हेमभूषितं पुष्पकं विसृज्य महाबाहुः रामः अशोकवनिकां प्रविवेश। अन्तःपुरस्य इदं क्रीडावनं कविः विस्तरेण वर्णयति, यतः अत्र एव सर्गस्य उत्तरभागे सीतायाः गर्भस्य वार्ता, तस्याः अभिलाषः च उद्घाट्यते। सा वनिका चन्दनैः, अगुरुभिः, चूतैः, तुङ्गैः, कालेयकैः, देवदारुवनैः च समन्तात् उपशोभिता आसीत्। चम्पकैः, अशोकैः, पुंनागैः, मधूकैः, पनसैः, असनैः, विधूमज्वलनप्रभैः पारिजातैः च शोभिता। लोध्रैः, नीपैः, अर्जुनैः, नागकेसरैः, सप्तपर्णैः, अतिमुक्तकैः, मन्दारैः, कदलीभिः, गुल्मलताजालैः च समावृता। प्रियङ्गुभिः, कदम्बैः, बकुलैः, जम्बूभिः, दाडिमैः, कोविदारैः च शोभिता। सर्वदा कुसुमैः फलैः च मनोरमाः, दिव्यगन्धरसोपेताः, तरुणाङ्कुरपल्लवाः वृक्षाः तत्र आसन्। शिल्पिभिः परिकल्पिताः दिव्याः तरवः चारुपल्लवपुष्पाढ्याः मत्तभ्रमरसंकुलाः च अभवन्। कोकिलैः भृङ्गराजैः नानावर्णैः पक्षिभिः च शोभिता सा वनिका चूतवृक्षाणाम् अवतंसकैः इव शतशः चित्रिता आसीत्। तत्र केचित् पादपाः शातकुम्भनिभाः, केचित् अग्निशिखोपमाः, अन्ये नीलाञ्जननिभाः भान्ति स्म। वृक्षनाम्नां दीर्घा सूची काव्यस्य समृद्धिं दर्शयति — भारतीयवनस्पतीनां समग्रम् इव चित्रम्। वर्णानां त्रैविध्यं — सुवर्णं, अग्निवर्णं, नीलं च — वनस्य चित्रवैचित्र्यम् उद्घाटयति। अस्य खण्डस्य केचन श्लोकाः (३, ४, ६.२, ७.१) समीक्षितसंस्करणे न दृश्यन्ते; वुल्गेटपाठे वर्णनम् अधिकं विस्तृतम्। शिल्पिभिः परिकल्पिताः इति वचनेन ज्ञायते — इदं वनं न केवलं प्रकृतेः, अपि तु मानवकौशलस्य अपि फलम्। कविः एकैकं वृक्षं नाम्ना गृह्णाति — चन्दनः, अगुरुः, चूतः, चम्पकः, अशोकः, पुंनागः, मधूकः, पनसः, पारिजातः, लोध्रः, नीपः, अर्जुनः, कदम्बः, बकुलः, जम्बूः, दाडिमः, कोविदारः इति। एतेषु केचित् सुगन्धाय, केचित् फलाय, केचित् पुष्पाय, केचित् छायायै प्रसिद्धाः; सर्वे मिलित्वा राजोद्यानस्य पूर्णतां सूचयन्ति। ‘सर्वदा कुसुमैः’ इति पदेन ऋतुभेदं विना अपि पुष्पाणां नित्यता उक्ता, या दिव्योद्यानस्य लक्षणम्। अशोकवनिका इति नाम अपि स्मरणीयम् — लङ्कायाम् अपि सीता अशोकवनिकायां दुःखेन न्यवसत्; अत्र अयोध्यायाम् अशोकवनिकायाम् एव सा सुखेन रामेण सह विहरति। नामसाम्येन कविः पूर्वदुःखस्य वर्तमानसुखस्य च वैपरीत्यं दर्शयति।

तत्र सुरभीणि पुष्पाणि विविधानि माल्यानि च आसन्। परमवारिणा पूर्णाः विविधाकाराः दीर्घिकाः आसन् — माणिक्यकृतसोपानाः, स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः, फुल्लपद्मोत्पलवनाः, चक्रवाकोपशोभिताः, दात्यूहशुकसंघुष्टाः, हंससारसनादिताः, पुष्पशबलैः तीरजैः तरुभिः उपशोभिताः च। ताः विविधाकारैः प्राकारैः शिलातलैः च शोभिताः। तत्र एव वनोद्देशे वैदूर्यमणिसंनिभैः शाद्वलैः परमोपेता, पुष्पितद्रुमकानना सा वनिका आसीत्। तत्र परस्परसंघर्षात् इव जातानां पुष्पशालिनां वृक्षाणां पुष्पैः शबलाः प्रस्तराः तारागणैः अलंकृतं नभः इव दृश्यन्ते स्म। इयम् उपमा सुन्दरी — श्यामशिलायां पतितानि श्वेतपुष्पाणि रात्रौ आकाशे तारकाः इव। यथा इन्द्रस्य नन्दनं, यथा ब्रह्मणा निर्मितं कुबेरस्य चैत्ररथं, तथा रामस्य तत् काननं संनिवेशनं च आसीत्। बह्वासनगृहैः उपेता, लतागृहैः समावृता सा अशोकवनिका। ‘तत्र संघर्षजातानाम्’ इति पदे वृक्षाणां स्पर्धा इव कल्पिता — कः अधिकं पुष्प्यति इति। जलस्य, शिलायाः, तृणस्य, पुष्पस्य च सम्मेलनेन अयं खण्डः पूर्णं उद्यानचित्रं रचयति। दीर्घिकाणां वर्णने माणिक्यं, स्फटिकं, वैदूर्यं च — रत्नानि अपि प्रकृत्या सह मिलितानि, राजोद्यानस्य वैभवं सूचयन्ति। पक्षिणां नादः, हंसानां सारसानां च कलरवः — दृश्येन सह श्रव्यम् अपि चित्रे योजितम्। ‘परमवारिणा पूर्णाः’ इति पदेन दीर्घिकाणां जलस्य निर्मलता माधुर्यं च सूचितम्। तासु सोपानानि माणिक्यैः, अन्तर्भूमयः स्फटिकैः रचिताः; तेन जलस्य अधः अपि प्रकाशः दृश्यते। चक्रवाकाः दम्पतिप्रेम्णः प्रतीकाः — दिवा सह चरन्ति, रात्रौ वियुज्यन्ते; तेषाम् उल्लेखः अग्रे रामसीतयोः वियोगस्य सूक्ष्मा सूचना इव भासते। नन्दनचैत्ररथयोः उपमया अयोध्यायाः क्रीडावनं स्वर्गोद्यानैः समं कृतम्; रामस्य राज्यं भूमौ स्वर्गः इति भावः। लतागृहाणि आसनगृहाणि च विश्रामाय, एकान्ताय च रचितानि, येषु राजदम्पती विहरतः।

तां स्फीताम् अशोकवनिकां प्रविश्य रघुनन्दनः रामः शुभाकारे पुष्पप्रकरभूषिते कुथास्तरणसंस्तीर्णे आसने संनिषसाद। सः सीतां हस्तेन आदाय शुचि मैरेयकं मधु शचीम् इव पुरंदरः पाययामास। रामस्य अभ्यवहारार्थं किंकराः सुमृष्टानि मांसानि विविधानि फलानि च तूर्णम् आहरन्। नृत्यगीतविशारदाः अप्सरसः उरगसंघाः किंनरीपरिवारिताः च राजानम् उपानृत्यन्। दक्षिणाः रूपवत्यः पानवशं गताः स्त्रियः अपि नृत्यगीतविशारदाः काकुत्स्थम् उपानृत्यन्त। रमयतां वरः धर्मात्मा रामः परमभूषिताः ताः मनोऽभिरामाः रामाः नित्यं रमयामास — उपहारैः सत्कारैः च सन्तोषयामास इति हिन्दीभाष्यम्। सीतया सह आसीनः सः अरुन्धत्या सह वसिष्ठः इव तेजसा विरराज। एवं मुदा युक्तः रामः सुरसुतोपमां वैदेहीम् अहन्यहनि देववत् रमयामास। एवं सीताराघवयोः चिरं विहरतोः भोगदः शुभः शैशिरः कालः अत्यक्रामत्; विविधान् भोगान् प्राप्तयोः तयोः शिशिरागमः अतीतः। अरुन्धतीवसिष्ठयोः उपमा दाम्पत्यस्य पवित्रतां सूचयति — विलासे अपि धर्मस्य मर्यादा न लुप्ता। इदं सुखचित्रम् अग्रिमसर्गेषु आगमिष्यतः वियोगस्य पृष्ठभूमिः; कविः सुखस्य शिखरं दर्शयित्वा ततः दुःखम् आरभते। ‘देववत्’ इति पदेन तयोः सुखं दिव्यम् इव वर्णितम्। अस्मिन् खण्डे अनेके श्लोकाः (२१.१, २२–२४.१, २५.२–२६) वुल्गेटमात्राः; समीक्षितपाठे विहारस्य वर्णनं संक्षिप्तम्। मधुपानं, मांसभोजनं, नृत्यगीतं च — एते राजभोगाः तस्मिन् काले क्षत्रियाणां स्वाभाविकाः; कविः तान् निःसंकोचं वर्णयति। अप्सरसः किंनर्यः उरगकन्याः च नृत्यन्ति इति दिव्यलोकस्य अपि वैभवम् अयोध्यायाम् आगतम् इति सूचना। रामस्य सर्वेषु भोगेषु सीता एव केन्द्रम् — सः तां स्वहस्तेन पाययति, तया सह आसीनः शोभते, ताम् एव रमयति। शिशिरस्य अतिक्रमणेन कालस्य गतिः सूचिता; सुखे कालः शीघ्रं गच्छति इति लोकानुभवः अपि व्यञ्जितः।

धर्मवित् रामः पूर्वाह्णे धर्मेण धर्मकार्याणि कृत्वा शेषं दिवसभागार्धम् अन्तःपुरगतः अभवत्। राज्ञः दिनचर्या — प्रथमं प्रजाकार्यं, ततः गृहसुखम् — इति क्रमः उचितः। सीता अपि पौर्वाह्णिकानि देवकार्याणि कृत्वा सर्वासां श्वश्रूणाम् अविशेषेण पूजाम् अकरोत्। ‘अविशेषतः’ इति पदं सूचयति — कैकेय्याः अपि सा कौसल्यावत् एव सेवां करोति; तस्याः हृदये वैरं नास्ति। ततः विचित्राभरणाम्बरा सा त्रिविष्टपे सहस्राक्षम् उपविष्टं शची इव रामम् अभ्यगच्छत्। कल्याणेन गर्भलक्षणेन समन्वितां पत्नीं दृष्ट्वा राघवः अतुलं प्रहर्षं लेभे, ‘साधु साधु’ इति च अब्रवीत्। ततः सः सुरसुतोपमां वरारोहां सीताम् अब्रवीत् — ‘वैदेहि, अयं त्वयि अपत्यलाभः समुपस्थितः।’ वंशस्य उत्तराधिकारिणः आगमनम् इति रामस्य हर्षः द्विगुणः — पतिः इव, राजा इव च। ‘कल्याणेन समन्विताम्’ इति पदेन गर्भः मङ्गलरूपः इति सूचितम्; हिन्दीभाष्यम् अपि गर्भस्य मङ्गलमयेन चिह्नेन युक्ताम् इति व्याचष्टे। शचीसहस्राक्षयोः उपमा पूर्वस्य अरुन्धतीवसिष्ठोपमायाः अनुवर्तनम् — एकत्र पवित्रता, अत्र राजवैभवम्। रामस्य दिनविभागः राजधर्मशास्त्रस्य अनुरूपः — पूर्वाह्णे सभायां प्रजाकार्याणि, अपराह्णे अन्तःपुरे विश्रामः। सीतायाः अपि दिनचर्या आदर्शगृहिण्याः — प्रथमं देवपूजा, ततः गुरुजनसेवा, ततः पतिसान्निध्यम्। ‘विचित्राभरणाम्बरा’ इति तस्याः अलंकारः पतिं प्रीणयितुम्। गर्भस्य वार्ता सर्गस्य केन्द्रबिन्दुः; ततः परं सर्वा कथा अस्य गर्भस्य, लवकुशयोः जन्मनः च दिशि गच्छति। रामस्य ‘साधु साधु’ इति उद्गारः तस्य सहजं हर्षं प्रकटयति।

‘वरारोहे, किम् इच्छसि? तव कः कामः क्रियताम्?’ इति रामः अपृच्छत्। गर्भवत्याः दोहदम् अवश्यं पूरणीयम् इति लोकाचारः। वैदेही स्मितं कृत्वा रामं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राघव, पुण्यानि तपोवनानि द्रष्टुम् इच्छामि। देव, गङ्गातीरे उपविष्टानाम् उग्रतेजसां फलमूलाशिनाम् ऋषीणां पादमूलेषु वर्तितुम् इच्छामि। मूलफलभोजिनां तेषां तपोवने एकरात्रिम् अपि निवसेयम् — एषः मे परमः कामः।’ सीतायाः अभिलाषः वनवासस्य स्मृतिं जागरयति; राजभोगेषु अपि तस्याः मनः तपोवनेषु एव रमते। अक्लिष्टकर्मणा रामेण ‘तथा’ इति प्रतिज्ञातम् — ‘वैदेहि, विस्रब्धा भव; श्वः असंशयं गमिष्यसि।’ अयं श्लोकः षट्पादः। एवम् उक्त्वा काकुत्स्थः मैथिलीं जनकात्मजां त्यक्त्वा सुहृद्भिः वृतः मध्यकक्षान्तरं निर्जगाम। अत्र कथायाः करुणः व्यङ्ग्यः — सीतायाः निर्दोषः अभिलाषः एव अग्रे तस्याः परित्यागस्य निमित्तं भविष्यति। रामः यत् प्रीत्या प्रतिजानीते, तत् एव अग्रे दुःखेन पूरयिष्यति। ‘एकरात्रिम् अपि’ इति वचनं करुणम् — सा एकां रात्रिम् इच्छति, किन्तु भाग्यं तां दीर्घकालं वने वासयिष्यति। ‘सुहृद्वृतः’ इति अन्तिमं पदम् अग्रिमसर्गस्य सुहृद्गोष्ठीं सूचयति, यत्र भद्रः पौराणां वचनं कथयिष्यति। सीतायाः वचने त्रयः अंशाः — पुण्यानि तपोवनानि द्रष्टुम्, ऋषीणां पादमूलेषु वर्तितुम्, एकां रात्रिं तत्र वस्तुम्। सा ऋषीन् ‘उग्रतेजसः’, ‘फलमूलाशिनः’ इति विशेषयति — राजभवनस्य विलासात् विपरीतं तपस्विनां सरलं जीवनं तस्याः मनः आकर्षति। वनवासकाले दण्डकारण्ये ऋषीणाम् आश्रमेषु या शान्तिः अनुभूता, तस्याः स्मरणम् एतत्। रामः ‘विस्रब्धा भव’ इति आश्वासयति, ‘श्वः’ इति कालं अपि निश्चिनोति — तस्य प्रतिज्ञा सद्यः पूरणीया इति भावः।

బంగారంతో అలంకరించబడిన పుష్పకాన్ని పంపివేసి మహాబాహువైన రాముడు అశోకవనికలో ప్రవేశించాడు. అంతఃపురంలోని ఈ క్రీడావనాన్ని కవి విస్తారంగా వర్ణిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే ఇక్కడే సర్గ ఉత్తరభాగంలో సీత గర్భవార్తా, ఆమె అభిలాషా వెల్లడవుతాయి. ఆ వనిక చందనాలతో, అగరులతో, ఎత్తైన మామిడిచెట్లతో, కాలేయకాలతో, దేవదారువనాలతో అన్నివైపులా శోభిల్లుతోంది. సంపెంగలతో, అశోకాలతో, పున్నాగలతో, ఇప్పచెట్లతో, పనసలతో, అసనాలతో, పొగలేని అగ్నిలా ప్రకాశించే పారిజాతాలతో శోభిస్తోంది. లొద్దుగలతో, కడిమిచెట్లతో, మద్దిచెట్లతో, నాగకేసరాలతో, ఏడాకులపొన్నలతో, అతిముక్తకాలతో, మందారాలతో, అరటిచెట్లతో, పొదలతో తీగల అల్లికలతో కప్పబడి ఉంది. ప్రియంగులతో, కదంబాలతో, పొగడలతో, నేరేడులతో, దానిమ్మలతో, కోవిదారాలతో శోభిస్తోంది. అక్కడి చెట్లు ఎల్లప్పుడూ పూలతోనూ పండ్లతోనూ మనోహరంగా, దివ్యమైన గంధరసాలతో కూడి, లేత మొలకలతో చిగుళ్ళతో ఉన్నాయి. శిల్పులు రూపొందించిన దివ్యవృక్షాలు అందమైన చిగుళ్ళతో పూలతో నిండి, మత్తెక్కిన తుమ్మెదలతో క్రిక్కిరిసి ఉన్నాయి. కోకిలలతో, భృంగరాజపక్షులతో, నానావర్ణాల పక్షులతో శోభిస్తున్న ఆ వనిక మామిడిచెట్లకు శిరోభూషణాలు పెట్టినట్లు వందలాదిగా చిత్రించబడినట్లుంది. అక్కడ కొన్ని చెట్లు బంగారంలా, కొన్ని అగ్నిశిఖలలా, మరికొన్ని నల్లని కాటుకలా ప్రకాశిస్తున్నాయి. వృక్షనామాల పొడవైన జాబితా కావ్యసమృద్ధిని చూపుతుంది — భారతీయ వనస్పతుల సమగ్ర చిత్రం వలె. రంగులలోని మూడు విధాలు — బంగారు, అగ్నివర్ణం, నీలం — వనపు చిత్రవైచిత్ర్యాన్ని వెల్లడిస్తాయి. ఈ భాగంలోని కొన్ని శ్లోకాలు (3, 4, 6.2, 7.1) సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు; వల్గేట్ పాఠంలో వర్ణన మరింత విస్తారంగా ఉంది. ‘శిల్పులు రూపొందించిన’ అనే మాటతో — ఈ వనం కేవలం ప్రకృతిది కాదు, మానవకౌశలపు ఫలం కూడా అని తెలుస్తుంది. కవి ఒక్కొక్క చెట్టునూ పేరుతో పేర్కొంటున్నాడు — చందనం, అగరు, మామిడి, సంపెంగ, అశోకం, పున్నాగ, ఇప్ప, పనస, పారిజాతం, లొద్దుగ, కడిమి, మద్ది, కదంబం, పొగడ, నేరేడు, దానిమ్మ, కోవిదారం. వీటిలో కొన్ని సుగంధానికి, కొన్ని పండ్లకు, కొన్ని పూలకు, కొన్ని నీడకు ప్రసిద్ధమైనవి; అన్నీ కలిసి రాజోద్యానపు సంపూర్ణతను సూచిస్తాయి. ‘సర్వదా కుసుమైః’ (ఎల్లప్పుడూ పూలతో) అనే పదంతో ఋతుభేదం లేకుండా పూలు నిత్యం ఉండడం చెప్పబడింది — ఇది దివ్యోద్యానపు లక్షణం. అశోకవనిక అనే పేరు కూడా గుర్తుంచుకోదగినది — లంకలో కూడా సీత అశోకవనికలోనే దుఃఖంతో నివసించింది; ఇక్కడ అయోధ్యలో అశోకవనికలోనే ఆమె రామునితో సుఖంగా విహరిస్తోంది. పేర్ల సామ్యంతో కవి పూర్వదుఃఖానికీ వర్తమాన సుఖానికీ ఉన్న వైపరీత్యాన్ని చూపుతున్నాడు.

అక్కడ సుగంధమైన పూలూ వివిధమైన మాలలూ ఉన్నాయి. శ్రేష్ఠమైన నీటితో నిండిన వివిధ ఆకారాల దిగుడుబావులు ఉన్నాయి — మాణిక్యాలతో కట్టిన మెట్లు గలవి, లోపల స్ఫటికపు నేల గలవి, వికసించిన తామరలూ కలువలూ గలవి, చక్రవాకాలతో శోభిల్లేవి, దాత్యూహాలూ చిలుకలూ కూతలు పెట్టేవి, హంసలూ సారసాలూ నాదం చేసేవి, పూలతో రంగురంగులుగా ఉన్న ఒడ్డు చెట్లతో శోభిల్లేవి. అవి వివిధాకారాల ప్రాకారాలతో, రాతిపలకలతో శోభిస్తున్నాయి. అక్కడే ఆ వనప్రదేశంలో వైడూర్యమణి వంటి పచ్చికబయళ్ళతో నిండి, పూచిన చెట్ల తోపులతో ఆ వనిక ఉంది. అక్కడ ఒకదానితో ఒకటి పోటీపడి పుట్టినట్లున్న, పూలతో శోభిల్లే చెట్ల పూలతో రంగురంగులైన రాతిపలకలు నక్షత్రగణాలతో అలంకరించబడిన ఆకాశంలా కనిపిస్తున్నాయి. ఈ ఉపమ అందమైనది — నల్లని రాతిపై పడిన తెల్లని పూలు రాత్రి ఆకాశంలో నక్షత్రాల వలె ఉన్నాయి. ఇంద్రుని నందనవనం వలె, బ్రహ్మ నిర్మించిన కుబేరుని చైత్రరథం వలె, రాముని ఆ కాననమూ దాని నిర్మాణమూ ఉన్నాయి. ఆ అశోకవనిక ఎన్నో ఆసనగృహాలతో కూడి, లతాగృహాలతో కప్పబడి ఉంది. ‘తత్ర సంఘర్షజాతానాం’ అనే పదంలో చెట్ల మధ్య పోటీ ఉన్నట్లు ఊహించబడింది — ఏది ఎక్కువగా పూస్తుందో అని. నీరు, రాయి, పచ్చిక, పువ్వు — వీటి సమ్మేళనంతో ఈ భాగం సంపూర్ణమైన ఉద్యానచిత్రాన్ని రచిస్తుంది. దిగుడుబావుల వర్ణనలో మాణిక్యం, స్ఫటికం, వైడూర్యం — రత్నాలు కూడా ప్రకృతితో కలిసి రాజోద్యానపు వైభవాన్ని సూచిస్తున్నాయి. పక్షుల నాదం, హంసల సారసాల కలరవం — దృశ్యంతో పాటు శ్రవ్యం కూడా చిత్రంలో కలపబడింది. ‘పరమవారిణా పూర్ణాః’ అనే పదంతో దిగుడుబావుల నీటి నిర్మలతా మాధుర్యమూ సూచించబడ్డాయి. వాటిలో మెట్లు మాణిక్యాలతో, లోపలి నేలలు స్ఫటికాలతో కట్టబడ్డాయి; అందువల్ల నీటి కింద కూడా కాంతి కనిపిస్తుంది. చక్రవాకాలు దాంపత్యప్రేమకు ప్రతీకలు — పగలు కలిసి సంచరిస్తాయి, రాత్రి ఎడబాటు పొందుతాయి; వాటి ప్రస్తావన ముందు రానున్న సీతారాముల వియోగానికి సూక్ష్మసూచనలా అనిపిస్తుంది. నందన చైత్రరథాల ఉపమతో అయోధ్యలోని క్రీడావనం స్వర్గోద్యానాలతో సమానం చేయబడింది; రాముని రాజ్యం భూమిపై స్వర్గం అని భావం. లతాగృహాలూ ఆసనగృహాలూ విశ్రాంతికీ ఏకాంతానికీ నిర్మించబడ్డాయి; వాటిలో రాజదంపతులు విహరిస్తారు.

సమృద్ధమైన ఆ అశోకవనికలో ప్రవేశించి రఘునందనుడైన రాముడు అందమైన ఆకారం గల, పూలరాశులతో అలంకరించబడిన, రత్నకంబళాలు పరచిన ఆసనంపై కూర్చున్నాడు. పురందరుడు శచీదేవికి తాగించినట్లు అతడు సీతను చేతితో పట్టుకొని స్వచ్ఛమైన మైరేయమనే మధువును తాగించాడు. రాముని భోజనం కోసం సేవకులు చక్కగా వండిన మాంసాలనూ వివిధ పండ్లనూ త్వరగా తెచ్చారు. నృత్యగీతాలలో నిపుణులైన అప్సరసలూ, కిన్నరీలతో కూడిన నాగకన్యల సమూహాలూ రాజు ఎదుట నాట్యం చేశారు. నేర్పరులు, రూపవతులు, పానమత్తులు, నృత్యగీతనిపుణులు అయిన స్త్రీలు కూడా కాకుత్స్థుని ఎదుట నాట్యం చేశారు. ఆనందింపజేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన ధర్మాత్ముడు రాముడు బాగా అలంకరించుకొన్న, మనసుకు ఆనందం కలిగించే ఆ స్త్రీలను నిత్యం ఆనందింపజేశాడు — కానుకలతో సత్కారాలతో సంతోషపెట్టాడు అని హిందీ వ్యాఖ్యానం. సీతతో కలిసి కూర్చున్న అతడు అరుంధతితో కూడిన వసిష్ఠునిలా తేజస్సుతో ప్రకాశించాడు. ఇలా సంతోషంతో నిండిన రాముడు దేవకన్య వంటి వైదేహిని ప్రతిదినం దేవునిలా ఆనందింపజేశాడు. ఇలా సీతారాఘవులు చాలాకాలం విహరిస్తుండగా భోగాలను ఇచ్చే శుభమైన శిశిరకాలం గడిచిపోయింది; వివిధ భోగాలను పొందిన వారికి శిశిర ఋతువు దాటిపోయింది. అరుంధతీ వసిష్ఠుల ఉపమ దాంపత్యపు పవిత్రతను సూచిస్తుంది — విలాసంలో కూడా ధర్మమర్యాద లోపించలేదు. ఈ సుఖచిత్రం తరువాతి సర్గలలో రానున్న వియోగానికి నేపథ్యం; కవి సుఖశిఖరాన్ని చూపి, అక్కడినుండి దుఃఖాన్ని ప్రారంభిస్తున్నాడు. ‘దేవవత్’ అనే పదంతో వారి సుఖం దివ్యమైనదిగా వర్ణించబడింది. ఈ భాగంలో అనేక శ్లోకాలు (21.1, 22–24.1, 25.2–26) వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; సమీక్షిత పాఠంలో విహారవర్ణన సంక్షిప్తం. మధుపానం, మాంసభోజనం, నృత్యగీతాలు — ఈ రాజభోగాలు ఆ కాలంలో క్షత్రియులకు సహజమైనవి; కవి వాటిని సంకోచం లేకుండా వర్ణిస్తున్నాడు. అప్సరసలూ కిన్నరీలూ నాగకన్యలూ నాట్యం చేయడం దివ్యలోక వైభవం కూడా అయోధ్యకు వచ్చిందని సూచన. రాముని భోగాలన్నిటిలో సీతయే కేంద్రం — అతడు ఆమెకు స్వహస్తంతో తాగిస్తాడు, ఆమెతో కూర్చుని శోభిస్తాడు, ఆమెనే ఆనందింపజేస్తాడు. శిశిరం గడిచిపోవడంతో కాలగతి సూచించబడింది; సుఖంలో కాలం త్వరగా గడుస్తుందనే లోకానుభవం కూడా ధ్వనిస్తోంది.

ధర్మవేత్త అయిన రాముడు పూర్వాహ్ణంలో ధర్మబద్ధంగా ధర్మకార్యాలు నిర్వహించి, మిగిలిన సగం రోజు అంతఃపురంలో గడిపేవాడు. రాజు దినచర్య — మొదట ప్రజాకార్యం, తరువాత గృహసుఖం — ఈ క్రమం ఉచితమైనది. సీత కూడా పూర్వాహ్ణంలో చేయవలసిన దేవకార్యాలు నిర్వహించి, అత్తగార్లందరినీ భేదం లేకుండా పూజించేది. ‘అవిశేషతః’ అనే పదం సూచిస్తుంది — కైకేయికి కూడా ఆమె కౌసల్యకు చేసినట్లే సేవ చేస్తుంది; ఆమె హృదయంలో వైరం లేదు. ఆ తరువాత విచిత్రమైన ఆభరణాలూ వస్త్రాలూ ధరించిన ఆమె, స్వర్గంలో కూర్చున్న సహస్రాక్షుని దగ్గరకు శచి వెళ్ళినట్లు, రాముని దగ్గరకు వెళ్ళింది. శుభకరమైన గర్భలక్షణాలతో కూడిన పత్నిని చూసి రాఘవుడు సాటిలేని ఆనందం పొంది ‘బాగు బాగు’ అన్నాడు. అప్పుడు అతడు దేవకన్య వంటి, సుందరమైన పిరుదులు గల సీతతో ఇలా అన్నాడు — ‘వైదేహీ, నీకు సంతానప్రాప్తి సమీపించింది.’ వంశానికి వారసుడు రాబోతున్నాడని రాముని ఆనందం రెట్టింపు — భర్తగానూ రాజుగానూ. ‘కల్యాణేన సమన్వితాం’ అనే పదంతో గర్భం మంగళరూపమని సూచించబడింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘గర్భం యొక్క మంగళమయమైన చిహ్నంతో కూడినది’ అని వివరిస్తుంది. శచీ సహస్రాక్షుల ఉపమ అంతకుముందటి అరుంధతీ వసిష్ఠుల ఉపమకు కొనసాగింపు — అక్కడ పవిత్రత, ఇక్కడ రాజవైభవం. రాముని దినవిభాగం రాజధర్మశాస్త్రానికి అనుగుణమైనది — పూర్వాహ్ణంలో సభలో ప్రజాకార్యాలు, అపరాహ్ణంలో అంతఃపురంలో విశ్రాంతి. సీత దినచర్య కూడా ఆదర్శగృహిణిది — మొదట దేవపూజ, తరువాత పెద్దల సేవ, తరువాత పతిసాన్నిధ్యం. ‘విచిత్రాభరణాంబరా’ — ఆమె అలంకారం భర్తను ప్రీతిపరచడానికి. గర్భవార్త సర్గకు కేంద్రబిందువు; ఇకమీదట కథ అంతా ఈ గర్భం వైపు, లవకుశుల జన్మ వైపు సాగుతుంది. రాముని ‘బాగు బాగు’ అనే ఉద్గారం అతని సహజమైన ఆనందాన్ని వెల్లడిస్తుంది.

‘సుందరీ, నీవు ఏమి కోరుకొంటున్నావు? నీ ఏ కోరికను తీర్చాలి?’ అని రాముడు అడిగాడు. గర్భవతి దోహదం (కోరిక) తప్పక తీర్చాలనేది లోకాచారం. వైదేహి చిరునవ్వు నవ్వి రామునితో ఇలా అన్నది — ‘రాఘవా, పుణ్యమైన తపోవనాలను చూడాలని కోరుకొంటున్నాను. దేవా, గంగాతీరంలో నివసిస్తున్న, ఉగ్రతేజస్సు గల, పండ్లూ దుంపలూ తినే ఋషుల పాదాల చెంత ఉండాలని కోరుకొంటున్నాను. దుంపలూ పండ్లూ తినే వారి తపోవనంలో ఒక్క రాత్రి అయినా నివసించాలి — ఇదే నా పరమ కోరిక.’ సీత అభిలాష వనవాసపు జ్ఞాపకాన్ని మేల్కొలుపుతుంది; రాజభోగాల మధ్య కూడా ఆమె మనసు తపోవనాలలోనే రమిస్తుంది. శ్రమ లేకుండా కార్యాలు సాధించే రాముడు ‘అలాగే’ అని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు — ‘వైదేహీ, నిశ్చింతగా ఉండు; రేపు తప్పకుండా వెళ్తావు.’ ఈ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఇలా చెప్పి కాకుత్స్థుడు జనకాత్మజ మైథిలిని వదిలి మిత్రులతో కూడి మధ్యకక్ష్యకు వెళ్ళాడు. ఇక్కడ కథలో కరుణాత్మకమైన వ్యంగ్యం ఉంది — సీత నిర్దోషమైన అభిలాషే ముందు ఆమె పరిత్యాగానికి నిమిత్తమవుతుంది. రాముడు ప్రీతితో దేనిని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడో దానినే ముందు దుఃఖంతో నెరవేరుస్తాడు. ‘ఒక్క రాత్రి అయినా’ అనే మాట కరుణాత్మకమైనది — ఆమె ఒక్క రాత్రిని కోరుతోంది, కాని విధి ఆమెను దీర్ఘకాలం అడవిలో నివసింపజేస్తుంది. ‘సుహృద్వృతః’ అనే చివరి పదం తరువాతి సర్గలోని మిత్రగోష్ఠిని సూచిస్తుంది — అక్కడ భద్రుడు పౌరుల మాటలను చెపుతాడు. సీత మాటలలో మూడు అంశాలు — పుణ్యమైన తపోవనాలను చూడడం, ఋషుల పాదాల చెంత ఉండడం, అక్కడ ఒక్క రాత్రి నివసించడం. ఆమె ఋషులను ‘ఉగ్రతేజసః’, ‘ఫలమూలాశినః’ అని విశేషిస్తోంది — రాజభవన విలాసానికి విరుద్ధమైన తపస్వుల సరళజీవనం ఆమె మనసును ఆకర్షిస్తోంది. వనవాసకాలంలో దండకారణ్యంలో ఋషుల ఆశ్రమాలలో అనుభవించిన శాంతికి ఇది స్మరణ. రాముడు ‘నిశ్చింతగా ఉండు’ అని ఊరడిస్తూ, ‘రేపు’ అని కాలాన్ని కూడా నిర్ణయిస్తున్నాడు — అతని ప్రతిజ్ఞ వెంటనే నెరవేర్చవలసినదని భావం.

பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட புஷ்பகத்தை அனுப்பிவைத்தபின், நீண்ட கரங்களுடைய ராமன் அசோக வனத்தில் நுழைந்தான். அந்தப்புரத்தின் இந்த விளையாட்டுச் சோலையைக் கவி விரிவாக வருணிக்கிறார்; ஏனெனில் இங்கேதான் சர்க்கத்தின் பிற்பகுதியில் சீதை கருவுற்ற செய்தியும் அவளுடைய ஆசையும் வெளிப்படுகின்றன. அந்தச் சோலை சந்தனம், அகில், மா, உயர்ந்த காலேயக மரங்கள், தேவதாருத் தோப்புகள் ஆகியவற்றால் எங்கும் பொலிந்திருந்தது. சண்பகம், அசோகம், புன்னை, இலுப்பை, பலா, வேங்கை, புகையற்ற நெருப்பின் ஒளிபோன்ற பாரிஜாதம் ஆகியவற்றால் அழகுற்றிருந்தது. லோத்திரம், கடம்பு, மருது, நாகசம்பகம், ஏழிலைப்பாலை, குருக்கத்தி, மந்தாரம், வாழை, புதர்களும் கொடிகளுமான வலைகள் ஆகியவற்றால் சூழப்பட்டிருந்தது. பிரியங்கு, கடம்பம், மகிழம், நாவல், மாதுளை, கோவிதாரம் ஆகியவற்றால் பொலிந்திருந்தது. எப்போதும் மலர்களாலும் கனிகளாலும் மனத்தைக் கவர்வனவும், தெய்விக மணமும் சுவையும் உடையனவும், இளந்தளிர்களும் துளிர்களும் கொண்டனவுமான மரங்கள் அங்கே இருந்தன. சிற்பிகளால் அமைக்கப்பட்ட தெய்விக மரங்கள் அழகிய தளிர்களும் மலர்களும் நிறைந்து, மதுவுண்ட வண்டுகள் மொய்ப்பனவாக இருந்தன. குயில்களாலும் கரிச்சான்களாலும் பல நிறப் பறவைகளாலும் பொலிந்த அந்தச் சோலை, மாமரங்களின் தலையணிகளால்போல நூற்றுக்கணக்கான வகையில் வண்ணமயமாக இருந்தது. அங்கே சில மரங்கள் பொன்போலவும், சில நெருப்புக் கொழுந்துபோலவும், மற்றவை கருமை (நீலாஞ்சனம்) போலவும் ஒளிர்ந்தன. மரங்களின் பெயர்களின் நீண்ட பட்டியல் காவியத்தின் செழுமையைக் காட்டுகிறது — இந்தியத் தாவரங்களின் முழுச் சித்திரம்போல. மூவகை நிறங்கள் — பொன், நெருப்பு நிறம், நீலம் — சோலையின் வண்ண வேறுபாட்டை வெளிப்படுத்துகின்றன. இந்தப் பகுதியின் சில சுலோகங்கள் (3, 4, 6.2, 7.1) திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை; வல்கேட் பதிப்பின் பாடத்தில் வருணனை மேலும் விரிவானது. ‘சிற்பிகளால் அமைக்கப்பட்ட’ என்ற சொல்லால் — இந்தச் சோலை இயற்கையின் படைப்பு மட்டுமல்ல, மனிதத் திறமையின் பயனும் ஆகும் என்று அறியப்படுகிறது. கவி ஒவ்வொரு மரத்தையும் பெயர் சொல்லிக் குறிப்பிடுகிறார் — சந்தனம், அகில், மா, சண்பகம், அசோகம், புன்னை, இலுப்பை, பலா, பாரிஜாதம், லோத்திரம், கடம்பு, மருது, கடம்பம், மகிழம், நாவல், மாதுளை, கோவிதாரம் என்று. இவற்றுள் சில மணத்துக்கும், சில கனிக்கும், சில மலருக்கும், சில நிழலுக்கும் புகழ்பெற்றவை; அனைத்தும் சேர்ந்து அரச உத்தியானத்தின் முழுமையைச் சுட்டுகின்றன. ‘ஸர்வதா குஸுமை:’ (எப்போதும் மலர்களால்) என்ற சொல்லால் பருவ வேறுபாடின்றி மலர்கள் என்றும் இருப்பது சொல்லப்படுகிறது; இது தெய்விக உத்தியானத்தின் இலக்கணம். அசோக வனம் என்ற பெயரும் நினைவுகூரத்தக்கது — இலங்கையிலும் சீதை அசோக வனத்தில் துயரோடு வாழ்ந்தாள்; இங்கே அயோத்தியில் அசோக வனத்திலேயே அவள் ராமனோடு இன்புற்று உலாவுகிறாள். பெயர் ஒற்றுமையால் கவி முந்தைய துயரத்துக்கும் இப்போதைய இன்பத்துக்கும் உள்ள முரணைக் காட்டுகிறார்.

அங்கே நறுமணமிக்க மலர்களும் பல்வேறு மாலைகளும் இருந்தன. சிறந்த நீரால் நிறைந்த பல வடிவங்களுடைய நீள்குளங்கள் இருந்தன — மாணிக்கத்தால் அமைந்த படிகள், பளிங்காலான உட்தளங்கள், மலர்ந்த தாமரைகளும் நீலோற்பலங்களுமான கூட்டங்கள், சக்கரவாகப் பறவைகளால் அழகு, நீர்க்கோழிகளும் கிளிகளும் ஒலிப்பவை, அன்னங்களும் நாரைகளும் கூவுபவை, மலர்களால் பலவண்ணமாகத் தோன்றும் கரைமரங்களால் பொலிவுற்றவை. அவை பல வடிவ மதில்களாலும் கற்பலகைகளாலும் அழகுற்றிருந்தன. அதே சோலைப் பகுதியில் வைடூரிய மணிபோன்ற பசும்புல்வெளிகள் நிறைந்து, மலர்ந்த மரக்காடுகளோடு அந்தச் சோலை இருந்தது. அங்கே ஒன்றோடொன்று போட்டியிட்டு வளர்ந்தவைபோன்ற மலர் நிறைந்த மரங்களின் மலர்களால் பலவண்ணமான பாறைகள், விண்மீன் கூட்டங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட வானம்போலத் தோன்றின. இந்த உவமை அழகானது — கரிய பாறையில் விழுந்த வெண்மலர்கள் இரவில் வானத்தில் விண்மீன்கள்போல. இந்திரனின் நந்தனவனம்போலவும், பிரம்மாவால் படைக்கப்பட்ட குபேரனின் சைத்திரரதம்போலவும் ராமனின் அந்தச் சோலையும் அதன் அமைப்பும் இருந்தன. பல இருக்கை மண்டபங்கள் கொண்டதும் கொடிவீடுகளால் சூழப்பட்டதுமாக அந்த அசோக வனம் இருந்தது. ‘தத்ர ஸம்கர்ஷஜாதாநாம்’ என்ற சொல்லில் மரங்களின் போட்டி கற்பனை செய்யப்பட்டுள்ளது — எது மிகுதியாக மலர்கிறது என்று. நீர், பாறை, புல், மலர் ஆகியவற்றின் சேர்க்கையால் இந்தப் பகுதி உத்தியானத்தின் முழுச் சித்திரத்தை வரைகிறது. நீள்குளங்களின் வருணனையில் மாணிக்கம், பளிங்கு, வைடூரியம் — ரத்தினங்களும் இயற்கையோடு கலந்து அரச உத்தியானத்தின் பெருமிதத்தைச் சுட்டுகின்றன. பறவைகளின் ஒலியும், அன்னங்கள், நாரைகளின் இனிய கூவலும் — காட்சியோடு ஒலியும் சித்திரத்தில் இணைக்கப்பட்டுள்ளது. ‘பரமவாரிணா பூர்ணா:’ (சிறந்த நீரால் நிறைந்தவை) என்ற சொல்லால் குளங்களின் நீரின் தெளிவும் இனிமையும் சுட்டப்படுகின்றன. அவற்றில் படிகள் மாணிக்கங்களாலும், உட்தளங்கள் பளிங்குகளாலும் அமைக்கப்பட்டவை; அதனால் நீரின் அடியிலும் ஒளி தெரிகிறது. சக்கரவாகங்கள் தம்பதியர் அன்பின் அடையாளம் — பகலில் சேர்ந்து திரிகின்றன, இரவில் பிரிகின்றன; அவற்றைக் குறிப்பிடுவது பின்னர் வரும் ராமன் சீதையின் பிரிவுக்கான நுட்பமான முன்குறிப்புபோலத் தோன்றுகிறது. நந்தனம், சைத்திரரதம் ஆகியவற்றின் உவமையால் அயோத்தியின் விளையாட்டுச் சோலை சுவர்க்க உத்தியானங்களுக்கு நிகராக்கப்படுகிறது; ராமனின் அரசு பூமியில் சுவர்க்கம் என்பது கருத்து. கொடிவீடுகளும் இருக்கை மண்டபங்களும் ஓய்வுக்காகவும் தனிமைக்காகவும் அமைக்கப்பட்டவை; அவற்றில் அரச தம்பதியர் உலாவுகின்றனர்.

செழிப்பான அந்த அசோக வனத்தில் நுழைந்து, ரகுகுலத்தை மகிழ்விக்கும் ராமன், மலர்க் குவியல்களால் அணிசெய்யப்பட்டதும் கம்பள விரிப்பு விரிக்கப்பட்டதுமான அழகிய ஆசனத்தில் அமர்ந்தான். இந்திரன் சசிக்குப் புகட்டுவதுபோல, அவன் சீதையைக் கையால் பற்றித் தூய மைரேயக மதுவைப் பருகச் செய்தான். ராமன் உண்பதற்காகப் பணியாளர்கள் நன்கு சமைக்கப்பட்ட இறைச்சியையும் பலவகைக் கனிகளையும் விரைந்து கொண்டுவந்தனர். நடனத்திலும் இசையிலும் வல்ல அப்சரஸ்களும், கின்னரப் பெண்கள் சூழ்ந்த நாகக் கூட்டங்களும் அரசனின் முன் நடனமாடினர். திறமையும் அழகும் உடையவர்களும், பருகியதன் வசப்பட்டவர்களும், நடனத்திலும் இசையிலும் வல்லவர்களுமான பெண்களும் காகுத்ஸ்தனின் முன் நடனமாடினர். மகிழ்விப்பவர்களில் சிறந்தவனும் அறவுள்ளம் கொண்டவனுமான ராமன், மிகவும் அணிசெய்யப்பட்ட, மனத்தைக் கவரும் அந்தப் பெண்களை எப்போதும் மகிழ்வித்தான் — பரிசுகளாலும் உபசாரங்களாலும் அவர்களை மகிழ்வித்தான் என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது. சீதையோடு அமர்ந்திருந்த அவன் அருந்ததியோடு வசிஷ்டர்போல ஒளியால் விளங்கினான். இவ்வாறு மகிழ்ச்சியோடு கூடிய ராமன் தேவமகள்போன்ற வைதேகியை நாள்தோறும் தேவன்போல மகிழ்வித்தான். இவ்வாறு சீதையும் ராகவனும் நீண்டகாலம் உலாவிவர, இன்பம் தரும் மங்களமான சிசிர காலம் கடந்தது; பலவகை இன்பங்களை அனுபவித்த அவர்களுக்குச் சிசிரப் பருவம் கழிந்தது. அருந்ததி, வசிஷ்டர் உவமை இல்லறத்தின் தூய்மையைச் சுட்டுகிறது — இன்பத்திலும் அறத்தின் வரம்பு மறையவில்லை. இந்த இன்பச் சித்திரம் அடுத்த சர்க்கங்களில் வரவிருக்கும் பிரிவுக்கான பின்னணி; கவி இன்பத்தின் உச்சியைக் காட்டிவிட்டுப் பிறகு துயரத்தைத் தொடங்குகிறார். ‘தேவவத்’ (தேவன்போல) என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய இன்பம் தெய்விகமானதுபோல வருணிக்கப்படுகிறது. இந்தப் பகுதியில் பல சுலோகங்கள் (21.1, 22–24.1, 25.2–26) வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளவை; திறனாய்வுப் பதிப்பின் பாடத்தில் உலாவலின் வருணனை சுருக்கமானது. மது அருந்துதல், இறைச்சி உண்ணுதல், நடனம், இசை — இந்த அரச இன்பங்கள் அக்காலத்தில் க்ஷத்திரியர்களுக்கு இயல்பானவை; கவி அவற்றைத் தயக்கமின்றி வருணிக்கிறார். அப்சரஸ்களும் கின்னரப் பெண்களும் நாகக் கன்னியரும் நடனமாடுகிறார்கள் என்பதால் தெய்வ உலகின் பெருமிதமும் அயோத்திக்கு வந்துவிட்டது என்பது சுட்டப்படுகிறது. ராமனின் எல்லா இன்பங்களிலும் சீதையே மையம் — அவன் தன் கையால் அவளைப் பருகச் செய்கிறான், அவளோடு அமர்ந்து பொலிகிறான், அவளையே மகிழ்விக்கிறான். சிசிரம் கடந்ததால் காலத்தின் ஓட்டம் சுட்டப்படுகிறது; இன்பத்தில் காலம் விரைவில் கழிகிறது என்ற உலக அனுபவமும் குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது.

அறம் அறிந்த ராமன் முற்பகலில் அறவழியில் அறக் காரியங்களைச் செய்துவிட்டு, மீதமுள்ள அரை நாளில் அந்தப்புரத்தில் இருந்தான். அரசனின் நாள் ஒழுங்கு — முதலில் மக்கள் பணி, பிறகு இல்லற இன்பம் — என்ற வரிசை பொருத்தமானது. சீதையும் முற்பகலுக்குரிய தெய்வக் காரியங்களைச் செய்துவிட்டு, மாமியார் அனைவருக்கும் வேறுபாடின்றிப் பணிவிடை செய்தாள். ‘அவிஶேஷத:’ (வேறுபாடின்றி) என்ற சொல் சுட்டுகிறது — கைகேயிக்கும் அவள் கௌசல்யைக்குப்போலவே பணிவிடை செய்கிறாள்; அவள் உள்ளத்தில் பகை இல்லை. பிறகு விந்தையான அணிகலன்களும் ஆடைகளும் அணிந்த அவள், சுவர்க்கத்தில் அமர்ந்திருக்கும் ஆயிரம் கண்ணனிடம் சசி செல்வதுபோல, ராமனிடம் சென்றாள். மங்களமான கருவின் அடையாளங்களோடு கூடிய மனைவியைக் கண்டு ராகவன் ஒப்பற்ற மகிழ்ச்சி அடைந்து ‘நன்று, நன்று’ என்று சொன்னான். பிறகு அவன் தேவமகள்போன்ற, அழகிய இடையுடைய சீதையிடம் சொன்னான் — ‘வைதேகி, உன்னிடம் மகப்பேறு வந்துவிட்டது.’ வம்சத்தின் வாரிசு வருகிறது என்பதால் ராமனின் மகிழ்ச்சி இருமடங்கு — கணவனாகவும், அரசனாகவும். ‘கல்யாணேந ஸமந்விதாம்’ (மங்களத்தோடு கூடியவள்) என்ற சொல்லால் கரு மங்கள வடிவானது என்று சுட்டப்படுகிறது; இந்தி உரையும் இதைக் ‘கருவின் மங்களமான அடையாளங்களோடு கூடியவள்’ என்று விளக்குகிறது. சசி, ஆயிரம் கண்ணன் உவமை முந்தைய அருந்ததி, வசிஷ்டர் உவமையின் தொடர்ச்சி — அங்கே தூய்மை, இங்கே அரசப் பெருமிதம். ராமனின் நாள் பகுப்பு அரச அறநூல்களுக்கு ஏற்றது — முற்பகலில் அவையில் மக்கள் பணிகள், பிற்பகலில் அந்தப்புரத்தில் ஓய்வு. சீதையின் நாள் ஒழுங்கும் முன்மாதிரியான இல்லத்தரசிக்குரியது — முதலில் தெய்வ வழிபாடு, பிறகு பெரியோருக்குப் பணிவிடை, பிறகு கணவனின் அண்மை. ‘விசித்ராபரணாம்பரா’ (விந்தையான அணிகலன்களும் ஆடைகளும் அணிந்தவள்) என்பது கணவனை மகிழ்விப்பதற்கான அவளுடைய அலங்காரம். கருவின் செய்தியே சர்க்கத்தின் மையப்புள்ளி; அதன் பிறகு கதை முழுவதும் இந்தக் கருவையும் லவ குசர்களின் பிறப்பையும் நோக்கிச் செல்கிறது. ராமனின் ‘நன்று, நன்று’ என்ற உள்ளக்களிப்பு அவனுடைய இயல்பான மகிழ்ச்சியை வெளிப்படுத்துகிறது.

‘அழகிய இடையுடையவளே, எதை விரும்புகிறாய்? உன் எந்த ஆசை நிறைவேற்றப்பட வேண்டும்?’ என்று ராமன் கேட்டான். கருவுற்றவளின் மசக்கை ஆசையைக் கட்டாயம் நிறைவேற்ற வேண்டும் என்பது உலக வழக்கம். வைதேகி புன்னகைத்து ராமனிடம் சொன்னாள் — ‘ராகவா, புனிதமான தவவனங்களைக் காண விரும்புகிறேன். தேவனே, கங்கைக் கரையில் அமர்ந்திருக்கும், கடும் தவ ஒளியுடைய, கனிகளையும் கிழங்குகளையும் உண்ணும் ரிஷிகளின் திருவடிகளில் இருக்க விரும்புகிறேன். கிழங்குகளையும் கனிகளையும் உண்ணும் அவர்களுடைய தவவனத்தில் ஒரே ஓர் இரவேனும் தங்க வேண்டும் — இதுவே என் மேலான ஆசை.’ சீதையின் ஆசை வனவாசத்தின் நினைவை எழுப்புகிறது; அரச இன்பங்களுக்கு இடையிலும் அவள் மனம் தவவனங்களிலேயே மகிழ்கிறது. எளிதாகச் செயல்களைச் செய்து முடிக்கும் ராமன் ‘அப்படியே’ என்று வாக்களித்தான் — ‘வைதேகி, நம்பிக்கையோடு இரு; நாளை நீ ஐயமின்றிச் செல்வாய்.’ இந்தச் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது. இவ்வாறு சொல்லிக் காகுத்ஸ்தன் ஜனகன் மகளான மைதிலியை விட்டு, நண்பர்கள் சூழ நடுக்கூடத்துக்குச் சென்றான். இங்கே கதையின் அவலமான குறிப்புப்பொருள் — சீதையின் குற்றமற்ற ஆசையே பின்னர் அவள் துறக்கப்படுவதற்குக் காரணமாகும். ராமன் அன்போடு எதை வாக்களிக்கிறானோ, அதையே பின்னர் துயரத்தோடு நிறைவேற்றுவான். ‘ஒரே ஓர் இரவேனும்’ என்ற சொல் அவலமானது — அவள் ஓர் இரவை விரும்புகிறாள்; ஆனால் விதி அவளை நீண்டகாலம் காட்டில் வாழச் செய்யும். ‘ஸுஹ்ருத்வ்ருத:’ (நண்பர்கள் சூழ) என்ற கடைசிச் சொல் அடுத்த சர்க்கத்தின் நண்பர் கூட்டத்தைச் சுட்டுகிறது; அங்கே பத்திரன் நகரமக்களின் பேச்சைச் சொல்வான். சீதையின் சொல்லில் மூன்று பகுதிகள் — புனிதமான தவவனங்களைக் காண்பது, ரிஷிகளின் திருவடிகளில் இருப்பது, அங்கே ஓர் இரவு தங்குவது. அவள் ரிஷிகளை ‘உக்ரதேஜஸ:’ (கடும் தவ ஒளியுடையவர்கள்), ‘பலமூலாஶிந:’ (கனிகளையும் கிழங்குகளையும் உண்பவர்கள்) என்று சிறப்பிக்கிறாள் — அரண்மனையின் இன்பத்துக்கு மாறான தவசிகளின் எளிய வாழ்க்கை அவள் மனத்தைக் கவர்கிறது. வனவாச காலத்தில் தண்டகாரணியத்தில் ரிஷிகளின் ஆசிரமங்களில் அனுபவித்த அமைதியின் நினைவு இது. ராமன் ‘விஸ்ரப்தா பவ’ (நம்பிக்கையோடு இரு) என்று தேற்றுகிறான், ‘ஶ்வ:’ (நாளை) என்று காலத்தையும் உறுதிப்படுத்துகிறான் — அவனுடைய வாக்குறுதி உடனே நிறைவேற்றப்பட வேண்டியது என்பது கருத்து.

ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನು ಅಶೋಕವನಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಂತಃಪುರದ ಈ ಕ್ರೀಡಾವನವನ್ನು ಕವಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲೇ ಸರ್ಗದ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಗರ್ಭದ ಸುದ್ದಿಯೂ ಅವಳ ಅಭಿಲಾಷೆಯೂ ಬಹಿರಂಗವಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ವನಿಕೆಯು ಚಂದನ, ಅಗರು, ಮಾವು, ತುಂಗ, ಕಾಲೇಯಕ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ದೇವದಾರುವನಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸಂಪಿಗೆ, ಅಶೋಕ, ಪುನ್ನಾಗ, ಇಪ್ಪೆ, ಹಲಸು, ಅಸನ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಪಾರಿಜಾತಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ಲೋಧ್ರ, ನೀಪ, ಅರ್ಜುನ, ನಾಗಕೇಸರ, ಸಪ್ತಪರ್ಣ, ಅತಿಮುಕ್ತಕ, ಮಂದಾರ, ಬಾಳೆಗಳಿಂದಲೂ ಪೊದೆ-ಬಳ್ಳಿಗಳ ಜಾಲಗಳಿಂದಲೂ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಿಯಂಗು, ಕದಂಬ, ಬಕುಳ, ನೇರಳೆ, ದಾಳಿಂಬೆ, ಕೋವಿದಾರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಸದಾ ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮನೋಹರವಾದ, ದಿವ್ಯ ಗಂಧ-ರಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಎಳೆಯ ಚಿಗುರು-ಪಲ್ಲವಗಳುಳ್ಳ ವೃಕ್ಷಗಳಿದ್ದವು. ಶಿಲ್ಪಿಗಳಿಂದ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದಿವ್ಯ ತರುಗಳು ಸುಂದರ ಪಲ್ಲವ-ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಮತ್ತ ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿದ್ದವು. ಕೋಗಿಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಭೃಂಗರಾಜಗಳಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಬಣ್ಣದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವನಿಕೆಯು ಮಾವಿನ ಮರಗಳ ಕಿವಿಯಾಭರಣಗಳಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ ನೂರಾರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮರಗಳು ಅಪರಂಜಿಯಂತೆ, ಕೆಲವು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಕಪ್ಪು ಅಂಜನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ವೃಕ್ಷನಾಮಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ಕಾವ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಭಾರತೀಯ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತಿನ ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರವೋ ಎಂಬಂತೆ. ಬಣ್ಣಗಳ ತ್ರೈವಿಧ್ಯ — ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣ, ಅಗ್ನಿವರ್ಣ, ನೀಲಿ — ವನದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಚೆಲುವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಖಂಡದ ಕೆಲವು ಶ್ಲೋಕಗಳು (3, 4, 6.2, 7.1) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ‘ಶಿಲ್ಪಿಗಳಿಂದ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ — ಈ ವನವು ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿಯದಲ್ಲ, ಮಾನವಕೌಶಲದ ಫಲವೂ ಹೌದು. ಕವಿ ಒಂದೊಂದು ವೃಕ್ಷವನ್ನೂ ಹೆಸರಿಡಿದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಚಂದನ, ಅಗರು, ಮಾವು, ಸಂಪಿಗೆ, ಅಶೋಕ, ಪುನ್ನಾಗ, ಇಪ್ಪೆ, ಹಲಸು, ಪಾರಿಜಾತ, ಲೋಧ್ರ, ನೀಪ, ಅರ್ಜುನ, ಕದಂಬ, ಬಕುಳ, ನೇರಳೆ, ದಾಳಿಂಬೆ, ಕೋವಿದಾರ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸುಗಂಧಕ್ಕೆ, ಕೆಲವು ಹಣ್ಣಿಗೆ, ಕೆಲವು ಹೂವಿಗೆ, ಕೆಲವು ನೆರಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ರಾಜೋದ್ಯಾನದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಸರ್ವದಾ ಕುಸುಮೈಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಋತುಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಹೂವುಗಳ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದು ದಿವ್ಯೋದ್ಯಾನದ ಲಕ್ಷಣ. ಅಶೋಕವನಿಕೆ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಸ್ಮರಣೀಯ — ಲಂಕೆಯಲ್ಲೂ ಸೀತೆ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ದುಃಖದಿಂದ ವಾಸಿಸಿದ್ದಳು; ಇಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲೇ ಅವಳು ರಾಮನೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೆಸರಿನ ಸಾಮ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ಹಿಂದಿನ ದುಃಖಕ್ಕೂ ಈಗಿನ ಸುಖಕ್ಕೂ ಇರುವ ವೈಪರೀತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ ಹೂವುಗಳೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾಲೆಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಕಾರದ ದೀರ್ಘಿಕೆಗಳು (ಉದ್ದನೆಯ ಕೊಳಗಳು) ಇದ್ದವು — ಮಾಣಿಕ್ಯದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳುಳ್ಳವು, ಸ್ಫಟಿಕದ ಒಳನೆಲಗಳುಳ್ಳವು, ಅರಳಿದ ಪದ್ಮ-ಉತ್ಪಲಗಳ ವನಗಳುಳ್ಳವು, ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವವು, ದಾತ್ಯೂಹ-ಗಿಳಿಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವವು, ಹಂಸ-ಸಾರಸಗಳ ನಾದದಿಂದ ತುಂಬಿದವು, ಹೂವುಗಳಿಂದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣವಾದ ದಡದ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವವು. ಅವು ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಕಾರದ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ಶಿಲಾತಲಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅದೇ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಯಂತಿರುವ ಹುಲ್ಲುಹಾಸುಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೂಡಿದ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ಕಾನನವುಳ್ಳ ಆ ವನಿಕೆಯಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮರಗಳ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣವಾದ ಕಲ್ಲುಹಾಸುಗಳು ತಾರಾಗಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಉಪಮೆ ಸುಂದರವಾದುದು — ಕಪ್ಪು ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಬಿಳಿಯ ಹೂವುಗಳು ರಾತ್ರಿಯ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ. ಇಂದ್ರನ ನಂದನವನದಂತೆ, ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕುಬೇರನ ಚೈತ್ರರಥದಂತೆ ರಾಮನ ಆ ಕಾನನವೂ ಅದರ ರಚನೆಯೂ ಇದ್ದವು. ಅನೇಕ ಆಸನಗೃಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಲತಾಗೃಹಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು ಆ ಅಶೋಕವನಿಕೆ. ‘ತತ್ರ ಸಂಘರ್ಷಜಾತಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿರುವಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಯಾವುದು ಹೆಚ್ಚು ಹೂಬಿಡುತ್ತದೆ ಎಂದು. ನೀರು, ಕಲ್ಲು, ಹುಲ್ಲು, ಹೂವುಗಳ ಸಮ್ಮೇಳನದಿಂದ ಈ ಖಂಡವು ಉದ್ಯಾನದ ಪೂರ್ಣಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ದೀರ್ಘಿಕೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಣಿಕ್ಯ, ಸ್ಫಟಿಕ, ವೈಡೂರ್ಯ — ರತ್ನಗಳೂ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಡನೆ ಬೆರೆತು ರಾಜೋದ್ಯಾನದ ವೈಭವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳ ನಾದ, ಹಂಸ-ಸಾರಸಗಳ ಕಲರವ — ದೃಶ್ಯದೊಡನೆ ಶ್ರವ್ಯವನ್ನೂ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪರಮವಾರಿಣಾ ಪೂರ್ಣಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೀರ್ಘಿಕೆಗಳ ನೀರಿನ ನಿರ್ಮಲತೆ ಮತ್ತು ಮಾಧುರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ಮಾಣಿಕ್ಯಗಳಿಂದ, ಒಳನೆಲಗಳು ಸ್ಫಟಿಕಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅದರಿಂದ ನೀರಿನ ಕೆಳಗೂ ಬೆಳಕು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ದಾಂಪತ್ಯಪ್ರೇಮದ ಪ್ರತೀಕಗಳು — ಹಗಲು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ, ರಾತ್ರಿ ಅಗಲುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ರಾಮ-ಸೀತೆಯರ ವಿಯೋಗದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ನಂದನ-ಚೈತ್ರರಥಗಳ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕ್ರೀಡಾವನವನ್ನು ಸ್ವರ್ಗೋದ್ಯಾನಗಳಿಗೆ ಸಮಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ; ರಾಮನ ರಾಜ್ಯ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ವರ್ಗ ಎಂಬ ಭಾವ. ಲತಾಗೃಹಗಳೂ ಆಸನಗೃಹಗಳೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ, ಏಕಾಂತಕ್ಕಾಗಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜದಂಪತಿಗಳು ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಆ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಘುನಂದನ ರಾಮನು ಹೂರಾಶಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ರತ್ನಗಂಬಳಿ ಹಾಸಿದ ಸುಂದರಾಕಾರದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಪುರಂದರನು ಶಚಿಗೆ ಕುಡಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೈಹಿಡಿದು ಶುಚಿಯಾದ ಮೈರೇಯಕ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಸೇವಕರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಮಾಂಸಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ತಂದರು. ನೃತ್ಯಗೀತವಿಶಾರದೆಯರಾದ ಅಪ್ಸರೆಯರೂ, ಕಿನ್ನರಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರ ಸಮೂಹಗಳೂ ರಾಜನ ಮುಂದೆ ನರ್ತಿಸಿದರು. ಚತುರೆಯರೂ ರೂಪವತಿಯರೂ ಪಾನಮತ್ತರೂ ನೃತ್ಯಗೀತವಿಶಾರದೆಯರೂ ಆದ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಮುಂದೆ ನರ್ತಿಸಿದರು. ಮನರಂಜಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಮನು ಪರಮಾಲಂಕೃತೆಯರಾದ ಮನೋಹರೆಯರಾದ ಆ ರಮಣಿಯರನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ಉಡುಗೊರೆಗಳಿಂದಲೂ ಸತ್ಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅವನು ಅರುಂಧತಿಯೊಡನಿರುವ ವಸಿಷ್ಠನಂತೆ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಮನು ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ದಿನದಿನವೂ ದೇವತೆಯಂತೆ ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಸೀತೆ-ರಾಘವರು ಬಹುಕಾಲ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿರಲು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಶುಭವಾದ ಶಿಶಿರಕಾಲವು ಕಳೆಯಿತು; ಬಗೆಬಗೆಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಶಿಶಿರಋತುವು ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಅರುಂಧತಿ-ವಸಿಷ್ಠರ ಉಪಮೆ ದಾಂಪತ್ಯದ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಲಾಸದಲ್ಲೂ ಧರ್ಮದ ಮರ್ಯಾದೆ ಲುಪ್ತವಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಸುಖಚಿತ್ರವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಬರಲಿರುವ ವಿಯೋಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆ; ಕವಿ ಸುಖದ ಶಿಖರವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅನಂತರ ದುಃಖವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವವತ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಸುಖವನ್ನು ದಿವ್ಯವೋ ಎಂಬಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು (21.1, 22–24.1, 25.2–26) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ವಿಹಾರದ ವರ್ಣನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಮಧುಪಾನ, ಮಾಂಸಭೋಜನ, ನೃತ್ಯಗೀತ — ಈ ರಾಜಭೋಗಗಳು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದ್ದವು; ಕವಿ ಅವನ್ನು ನಿಸ್ಸಂಕೋಚವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಪ್ಸರೆಯರು, ಕಿನ್ನರಿಯರು, ನಾಗಕನ್ಯೆಯರು ನರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ದಿವ್ಯಲೋಕದ ವೈಭವವೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದಿದೆ ಎಂಬ ಸೂಚನೆ. ರಾಮನ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಲ್ಲೂ ಸೀತೆಯೇ ಕೇಂದ್ರ — ಅವನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಕುಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳೊಡನೆ ಕುಳಿತು ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳನ್ನೇ ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿಶಿರವು ಕಳೆದುದರಿಂದ ಕಾಲದ ಗತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸುಖದಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಬೇಗನೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಲೋಕಾನುಭವವೂ ವ್ಯಂಜಿತವಾಗಿದೆ.

ಧರ್ಮವಿದನಾದ ರಾಮನು ಪೂರ್ವಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಹಗಲಿನ ಉಳಿದ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಜನ ದಿನಚರಿ — ಮೊದಲು ಪ್ರಜಾಕಾರ್ಯ, ಅನಂತರ ಗೃಹಸುಖ — ಈ ಕ್ರಮ ಉಚಿತವಾದುದು. ಸೀತೆಯೂ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣದ ದೇವಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲ ಅತ್ತೆಯರನ್ನೂ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ‘ಅವಿಶೇಷತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ ಅವಳು ಕೌಸಲ್ಯೆಯಂತೆಯೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವೈರವಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಆಭರಣ-ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಅವಳು, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನ ಬಳಿಗೆ ಶಚಿ ಹೋಗುವಂತೆ, ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು. ಮಂಗಳಕರವಾದ ಗರ್ಭಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಅಸಮಾನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿದ್ದ ವರಾರೋಹೆಯಾದ ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಸಂತಾನಲಾಭವು ಒದಗಿಬಂದಿದೆ.’ ವಂಶದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯ ಆಗಮನ ಎಂದು ರಾಮನ ಹರ್ಷ ಎರಡರಷ್ಟು — ಪತಿಯಾಗಿಯೂ ರಾಜನಾಗಿಯೂ. ‘ಕಲ್ಯಾಣೇನ ಸಮನ್ವಿತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗರ್ಭವು ಮಂಗಳರೂಪವಾದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಇದನ್ನು ‘ಗರ್ಭದ ಮಂಗಳಮಯ ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದವಳು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಚಿ-ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷರ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಅರುಂಧತಿ-ವಸಿಷ್ಠರ ಉಪಮೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆ — ಅಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರತೆ, ಇಲ್ಲಿ ರಾಜವೈಭವ. ರಾಮನ ದಿನವಿಭಾಗ ರಾಜಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿದೆ — ಪೂರ್ವಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಕಾರ್ಯಗಳು, ಅಪರಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ. ಸೀತೆಯ ದಿನಚರಿಯೂ ಆದರ್ಶಗೃಹಿಣಿಯದು — ಮೊದಲು ದೇವಪೂಜೆ, ಅನಂತರ ಗುರುಜನಸೇವೆ, ಅನಂತರ ಪತಿಸಾನ್ನಿಧ್ಯ. ‘ವಿಚಿತ್ರಾಭರಣಾಂಬರಾ’ — ಅವಳ ಅಲಂಕಾರ ಪತಿಯನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು. ಗರ್ಭದ ಸುದ್ದಿಯೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು; ಇದರಿಂದಾಚೆಗೆ ಇಡೀ ಕಥೆ ಈ ಗರ್ಭದ, ಲವ-ಕುಶರ ಜನನದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಉದ್ಗಾರ ಅವನ ಸಹಜ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.

‘ವರಾರೋಹೆಯೇ, ನೀನು ಏನನ್ನು ಬಯಸುವೆ? ನಿನ್ನ ಯಾವ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಡಲಿ?’ ಎಂದು ರಾಮನು ಕೇಳಿದನು. ಗರ್ಭಿಣಿಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು (ದೋಹದವನ್ನು) ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪೂರೈಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಲೋಕಾಚಾರ. ವೈದೇಹಿಯು ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ರಾಮನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಘವನೇ, ಪುಣ್ಯವಾದ ತಪೋವನಗಳನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ದೇವನೇ, ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ, ಫಲಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಋಷಿಗಳ ಪಾದಮೂಲದಲ್ಲಿ ಇರಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಅವರ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯಾದರೂ ವಾಸಿಸಬೇಕು — ಇದೇ ನನ್ನ ಪರಮ ಬಯಕೆ.’ ಸೀತೆಯ ಅಭಿಲಾಷೆ ವನವಾಸದ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜಭೋಗಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಅವಳ ಮನಸ್ಸು ತಪೋವನಗಳಲ್ಲೇ ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿ, ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗಿರು; ನಾಳೆ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಹೋಗುವೆ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಸುಹೃದರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಡುವಿನ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಕರುಣಾಜನಕ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ಸೀತೆಯ ನಿರ್ದೋಷವಾದ ಅಭಿಲಾಷೆಯೇ ಮುಂದೆ ಅವಳ ಪರಿತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಲಿದೆ. ರಾಮನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಏನನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೇ ಮುಂದೆ ದುಃಖದಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ‘ಏಕರಾತ್ರಿಯಾದರೂ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕ — ಅವಳು ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ವಿಧಿಯು ಅವಳನ್ನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲಿದೆ. ‘ಸುಹೃದ್ವೃತಃ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಪದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಸುಹೃದ್ಗೋಷ್ಠಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಭದ್ರನು ಪುರಜನರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿದ್ದಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಪುಣ್ಯವಾದ ತಪೋವನಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು, ಋಷಿಗಳ ಪಾದಮೂಲದಲ್ಲಿರುವುದು, ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ವಾಸಿಸುವುದು. ಅವಳು ಋಷಿಗಳನ್ನು ‘ಉಗ್ರತೇಜಸಃ’, ‘ಫಲಮೂಲಾಶಿನಃ’ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಜಭವನದ ವಿಲಾಸಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸರಳ ಜೀವನ ಅವಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ವನವಾಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಋಷ್ಯಾಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಿದ ಶಾಂತಿಯ ಸ್ಮರಣೆ ಇದು. ರಾಮನು ‘ವಿಸ್ರಬ್ಧಾ ಭವ’ (ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗಿರು) ಎಂದು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡಿ, ‘ಶ್ವಃ’ (ನಾಳೆ) ಎಂದು ಕಾಲವನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ತಕ್ಷಣ ನೆರವೇರಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವ.

സ്വർണാലംകൃതമായ പുഷ്പകത്തെ യാത്രയാക്കിയശേഷം മഹാബാഹുവായ രാമൻ അശോകവനികയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അന്തഃപുരത്തിലെ ഈ ക്രീഡാവനം കവി വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു; കാരണം ഇവിടെവച്ചാണ് സർഗത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്ത് സീതയുടെ ഗർഭവാർത്തയും അവളുടെ അഭിലാഷവും വെളിപ്പെടുന്നത്. ആ വനിക ചന്ദനം, അകിൽ, മാവ്, തുംഗം, കാലേയകം, ദേവദാരുവനങ്ങൾ എന്നിവയാൽ ചുറ്റും ശോഭിച്ചിരുന്നു. ചമ്പകം, അശോകം, പുന്നാഗം, ഇലിപ്പ, പ്ലാവ്, വേങ്ങ, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിയുടെ പ്രഭയുള്ള പാരിജാതം എന്നിവയാൽ അതു ശോഭിച്ചു. പാച്ചോറ്റി, കടമ്പ്, നീർമരുത്, നാഗകേസരം, ഏഴിലംപാല, അതിമുക്തകം, മന്ദാരം, വാഴ, പൊന്തകളുടെയും വള്ളികളുടെയും ജാലങ്ങൾ എന്നിവയാൽ അതു മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു. പ്രിയംഗു, കദംബം, ഇലഞ്ഞി, ഞാവൽ, മാതളം, കോവിദാരം എന്നിവയാൽ അതു ശോഭിച്ചു. എപ്പോഴും പൂക്കളാലും പഴങ്ങളാലും മനോഹരങ്ങളും ദിവ്യമായ ഗന്ധവും രസവുമുള്ളവയും ഇളംമുളകളും തളിരുകളുമുള്ളവയുമായ വൃക്ഷങ്ങൾ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. ശില്പികളാൽ രൂപകല്പന ചെയ്യപ്പെട്ട ദിവ്യവൃക്ഷങ്ങൾ മനോഹരമായ തളിരുകളും പൂക്കളും നിറഞ്ഞവയും മത്തരായ വണ്ടുകൾ തിങ്ങിയവയുമായിരുന്നു. കുയിലുകളാലും ഭൃംഗരാജപ്പക്ഷികളാലും പലനിറമുള്ള പക്ഷികളാലും ശോഭിക്കുന്ന ആ വനിക, മാവുകളുടെ ശിരോലങ്കാരങ്ങളാലെന്നപോലെ നൂറുകണക്കിനു രീതിയിൽ ചിത്രിതമായിരുന്നു. അവിടെ ചില വൃക്ഷങ്ങൾ ശുദ്ധസ്വർണംപോലെയും ചിലത് അഗ്നിജ്വാലപോലെയും മറ്റുചിലത് നീലാഞ്ജനംപോലെയും ശോഭിച്ചു. വൃക്ഷനാമങ്ങളുടെ ദീർഘമായ പട്ടിക കാവ്യത്തിന്റെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു — ഭാരതീയസസ്യജാലത്തിന്റെ സമഗ്രമായ ഒരു ചിത്രംപോലെ. നിറങ്ങളുടെ മൂന്നു വിധം — സ്വർണം, അഗ്നിവർണം, നീലം — വനത്തിന്റെ ചിത്രവൈചിത്ര്യം വെളിവാക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ ചില ശ്ലോകങ്ങൾ (3, 4, 6.2, 7.1) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ വർണന കൂടുതൽ വിസ്തൃതമാണ്. ‘ശില്പികളാൽ രൂപകല്പന ചെയ്യപ്പെട്ട’ എന്ന വാക്കിൽനിന്ന് അറിയാം — ഈ വനം പ്രകൃതിയുടെ മാത്രമല്ല, മനുഷ്യകൗശലത്തിന്റെയും ഫലമാണ്. കവി ഓരോ വൃക്ഷത്തെയും പേരെടുത്തു പറയുന്നു — ചന്ദനം, അകിൽ, മാവ്, ചമ്പകം, അശോകം, പുന്നാഗം, ഇലിപ്പ, പ്ലാവ്, പാരിജാതം, പാച്ചോറ്റി, കടമ്പ്, നീർമരുത്, കദംബം, ഇലഞ്ഞി, ഞാവൽ, മാതളം, കോവിദാരം എന്നിങ്ങനെ. ഇവയിൽ ചിലതു സുഗന്ധത്തിനും ചിലതു ഫലത്തിനും ചിലതു പുഷ്പത്തിനും ചിലതു തണലിനും പ്രസിദ്ധമാണ്; എല്ലാംകൂടി രാജോദ്യാനത്തിന്റെ പൂർണത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സർവദാ കുസുമൈഃ’ (എപ്പോഴും പൂക്കളാൽ) എന്ന പദത്താൽ ഋതുഭേദമില്ലാതെതന്നെ പൂക്കളുടെ നിത്യത പറയുന്നു — ഇതു ദിവ്യോദ്യാനത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. അശോകവനിക എന്ന പേരും ഓർക്കേണ്ടതാണ് — ലങ്കയിലും സീത അശോകവനികയിൽ ദുഃഖത്തോടെ പാർത്തു; ഇവിടെ അയോധ്യയിൽ അശോകവനികയിൽത്തന്നെ അവൾ രാമനോടൊപ്പം സുഖമായി വിഹരിക്കുന്നു. പേരിന്റെ സാമ്യത്തിലൂടെ കവി മുമ്പത്തെ ദുഃഖത്തിന്റെയും ഇപ്പോഴത്തെ സുഖത്തിന്റെയും വൈപരീത്യം കാണിക്കുന്നു.

അവിടെ സുഗന്ധമുള്ള പൂക്കളും വിവിധമാലകളും ഉണ്ടായിരുന്നു. ശുദ്ധജലം നിറഞ്ഞ പലാകൃതിയിലുള്ള ദീർഘികകൾ (നീണ്ട കുളങ്ങൾ) ഉണ്ടായിരുന്നു — മാണിക്യംകൊണ്ടുള്ള പടവുകളും സ്ഫടികംകൊണ്ടുള്ള അടിത്തട്ടുകളും ഉള്ളവ, വിടർന്ന താമരകളുടെയും ആമ്പലുകളുടെയും വനങ്ങളുള്ളവ, ചക്രവാകപ്പക്ഷികളാൽ ശോഭിക്കുന്നവ, ദാത്യൂഹങ്ങളും തത്തകളും കലപിലകൂട്ടുന്നവ, അരയന്നങ്ങളുടെയും സാരസങ്ങളുടെയും നാദം മുഴങ്ങുന്നവ, പൂക്കളാൽ പലനിറമാർന്ന തീരവൃക്ഷങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നവ. പലാകൃതിയിലുള്ള മതിലുകളാലും ശിലാതലങ്ങളാലും അവ ശോഭിച്ചു. അവിടെത്തന്നെയുള്ള വനപ്രദേശത്ത് വൈഡൂര്യമണിപോലെയുള്ള പുൽത്തകിടികളാൽ സമൃദ്ധവും പൂത്ത വൃക്ഷങ്ങളുടെ കാനനങ്ങളുള്ളതുമായിരുന്നു ആ വനിക. അവിടെ പരസ്പരം മത്സരിച്ചു വളർന്നതുപോലെയുള്ള പുഷ്പസമൃദ്ധമായ വൃക്ഷങ്ങളുടെ പൂക്കളാൽ പലനിറമാർന്ന ശിലാതലങ്ങൾ നക്ഷത്രഗണങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ ആകാശംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഈ ഉപമ മനോഹരമാണ് — കറുത്ത ശിലയിൽ വീണ വെളുത്ത പൂക്കൾ രാത്രിയിൽ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങൾപോലെ. ഇന്ദ്രന്റെ നന്ദനവും ബ്രഹ്മാവ് നിർമിച്ച കുബേരന്റെ ചൈത്രരഥവും എങ്ങനെയോ, അങ്ങനെയായിരുന്നു രാമന്റെ ആ കാനനവും അതിന്റെ സംവിധാനവും. അനേകം ഇരിപ്പിടഗൃഹങ്ങളോടുകൂടിയതും വള്ളിക്കുടിലുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു ആ അശോകവനിക. ‘തത്ര സംഘർഷജാതാനാം’ എന്ന പദത്തിൽ വൃക്ഷങ്ങളുടെ ഒരു മത്സരം സങ്കല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആരാണ് കൂടുതൽ പൂക്കുന്നത് എന്ന്. ജലവും ശിലയും പുല്ലും പൂവും ഒത്തുചേർന്ന് ഈ ഭാഗം പൂർണമായ ഒരു ഉദ്യാനചിത്രം രചിക്കുന്നു. ദീർഘികകളുടെ വർണനയിൽ മാണിക്യവും സ്ഫടികവും വൈഡൂര്യവും — രത്നങ്ങളും പ്രകൃതിയോടു ചേർന്ന് രാജോദ്യാനത്തിന്റെ വൈഭവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പക്ഷികളുടെ നാദം, അരയന്നങ്ങളുടെയും സാരസങ്ങളുടെയും കളരവം — ദൃശ്യത്തോടൊപ്പം ശ്രവ്യവും ചിത്രത്തിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ‘പരമവാരിണാ പൂർണാഃ’ എന്ന പദത്താൽ ദീർഘികകളിലെ ജലത്തിന്റെ നിർമലതയും മാധുര്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവയിൽ പടവുകൾ മാണിക്യംകൊണ്ടും അടിത്തട്ടുകൾ സ്ഫടികംകൊണ്ടും നിർമിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ജലത്തിനടിയിലും പ്രകാശം കാണാം. ചക്രവാകങ്ങൾ ദാമ്പത്യപ്രേമത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളാണ് — പകൽ ഒരുമിച്ചു ചരിക്കുന്നു, രാത്രിയിൽ വേർപിരിയുന്നു; അവയുടെ പരാമർശം മുന്നോട്ടുള്ള രാമസീതാവിയോഗത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു സൂചനപോലെ തോന്നുന്നു. നന്ദനത്തോടും ചൈത്രരഥത്തോടുമുള്ള ഉപമയാൽ അയോധ്യയിലെ ക്രീഡാവനം സ്വർഗോദ്യാനങ്ങൾക്കു സമമാക്കപ്പെടുന്നു; രാമന്റെ രാജ്യം ഭൂമിയിലെ സ്വർഗമാണ് എന്നു ഭാവം. വള്ളിക്കുടിലുകളും ഇരിപ്പിടഗൃഹങ്ങളും വിശ്രമത്തിനും ഏകാന്തതയ്ക്കുമായി നിർമിച്ചവയാണ്; അവയിലാണ് രാജദമ്പതിമാർ വിഹരിക്കുന്നത്.

സമൃദ്ധമായ ആ അശോകവനികയിൽ പ്രവേശിച്ച് രഘുനന്ദനനായ രാമൻ, പൂക്കൂമ്പാരങ്ങളാൽ അലംകൃതവും കമ്പളവിരിപ്പു വിരിച്ചതുമായ മനോഹരമായ ഒരാസനത്തിൽ ഇരുന്നു. പുരന്ദരൻ ശചിയെയെന്നപോലെ, അദ്ദേഹം സീതയെ കൈപിടിച്ച് ശുദ്ധമായ മൈരേയകം എന്ന മധു കുടിപ്പിച്ചു. രാമന്റെ ഭോജനത്തിനായി സേവകർ നന്നായി പാകപ്പെടുത്തിയ മാംസവും വിവിധഫലങ്ങളും വേഗം കൊണ്ടുവന്നു. നൃത്തഗീതങ്ങളിൽ നിപുണരായ അപ്സരസ്സുകളും കിന്നരികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട നാഗകന്യകാസംഘങ്ങളും രാജാവിന്റെ മുന്നിൽ നൃത്തം ചെയ്തു. സമർഥകളും രൂപവതികളും പാനത്തിന്റെ ലഹരിയിലായവരും നൃത്തഗീതവിശാരദകളുമായ സ്ത്രീകളും കാകുത്സ്ഥന്റെ മുന്നിൽ നൃത്തം ചെയ്തു. ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ധർമാത്മാവുമായ രാമൻ, പരമമായി അലങ്കരിച്ച, മനസ്സിനിണങ്ങിയ ആ സ്ത്രീകളെ എന്നും ആനന്ദിപ്പിച്ചു — ഉപഹാരങ്ങളാലും സത്കാരങ്ങളാലും അവരെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു എന്നാണു ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം. സീതയോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്ന അദ്ദേഹം അരുന്ധതിയോടൊപ്പമുള്ള വസിഷ്ഠനെപ്പോലെ തേജസ്സാൽ ശോഭിച്ചു. ഇങ്ങനെ ആനന്ദഭരിതനായ രാമൻ ദേവകന്യകയെപ്പോലെയുള്ള വൈദേഹിയെ ദിവസംതോറും ഒരു ദേവനെപ്പോലെ ആനന്ദിപ്പിച്ചു. ഇങ്ങനെ സീതയും രാഘവനും ദീർഘകാലം വിഹരിക്കെ, ഭോഗങ്ങൾ നൽകുന്ന മംഗളകരമായ ശിശിരകാലം കടന്നുപോയി; വിവിധഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച അവർക്കു ശിശിരഋതു പിന്നിട്ടു. അരുന്ധതിയുടെയും വസിഷ്ഠന്റെയും ഉപമ ദാമ്പത്യത്തിന്റെ പവിത്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വിലാസത്തിലും ധർമത്തിന്റെ മര്യാദ ലുപ്തമായില്ല. ഈ സുഖചിത്രം അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ വരാനിരിക്കുന്ന വിയോഗത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലമാണ്; സുഖത്തിന്റെ ശിഖരം കാണിച്ചശേഷം കവി ദുഃഖം ആരംഭിക്കുന്നു. ‘ദേവവത്’ എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ സുഖം ദിവ്യമെന്നപോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ അനേകം ശ്ലോകങ്ങൾ (21.1, 22–24.1, 25.2–26) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ വിഹാരത്തിന്റെ വർണന സംക്ഷിപ്തമാണ്. മധുപാനം, മാംസഭോജനം, നൃത്തഗീതം — ഈ രാജഭോഗങ്ങൾ ആ കാലത്തു ക്ഷത്രിയർക്കു സ്വാഭാവികമായിരുന്നു; കവി അവയെ സങ്കോചമില്ലാതെ വർണിക്കുന്നു. അപ്സരസ്സുകളും കിന്നരികളും നാഗകന്യകമാരും നൃത്തം ചെയ്യുന്നു എന്നത് ദിവ്യലോകത്തിന്റെ വൈഭവവും അയോധ്യയിൽ എത്തിച്ചേർന്നു എന്നതിന്റെ സൂചനയാണ്. രാമന്റെ എല്ലാ ഭോഗങ്ങളിലും സീതയാണു കേന്ദ്രം — അദ്ദേഹം അവളെ സ്വന്തം കൈകൊണ്ടു കുടിപ്പിക്കുന്നു, അവളോടൊപ്പം ഇരുന്നു ശോഭിക്കുന്നു, അവളെത്തന്നെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു. ശിശിരം കടന്നുപോയതിലൂടെ കാലത്തിന്റെ ഗതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സുഖത്തിൽ കാലം വേഗം കടന്നുപോകുന്നു എന്ന ലോകാനുഭവവും ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു.

ധർമജ്ഞനായ രാമൻ പൂർവാഹ്നത്തിൽ ധർമപ്രകാരം ധർമകാര്യങ്ങൾ നിർവഹിച്ചശേഷം ദിവസത്തിന്റെ ബാക്കി പകുതി അന്തഃപുരത്തിൽ കഴിച്ചു. ആദ്യം പ്രജാകാര്യം, പിന്നെ ഗൃഹസുഖം — രാജാവിന്റെ ദിനചര്യയിലെ ഈ ക്രമം ഉചിതമാണ്. സീതയും പൂർവാഹ്നത്തിലെ ദേവകാര്യങ്ങൾ ചെയ്തശേഷം എല്ലാ ശ്വശ്രൂമാരെയും (ഭർത്തൃമാതാക്കളെയും) ഭേദമില്ലാതെ പൂജിച്ചു. ‘അവിശേഷതഃ’ (ഭേദമില്ലാതെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — അവൾ കൈകേയിയെയും കൗസല്യയെയെന്നപോലെതന്നെ സേവിക്കുന്നു; അവളുടെ ഹൃദയത്തിൽ വൈരമില്ല. പിന്നെ വിചിത്രമായ ആഭരണങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ച അവൾ, സ്വർഗത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന സഹസ്രാക്ഷന്റെ അടുത്തേക്കു ശചിയെന്നപോലെ, രാമന്റെ അടുത്തേക്കു ചെന്നു. മംഗളകരമായ ഗർഭലക്ഷണത്തോടുകൂടിയ പത്നിയെ കണ്ട് രാഘവന് അതുല്യമായ ഹർഷമുണ്ടായി; ‘സാധു, സാധു’ എന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ദേവകന്യകയെപ്പോലെയുള്ള സുന്ദരിയായ സീതയോടു പറഞ്ഞു: ‘വൈദേഹീ, നിന്നിൽ ഈ സന്താനലാഭം വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു.’ വംശത്തിന്റെ അവകാശിയുടെ ആഗമനം — അതിനാൽ രാമന്റെ ഹർഷം ഇരട്ടിയാണ്; ഭർത്താവെന്ന നിലയിലും രാജാവെന്ന നിലയിലും. ‘കല്യാണേന സമന്വിതാം’ എന്ന പദത്താൽ ഗർഭം മംഗളരൂപമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ‘ഗർഭത്തിന്റെ മംഗളചിഹ്നത്തോടുകൂടിയവൾ’ എന്നാണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്. ശചിയുടെയും സഹസ്രാക്ഷന്റെയും ഉപമ മുമ്പത്തെ അരുന്ധതീ-വസിഷ്ഠോപമയുടെ തുടർച്ചയാണ് — അവിടെ പവിത്രത, ഇവിടെ രാജവൈഭവം. രാമന്റെ ദിനവിഭജനം രാജധർമശാസ്ത്രത്തിന് അനുസൃതമാണ് — പൂർവാഹ്നത്തിൽ സഭയിൽ പ്രജാകാര്യങ്ങൾ, അപരാഹ്നത്തിൽ അന്തഃപുരത്തിൽ വിശ്രമം. സീതയുടെ ദിനചര്യയും ആദർശഗൃഹിണിയുടേതാണ് — ആദ്യം ദേവപൂജ, പിന്നെ ഗുരുജനസേവ, പിന്നെ ഭർത്തൃസാന്നിധ്യം. ‘വിചിത്രാഭരണാംബരാ’ — അവളുടെ അലങ്കാരം ഭർത്താവിനെ പ്രീതിപ്പെടുത്താനാണ്. ഗർഭവാർത്തയാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു; ഇനിമുതൽ കഥ മുഴുവൻ ഈ ഗർഭത്തിന്റെയും ലവകുശന്മാരുടെ ജനനത്തിന്റെയും ദിശയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. രാമന്റെ ‘സാധു, സാധു’ എന്ന ഉദ്ഗാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹജമായ ഹർഷം പ്രകടമാക്കുന്നു.

‘സുന്ദരീ, നീ എന്താണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? നിന്റെ ഏത് ആഗ്രഹമാണു സാധിച്ചുതരേണ്ടത്?’ എന്നു രാമൻ ചോദിച്ചു. ഗർഭിണിയുടെ ദോഹദം (ഗർഭകാലാഭിലാഷം) തീർച്ചയായും സാധിച്ചുകൊടുക്കണം എന്നതു ലോകാചാരമാണ്. വൈദേഹി പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ടു രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാഘവാ, പുണ്യമായ തപോവനങ്ങൾ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ദേവാ, ഗംഗാതീരത്തു വസിക്കുന്ന, ഉഗ്രതേജസ്വികളും ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവരുമായ ഋഷിമാരുടെ പാദമൂലങ്ങളിൽ കഴിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിക്കുന്ന അവരുടെ തപോവനത്തിൽ ഒരു രാത്രിയെങ്കിലും ഞാൻ പാർക്കണം — ഇതാണ് എന്റെ പരമമായ ആഗ്രഹം.’ സീതയുടെ അഭിലാഷം വനവാസത്തിന്റെ സ്മരണ ഉണർത്തുന്നു; രാജഭോഗങ്ങൾക്കിടയിലും അവളുടെ മനസ്സ് തപോവനങ്ങളിലാണു രമിക്കുന്നത്. അക്ലിഷ്ടകർമാവായ രാമൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു: ‘വൈദേഹീ, നിശ്ചിന്തയായിരിക്കുക; നാളെ നീ സംശയമില്ലാതെ പോകും.’ ഈ ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥൻ ജനകാത്മജയായ മൈഥിലിയെ വിട്ട് സുഹൃത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് നടുവിലെ മണ്ഡപത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ കഥയിലെ കരുണമായ വ്യംഗ്യം — സീതയുടെ നിർദോഷമായ അഭിലാഷംതന്നെയാണ് മുന്നോട്ട് അവളുടെ പരിത്യാഗത്തിനു നിമിത്തമാകുന്നത്. പ്രീതിയോടെ രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നതുതന്നെ മുന്നോട്ട് അദ്ദേഹം ദുഃഖത്തോടെ നിറവേറ്റും. ‘ഏകരാത്രിമപി’ (ഒരു രാത്രിയെങ്കിലും) എന്ന വാക്കു കരുണമാണ് — അവൾ ഒരു രാത്രി ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ വിധി അവളെ ദീർഘകാലം വനത്തിൽ വസിപ്പിക്കും. ‘സുഹൃദ്വൃതഃ’ എന്ന അവസാനപദം അടുത്ത സർഗത്തിലെ സുഹൃദ്ഗോഷ്ഠിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ ഭദ്രൻ പൗരന്മാരുടെ വാക്കുകൾ അറിയിക്കും. സീതയുടെ വാക്കിൽ മൂന്ന് അംശങ്ങൾ — പുണ്യതപോവനങ്ങൾ കാണുക, ഋഷിമാരുടെ പാദമൂലങ്ങളിൽ കഴിയുക, അവിടെ ഒരു രാത്രി പാർക്കുക. അവൾ ഋഷിമാരെ ‘ഉഗ്രതേജസ്സുകൾ’, ‘ഫലമൂലാശികൾ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — രാജഭവനത്തിലെ വിലാസത്തിനു വിപരീതമായ തപസ്വികളുടെ ലളിതജീവിതമാണ് അവളുടെ മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്നത്. വനവാസകാലത്ത് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ ഋഷിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങളിൽ അനുഭവിച്ച ശാന്തിയുടെ സ്മരണമാണിത്. രാമൻ ‘നിശ്ചിന്തയായിരിക്കുക’ എന്ന് ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു, ‘നാളെ’ എന്നു സമയവും നിശ്ചയിക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞ ഉടനെ നിറവേറ്റേണ്ടതാണ് എന്നു ഭാവം.

Having dismissed the gold-adorned Puṣpaka, mighty-armed Rāma went into the Aśoka grove, the pleasure-garden of the inner palace. The poet describes it at length, because it is here, in the latter part of the sarga, that the news of Sītā's pregnancy and her wish will come out. The grove was graced on every side with sandal, aloe-wood, mango, tuṅga and kāleyaka trees and groves of deodar; adorned with campaka, aśoka, punnāga, madhūka, jackfruit and asana trees, and with pārijātas that shone like smokeless fire; overspread with lodhra, nīpa, arjuna, nāga, saptaparṇa and atimuktaka trees, with mandāras and plantains, thickets and nets of creepers; and made beautiful with priyaṅgu, kadamba and bakula trees, rose-apple, pomegranate and kovidāra. The poet names the trees one by one, a picture almost of the whole flora of India — some famous for fragrance, some for fruit, some for flowers, some for shade — and together they show how complete the royal garden was. There were lovely trees always in flower and fruit, rich in heavenly fragrance and savour, with fresh shoots and young leaves; flowers in every season regardless of the time of year are the sign of a heavenly garden. There were heavenly trees shaped by craftsmen too, laden with lovely leaves and flowers and swarming with drunken bees — the grove was the work of human skill as well as of nature. Cuckoos, bhṛṅgarājas and birds of many colours brightened it, and the mango trees crowning it like ear-ornaments made it gay a hundredfold. Some of the trees shone like gold, some like flames of fire, others like dark collyrium, and the three colours show the grove's rich variety. The name Aśoka grove is worth remembering: in Laṅkā too Sītā had lived in an Aśoka grove, in sorrow; here in Ayodhyā, in an Aśoka grove again, she took her pleasure happily with Rāma, and the likeness of name sets past grief against present joy.

There were fragrant flowers and garlands of every kind, and pools of many shapes filled with the finest, clearest water. Their steps were made of rubies and their floors of crystal, so that light shone even beneath the water; they had beds of full-blown lotuses and water-lilies, graced by cakravāka birds, loud with gallinules and parrots and ringing with the cries of swans and cranes — sound joined to sight in the picture — and lined with trees along their banks, dappled with flowers. Rubies, crystal and beryl mingled with nature to show the splendour of a royal garden. The cakravākas are emblems of married love, flying together by day and parted by night, and their mention seems a faint hint of the parting of Rāma and Sītā to come. The pools were set off by enclosures of many shapes and by slabs of stone. In that same part of the grove, rich in lawns green as beryl and groves of flowering trees, the blossoms of trees that seemed to vie with one another in flowering fell on the rocks and dappled them like the sky with its hosts of stars — a lovely image of white flowers on dark stone like stars in the night sky. So the poet brings together water, stone, grass and flower into a complete picture of the garden. As Indra's Nandana, as Kubera's Caitraratha fashioned by Brahmā, such was Rāma's pleasure-grove and residence: Ayodhyā's garden was the equal of the gardens of heaven, and Rāma's kingdom a heaven on earth. The Aśoka grove was furnished with many pavilions for sitting and surrounded by bowers of creepers, places of rest and privacy where the royal couple could take their pleasure.

Entering that rich Aśoka grove, Raghunandana sat down on a handsome seat strewn with heaps of flowers and spread with rugs and coverings. Taking Sītā by the hand, he gave her pure maireya wine to drink, as Purandara gives it to Śacī. The servants quickly brought well-prepared meats and fruits of many kinds for Rāma's meal. Before the king there danced those skilled in dance and song — troops of apsarases, and nāga maidens attended by kinnarīs — and lovely, graceful women, warmed with wine and skilled in dance and song, danced before Kākutstha: the splendour of the heavenly worlds had come to Ayodhyā. Wine, meat, dance and song were the natural pleasures of kings in that age, and the poet describes them without embarrassment. Rāma, best of those who give delight, the righteous one, always pleased those charming, richly adorned women with gifts and marks of favour. But at the centre of all his pleasures was Sītā: he gave her wine with his own hand, sat beside her, and delighted in her. Seated beside Sītā he shone in his splendour like Vasiṣṭha seated beside Arundhatī — an image of the holiness of their marriage: even in their pleasures the bounds of dharma were kept. So, full of joy, Rāma took his delight day after day, like a god, with Vaidehī, who was like a daughter of the gods — theirs was a happiness almost divine. While Sītā and Rāghava sported together thus for a long time, the lovely, bountiful cool season passed; enjoying pleasures of every kind, they saw the winter go by, as time passes quickly in happiness. This picture of happiness is the backdrop to the parting that is coming: the poet shows the peak of joy and then begins the sorrow.

Rāma, who knew dharma, did the business of dharma righteously in the forenoon, and for the rest of the day, its latter half, he stayed in the inner apartments — the proper order of a king's day by the law-books, first his people's affairs in the court, then rest in his home. Sītā too, having performed her morning worship of the gods, served all her mothers-in-law alike — "alike" meaning that she served Kaikeyī just as she served Kausalyā, with no ill will in her heart. Her day too was that of an ideal wife: first worship, then service of the elders, then her husband's company. Then, in bright ornaments and garments put on to please her husband, she came to Rāma, as Śacī comes to thousand-eyed Indra seated in heaven — the image of royal splendour, following the earlier one of holiness, Arundhatī and Vasiṣṭha. Seeing his wife bearing the auspicious signs of pregnancy, Rāghava felt joy beyond compare and cried, "Well done, well done!" — a spontaneous outburst of delight, doubled because he rejoiced both as a husband and as a king at the coming of an heir to his line. And he said to lovely Sītā, who was like a daughter of the gods, "Vaidehī, the blessing of a child has come to you." This news is the pivot of the sarga; from here the whole story moves towards this child, and the birth of Lava and Kuśa.

"What do you wish for, fair lady? What desire of yours shall I fulfil?" Rāma asked — for by custom the cravings of a pregnant woman must be satisfied. Smiling, Vaidehī said to Rāma, "Rāghava, I wish to see the holy groves where the ascetics live — the sages of fierce power who dwell on the bank of the Gaṅgā, living on fruit and roots — and to stay at their feet, my lord. This is my dearest wish: to spend even a single night among those who eat roots and fruit, in their ascetic grove, Kākutstha." Her wish had three parts — to see the holy groves, to stay at the sages' feet, and to spend a night there — and it awakens the memory of the years of exile: amid royal pleasures her heart still delighted in the forest hermitages, drawn by the simple life of the ascetics, the opposite of palace luxury, and remembering the peace she had known in the hermitages of the Daṇḍaka forest. Rāma, whose deeds are done without strain, promised, "So be it. Be at ease, Vaidehī; you shall go tomorrow without fail" — reassuring her and fixing the very day, as a promise to be kept at once. Having said this to Maithilī, Janaka's daughter, Kākutstha left her and went out, surrounded by his friends, to the middle court — and those friends foreshadow the gathering of the next sarga, where Bhadra will report what the citizens are saying. Here lies the story's piteous irony: Sītā's innocent wish would become the occasion of her abandonment, and what Rāma promised in love he would fulfil in sorrow. "Even a single night," she asked — one night was all she wanted, but fate would keep her long in the forest.