಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀವು ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅರಿತವರು, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಪಕ್ವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಒಟ್ಟಾಗಿ ನನ್ನ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು.’ ರಾಮನು ಸಹೋದರರನ್ನು ‘ನರೇಶ್ವರರೇ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರೂ ರಾಜ್ಯದ ಸಹಭಾಗಿಗಳು ಎಂಬ ಸನ್ಮಾನ. ‘ಭವದ್ಭಿಃ ಕೃತಂ ರಾಜ್ಯಮ್’ (ನೀವು ಗಳಿಸಿಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯ — ರಾಮನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಹೋದರರ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಫಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಎಲ್ಲರೂ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಕಿವಿಗೊಟ್ಟು ಉದ್ವಿಗ್ನಮನಸ್ಕರಾದರು — ‘ರಾಜನು ಏನು ಹೇಳಲಿದ್ದಾನೋ?’ ಎಂದು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆ ಕಂಪಿಸುವಂಥದ್ದು — ಸಹೋದರರು ಏನೋ ಅಶುಭವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ರಾಮನು ಪುರಜನರ ಅಪವಾದವನ್ನೂ ಸೀತಾಪರಿತ್ಯಾಗದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುವನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (21) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠವು ಸಹೋದರರ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮದರ್ಥಃ ಅನ್ವೇಷ್ಟವ್ಯಃ’ (ನನ್ನ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಸಮಸ್ಯೆಯ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಚಿಂತಿಸಬಯಸುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ‘ಸಂಭೂಯ’ (ಒಟ್ಟಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಸಹಮತಿ ಅಪೇಕ್ಷಿತ; ಆದರೆ ಸಹೋದರರು ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಾರರು, ಕೇವಲ ಕಾಯುತ್ತಾರೆ.

സുഹൃദ്വർഗത്തെ യാത്രയാക്കിയശേഷം രാഘവൻ ബുദ്ധികൊണ്ടു തീരുമാനമെടുത്ത്, അരികിലിരുന്ന ദ്വാരപാലകനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ശുഭലക്ഷണനായ സൗമിത്രി ലക്ഷ്മണനെയും മഹാഭാഗനായ ഭരതനെയും അപരാജിതനായ ശത്രുഘ്നനെയും വേഗം കൊണ്ടുവരിക.’ ‘ബുദ്ധ്യാ നിശ്ചിത്യ’ (ബുദ്ധികൊണ്ടു തീരുമാനിച്ച്) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — രാമൻ സഹോദരന്മാരെ വിളിക്കുന്നു, എന്നാൽ തീരുമാനം മുമ്പേതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിലുണ്ടായിക്കഴിഞ്ഞു. സഹോദരന്മാരുമായി ആലോചനയല്ല, തീരുമാനത്തിന്റെ അറിയിപ്പാണ് അദ്ദേഹം നടത്താൻ പോകുന്നത്. രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് ദ്വാരപാലകൻ ശിരസ്സിൽ കൈകൂപ്പി ലക്ഷ്മണന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ചെന്ന് ആരും തടയാതെ ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ചു. അത്യന്തം മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണനു ജയാശംസ നേർന്ന് കൈകൂപ്പി അവൻ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവ് അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവിടേക്കു ചെന്നാലും, താമസിക്കരുത്.’ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് സൗമിത്രി രാഘവന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിച്ച് രഥത്തിൽ കയറി രാഘവന്റെ വസതിയിലേക്കു പാഞ്ഞു. ലക്ഷ്മണന്റെ തത്പരത അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവമാണ് — രാമന്റെ ആജ്ഞയിൽ ഒരു നിമിഷത്തെ താമസംപോലും അദ്ദേഹത്തിനു സഹിക്കാനാവില്ല. ‘അനിവാരിതഃ’ (തടയപ്പെടാതെ) എന്ന പദത്താൽ രാജദൂതന്റെ അധികാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കുമാരന്മാരുടെ ഗൃഹങ്ങളിലും അവൻ തടസ്സമില്ലാതെ പ്രവേശിക്കുന്നു. ദ്വാരപാലകന്റെ വാക്കിലെ ‘മാ ചിരം’ (താമസിക്കരുത്) തിടുക്കത്തിന്റെ സൂചനയാണ്; രാമന്റെ വ്യാകുലത ദൂതന്റെ വാക്കിലും പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ‘വർധയിത്വാ’ എന്നാൽ ജയാശീർവാദം ചെയ്ത് — സേവകന്റെ വിനയം. സുഹൃത്തുക്കളെ യാത്രയാക്കിയശേഷം മാത്രമാണ് രാമൻ സഹോദരന്മാരെ വിളിക്കുന്നത് — രാജകുലത്തിന്റെ ഗൂഢമായ വിഷയം പുറത്തുള്ളവരുടെ മുന്നിൽ ചർച്ച ചെയ്യരുത് എന്നതു രാജനീതിയുടെ നിയമമാണ്.

ലക്ഷ്മണൻ പുറപ്പെടുന്നതു കണ്ട് ദ്വാരപാലകൻ ഭരതന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ജയാശംസ നേർന്ന് കൈകൂപ്പി വിനയത്തോടെ കുനിഞ്ഞ് ഭരതനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവ് അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ രാമൻ പറഞ്ഞയച്ച വാക്ക് ദ്വാരപാലകനിൽനിന്നു കേട്ട് മഹാബലനായ ഭരതൻ ആസനത്തിൽനിന്നു വേഗം ചാടിയെഴുന്നേറ്റ് നടന്നുതന്നെ പോയി. ഭരതൻ രഥത്തിനായി കാത്തുനിൽക്കുന്നുപോലുമില്ല — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്തി ഈ തിടുക്കത്തിൽ കാണാം. ഭരതൻ പോകുന്നതു കണ്ട് ദ്വാരപാലകൻ തിടുക്കത്തിൽ കൈകൂപ്പി ശത്രുഘ്നന്റെ ഭവനത്തിൽ ചെന്നു പറഞ്ഞു: ‘രഘുശ്രേഷ്ഠാ, വരിക, വന്നാലും; രാജാവ് അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനും മഹായശസ്വിയായ ഭരതനും മുമ്പേ പോയിക്കഴിഞ്ഞു.’ അവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ശത്രുഘ്നൻ ഉന്നതാസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് ശിരസ്സുകൊണ്ടു ഭൂമിയെ വന്ദിച്ച് രാഘവൻ എവിടെയോ അവിടേക്കു പോയി. ശത്രുഘ്നൻ രാമനെ മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ നമസ്കരിക്കുന്നു — ദൂരെനിന്നുതന്നെ ഭൂമിയിൽ ശിരസ്സു നമിച്ച്. പിന്നെ ദ്വാരപാലകൻ വന്ന് കൈകൂപ്പി രാമനോട് ‘എല്ലാ സഹോദരന്മാരും വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു’ എന്ന് അറിയിച്ചു. മൂന്നു സഹോദരന്മാരുടെ ആഗമനക്രമം അവരുടെ സ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണൻ രഥത്തിൽ വേഗത്തിൽ, ഭരതൻ കാൽനടയായി തിടുക്കത്തിൽ, ശത്രുഘ്നൻ നമസ്കാരപൂർവം ഭക്തിയോടെ. മൂന്നുപേരിലും കവി ഒരേ ഭാവംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — രാമന്റെ വിളി കേട്ടയുടനെ എല്ലാവരും എഴുന്നേൽക്കുന്നു. ദ്വാരപാലകൻ ശത്രുഘ്നനെ ‘രഘുശ്രേഷ്ഠാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — ഇളയവനായിരുന്നിട്ടും രഘുകുലത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠൻ എന്ന ബഹുമാനം. ദ്വാരപാലകനും ക്രമമായി ഒരാളിൽനിന്നു മറ്റൊരാളിലേക്കു പോകുന്നു, ഓരോരുത്തരോടും മുമ്പേ പോയവരുടെ വാർത്ത പറയുന്നു; അതിനാൽ കുമാരന്മാർ തിടുക്കം മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ചെറിയൊരു സന്ദർഭംപോലും കവി സജീവമാക്കിയിരിക്കുന്നു.

കുമാരന്മാർ വന്നെത്തി എന്നു കേട്ട്, ചിന്തയാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യാകുലമായവനും മുഖം കുനിച്ചവനും ദീനമനസ്കനുമായ രാമൻ ദ്വാരപാലകനോടു പറഞ്ഞു: ‘കുമാരന്മാരെ വേഗം എന്റെ അടുത്തേക്കു പ്രവേശിപ്പിക്കുക. ഇവരിലാണ് എന്റെ ജീവിതം; ഇവരാണ് എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട പ്രാണൻ.’ രാമന്റെ വാക്കിൽ ഭ്രാതൃസ്നേഹത്തിന്റെ ആഴം — സങ്കടകാലത്ത് അദ്ദേഹം സഹോദരന്മാരെത്തന്നെ പ്രാണനായി കരുതുന്നു. നരേന്ദ്രന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം വെള്ളവസ്ത്രം ധരിച്ച കുമാരന്മാർ വിനീതരായി, കൈകൂപ്പി, ഏകാഗ്രചിത്തരായി പ്രവേശിച്ചു. രാമന്റെ മുഖം രാഹുഗ്രസ്തനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, സന്ധ്യയിലെത്തിയ സൂര്യനെപ്പോലെ, പ്രഭയറ്റതായി അവർ കണ്ടു. ബുദ്ധിമാനായ രാമന്റെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നതും മുഖം ശോഭയറ്റ താമരപോലെയിരിക്കുന്നതും കണ്ട്, അവർ തിടുക്കത്തിൽ ശിരസ്സുകൊണ്ടു രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് ഏകാഗ്രരായി നിന്നു; രാമനാകട്ടെ കണ്ണീർ പൊഴിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. മൂന്ന് ഉപമകൾ — ഗ്രഹണം ബാധിച്ച ചന്ദ്രൻ, അസ്തമിക്കുന്ന സൂര്യൻ, ശോഭയറ്റ താമര — രാമന്റെ മുഖത്തിന്റെ മ്ലാനത വർണിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽപോലും ഇളകാത്ത രാമൻ ഇന്നു കണ്ണീർ പൊഴിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആന്തരികസംഘർഷം പ്രകടമാകുന്നു. പതിനാറാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. ‘ശുക്ലവാസസഃ’ — വെള്ളവസ്ത്രം കുമാരന്മാരുടെ ശുദ്ധഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു രാമന്റെ മ്ലാനമുഖത്തിനു വിപരീതമാണ്. സഹോദരന്മാർ ആദ്യം മൗനമായി നമസ്കരിക്കുന്നു, ഒന്നും ചോദിക്കുന്നില്ല — ജ്യേഷ്ഠന്റെ ദുഃഖം കണ്ടുള്ള അവരുടെ വിനയം. ‘ഏതേ പ്രാണാഃ പ്രിയാ മമ’ (ഇവരാണ് എന്റെ പ്രിയപ്രാണൻ) എന്ന വാക്കു കരുണമാണ് — പ്രാണപ്രിയയായ പത്നിയെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ തീരുമാനിച്ച രാജാവ് സഹോദരന്മാരെത്തന്നെ പ്രാണനായി ആശ്രയിക്കുന്നു.

മഹാബലനായ രാമൻ അവരെ കൈകൾകൊണ്ട് ആലിംഗനം ചെയ്ത് എഴുന്നേല്പിച്ച് ‘ആസനങ്ങളിൽ ഇരിക്കുവിൻ’ എന്നു പറഞ്ഞശേഷം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങളാണ് എന്റെ സർവസ്വം, നിങ്ങളാണ് എന്റെ ജീവിതം. നരേശ്വരന്മാരേ, നിങ്ങൾ നേടിത്തന്ന രാജ്യമാണു ഞാൻ ഭരിക്കുന്നത്. നിങ്ങൾ ശാസ്ത്രാർഥം ഗ്രഹിച്ചവരും ബുദ്ധിയിൽ ഉറച്ചവരുമാണ്; അതിനാൽ ഒത്തുചേർന്ന് എന്റെ ഈ കാര്യത്തിനു പരിഹാരം അന്വേഷിക്കണം.’ രാമൻ സഹോദരന്മാരെ ‘നരേശ്വരന്മാരേ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — അവരും രാജ്യത്തിന്റെ പങ്കാളികളാണ് എന്ന ബഹുമാനം. ‘നിങ്ങൾ നേടിത്തന്ന രാജ്യം’ എന്ന വാക്കിൽ വിനയമുണ്ട് — രാമൻ സ്വന്തം രാജ്യം സഹോദരന്മാരുടെ പുരുഷാർഥത്തിന്റെ ഫലമായി കരുതുന്നു. കാകുത്സ്ഥൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ എല്ലാവരും ശ്രദ്ധാലുക്കളും ഉദ്വിഗ്നമനസ്കരുമായി — ‘രാജാവ് എന്താണു പറയാൻ പോകുന്നത്?’ എന്ന്. സർഗാന്ത്യം ഉദ്വേഗഭരിതമാണ് — സഹോദരന്മാർ എന്തോ അശുഭം ശങ്കിക്കുന്നു, എന്നാൽ തീരുമാനം ഇനിയും പറഞ്ഞിട്ടില്ല. അടുത്ത സർഗത്തിലാണ് രാമൻ പൗരാപവാദവും സീതാപരിത്യാഗത്തിന്റെ നിശ്ചയവും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം (21) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; വൾഗേറ്റ് പാഠം സഹോദരന്മാരുടെ മനോനില വിശേഷിച്ചു വർണിക്കുന്നു. ‘മദർഥഃ അന്വേഷ്ടവ്യഃ’ (എന്റെ ഈ കാര്യത്തിനു പരിഹാരം അന്വേഷിക്കണം) എന്ന വാക്കിലൂടെ, പ്രശ്നത്തിന്റെ പരിഹാരം സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ആലോചിക്കാൻ രാമൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ യഥാർഥത്തിൽ അദ്ദേഹം തീരുമാനം മുമ്പേ എടുത്തുകഴിഞ്ഞു. ‘സംഭൂയ’ (ഒത്തുചേർന്ന്) എന്ന പദത്താൽ എല്ലാവരുടെയും സമ്മതം പ്രതീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ വാക്കു കേട്ടിട്ടും സഹോദരന്മാർക്ക് ഒന്നും പറയാൻ കഴിയുന്നില്ല, അവർ കാത്തിരിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു.

When he had dismissed his circle of friends, Rāghava reflected and made up his mind. Then he said to the doorkeeper sitting near him, "Quickly, bring me Lakṣmaṇa, Sumitrā's son of auspicious marks, the illustrious Bharata and the unconquered Śatrughna." The words "made up his mind by reflection" matter: Rāma was summoning his brothers, but the decision had already formed in his mind. He would not be taking counsel with them so much as telling them what he had resolved. And he called them only after sending his friends away, for by the rule of statecraft a secret matter of the royal house is not weighed in front of outsiders. The doorkeeper raised his joined palms to his head, went to Lakṣmaṇa's house and walked in unhindered, for the king's messenger could enter even the princes' houses without being stopped. With joined palms he wished the great-souled prince victory, as a humble servant does, and said, "The king wishes to see you. Go to him without delay." That "without delay" carried Rāma's own agitation into the messenger's words. Lakṣmaṇa said, "Very well," and, obeying Rāghava's command, mounted his chariot and sped to his brother's palace; it was his nature never to allow a moment's delay when Rāma gave an order.

Seeing Lakṣmaṇa on his way, the doorkeeper went to Bharata, wished him victory with joined palms and, bowing low in humility, told him that the king wished to see him. When the mighty Bharata heard the message Rāma had sent, he sprang up from his seat at once and set off on foot; he would not even wait for a chariot, and his devotion showed in his haste. Seeing Bharata on his way, the doorkeeper hurried to Śatrughna's house and said with joined palms, "Come, come, best of the Raghus; the king wishes to see you. Lakṣmaṇa has already gone, and so has the illustrious Bharata." Hearing him, Śatrughna rose from his fine seat, bowed his head to the ground in reverence to Rāma though he was far away, and went to where Rāghava was. Then the doorkeeper came back to Rāma and, with joined palms, told him that all his brothers were there. The way the three came reveals their natures: Lakṣmaṇa swiftly in his chariot, Bharata hurrying on foot, Śatrughna with a devout bow. Yet the poet shows one feeling in all three: the moment they heard Rāma's summons, each rose at once. The doorkeeper honoured even the youngest as "best of the Raghus", and as he went from one to the next he told each who had already gone, so that the princes knew how urgent it was. In this way the poet brings even a small episode to life.

Hearing that the princes had come, Rāma, his senses troubled with anxiety, his face cast down and his heart sore, said to the doorkeeper, "Bring the princes to me quickly. My life rests in them; they are my own dear life-breath." In this hour of crisis he held his brothers as dear as life itself, and the words are the more poignant because the king who spoke them had already resolved to give up the wife dear to him as life. At the king's command the princes entered, dressed in white, bowing, with joined palms and collected minds; the white of their clothes showed the purity of their hearts, in contrast to Rāma's darkened face. They saw that face robbed of its radiance, like the moon in the grip of an eclipse, like the sun at twilight. They saw that the wise Rāma's eyes were full of tears and his face was like a lotus that has lost its beauty, and quickly they touched his feet with their heads and stood there silent, all of them; and Rāma wept. Three images, the eclipsed moon, the setting sun and the faded lotus, describe how his face had paled. The Rāma who had never wavered in battle was shedding tears now, and that laid bare the struggle within him. His brothers did not question him; seeing their elder's grief, they simply bowed in silence.

Mighty Rāma embraced them with both arms, raised them up and told them to be seated. Then he spoke. "You are my all," he said, "you are my very life. The kingdom I rule, lords of men, is one you won for me. You have mastered the teaching of the śāstras and your understanding is settled; together, then, you must look into this matter of mine." He honoured his brothers by calling them "lords of men", sharers in the kingdom, and in saying the kingdom was their doing he humbly counted his rule as the fruit of their efforts. By asking them to look into the matter together he seemed to want to find a way through with them, and to seek their agreement, though in truth he had already decided. As Kākutstha spoke, they all listened intently, their minds troubled, wondering what the king was about to say. The sarga ends in suspense: the brothers sensed something ill, but the decision had not yet been spoken, and they could say nothing, only wait. In the next sarga Rāma will reveal the people's slander and his resolve to give up Sītā.