मध्यकक्षायाम् उपविष्टं राजानं रामं विचक्षणाः बहुरूपाणां कथानां हास्यकाराः सखायः समन्ततः उपासन्त। तेषां नामानि — विजयः, मधुमत्तः, काश्यपः, मङ्गलः, कुलः, सुराजिः, कालियः, भद्रः, दन्तवक्त्रः, सुमागधः च। एते परिहाससमन्विताः बहुविधाः कथाः संहृष्टाः सन्तः महात्मनः राघवस्य पुरतः कथयन्ति स्म। राज्ञः समीपे विनोदिनां सखीनां गोष्ठी इति प्राचीनः राजाचारः; तेषां कथासु राज्यस्य वार्ताः अपि प्रसङ्गतः आयान्ति। ततः कस्यांचित् कथायां प्रवृत्तायां राघवः समभाषत — ‘भद्र, नगरे विषयेषु च काः कथाः वर्तन्ते? पौरजानपदाः जनाः माम् आश्रित्य कानि वचनानि आहुः? सीतां, भरतं, लक्ष्मणं, शत्रुघ्नं, कैकेयीं मातरं च उद्दिश्य किं वदन्ति? राजानः हि वने राज्ये च वक्तव्यतां व्रजन्ति — तेषां गुणदोषाः सर्वत्र चर्च्यन्ते।’ रामस्य प्रश्नः राजधर्मस्य अङ्गम् — राजा गुप्तचरैः सखिभिः च लोकमतं ज्ञात्वा एव शासनं कुर्यात्। सः न केवलं स्वविषये, अपि तु सर्वेषां कुटुम्बिनां विषये पृच्छति, यतः राजकुलस्य प्रत्येकं सदस्यस्य आचारः राज्ञः यशसि अपयशसि वा प्रतिफलति। कैकेय्याः नाम अपि रामः आदरेण ‘मातरम्’ इति वदति। हिन्दीभाष्यम् राजानः यदि आचारविचारहीनाः स्युः तर्हि … निन्दायाः विषयाः भवन्ति इति व्याख्याति। सखीनां नामानि स्मरणीयानि — एते न मन्त्रिणः, न सेनापतयः, अपि तु राज्ञः अन्तरङ्गाः विनोदमित्राणि। तेषां मुखात् एव सत्यं श्रोतुं शक्यते, यतः ते लोकेषु स्वच्छन्दं चरन्ति, जनानां वार्ताः च शृण्वन्ति।

रामेण एवम् उक्ते भद्रः प्राञ्जलिः अब्रवीत् — ‘राजन्, पुरवासिनां मध्ये शुभाः कथाः एव स्थिताः वर्तन्ते। सौम्य पुरुषर्षभ, दशग्रीववधेन अर्जितः अयं तव विजयः स्वपुरे पौरैः भूयिष्ठं कथ्यते।’ भद्रः प्रथमं केवलं प्रशंसां वदति, अप्रियं गोपयति — सेवकस्य स्वाभाविकः संकोचः। किन्तु रामः न तुष्यति। भद्रेण एवम् उक्तः राघवः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यथातत्त्वं सर्वं निरवशेषतः कथय। पुरवासिनः कानि शुभानि अशुभानि च वाक्यानि आहुः? श्रुत्वा इदानीं शुभं कुर्याम्, अशुभानि च न कुर्याम्। विस्रब्धः निर्भयः विगतज्वरः कथय — पौराः जनपदेषु पापाः जनाः च यथा कथयन्ति।’ रामस्य उद्देशः स्पष्टः — लोकमतं ज्ञात्वा स्वाचारं शोधयितुम्। सः प्रशंसां न, अपि तु दोषं श्रोतुम् इच्छति; एषः आदर्शराज्ञः लक्षणम्। राघवेण एवम् उक्तः भद्रः सुसमाहितः प्राञ्जलिः महाबाहुं रामं सुरुचिरं वचः प्रत्युवाच। ‘निर्भयम्’ इति पदेन रामः वक्तारम् अभयं ददाति — अप्रियवक्तुः अपि दण्डः न भविष्यति इति। ‘पापाः’ इति विशेषणं दुर्जनानाम् अपि वचनं श्रोतव्यम् इति सूचयति; राजा सर्वेषां मतं जानीयात्। भद्रस्य ‘सुसमाहितः’ इति अवस्था तस्य गम्भीरतां सूचयति — हास्यकारः अपि अधुना गम्भीरं वक्तुम् उद्यतः। राज्ञः समीपे सत्यकथनं दुष्करम् इति सर्वत्र प्रसिद्धम्; अतः रामः पुनः पुनः आश्वासयति — विस्रब्धः, निर्भयः, विगतज्वरः इति त्रिभिः विशेषणैः। एवं सः सत्यस्य मार्गं उद्घाटयति, स्वस्य च दुःखस्य।

‘राजन्, पौराः चत्वरेषु आपणेषु रथ्यासु वनेषु उपवनेषु च यथा शुभाशुभं कथयन्ति, तत् शृणु। रामः समुद्रे सेतुबन्धनं दुष्करं कर्म कृतवान्, यत् पूर्वकैः देवैः दानवैः अपि न श्रुतम्। दुराधर्षः रावणः सबलवाहनः हतः; वानराः ऋक्षाः राक्षसैः सह वशं नीताः। रावणं संख्ये हत्वा सीताम् आहृत्य राघवः अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा ताम् स्ववेश्म पुनः आनयत्।’ अत्र प्रशंसायाः अनन्तरम् एव निन्दा आरभते। ‘पुरा रावणेन बलात् अङ्कम् आरोप्य हृताम्, लङ्काम् अपि नीताम्, अशोकवनिकां गतां, रक्षसां वशम् आपन्नां सीतां रामः कथं न कुत्सयति? तस्य हृदये सीतासम्भोगजं सुखं कीदृशम्? अस्माकम् अपि दारेषु इदं सहनीयं भविष्यति; यथा हि राजा कुरुते, प्रजाः तम् अनुवर्तन्ते।’ राजन्, एवं बहुविधाः वाचः पुरवासिनः सर्वेषु नगरेषु जनपदेषु च वदन्ति। पौराणाम् आक्षेपः सीतायाः शीलं प्रति साक्षात् न, अपि तु राज्ञः आदर्शं प्रति — राजा यत् सहते, तत् प्रजाः अपि सहिष्यन्ते, येन समाजस्य मर्यादा शिथिला भविष्यति इति तेषां भयम्। अयं तर्कः एव अग्रे रामस्य निर्णयस्य मूलम्। ‘यथा हि कुरुते राजा प्रजास्तमनुवर्तते’ इति वचनं नीतिशास्त्रस्य प्रसिद्धं सूत्रम्। पौराः रामस्य पराक्रमं पूर्णतया स्वीकुर्वन्ति; तेषां सन्देहः केवलं तस्य क्षमायाः विषये। अग्निपरीक्षायाः वृत्तान्तः ते न जानन्ति, यतः सा लङ्कायां देवानां समक्षं जाता, न अयोध्यायाम्। भद्रस्य निवेदनं कौशलपूर्णम् — प्रथमं सेतुबन्धस्य रावणवधस्य च प्रशंसा, ततः अपवादः; एवं सः अप्रियं सत्यं प्रियेण आवृत्य वदति। ‘कीदृशं हृदये तस्य’ इति पौराणां प्रश्नः रामस्य अन्तःकरणं प्रति अपि आक्षेपः।

तस्य भद्रस्य एवं भाषितं श्रुत्वा राघवः परमार्तः इव सुहृदः सर्वान् उवाच — ‘कथम् एतत्? भवन्तः वदन्तु माम्।’ रामः एकस्य वचनेन न निश्चिनोति; सः अन्येषाम् अपि सुहृदां साक्ष्यं याचते। सर्वे सुहृदः भूमौ शिरसा अभिवाद्य प्रणम्य च दीनं राघवं प्रत्यूचुः — ‘एवम् एतत्, न संशयः।’ तेषां प्रणामः दुःखस्य, अप्रियवचनस्य क्षमायाचनस्य च सूचकः। सर्वेषां समुदीरितं वाक्यं श्रुत्वा शत्रुसूदनः काकुत्स्थः तदा वयस्यान् विसर्जयामास। सर्गस्य अन्ते रामः एकाकी भवति — निर्णयस्य भारः तस्य एव। ‘परमार्तवत्’ इति पदं सूचयति यत् रामः अन्तः अत्यन्तं पीडितः, किन्तु बहिः संयतः। ‘प्रत्यूचू’ इति मुद्रणे दीर्घान्तं विसर्गरहितं रूपं दृश्यते, समीक्षितसंस्करणे अपि तथा एव। सुहृदां ‘दीनम्’ इति रामस्य विशेषणं तेषां दृष्ट्या तस्य दुःखं प्रकटयति। एषः सर्गः सीतापरित्यागस्य कथायाः द्वारम्। यदि सुहृदः अपि ‘एवम् एतत्’ इति वदन्ति, तर्हि अपवादः सर्वत्र प्रसृतः इति निश्चितम्। अतः अग्रिमे सर्गे रामः भ्रातॄन् आह्वयति, तेषां पुरतः स्वनिर्णयं च प्रकटयति।

మధ్యకక్ష్యలో కూర్చున్న రాజు రాముని చుట్టూ, ఎన్నో రకాల కథలు చెప్పే నేర్పరులైన హాస్యకథకులైన సఖులు చేరి సేవిస్తున్నారు. వారి పేర్లు — విజయుడు, మధుమత్తుడు, కాశ్యపుడు, మంగళుడు, కులుడు, సురాజి, కాళియుడు, భద్రుడు, దంతవక్త్రుడు, సుమాగధుడు. వీరు పరిహాసంతో కూడిన ఎన్నో రకాల కథలను సంతోషంగా మహాత్ముడైన రాఘవుని ఎదుట చెపుతూ ఉన్నారు. రాజు దగ్గర వినోదం కలిగించే సఖుల గోష్ఠి ఉండడం ప్రాచీన రాజాచారం; వారి కథలలో రాజ్యంలోని వార్తలు కూడా సందర్భవశాత్తు వస్తుంటాయి. అప్పుడు ఏదో కథ సాగుతుండగా రాఘవుడు ఇలా అన్నాడు — ‘భద్రా, నగరంలోనూ దేశంలోనూ ఏ కథలు నడుస్తున్నాయి? పౌరులూ జానపదులూ నన్ను గురించి ఏ మాటలు అంటున్నారు? సీతను, భరతుని, లక్ష్మణుని, శత్రుఘ్నుని, తల్లి కైకేయిని గురించి ఏమి అంటున్నారు? రాజులు అడవిలోనూ రాజ్యంలోనూ చర్చకు విషయమవుతారు — వారి గుణదోషాలు అంతటా చర్చించబడతాయి.’ రాముని ప్రశ్న రాజధర్మంలో భాగం — రాజు గూఢచారుల ద్వారా, సఖుల ద్వారా లోకాభిప్రాయాన్ని తెలుసుకొనే పరిపాలించాలి. అతడు తన గురించే కాక కుటుంబసభ్యులందరి గురించీ అడుగుతున్నాడు, ఎందుకంటే రాజకుటుంబంలోని ప్రతి సభ్యుని నడవడీ రాజు కీర్తిలో గానీ అపకీర్తిలో గానీ ప్రతిఫలిస్తుంది. కైకేయి పేరును కూడా రాముడు గౌరవంతో ‘తల్లి’ అని చెపుతున్నాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని ‘రాజులు ఆచారవిచారాలు లేనివారైతే … నిందకు విషయమవుతారు’ అని వివరిస్తుంది. సఖుల పేర్లు గుర్తుంచుకోదగినవి — వీరు మంత్రులు కారు, సేనాపతులు కారు, రాజుకు అంతరంగికులైన వినోదమిత్రులు. వారి నోటినుండే సత్యం వినవచ్చు, ఎందుకంటే వారు లోకంలో స్వేచ్ఛగా తిరుగుతూ జనుల మాటలు వింటుంటారు.

రాముడు ఇలా అడగగా భద్రుడు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, పురవాసులలో మంచి మాటలే నడుస్తున్నాయి. సౌమ్యుడా, పురుషశ్రేష్ఠా, దశగ్రీవుని వధతో నీవు సంపాదించిన ఈ విజయాన్ని నీ నగరంలో పౌరులు ఎక్కువగా చెప్పుకొంటున్నారు.’ భద్రుడు మొదట ప్రశంసనే చెపుతూ అప్రియమైనదానిని దాచిపెడుతున్నాడు — సేవకునికి సహజమైన సంకోచం. కాని రాముడు తృప్తిపడలేదు. భద్రుడు ఇలా అనగా రాఘవుడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఉన్నది ఉన్నట్లు, ఏదీ మిగల్చకుండా అంతా చెప్పు. పురవాసులు ఏ మంచి మాటలూ ఏ చెడు మాటలూ అంటున్నారు? విని ఇప్పుడు మంచిని చేస్తాను, చెడ్డవాటిని చేయను. నమ్మకంతో, భయం లేకుండా, ఏ చింతా లేకుండా చెప్పు — పౌరులూ, జనపదాలలోని పాపాత్ములైన జనులూ ఎలా మాట్లాడుకొంటున్నారో.’ రాముని ఉద్దేశం స్పష్టం — లోకాభిప్రాయాన్ని తెలుసుకొని తన నడవడిని సరిదిద్దుకోవడం. అతడు ప్రశంస కాదు, దోషాన్నే వినాలనుకొంటున్నాడు; ఇది ఆదర్శరాజు లక్షణం. రాఘవుడు ఇలా అనగా భద్రుడు బాగా ఏకాగ్రచిత్తుడై చేతులు జోడించి మహాబాహువైన రామునికి చక్కని మాటతో బదులిచ్చాడు. ‘నిర్భయం’ అనే పదంతో రాముడు చెప్పేవానికి అభయం ఇస్తున్నాడు — అప్రియం చెప్పినవానికి కూడా దండన ఉండదని. ‘పాపాః’ అనే విశేషణం దుర్జనుల మాటలు కూడా వినదగినవే అని సూచిస్తుంది; రాజు అందరి అభిప్రాయాన్నీ తెలుసుకోవాలి. భద్రుని ‘సుసమాహితః’ అనే స్థితి అతని గాంభీర్యాన్ని సూచిస్తుంది — హాస్యకథకుడైనా ఇప్పుడు గంభీరంగా మాట్లాడడానికి సిద్ధమయ్యాడు. రాజు దగ్గర సత్యం చెప్పడం కష్టమని అంతటా ప్రసిద్ధమే; అందువల్ల రాముడు మళ్ళీ మళ్ళీ ఊరడిస్తున్నాడు — విస్రబ్ధః (నమ్మకంతో), నిర్భయః (భయం లేకుండా), విగతజ్వరః (చింత లేకుండా) అనే మూడు విశేషణాలతో. ఇలా అతడు సత్యానికి దారి తెరుస్తున్నాడు, తన దుఃఖానికి కూడా.

‘రాజా, పౌరులు కూడళ్ళలో, అంగళ్ళలో, వీధులలో, వనాలలో, ఉపవనాలలో మంచిచెడులను ఎలా చెప్పుకొంటున్నారో విను. రాముడు సముద్రంపై సేతువు కట్టడమనే దుష్కరమైన పని చేశాడు; అది పూర్వపు దేవతలు దానవులు కూడా వినని పని. ఎదిరించరాని రావణుడు సైన్యంతో వాహనాలతో సహా హతుడయ్యాడు; వానరులూ భల్లూకులూ రాక్షసులతో పాటు వశపరచుకోబడ్డారు. రావణుని యుద్ధంలో చంపి సీతను తెచ్చి, రాఘవుడు అసహనాన్ని పక్కన పెట్టి ఆమెను మళ్ళీ తన ఇంటికి తెచ్చుకొన్నాడు.’ ఇక్కడ ప్రశంస తరువాత వెంటనే నింద మొదలవుతుంది. ‘ఇంతకుముందు రావణుడు బలవంతంగా ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని అపహరించిన, లంకకు కూడా తీసుకుపోబడిన, అశోకవనికలో ఉన్న, రాక్షసుల వశంలో పడిన సీతను రాముడు ఎందుకు నిందించడం లేదు? సీతతో సంభోగం వల్ల అతని హృదయంలో కలిగే సుఖం ఎలాంటిది? మన భార్యల విషయంలో కూడా ఇది సహించవలసి వస్తుంది; రాజు ఎలా చేస్తాడో ప్రజలు అతనినే అనుసరిస్తారు కదా.’ రాజా, ఇలా ఎన్నో విధాల మాటలను పురవాసులు అన్ని నగరాలలోనూ జనపదాలలోనూ అంటున్నారు. పౌరుల ఆక్షేపణ నేరుగా సీత శీలం మీద కాదు, రాజు ఆదర్శం మీద — రాజు ఏది సహిస్తాడో ప్రజలు కూడా అదే సహిస్తారు, దానితో సమాజమర్యాద సడలిపోతుందని వారి భయం. ఈ తర్కమే ముందు రాముని నిర్ణయానికి మూలం. ‘యథా హి కురుతే రాజా ప్రజాస్తమనువర్తతే’ అనే మాట నీతిశాస్త్రంలోని ప్రసిద్ధ సూత్రం. పౌరులు రాముని పరాక్రమాన్ని పూర్తిగా అంగీకరిస్తున్నారు; వారి సందేహం అతని క్షమ గురించి మాత్రమే. అగ్నిపరీక్ష వృత్తాంతం వారికి తెలియదు, ఎందుకంటే అది లంకలో దేవతల సమక్షంలో జరిగింది, అయోధ్యలో కాదు. భద్రుని నివేదన నేర్పుతో కూడినది — మొదట సేతుబంధనానికీ రావణవధకూ ప్రశంస, తరువాత అపవాదం; ఇలా అతడు అప్రియమైన సత్యాన్ని ప్రియమైనదానితో కప్పి చెపుతున్నాడు. ‘కీదృశం హృదయే తస్య’ అనే పౌరుల ప్రశ్న రాముని అంతఃకరణంపై కూడా ఆక్షేపణే.

ఆ భద్రుడు ఇలా చెప్పినది విని రాఘవుడు తీవ్రంగా బాధపడినవానిలా మిత్రులందరితో ‘ఇది ఎలా? మీరు నాకు చెప్పండి’ అన్నాడు. రాముడు ఒక్కని మాటతో నిర్ణయించడు; ఇతర మిత్రుల సాక్ష్యాన్ని కూడా అడుగుతున్నాడు. మిత్రులందరూ నేలపై తలవంచి అభివాదం చేసి నమస్కరించి, దీనుడైన రాఘవునికి ‘ఇది ఇలాగే ఉంది, సందేహం లేదు’ అని బదులిచ్చారు. వారి నమస్కారం దుఃఖానికీ, అప్రియం చెప్పినందుకు క్షమాపణకూ సూచకం. అందరూ చెప్పిన మాట విని శత్రుసూదనుడైన కాకుత్స్థుడు అప్పుడు మిత్రులను పంపివేశాడు. సర్గ చివరలో రాముడు ఒంటరివాడవుతాడు — నిర్ణయభారం అతనిదే. ‘పరమార్తవత్’ అనే పదం రాముడు లోపల తీవ్రంగా బాధపడుతున్నా బయట సంయమంతో ఉన్నాడని సూచిస్తుంది. మిత్రులు రాముని ‘దీనుడు’ అని విశేషించడం వారి దృష్టిలో అతని దుఃఖాన్ని వెల్లడిస్తుంది. ఈ సర్గ సీతాపరిత్యాగ కథకు ద్వారం. మిత్రులు కూడా ‘ఇది ఇలాగే ఉంది’ అంటే అపవాదం అంతటా వ్యాపించిందని నిశ్చయమవుతుంది. అందువల్ల తరువాతి సర్గలో రాముడు సోదరులను పిలిపించి వారి ఎదుట తన నిర్ణయాన్ని ప్రకటిస్తాడు.

நடுக்கூடத்தில் அமர்ந்திருந்த அரசன் ராமனை, பலவகைக் கதைகளைச் சொல்லும் அறிவுக்கூர்மையுடைய நகைச்சுவை வல்ல தோழர்கள் எல்லாப் பக்கங்களிலும் சூழ்ந்து அமர்ந்திருந்தனர். அவர்களுடைய பெயர்கள் — விஜயன், மதுமத்தன், காசியபன், மங்களன், குலன், சுராஜி, காளியன், பத்திரன், தந்தவக்த்ரன், சுமாகதன். இவர்கள் நகைச்சுவை நிறைந்த பலவகைக் கதைகளை மகிழ்ச்சியோடு மகாத்மாவான ராகவனின் முன் சொல்லிவந்தனர். அரசனின் அருகில் களிப்பூட்டும் தோழர்களின் கூட்டம் இருப்பது பழைய அரச வழக்கம்; அவர்களுடைய கதைகளில் அரசின் செய்திகளும் இடையிடையே வருவதுண்டு. பிறகு ஏதோ ஒரு கதை நடந்துகொண்டிருந்தபோது ராகவன் கேட்டான் — ‘பத்திரா, நகரிலும் நாட்டுப்புறங்களிலும் என்ன பேச்சுகள் நடக்கின்றன? நகரமக்களும் நாட்டுமக்களும் என்னைப் பற்றி என்ன சொல்கிறார்கள்? சீதை, பரதன், லக்ஷ்மணன், சத்ருக்னன், தாய் கைகேயி ஆகியோரைப் பற்றி என்ன சொல்கிறார்கள்? அரசர்கள் காட்டிலும் நாட்டிலும் பேசப்படுபவர்களாகிறார்கள் — அவர்களுடைய குணங்களும் குற்றங்களும் எங்கும் விவாதிக்கப்படுகின்றன.’ ராமனின் கேள்வி அரச அறத்தின் ஓர் உறுப்பு — அரசன் ஒற்றர்கள், தோழர்கள் வழியாக மக்கள் கருத்தை அறிந்தே ஆட்சி செய்ய வேண்டும். அவன் தன்னைப் பற்றி மட்டுமல்ல, குடும்பத்தார் அனைவரைப் பற்றியும் கேட்கிறான்; ஏனெனில் அரச குடும்பத்தின் ஒவ்வோர் உறுப்பினரின் நடத்தையும் அரசனின் புகழிலோ இகழிலோ எதிரொலிக்கிறது. கைகேயியின் பெயரையும் ராமன் மதிப்போடு ‘தாய்’ என்று சொல்கிறான். இந்தி உரை இதை, அரசர்கள் ஒழுக்கமும் சிந்தனையும் அற்றவர்களானால் … பழிப்புக்கு உரியவர்களாகிவிடுகிறார்கள் என்று விளக்குகிறது. தோழர்களின் பெயர்கள் நினைவுகூரத்தக்கவை — இவர்கள் அமைச்சர்களும் அல்லர், சேனாதிபதிகளும் அல்லர்; அரசனின் அந்தரங்கமான களிப்புத் தோழர்கள். அவர்கள் வாயிலிருந்தே உண்மையைக் கேட்க முடியும்; ஏனெனில் அவர்கள் மக்களிடையே தடையின்றித் திரிந்து மக்களின் பேச்சுகளைக் கேட்கிறார்கள்.

ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும் பத்திரன் கைகூப்பிச் சொன்னான் — ‘அரசே, நகரவாசிகளிடையே நல்ல பேச்சுகளே நிலவுகின்றன. இனியவனே, மனிதர்களில் காளையே, பத்துத் தலையனைக் கொன்றதால் பெற்ற உன்னுடைய இந்த வெற்றியே உன் நகரில் நகரமக்களால் மிகுதியாகப் பேசப்படுகிறது.’ பத்திரன் முதலில் புகழ்ச்சியை மட்டுமே சொல்கிறான், விரும்பத்தகாததை மறைக்கிறான் — பணியாளனுக்குரிய இயல்பான தயக்கம். ஆனால் ராமன் நிறைவடையவில்லை. பத்திரனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட ராகவன் சொன்னான் — ‘உள்ளபடியே எல்லாவற்றையும் எதையும் விடாமல் சொல். நகரவாசிகள் எந்த நல்ல சொற்களையும் தீய சொற்களையும் சொல்கிறார்கள்? கேட்டு, இனி நல்லதைச் செய்வேன், தீயவற்றைச் செய்யமாட்டேன். நம்பிக்கையோடு, அச்சமின்றி, கவலையின்றிச் சொல் — நகரமக்களும் நாட்டுப்புறங்களில் உள்ள தீயோரும் எப்படிப் பேசுகிறார்களோ அப்படியே.’ ராமனின் நோக்கம் தெளிவானது — மக்கள் கருத்தை அறிந்து தன் நடத்தையைத் திருத்திக்கொள்வது. அவன் புகழ்ச்சியை அல்ல, குற்றத்தையே கேட்க விரும்புகிறான்; இது முன்மாதிரியான அரசனின் இலக்கணம். ராகவனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட பத்திரன் நன்கு மனத்தை ஒருமுகப்படுத்திக் கைகூப்பி, நீண்ட கரங்களுடைய ராமனுக்கு மிகத் தெளிவான சொல்லால் மறுமொழி கூறினான். ‘நிர்பயம்’ (அச்சமின்றி) என்ற சொல்லால் ராமன் பேசுபவனுக்கு அபயம் அளிக்கிறான் — விரும்பத்தகாததைச் சொன்னாலும் தண்டனை இருக்காது என்று. ‘பாபா:’ (தீயோர்) என்ற அடைமொழி தீயோரின் சொல்லையும் கேட்க வேண்டும் என்று சுட்டுகிறது; அரசன் அனைவருடைய கருத்தையும் அறிய வேண்டும். பத்திரனின் ‘ஸுஸமாஹித:’ (நன்கு மனம் ஒருமுகப்பட்டவன்) என்ற நிலை அவனுடைய தீவிரத்தைச் சுட்டுகிறது — நகைச்சுவையாளனும் இப்போது தீவிரமாகப் பேச முனைகிறான். அரசனின் அருகில் உண்மையைச் சொல்வது கடினம் என்பது எங்கும் அறியப்பட்டது; ஆகவே ராமன் மீண்டும் மீண்டும் தேற்றுகிறான் — நம்பிக்கையோடு, அச்சமின்றி, கவலையின்றி என்ற மூன்று அடைமொழிகளால். இவ்வாறு அவன் உண்மைக்கான வழியைத் திறக்கிறான் — தன் துயரத்துக்கான வழியையும்.

‘அரசே, நகரமக்கள் நாற்சந்திகளிலும் கடைவீதிகளிலும் தெருக்களிலும் காடுகளிலும் தோட்டங்களிலும் எப்படி நல்லதும் தீயதும் பேசுகிறார்களோ அதைக் கேள். முன்னைய தேவர்களாலும் தானவர்களாலும் கேள்விப்படாத, கடலில் அணை கட்டும் கடினமான செயலை ராமன் செய்தான். வெல்ல முடியாத ராவணன் படையோடும் ஊர்திகளோடும் கொல்லப்பட்டான்; வானரர்களும் கரடிகளும் ராக்ஷசர்களோடு வசப்படுத்தப்பட்டனர். ராவணனைப் போரில் கொன்று, சீதையை மீட்டு, ராகவன் சினத்தைப் பின்னே தள்ளிவைத்து அவளைத் தன் இல்லத்துக்கு மீண்டும் அழைத்து வந்தான்.’ இங்கே புகழ்ச்சியைத் தொடர்ந்தே பழிப்பு தொடங்குகிறது. ‘முன்பு ராவணனால் வலிந்து மடியில் ஏற்றிக் கவரப்பட்டு, இலங்கைக்கும் கொண்டுசெல்லப்பட்டு, அசோக வனத்தில் இருந்து, ராக்ஷசர்களின் வசப்பட்ட சீதையை ராமன் ஏன் இகழவில்லை? சீதையோடு கூடி வாழ்வதால் அவன் உள்ளத்தில் உண்டாகும் இன்பம் எத்தகையது? நம் மனைவியரைப் பொறுத்தவரையிலும் இது பொறுத்துக்கொள்ளப்பட வேண்டியதாகிவிடும்; ஏனெனில் அரசன் எப்படி நடக்கிறானோ மக்களும் அவனைப் பின்பற்றுகிறார்கள்.’ அரசே, இவ்வாறு பலவகைச் சொற்களை நகரவாசிகள் எல்லா நகரங்களிலும் நாட்டுப்புறங்களிலும் சொல்கிறார்கள். நகரமக்களின் குற்றச்சாட்டு நேரடியாகச் சீதையின் ஒழுக்கத்தைப் பற்றியது அல்ல; அரசனின் முன்மாதிரியைப் பற்றியது — அரசன் எதைப் பொறுத்துக்கொள்கிறானோ அதை மக்களும் பொறுத்துக்கொள்வார்கள்; அதனால் சமூகத்தின் வரம்பு தளர்ந்துவிடும் என்பது அவர்களுடைய அச்சம். இந்த வாதமே பின்னர் ராமனின் முடிவுக்கு வேர். ‘யதா ஹி குருதே ராஜா ப்ரஜாஸ்தமநுவர்ததே’ (அரசன் எப்படி நடக்கிறானோ மக்களும் அவனைப் பின்பற்றுகிறார்கள்) என்ற சொல் நீதிநூலின் புகழ்பெற்ற மொழி. நகரமக்கள் ராமனின் பராக்கிரமத்தை முழுமையாக ஏற்கிறார்கள்; அவர்களுடைய ஐயம் அவனுடைய பொறுமையைப் பற்றியது மட்டுமே. அக்னிப் பரீட்சையின் நிகழ்ச்சியை அவர்கள் அறியவில்லை; ஏனெனில் அது இலங்கையில் தேவர்களின் முன்னிலையில் நடந்தது, அயோத்தியில் அல்ல. பத்திரனின் தெரிவிப்பு திறமை நிறைந்தது — முதலில் அணை கட்டியதற்கும் ராவண வதத்துக்கும் புகழ்ச்சி, பிறகு பழிச்சொல்; இவ்வாறு அவன் விரும்பத்தகாத உண்மையை விரும்பத்தக்கதால் போர்த்திச் சொல்கிறான். ‘கீத்ருஶம் ஹ்ருதயே தஸ்ய’ (அவன் உள்ளத்தில் எத்தகையது) என்ற நகரமக்களின் கேள்வி ராமனின் உள்ளத்தின்மீதும் ஒரு குற்றச்சாட்டு.

அந்தப் பத்திரனின் இந்தப் பேச்சைக் கேட்டு ராகவன் மிகவும் வேதனையுற்றவன்போல நண்பர்கள் அனைவரிடமும் சொன்னான் — ‘இது எப்படி? நீங்கள் எனக்குச் சொல்லுங்கள்.’ ராமன் ஒருவனுடைய சொல்லால் முடிவெடுப்பதில்லை; அவன் மற்ற நண்பர்களின் சான்றையும் கேட்கிறான். நண்பர்கள் அனைவரும் தரையில் தலைபட வணங்கிப் பணிந்து, துயருற்ற ராகவனிடம் மறுமொழி கூறினர் — ‘இது இப்படியேதான்; ஐயமில்லை.’ அவர்களுடைய வணக்கம் துயரத்தையும், விரும்பத்தகாத சொல்லுக்காக மன்னிப்பு வேண்டுவதையும் சுட்டுகிறது. அனைவரும் சொன்ன சொல்லைக் கேட்டுப் பகைவரை அழிக்கும் காகுத்ஸ்தன் அப்போது தோழர்களை அனுப்பிவைத்தான். சர்க்கத்தின் முடிவில் ராமன் தனியனாகிறான் — முடிவின் சுமை அவனுடையது மட்டுமே. ‘பரமார்தவத்’ (மிகவும் வேதனையுற்றவன்போல) என்ற சொல், ராமன் உள்ளே மிகவும் வருந்தினாலும் வெளியே அடக்கத்தோடு இருக்கிறான் என்று சுட்டுகிறது. நண்பர்களின் பார்வையில் ராமனுக்கு உள்ள ‘தீநம்’ (துயருற்றவன்) என்ற அடைமொழி அவனுடைய துயரத்தை வெளிப்படுத்துகிறது. இந்தச் சர்க்கம் சீதையைத் துறக்கும் கதைக்கு வாயில். நண்பர்களும் ‘இது இப்படியேதான்’ என்று சொன்னால், பழிச்சொல் எங்கும் பரவிவிட்டது என்பது உறுதி. ஆகவே அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் சகோதரர்களை அழைத்து அவர்கள் முன் தன் முடிவை வெளிப்படுத்துகிறான்.

ನಡುವಿನ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾಜ ರಾಮನನ್ನು ಬಹುರೂಪದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ವಿಚಕ್ಷಣರಾದ ಹಾಸ್ಯಗಾರ ಗೆಳೆಯರು ಸುತ್ತಲೂ ಕುಳಿತು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು — ವಿಜಯ, ಮಧುಮತ್ತ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಮಂಗಲ, ಕುಲ, ಸುರಾಜಿ, ಕಾಲಿಯ, ಭದ್ರ, ದಂತವಕ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸುಮಾಗಧ. ಇವರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಪರಿಹಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜನ ಬಳಿ ವಿನೋದಿಗಳಾದ ಗೆಳೆಯರ ಗೋಷ್ಠಿ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಾಚಾರ; ಅವರ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಸುದ್ದಿಗಳೂ ಪ್ರಸಂಗವಶಾತ್ ಬರುತ್ತವೆ. ಆಗ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಕಥೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ರಾಘವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಭದ್ರನೇ, ನಗರದಲ್ಲೂ ಜನಪದಗಳಲ್ಲೂ ಯಾವ ಮಾತುಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ? ಪುರಜನರೂ ಜನಪದದವರೂ ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾರೆ? ಸೀತೆ, ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಶತ್ರುಘ್ನ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ರಾಜರು ವನದಲ್ಲೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೂ ಮಾತಿನ ವಿಷಯವಾಗುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ಗುಣದೋಷಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚರ್ಚಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.’ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ರಾಜಧರ್ಮದ ಅಂಗ — ರಾಜನು ಗುಪ್ತಚರರಿಂದಲೂ ಗೆಳೆಯರಿಂದಲೂ ಲೋಕಮತವನ್ನು ತಿಳಿದೇ ಆಳಬೇಕು. ಅವನು ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಕುಟುಂಬದವರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಕುಲದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸದಸ್ಯನ ಆಚಾರವೂ ರಾಜನ ಯಶಸ್ಸಿನಲ್ಲೋ ಅಪಯಶಸ್ಸಿನಲ್ಲೋ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೆಸರನ್ನೂ ರಾಮನು ಆದರದಿಂದ ‘ತಾಯಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ರಾಜರು ಆಚಾರ-ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ಹೀನರಾಗಿದ್ದರೆ … ನಿಂದೆಯ ವಿಷಯವಾಗುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಗೆಳೆಯರ ಹೆಸರುಗಳು ಸ್ಮರಣೀಯ — ಇವರು ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಅಲ್ಲ, ಸೇನಾಪತಿಗಳೂ ಅಲ್ಲ, ರಾಜನ ಅಂತರಂಗದ ವಿನೋದಮಿತ್ರರು. ಅವರ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಾಧ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಜನರ ನಡುವೆ ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಜನರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಭದ್ರನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಪುರವಾಸಿಗಳ ನಡುವೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತುಗಳೇ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಸೌಮ್ಯನಾದ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದಶಗ್ರೀವನ ವಧೆಯಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ನಿನ್ನ ಈ ವಿಜಯವನ್ನು ನಿನ್ನ ಪುರದಲ್ಲಿ ಪುರಜನರು ಬಹಳವಾಗಿ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.’ ಭದ್ರನು ಮೊದಲು ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುತ್ತಾನೆ — ಸೇವಕನ ಸಹಜ ಸಂಕೋಚ. ಆದರೆ ರಾಮನು ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ರಾಘವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇದ್ದದ್ದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಏನನ್ನೂ ಬಿಡದೆ ಹೇಳು. ಪುರವಾಸಿಗಳು ಯಾವ ಒಳ್ಳೆಯ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾರೆ? ಕೇಳಿ ಈಗ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡುವೆನು, ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಮಾಡದಿರುವೆನು. ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ, ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ, ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಹೇಳು — ಪುರಜನರೂ ಜನಪದಗಳಲ್ಲಿನ ಪಾಪಿಷ್ಠ ಜನರೂ ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೆ.’ ರಾಮನ ಉದ್ದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಲೋಕಮತವನ್ನು ತಿಳಿದು ತನ್ನ ಆಚಾರವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವುದು. ಅವನು ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನಲ್ಲ, ದೋಷವನ್ನು ಕೇಳಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಆದರ್ಶರಾಜನ ಲಕ್ಷಣ. ರಾಘವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಭದ್ರನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಅತಿ ಸುಂದರವಾದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ‘ನಿರ್ಭಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಹೇಳುವವನಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಹೇಳುವವನಿಗೂ ದಂಡನೆಯಾಗದು ಎಂದು. ‘ಪಾಪಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ದುರ್ಜನರ ಮಾತನ್ನೂ ಕೇಳಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜನು ಎಲ್ಲರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿರಬೇಕು. ಭದ್ರನ ‘ಸುಸಮಾಹಿತಃ’ ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿ ಅವನ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಾಸ್ಯಗಾರನೂ ಈಗ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜನ ಬಳಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಕಷ್ಟ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ವಿಸ್ರಬ್ಧಃ, ನಿರ್ಭಯಃ, ವಿಗತಜ್ವರಃ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಸತ್ಯದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ತನ್ನ ದುಃಖದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ತೆರೆಯುತ್ತಾನೆ.

‘ರಾಜನೇ, ಪುರಜನರು ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂಗಡಿಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ, ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ, ಉಪವನಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನೂ ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ರಾಮನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟುವ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ಅಂಥದ್ದನ್ನು ಹಿಂದಿನ ದೇವ-ದಾನವರ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ದುರ್ಜಯನಾದ ರಾವಣನು ಸೈನ್ಯವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಹತನಾದನು; ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ವಶವರ್ತಿಗಳಾದರು. ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ತಂದು ರಾಘವನು ಅಸಹನೆಯನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಿ ಅವಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ತಂದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ನಿಂದೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹಿಂದೆ ರಾವಣನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಏರಿಸಿಕೊಂಡು ಅಪಹರಿಸಿದ, ಲಂಕೆಗೂ ಒಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ, ರಾಕ್ಷಸರ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನು ಏಕೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಸೀತೆಯೊಡನೆಯ ಸಂಭೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಸುಖ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಎಂಥದ್ದು? ನಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ನಾವು ಇದನ್ನು ಸಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನು ಹೇಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಪ್ರಜೆಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.’ ರಾಜನೇ, ಹೀಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪುರವಾಸಿಗಳು ಎಲ್ಲ ನಗರಗಳಲ್ಲೂ ಜನಪದಗಳಲ್ಲೂ ಆಡುತ್ತಾರೆ. ಪುರಜನರ ಆಕ್ಷೇಪ ನೇರವಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಶೀಲದ ಮೇಲಲ್ಲ, ರಾಜನ ಆದರ್ಶದ ಮೇಲೆ — ರಾಜನು ಏನನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಸಹಿಸುವರು, ಅದರಿಂದ ಸಮಾಜದ ಮರ್ಯಾದೆ ಸಡಿಲವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ಭಯ. ಈ ತರ್ಕವೇ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಮೂಲ. ‘ಯಥಾ ಹಿ ಕುರುತೇ ರಾಜಾ ಪ್ರಜಾಸ್ತಮನುವರ್ತತೇ’ (ರಾಜನು ಹೇಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಪ್ರಜೆಗಳು ಹಾಗೆ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೂತ್ರ. ಪುರಜನರು ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಸಂದೇಹ ಕೇವಲ ಅವನ ಕ್ಷಮೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ. ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯ ವೃತ್ತಾಂತ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಲ್ಲ. ಭದ್ರನ ನಿವೇದನೆ ಕೌಶಲಪೂರ್ಣವಾದುದು — ಮೊದಲು ಸೇತುಬಂಧದ ಮತ್ತು ರಾವಣವಧೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಅನಂತರ ಅಪವಾದ; ಹೀಗೆ ಅವನು ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಿಯದಿಂದ ಸುತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೀದೃಶಂ ಹೃದಯೇ ತಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪುರಜನರ ಪ್ರಶ್ನೆ ರಾಮನ ಅಂತಃಕರಣದ ಮೇಲೂ ಆಕ್ಷೇಪ.

ಆ ಭದ್ರನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಪರಮ ಆರ್ತನಂತೆ ಎಲ್ಲ ಸುಹೃದರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇದು ಹೇಗೆ? ನೀವು ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ.’ ರಾಮನು ಒಬ್ಬನ ಮಾತಿನಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇತರ ಸುಹೃದರ ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಸುಹೃದರೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ದೀನನಾದ ರಾಘವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ಇದು ಹೀಗೆಯೇ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಅವರ ನಮಸ್ಕಾರವು ದುಃಖದ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆಯ ಸೂಚಕ. ಎಲ್ಲರೂ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಸೂದನನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಆಗ ಗೆಳೆಯರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಏಕಾಕಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ — ನಿರ್ಣಯದ ಭಾರ ಅವನದೊಬ್ಬನದೇ. ‘ಪರಮಾರ್ತವತ್’ ಎಂಬ ಪದ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಮನು ಒಳಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತ, ಆದರೆ ಹೊರಗೆ ಸಂಯಮಿ. ‘ಪ್ರತ್ಯೂಚೂ’ ಎಂಬ ದೀರ್ಘಾಂತವಾದ ವಿಸರ್ಗರಹಿತ ರೂಪ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಸುಹೃದರು ರಾಮನಿಗೆ ಬಳಸಿದ ‘ದೀನಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ದುಃಖವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಸೀತಾಪರಿತ್ಯಾಗದ ಕಥೆಯ ಬಾಗಿಲು. ಸುಹೃದರೂ ‘ಇದು ಹೀಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರಾದರೆ ಅಪವಾದವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದೆ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಿತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸಹೋದರರನ್ನು ಕರೆಸಿ, ಅವರ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

നടുവിലെ മണ്ഡപത്തിൽ ഇരുന്ന രാജാവായ രാമനെ, പലതരം കഥകൾ പറഞ്ഞു ചിരിപ്പിക്കുന്ന വിചക്ഷണരായ സഖാക്കൾ ചുറ്റും സേവിച്ചിരുന്നു. അവരുടെ പേരുകൾ — വിജയൻ, മധുമത്തൻ, കാശ്യപൻ, മംഗളൻ, കുലൻ, സുരാജി, കാലിയൻ, ഭദ്രൻ, ദന്തവക്ത്രൻ, സുമാഗധൻ. ഇവർ ഹൃഷ്ടരായി, പരിഹാസം നിറഞ്ഞ പലതരം കഥകൾ മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ മുന്നിൽ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. രാജാവിന്റെ അടുത്ത് വിനോദിപ്പിക്കുന്ന സഖാക്കളുടെ ഗോഷ്ഠി ഒരു പ്രാചീനരാജാചാരമാണ്; അവരുടെ കഥകളിൽ രാജ്യത്തിലെ വാർത്തകളും സന്ദർഭവശാൽ കടന്നുവരുന്നു. അങ്ങനെ ഏതോ ഒരു കഥ നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ രാഘവൻ ചോദിച്ചു: ‘ഭദ്രാ, നഗരത്തിലും ജനപദങ്ങളിലും എന്തെല്ലാം കഥകളാണു പ്രചരിക്കുന്നത്? പൗരന്മാരും ജനപദവാസികളും എന്നെക്കുറിച്ച് എന്തെല്ലാമാണു പറയുന്നത്? സീതയെയും ഭരതനെയും ലക്ഷ്മണനെയും ശത്രുഘ്നനെയും അമ്മ കൈകേയിയെയും കുറിച്ച് അവർ എന്തു പറയുന്നു? രാജാക്കന്മാർ വനത്തിലായാലും രാജ്യത്തിലായാലും സംസാരവിഷയമാകുന്നു — അവരുടെ ഗുണദോഷങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്നു.’ രാമന്റെ ചോദ്യം രാജധർമത്തിന്റെ ഒരംഗമാണ് — ചാരന്മാരിലൂടെയും സഖാക്കളിലൂടെയും ലോകാഭിപ്രായം അറിഞ്ഞിട്ടുവേണം രാജാവു ഭരിക്കാൻ. അദ്ദേഹം തന്നെക്കുറിച്ചു മാത്രമല്ല, എല്ലാ കുടുംബാംഗങ്ങളെക്കുറിച്ചും ചോദിക്കുന്നു; കാരണം രാജകുലത്തിലെ ഓരോ അംഗത്തിന്റെയും ആചാരം രാജാവിന്റെ യശസ്സിലോ അപയശസ്സിലോ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. കൈകേയിയുടെ പേരുപോലും രാമൻ ആദരവോടെ ‘അമ്മ’ എന്നു ചേർത്താണു പറയുന്നത്. ‘രാജാക്കന്മാർ ആചാരവിചാരങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവരായാൽ … നിന്ദയ്ക്കു വിഷയമാകുന്നു’ എന്നാണു ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ഇതു വിശദീകരിക്കുന്നത്. സഖാക്കളുടെ പേരുകൾ ഓർക്കേണ്ടതാണ് — ഇവർ മന്ത്രിമാരോ സേനാപതികളോ അല്ല, രാജാവിന്റെ അന്തരംഗരായ വിനോദമിത്രങ്ങളാണ്. അവരുടെ വായിൽനിന്നുതന്നെ സത്യം കേൾക്കാൻ കഴിയും; കാരണം അവർ ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ സ്വച്ഛന്ദം സഞ്ചരിക്കുന്നു, ജനങ്ങളുടെ സംസാരങ്ങൾ കേൾക്കുന്നു.

രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഭദ്രൻ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, നഗരവാസികൾക്കിടയിൽ നല്ല കഥകൾ മാത്രമാണു നിലനിൽക്കുന്നത്. സൗമ്യനായ പുരുഷർഷഭാ, ദശഗ്രീവവധത്താൽ നേടിയ അങ്ങയുടെ ഈ വിജയമാണ് സ്വന്തം നഗരത്തിൽ പൗരന്മാർ ഏറ്റവും അധികം പറയുന്നത്.’ ഭദ്രൻ ആദ്യം പ്രശംസ മാത്രം പറയുന്നു, അപ്രിയമായതു മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു — ഒരു സേവകന്റെ സ്വാഭാവികമായ സങ്കോചം. എന്നാൽ രാമൻ തൃപ്തനാകുന്നില്ല. ഭദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാഘവൻ പറഞ്ഞു: ‘യഥാർഥമായതെല്ലാം ഒന്നും ബാക്കിവയ്ക്കാതെ പറയുക. നഗരവാസികൾ ശുഭവും അശുഭവുമായ ഏതെല്ലാം വാക്കുകളാണു പറയുന്നത്? കേട്ടിട്ട് ഇനി ഞാൻ ശുഭമായതു ചെയ്യാം, അശുഭമായതു ചെയ്യാതിരിക്കാം. വിശ്വസ്തനായി, നിർഭയനായി, ആകുലതയില്ലാതെ പറയുക — പൗരന്മാരും ജനപദങ്ങളിലെ ദുർജനങ്ങളും എങ്ങനെയാണോ പറയുന്നത് അങ്ങനെതന്നെ.’ രാമന്റെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമാണ് — ലോകാഭിപ്രായം അറിഞ്ഞ് സ്വന്തം ആചാരം ശുദ്ധീകരിക്കുക. അദ്ദേഹം പ്രശംസയല്ല, ദോഷമാണു കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; ഇതാണ് ആദർശരാജാവിന്റെ ലക്ഷണം. രാഘവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഭദ്രൻ ഏകാഗ്രചിത്തനായി കൈകൂപ്പി മഹാബാഹുവായ രാമനോട് ഏറെ ഉചിതമായ വാക്കു മറുപടിയായി പറഞ്ഞു. ‘നിർഭയം’ എന്ന പദത്താൽ രാമൻ വക്താവിന് അഭയം നൽകുന്നു — അപ്രിയം പറയുന്നവനും ശിക്ഷയുണ്ടാകില്ല എന്ന്. ‘പാപാഃ’ (ദുർജനങ്ങൾ) എന്ന വിശേഷണം ദുർജനങ്ങളുടെ വാക്കുകളും കേൾക്കേണ്ടതാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാജാവ് എല്ലാവരുടെയും അഭിപ്രായം അറിയണം. ഭദ്രന്റെ ‘സുസമാഹിതഃ’ എന്ന അവസ്ഥ അവന്റെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഹാസ്യകാരനും ഇപ്പോൾ ഗൗരവമായി സംസാരിക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. രാജാവിന്റെ മുന്നിൽ സത്യം പറയുന്നതു ദുഷ്കരമാണെന്ന് എല്ലായിടത്തും പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ രാമൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു — വിശ്വസ്തൻ, നിർഭയൻ, ആകുലതയില്ലാത്തവൻ എന്നീ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ. ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം സത്യത്തിന്റെ വഴി തുറക്കുന്നു — ഒപ്പം സ്വന്തം ദുഃഖത്തിന്റെയും.

‘രാജാവേ, പൗരന്മാർ കവലകളിലും അങ്ങാടികളിലും തെരുവുകളിലും വനങ്ങളിലും ഉപവനങ്ങളിലും ശുഭവും അശുഭവും എങ്ങനെ പറയുന്നുവോ അതു കേട്ടാലും. പണ്ടത്തെ ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരുംപോലും കേട്ടിട്ടില്ലാത്ത, സമുദ്രത്തിൽ സേതു കെട്ടുക എന്ന ദുഷ്കരകർമം രാമൻ ചെയ്തു. ദുരാധർഷനായ രാവണൻ സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി വധിക്കപ്പെട്ടു; വാനരന്മാരും ഋക്ഷന്മാരും രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം വശത്താക്കപ്പെട്ടു. യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ വധിച്ച് സീതയെ വീണ്ടെടുത്ത്, അമർഷം പിന്നിലാക്കി രാഘവൻ അവളെ വീണ്ടും സ്വഭവനത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു.’ ഇവിടെ പ്രശംസയ്ക്കു തൊട്ടുപിന്നാലെ നിന്ദ ആരംഭിക്കുന്നു. ‘പണ്ട് രാവണൻ ബലാൽ മടിയിലിരുത്തി അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയവളെ, ലങ്കയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകപ്പെട്ടവളെ, അശോകവനികയിൽ കഴിഞ്ഞവളെ, രാക്ഷസന്മാരുടെ അധീനതയിലായവളെ — ആ സീതയെ രാമൻ എങ്ങനെ നിന്ദിക്കാതിരിക്കുന്നു? സീതയോടൊപ്പമുള്ള സംഭോഗസുഖം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ എങ്ങനെയുള്ളതായിരിക്കും? നമ്മുടെ ഭാര്യമാരുടെ കാര്യത്തിലും ഇതു നമുക്കു സഹിക്കേണ്ടിവരും; രാജാവ് എങ്ങനെ ചെയ്യുന്നുവോ പ്രജകൾ അദ്ദേഹത്തെ അനുകരിക്കുന്നു.’ രാജാവേ, ഇങ്ങനെ പലവിധം വാക്കുകൾ നഗരവാസികൾ എല്ലാ നഗരങ്ങളിലും ജനപദങ്ങളിലും പറയുന്നു. പൗരന്മാരുടെ ആക്ഷേപം നേരിട്ടു സീതയുടെ ശീലത്തെക്കുറിച്ചല്ല, രാജാവിന്റെ ആദർശത്തെക്കുറിച്ചാണ് — രാജാവ് എന്തു സഹിക്കുന്നുവോ അതു പ്രജകളും സഹിക്കും, അതിനാൽ സമൂഹത്തിന്റെ മര്യാദ അയയും എന്നാണ് അവരുടെ ഭയം. ഈ യുക്തിതന്നെയാണ് മുന്നോട്ട് രാമന്റെ തീരുമാനത്തിന്റെ മൂലം. ‘യഥാ ഹി കുരുതേ രാജാ പ്രജാസ്തമനുവർതതേ’ (രാജാവ് എങ്ങനെ ചെയ്യുന്നുവോ പ്രജകൾ അങ്ങനെ അനുവർത്തിക്കുന്നു) എന്ന വാക്ക് നീതിശാസ്ത്രത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു സൂത്രമാണ്. പൗരന്മാർ രാമന്റെ പരാക്രമം പൂർണമായി അംഗീകരിക്കുന്നു; അവരുടെ സംശയം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്ഷമയെക്കുറിച്ചു മാത്രമാണ്. അഗ്നിപരീക്ഷയുടെ വൃത്താന്തം അവർക്ക് അറിയില്ല; കാരണം അതു നടന്നത് ലങ്കയിൽ ദേവന്മാരുടെ മുന്നിലാണ്, അയോധ്യയിലല്ല. ഭദ്രന്റെ അറിയിപ്പു കൗശലപൂർണമാണ് — ആദ്യം സേതുബന്ധനത്തിന്റെയും രാവണവധത്തിന്റെയും പ്രശംസ, പിന്നെ അപവാദം; ഇങ്ങനെ അപ്രിയസത്യം പ്രിയമായതുകൊണ്ടു പൊതിഞ്ഞാണ് അവൻ പറയുന്നത്. ‘കീദൃശം ഹൃദയേ തസ്യ’ എന്ന പൗരന്മാരുടെ ചോദ്യം രാമന്റെ അന്തഃകരണത്തിനു നേരെയുള്ള ആക്ഷേപവുമാണ്.

ആ ഭദ്രന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട് രാഘവൻ അത്യന്തം ആർത്തനെപ്പോലെ എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളോടും പറഞ്ഞു: ‘ഇത് എങ്ങനെയാണ്? നിങ്ങൾ എന്നോടു പറയുവിൻ.’ രാമൻ ഒരാളുടെ വാക്കുകൊണ്ടു തീർപ്പിലെത്തുന്നില്ല; മറ്റു സുഹൃത്തുക്കളുടെയും സാക്ഷ്യം ആവശ്യപ്പെടുന്നു. എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളും നിലത്തു ശിരസ്സു മുട്ടിച്ച് അഭിവാദ്യം ചെയ്തു നമസ്കരിച്ച്, ദീനനായ രാഘവനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഇതു ശരിയാണ്, സംശയമില്ല.’ അവരുടെ നമസ്കാരം ദുഃഖത്തിന്റെയും അപ്രിയം പറഞ്ഞതിനുള്ള ക്ഷമായാചനത്തിന്റെയും സൂചകമാണ്. എല്ലാവരും പറഞ്ഞ വാക്കു കേട്ട് ശത്രുസൂദനനായ കാകുത്സ്ഥൻ അപ്പോൾ സഖാക്കളെ യാത്രയാക്കി. സർഗാന്ത്യത്തിൽ രാമൻ തനിച്ചാകുന്നു — തീരുമാനത്തിന്റെ ഭാരം അദ്ദേഹത്തിന്റേതു മാത്രമാണ്. ‘പരമാർതവത്’ (അത്യന്തം ആർത്തനെപ്പോലെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമൻ ഉള്ളിൽ അത്യന്തം പീഡിതനാണെങ്കിലും പുറമേ സംയമിയാണ് എന്നാണ്. സുഹൃത്തുക്കളുടെ കണ്ണിൽ രാമനുള്ള ‘ദീനം’ എന്ന വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദുഃഖം പ്രകടമാക്കുന്നു. ഈ സർഗം സീതാപരിത്യാഗകഥയുടെ വാതിലാണ്. സുഹൃത്തുക്കൾപോലും ‘ഇതു ശരിയാണ്’ എന്നു പറയുന്നുവെങ്കിൽ, അപവാദം എല്ലായിടത്തും പരന്നിരിക്കുന്നു എന്നു നിശ്ചയം. അതിനാൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ സഹോദരന്മാരെ വിളിക്കുന്നു, അവരുടെ മുന്നിൽ തന്റെ തീരുമാനം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Rāma was sitting in the middle chamber of the palace, and around him, on every side, gathered his companions: clever men who told stories of every kind and knew how to make people laugh. Their names were Vijaya, Madhumatta, Kāśyapa, Maṅgala, Kula, Surāji, Kāliya, Bhadra, Dantavaktra and Sumāgadha, and in high spirits they told the great-souled Rāghava tale after tale, full of humour. A circle of such entertaining friends about the king was an old royal custom, and in their stories the news of the kingdom would come up in passing. So it did now. In the course of one story Rāghava turned to Bhadra and asked him what was being said in the city and in the countryside. What did the people of town and country say about him? What did they say about Sītā, about Bharata, Lakṣmaṇa and Śatrughna, and about his mother Kaikeyī? For kings, he said, become the subject of talk, in the forest as much as on the throne; their virtues and their faults are discussed everywhere. Rāma's question is part of a king's duty: he must learn what the people think, through spies and through friends, before he can govern well. And he asks not only about himself but about every member of his family, because the conduct of each of them reflects on the king's good name or his disgrace. Even Kaikeyī he names with respect as "my mother". The names of these friends are worth remembering: they were not ministers or generals but the king's intimates, companions of his leisure, and it was from their mouths that he could hear the truth, for they went about freely among the people and heard what the people said.

Bhadra joined his palms and answered that the talk among the citizens was all favourable. What the people spoke of more than anything, he said, was the victory Rāma had won by killing Daśagrīva. At first, then, he offered only praise and kept back what was unwelcome, as a servant naturally hesitates to do. But Rāma was not satisfied. He told Bhadra to tell him everything just as it was, leaving nothing out: what good things and what bad things were the townsfolk saying? Once he had heard, he would do what was good and refrain from what was bad. "Speak freely," he said, "without fear and without anxiety. Tell me what the citizens are saying, and the wicked in the countryside too." Rāma's purpose was plain: to learn what the people thought so that he could correct his own conduct. He wanted to hear not praise but fault, and this is the mark of the ideal king. With the word "without fear" he gave the speaker a promise of safety: whoever told him something unwelcome would not be punished. And by naming even the wicked he showed that a king must know what everyone thinks, the bad as well as the good. It is well known how hard it is to speak the truth before a king, and so Rāma reassured Bhadra again and again, telling him to be free, fearless and untroubled. In doing so he opened the way to the truth, and to his own grief. Thus urged, Bhadra, with joined palms and his whole mind collected, gave the mighty-armed Rāma his answer in well-chosen words. That he was now so collected shows how grave the moment was: the jester was about to speak in earnest.

"Hear, O king," he said, "the good and the bad that the citizens say at the crossroads, in the markets and in the streets, in the forests and the groves. They say that Rāma has done a hard thing in bridging the ocean, a thing never heard of among those of old, not even among the gods and the dānavas. The invincible Rāvaṇa has been killed with his army and his mounts, and the monkeys and bears have been brought under Rāma's sway together with the rākṣasas. And having killed Rāvaṇa in battle and recovered Sītā, Rāghava has put his resentment behind him and brought her back into his own house." Here, straight after the praise, the reproach began. "What sort of joy can he feel in his heart in his union with Sītā," the people ask, "when Rāvaṇa once took her on his lap and carried her off by force, took her to Laṅkā, kept her in the Aśoka grove, and she fell into the power of the rākṣasas? How is it that Rāma does not despise her? Now we too shall have to put up with the same thing in our own wives, for as the king acts, so his subjects follow." "In this way, O king," Bhadra ended, "the townsfolk say many things, in all the cities and in the countryside." The citizens' objection is not aimed directly at Sītā's character but at the king's example: what the king tolerates the people will tolerate too, and the bounds that hold society together will slacken. That fear is what will lie at the root of Rāma's decision. "As the king acts, so the subjects follow" is a well-known maxim of statecraft. The citizens fully acknowledge Rāma's valour; their doubt concerns only his forbearance. They knew nothing of Sītā's ordeal by fire, for that took place in Laṅkā, before the gods, and not in Ayodhyā. Bhadra's report was skilfully made: first praise for the bridge and for Rāvaṇa's death, then the slander, so that the unpleasant truth came wrapped in something pleasant. And the people's question, what joy he could feel in his heart, was a charge against Rāma's own inner life as well.

When he heard Bhadra say this, Rāghava was like a man in the deepest distress. Yet he would not settle the matter on one man's word; he asked all his friends for their testimony. "How is this?" he said. "Tell me." All of them bowed their heads to the ground, saluted him and bowed low, and said to the stricken Rāghava, "It is so, beyond doubt." Their bowing spoke of their sorrow, and of a plea to be forgiven for bringing him unwelcome news. When he had heard what they all said, Kākutstha, destroyer of his foes, dismissed his companions. At the end of the sarga Rāma is left alone, and the weight of the decision is his alone. The words "as one in deep distress" show that he was tormented within while he kept his composure outwardly, and the friends' word for him, "stricken", shows his grief as they saw it. This sarga is the doorway to the story of Sītā's abandonment. If even his friends said "It is so", then the slander had certainly spread everywhere. And so in the next sarga Rāma summons his brothers and makes his decision known before them.