ऋक्षवानरराक्षसान् विसृज्य महाबाहुः रामः भ्रातृभिः सहितः सुखी सुखं प्रमुमोद। अथ कदाचित् अपराह्णसमये भ्रातृभिः सह उपविष्टः महाप्रभुः राघवः अन्तरिक्षात् मधुरां वाणीम् अशृणोत् — ‘सौम्य राम, सौम्येन वदनेन मां निरीक्षस्व। प्रभो, मां कुबेरभवनात् प्राप्तं पुष्पकं विद्धि।’ विमानं स्वयं भाषते इति अद्भुतम्; युद्धकाण्डे यत् विमानं रामं लङ्कातः अयोध्याम् आनीतवत्, तत् एव इदम्। ‘नरश्रेष्ठ, तव शासनम् आज्ञाय अहं धनदस्य भवनं प्रति उपस्थातुं गतः; सः च मां प्रत्यभाषत।’ पूर्वं रामः पुष्पकं स्वामिने कुबेराय प्रत्यर्पितवान् — परस्वं न धारयेत् इति तस्य धर्मबुद्धिः। अधुना तत् एव पुनः आगतम्। अपराह्णः शान्तः कालः, कार्यान्ते भ्रातृभिः सह विश्रामः — तत्र एव एतत् अद्भुतं घटते। वाणी अन्तरिक्षात्, न दृश्यं रूपम् — पुष्पकं स्वयं प्रथमं शब्देन आत्मानं ज्ञापयति, ततः दृश्यते। ‘सौम्येन वदनेन’ इति विमानस्य प्रार्थना — यः स्वामी पूर्वं माम् अन्यस्मै दत्तवान्, सः प्रसन्नमुखेन मां पुनः गृह्णातु इति। अतः विमानस्य वचने विनयः अपि आशा च दृश्येते। रामस्य शासनं विमानम् अपि पालयति — तेन आदिष्टं तत् कुबेरं गतम्, कुबेरस्य आदेशात् पुनः रामम् आगतम्।

कुबेरः पुष्पकम् अवदत् — ‘राक्षसेश्वरं दुर्धर्षं रावणं युधि निहत्य महात्मना राघवेण नरेन्द्रेण त्वं निर्जितः असि। सगणे सपुत्रे सहबान्धवे तस्मिन् दुरात्मनि रावणे हते मम अपि परमा प्रीतिः जाता। सौम्य, लङ्कायां परमात्मना रामेण त्वं निर्जितः; अतः तम् एव वह, इति अहं त्वाम् आज्ञापयामि। एषः हि मे परमः कामः — यत् त्वं राघवनन्दनं लोकस्य संयानं वहेः; विगतज्वरः गच्छस्व।’ विजितं वस्तु विजेतुः एव इति क्षत्रधर्मस्य नियमं कुबेरः अपि स्वीकरोति। पुष्पकं पुनः वदति — ‘सः अहं महात्मनः धनदस्य शासनम् आज्ञाय त्वत्सकाशम् अनुप्राप्तः; निर्विशङ्कः मां प्रतीच्छ। धनदाज्ञया अहं सर्वभूतानाम् अधृष्यः, तव आज्ञां परिपालयन् स्वप्रभावेण सर्वेषु लोकेषु चरामि।’ अत्र रावणवधे कुबेरस्य प्रीतिः स्वाभाविकी — रावणः तस्य भ्राता अपि सन् तस्य राज्यं विमानं च अपहृतवान्। अस्य खण्डस्य अन्तिमः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे न दृश्यते। ‘निर्विशङ्कः प्रतीच्छ’ इति वचनेन रामस्य पूर्वसंकोचः अपि निवार्यते — अधुना स्वामिनः एव अनुज्ञया विमानम् आगतम्, अतः ग्रहणे दोषः नास्ति। ‘लोकस्य संयानम्’ इति पदेन विमानस्य लोककल्याणार्थम् उपयोगः सूच्यते। कुबेरस्य वचने ‘परमात्मना’ इति विशेषणं रामस्य दिव्यत्वं सूचयति — देवाः अपि तं परमात्मानं जानन्ति। पुष्पकं रामस्य आज्ञायाः परिपालकं भविष्यति, सर्वभूतानाम् अधृष्यं च; एषः अनुग्रहः कुबेरेण रावणवधस्य कृतज्ञतया दत्तः।

पुष्पकेण एवम् उक्तः महाबलः रामः पुनः आगतं विमानं दृष्ट्वा उवाच — ‘विमानवर पुष्पक, यदि एवं, तर्हि ते स्वागतम् अस्तु। धनेशस्य आनुकूल्यात् नः वृत्तदोषः न भवेत्।’ कुबेरस्य अनुमत्या ग्रहणात् परद्रव्यग्रहणस्य दोषः न स्यात् इति रामस्य चिन्ता। ततः महाबाहुः राघवः लाजैः पुष्पैः सुगन्धिभिः धूपैः च पुष्पकं पूजयित्वा उवाच — ‘गम्यताम्; यदा अहं स्मरे तदा आगच्छ। सौम्य, सिद्धानां गतौ आकाशे तिष्ठ, विषादेन मा युज्यस्व। यथेष्टं दिशः गच्छतः ते प्रतिघातः मा भूत्।’ ‘एवम् अस्तु’ इति उक्त्वा रामेण पूजयित्वा विसर्जितं तत् पुष्पकम् अभिप्रेतां दिशं प्रायात्। एवं तस्मिन् सुकृतात्मनि पुष्पके अन्तर्हिते कथा भरतस्य वचनं प्रति गच्छति। रामः विमानं न स्वोपभोगाय धारयति, अपि तु आवश्यकतायाम् एव स्मरिष्यति — एतत् तस्य अनासक्तेः लक्षणम्। विमानम् अपि चेतनं मन्यते, अतः तस्य ‘विषादः’ अपि निवार्यते। अग्रे शम्बूकवधप्रसङ्गे एतत् एव पुष्पकं रामेण स्मर्यते। पूजनस्य द्रव्याणि — लाजाः, पुष्पाणि, धूपः च — देवतापूजायाः एव उपचाराः; अतः रामः विमानं देवतावत् सम्मानयति। ‘सिद्धानां गतौ’ इति आकाशमार्गः उक्तः, यत्र सिद्धाः चरन्ति; तत्र एव विमानस्य वासः।

भरतः प्राञ्जलिः रघुनन्दनम् उवाच — ‘वीर, विबुधात्मनि त्वयि प्रशासति अमानुषाणि सत्त्वानि मुहुर्मुहुः व्याहृतानि दृश्यन्ते — विमानम् अपि मनुष्यवत् भाषते। मर्त्यानाम् अयं साग्रः मासः अनामयः गतः। राघव, जीर्णानाम् अपि सत्त्वानां मृत्युः न आयाति; नार्यः अरोगप्रसवाः, मानवाः वपुष्मन्तः। राजन्, पुरवासिनः जनस्य हर्षः अभ्यधिकः; पर्जन्यः काले अमृतम् इव पयः पातयन् वर्षति। वाताः अपि स्पर्शयुक्ताः सुखाः शिवाः प्रवान्ति। नरेश्वर, पुरे पौरजानपदाः कथयन्ति — ईदृशः राजा नः चिरं भवेत् इति।’ भरतेन सुमधुराः एताः वाचः समीरिताः श्रुत्वा नृपसत्तमः रामः मुदा युक्तः बभूव। अत्र रामराज्यस्य आदर्शः संक्षेपेण उक्तः — प्रजानाम् आरोग्यम्, दीर्घायुः, सुप्रसवः, कालवृष्टिः, प्रकृतेः अनुकूलता, जनानां हर्षः च। राज्ञः धर्मेण प्रकृतिः अपि प्रसीदति इति प्राचीना मान्यता। अन्तिमः श्लोकः षट्पादः — ‘कथयन्ति पुरे…’, ‘एता वाचः…’, ‘श्रुत्वा रामो…’ इति त्रयः अर्धाः एकस्मिन् अङ्के। भरतस्य वचने ‘विबुधात्मनि’ इति विशेषणं रामस्य दिव्यत्वं सूचयति; वुल्गेटपाठे एव एतत् दृश्यते। पौराणाम् इच्छा ‘ईदृशः राजा चिरं भवेत्’ इति — एषा एव राज्ञः परमा प्रशंसा। रामस्य प्रसादः अत्र व्यक्तिगतः न, अपि तु प्रजानां सुखेन जातः। एवं सर्गस्य पूर्वार्धे दिव्यं विमानं, उत्तरार्धे प्रजानां सुखं — उभयम् अपि रामराज्यस्य फलम् इति कविः दर्शयति। भरतः स्वयं राज्यं न्यासरूपेण रक्षितवान्; अतः तस्य मुखात् रामराज्यस्य प्रशंसा विशेषतया मार्मिका। अस्य सुखस्य पृष्ठभूमौ एव अग्रिमसर्गेषु सीतापरित्यागस्य दुःखं भविष्यति।

భల్లూకులనూ వానరులనూ రాక్షసులనూ పంపివేసి, మహాబాహువైన రాముడు సోదరులతో కలిసి సుఖంగా ఆనందిస్తూ ఉన్నాడు. ఒకనాడు మధ్యాహ్నం తరువాతి సమయంలో సోదరులతో కూర్చుని ఉన్న మహాప్రభువు రాఘవుడు ఆకాశం నుండి ఒక మధురమైన వాణిని విన్నాడు — ‘సౌమ్యుడవైన రామా, ప్రసన్నమైన ముఖంతో నన్ను చూడు. ప్రభూ, నేను కుబేరుని భవనం నుండి వచ్చిన పుష్పకాన్ని అని తెలుసుకో.’ విమానం తానే మాట్లాడడం అద్భుతం; యుద్ధకాండలో రాముని లంక నుండి అయోధ్యకు తెచ్చిన విమానం ఇదే. ‘నరశ్రేష్ఠా, నీ ఆజ్ఞను పొంది నేను ధనదుని భవనానికి సేవ చేయడానికి వెళ్ళాను; అతడు నాతో ఇలా అన్నాడు.’ ఇంతకుముందు రాముడు పుష్పకాన్ని దాని యజమాని కుబేరునికి తిరిగి అప్పగించాడు — పరుల సొత్తును ఉంచుకోరాదనేది అతని ధర్మబుద్ధి. ఇప్పుడు అదే మళ్ళీ వచ్చింది. మధ్యాహ్నం తరువాతి సమయం ప్రశాంతమైనది, పనులు ముగిశాక సోదరులతో విశ్రాంతి — సరిగ్గా అప్పుడే ఈ అద్భుతం జరుగుతుంది. వాణి ఆకాశం నుండి వస్తుంది, కనిపించే రూపం లేదు — పుష్పకం మొదట శబ్దంతో తనను తెలియజేసుకొని, తరువాత కనిపిస్తుంది. ‘సౌమ్యేన వదనేన’ అనేది విమానపు ప్రార్థన — ఇంతకుముందు నన్ను మరొకరికి ఇచ్చిన యజమాని ప్రసన్నముఖంతో నన్ను మళ్ళీ స్వీకరించాలని. అందువల్ల విమానం మాటలలో వినయమూ ఆశా కనిపిస్తాయి. రాముని శాసనాన్ని విమానం కూడా పాటిస్తుంది — అతని ఆజ్ఞతో అది కుబేరుని దగ్గరకు వెళ్ళింది, కుబేరుని ఆజ్ఞతో మళ్ళీ రాముని దగ్గరకు వచ్చింది.

కుబేరుడు పుష్పకంతో ఇలా అన్నాడు — ‘ఎదిరించరాని రాక్షసేశ్వరుడు రావణుని యుద్ధంలో చంపి, మహాత్ముడూ నరేంద్రుడూ అయిన రాఘవుడు నిన్ను జయించాడు. గణాలతో, పుత్రులతో, బంధువులతో సహా ఆ దురాత్ముడు రావణుడు హతుడవడంతో నాకు కూడా పరమప్రీతి కలిగింది. సౌమ్యమా, లంకలో పరమాత్ముడైన రాముడు నిన్ను జయించాడు; అందువల్ల అతనినే మోసుకుపో అని నేను నిన్ను ఆజ్ఞాపిస్తున్నాను. లోకానికి వాహనమైన నీవు రఘునందనుని మోయడమే నా పరమ కోరిక; చింత లేకుండా వెళ్ళు.’ జయించిన వస్తువు జయించినవానిదే అనే క్షత్రధర్మనియమాన్ని కుబేరుడు కూడా అంగీకరిస్తున్నాడు. పుష్పకం మళ్ళీ ఇలా అంటోంది — ‘అలాంటి నేను మహాత్ముడైన ధనదుని ఆజ్ఞను పొంది నీ దగ్గరకు వచ్చాను; ఏ సంకోచమూ లేకుండా నన్ను స్వీకరించు. ధనదుని ఆజ్ఞ వల్ల నేను సమస్త ప్రాణులకూ ఎదిరించరానిదాన్ని; నీ ఆజ్ఞను పాటిస్తూ నా ప్రభావంతో అన్ని లోకాలలోనూ సంచరిస్తాను.’ ఇక్కడ రావణవధతో కుబేరునికి కలిగిన ప్రీతి సహజమైనది — రావణుడు తన సోదరుడైనప్పటికీ అతని రాజ్యాన్నీ విమానాన్నీ అపహరించాడు. ఈ భాగంలోని చివరి శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు. ‘నిర్విశంకః ప్రతీచ్ఛ’ అనే మాటతో రాముని పూర్వపు సంకోచం కూడా తొలగిపోతుంది — ఇప్పుడు యజమాని అనుమతితోనే విమానం వచ్చింది, అందువల్ల స్వీకరించడంలో దోషం లేదు. ‘లోకస్య సంయానం’ అనే పదంతో విమానాన్ని లోకకల్యాణం కోసం ఉపయోగించడం సూచించబడుతుంది. కుబేరుని మాటలలో ‘పరమాత్మనా’ అనే విశేషణం రాముని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది — దేవతలు కూడా అతనిని పరమాత్మగా ఎరుగుదురు. పుష్పకం రాముని ఆజ్ఞను పాటించేదిగా, సమస్త ప్రాణులకూ ఎదిరించరానిదిగా ఉంటుంది; ఈ అనుగ్రహాన్ని కుబేరుడు రావణవధకు కృతజ్ఞతగా ఇచ్చాడు.

పుష్పకం ఇలా చెప్పగా మహాబలుడైన రాముడు తిరిగి వచ్చిన విమానాన్ని చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘విమానశ్రేష్ఠమైన పుష్పకమా, అలా అయితే నీకు స్వాగతం. ధనేశుని అనుకూలత వల్ల మాకు నడవడిలో దోషం కలగదు.’ కుబేరుని అనుమతితో స్వీకరిస్తున్నందువల్ల పరుల సొత్తును తీసుకొన్న దోషం కలగకూడదనేది రాముని చింత. అప్పుడు మహాబాహువైన రాఘవుడు పేలాలతో, పూలతో, సుగంధమైన ధూపాలతో పుష్పకాన్ని పూజించి ఇలా అన్నాడు — ‘వెళ్ళు; నేను స్మరించినప్పుడు రా. సౌమ్యమా, సిద్ధులు సంచరించే ఆకాశమార్గంలో ఉండు, విషాదం పొందకు. ఇష్టమైన దిక్కులకు వెళ్తున్న నీకు ఎక్కడా అడ్డు కలగకుండుగాక.’ ‘అలాగే’ అని పలికి, రామునిచే పూజించబడి పంపివేయబడిన ఆ పుష్పకం తనకు ఇష్టమైన దిక్కుకు వెళ్ళిపోయింది. ఇలా పుణ్యాత్మమైన ఆ పుష్పకం అంతర్ధానమవగా కథ భరతుని మాటల వైపు సాగుతుంది. రాముడు విమానాన్ని తన భోగం కోసం ఉంచుకోడు, అవసరమైనప్పుడే స్మరిస్తాడు — ఇది అతని అనాసక్తికి లక్షణం. విమానాన్ని కూడా చైతన్యం గలదిగా భావిస్తున్నారు, అందువల్ల దాని ‘విషాదం’ కూడా తొలగించబడుతోంది. ముందు శంబూకవధ సందర్భంలో రాముడు ఈ పుష్పకాన్నే స్మరిస్తాడు. పూజాద్రవ్యాలు — పేలాలు, పూలు, ధూపం — దేవతాపూజకు చేసే ఉపచారాలే; అందువల్ల రాముడు విమానాన్ని దేవతలా గౌరవిస్తున్నాడు. ‘సిద్ధానాం గతౌ’ అంటే సిద్ధులు సంచరించే ఆకాశమార్గం; అక్కడే విమానం నివాసం.

భరతుడు చేతులు జోడించి రఘునందనునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వీరా, దేవస్వరూపుడవైన నీవు పాలిస్తుండగా మనుష్యులు కాని ప్రాణులు కూడా మాటిమాటికీ మాట్లాడడం కనిపిస్తోంది — విమానం కూడా మనిషిలా మాట్లాడుతోంది. మనుష్యులకు ఒక నెలకు పైగా రోగం లేకుండా గడిచింది. రాఘవా, ముసలి ప్రాణులకు కూడా మృత్యువు రావడం లేదు; స్త్రీలు రోగం లేకుండా ప్రసవిస్తున్నారు, మానవులు పుష్టిగా ఉన్నారు. రాజా, పురవాసుల సంతోషం మరీ ఎక్కువగా ఉంది; మేఘుడు సకాలంలో అమృతం వంటి నీటిని కురిపిస్తూ వర్షిస్తున్నాడు. గాలులు కూడా హాయిగా తాకుతూ సుఖకరంగా, శుభంగా వీస్తున్నాయి. నరేశ్వరా, నగరంలో పౌరులూ జానపదులూ ఇలాంటి రాజు మాకు చిరకాలం ఉండాలని చెప్పుకొంటున్నారు.’ భరతుడు పలికిన ఈ మధురమైన మాటలు విని రాజశ్రేష్ఠుడైన రాముడు సంతోషంతో నిండిపోయాడు. ఇక్కడ రామరాజ్యపు ఆదర్శం సంక్షేపంగా చెప్పబడింది — ప్రజల ఆరోగ్యం, దీర్ఘాయువు, సుఖప్రసవం, సకాలవర్షం, ప్రకృతి అనుకూలత, జనుల సంతోషం. రాజు ధర్మం వల్ల ప్రకృతి కూడా ప్రసన్నమవుతుందనేది ప్రాచీన విశ్వాసం. చివరి శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘కథయంతి పురే…’, ‘ఏతా వాచః…’, ‘శ్రుత్వా రామో…’ అనే మూడు అర్ధాలు ఒకే సంఖ్యలో. భరతుని మాటలలో ‘విబుధాత్మని’ అనే విశేషణం రాముని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది; ఇది వల్గేట్ పాఠంలోనే కనిపిస్తుంది. పౌరుల కోరిక ‘ఇలాంటి రాజు చిరకాలం ఉండాలి’ అని — ఇదే రాజుకు పరమ ప్రశంస. ఇక్కడ రాముని ఆనందం వ్యక్తిగతమైనది కాదు, ప్రజల సుఖం వల్ల కలిగినది. ఇలా సర్గ పూర్వార్ధంలో దివ్యవిమానం, ఉత్తరార్ధంలో ప్రజల సుఖం — రెండూ రామరాజ్యపు ఫలమేనని కవి చూపుతున్నాడు. భరతుడు స్వయంగా రాజ్యాన్ని న్యాసంగా కాపాడాడు; అందువల్ల అతని నోటినుండి రామరాజ్య ప్రశంస ప్రత్యేకంగా హృదయాన్ని తాకుతుంది. ఈ సుఖం నేపథ్యంలోనే తరువాతి సర్గలలో సీతాపరిత్యాగపు దుఃఖం వస్తుంది.

கரடிகளையும் வானரர்களையும் ராக்ஷசர்களையும் அனுப்பிவைத்தபின், நீண்ட கரங்களுடைய ராமன் சகோதரர்களோடு இன்புற்றவனாக இனிதே மகிழ்ந்திருந்தான். பிறகு ஒருநாள் பிற்பகல் நேரத்தில் சகோதரர்களோடு அமர்ந்திருந்த பெரும் பிரபுவான ராகவன் வானிலிருந்து ஓர் இனிய குரலைக் கேட்டான் — ‘இனிய ராமா, இனிய முகத்தோடு என்னைப் பார். பிரபுவே, குபேரனின் மாளிகையிலிருந்து வந்த புஷ்பகம் என்று என்னை அறி.’ விமானம் தானே பேசுவது வியப்புக்குரியது; யுத்த காண்டத்தில் ராமனை இலங்கையிலிருந்து அயோத்திக்குக் கொண்டுவந்த அதே விமானம்தான் இது. ‘மனிதர்களில் சிறந்தவனே, உன் ஆணையை ஏற்று நான் செல்வம் அளிப்பவனின் (குபேரனின்) மாளிகைக்குச் சேவைசெய்யச் சென்றேன்; அவனும் எனக்கு மறுமொழி கூறினான்.’ முன்பு ராமன் புஷ்பகத்தை அதன் உரிமையாளனான குபேரனிடம் திருப்பி அனுப்பினான் — பிறர் பொருளை வைத்திருக்கக் கூடாது என்பது அவனுடைய அற உணர்வு. இப்போது அதுவே மீண்டும் வந்துள்ளது. பிற்பகல் அமைதியான நேரம்; பணி முடிந்ததும் சகோதரர்களோடு ஓய்வு — அப்போதுதான் இந்த அற்புதம் நிகழ்கிறது. குரல் வானிலிருந்து வருகிறது, கண்ணுக்குத் தெரியும் உருவம் இல்லை — புஷ்பகம் முதலில் ஒலியால் தன்னை அறிவிக்கிறது, பிறகுதான் காணப்படுகிறது. ‘ஸௌம்யேந வதநேந’ (இனிய முகத்தோடு) என்பது விமானத்தின் வேண்டுகோள் — முன்பு என்னை வேறொருவனுக்குக் கொடுத்த தலைவன் மகிழ்ந்த முகத்தோடு என்னை மீண்டும் ஏற்கட்டும் என்று. ஆகவே விமானத்தின் சொல்லில் பணிவும் நம்பிக்கையும் தெரிகின்றன. ராமனின் ஆணையை விமானமும் பின்பற்றுகிறது — அவனால் ஆணையிடப்பட்டு அது குபேரனிடம் சென்றது; குபேரனின் ஆணையால் மீண்டும் ராமனிடம் வந்தது.

குபேரன் புஷ்பகத்திடம் சொன்னான் — ‘வெல்ல முடியாத ராக்ஷசர் தலைவன் ராவணனைப் போரில் கொன்று, மகாத்மாவான அரசன் ராகவன் உன்னை வென்றுவிட்டான். தீய உள்ளம் கொண்ட அந்த ராவணன் தன் கூட்டத்தோடும் மைந்தர்களோடும் உறவினர்களோடும் கொல்லப்பட்டதால் எனக்கும் பெரும் மகிழ்ச்சி உண்டாயிற்று. இனியவனே, இலங்கையில் பரமாத்மாவான ராமனால் நீ வெல்லப்பட்டாய்; ஆகவே அவனையே சுமந்துசெல் என்று நான் உனக்கு ஆணையிடுகிறேன். ராகவ குலத்தை மகிழ்விப்பவனும் உலகுக்கே புகலிடமுமானவனை நீ சுமக்க வேண்டும் என்பதே என் மேலான விருப்பம்; கவலையின்றிச் செல்.’ வெல்லப்பட்ட பொருள் வென்றவனுக்கே உரியது என்ற க்ஷத்திரிய அறத்தின் விதியைக் குபேரனும் ஏற்கிறான். புஷ்பகம் மீண்டும் சொல்கிறது — ‘மகாத்மாவான செல்வம் அளிப்பவனின் ஆணையை ஏற்று அத்தகைய நான் உன்னிடம் வந்துள்ளேன்; தயக்கமின்றி என்னை ஏற்றுக்கொள். செல்வம் அளிப்பவனின் ஆணையால் நான் எல்லா உயிர்களாலும் வெல்லப்பட முடியாதவனாக, உன் ஆணையைப் பின்பற்றியபடி, என் ஆற்றலால் எல்லா உலகங்களிலும் உலவுவேன்.’ இங்கே ராவண வதத்தில் குபேரனின் மகிழ்ச்சி இயல்பானதே — ராவணன் அவனுடைய சகோதரனாக இருந்தும் அவனுடைய அரசையும் விமானத்தையும் பறித்துக்கொண்டான். இந்தப் பகுதியின் கடைசிச் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை. ‘நிர்விஶங்க: ப்ரதீச்ச’ (தயக்கமின்றி ஏற்றுக்கொள்) என்ற சொல்லால் ராமனின் முந்தைய தயக்கமும் நீக்கப்படுகிறது — இப்போது உரிமையாளனின் அனுமதியோடே விமானம் வந்துள்ளது; ஆகவே ஏற்பதில் குற்றமில்லை. ‘லோகஸ்ய ஸம்யாநம்’ என்ற சொல்லால் விமானம் உலக நலனுக்காகப் பயன்படும் என்பது சுட்டப்படுகிறது. குபேரனின் சொல்லில் ‘பரமாத்மனா’ (பரமாத்மாவால்) என்ற அடைமொழி ராமனின் தெய்விகத் தன்மையைச் சுட்டுகிறது — தேவர்களும் அவனைப் பரமாத்மா என்று அறிவார்கள். புஷ்பகம் ராமனின் ஆணையைப் பின்பற்றுவதாகவும் எல்லா உயிர்களாலும் வெல்லப்பட முடியாததாகவும் இருக்கும்; ராவண வதத்துக்கான நன்றியுணர்வால் குபேரன் இந்த அருளை அளித்தான்.

புஷ்பகத்தால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட பெருவலிமை கொண்ட ராமன் மீண்டும் வந்த விமானத்தைக் கண்டு சொன்னான் — ‘விமானங்களில் சிறந்த புஷ்பகமே, அப்படியானால் உனக்கு நல்வரவு. செல்வத் தலைவனின் இசைவால் எங்களுக்கு நடத்தையில் குற்றம் ஏற்படாதிருக்கட்டும்.’ குபேரனின் அனுமதியோடு ஏற்பதால் பிறர் பொருளை ஏற்ற குற்றம் ஏற்படக் கூடாது என்பது ராமனின் கவலை. பிறகு நீண்ட கரங்களுடைய ராகவன் பொரி, மலர்கள், நறுமணப் புகை ஆகியவற்றால் புஷ்பகத்தை வழிபட்டுச் சொன்னான் — ‘செல்; நான் நினைக்கும்போது வா. இனியவனே, சித்தர்கள் செல்லும் வழியான வானில் தங்கியிரு; வருத்தம் அடையாதே. விரும்பியவாறு திசைகளில் செல்லும் உனக்குத் தடை ஏற்படாதிருக்கட்டும்.’ ‘அப்படியே ஆகட்டும்’ என்று சொல்லி, ராமனால் வழிபடப்பட்டு அனுப்பிவைக்கப்பட்ட அந்தப் புஷ்பகம் தான் விரும்பிய திசைக்குச் சென்றது. இவ்வாறு நல்லியல்புடைய அந்தப் புஷ்பகம் மறைந்ததும் கதை பரதனின் சொல்லை நோக்கிச் செல்கிறது. ராமன் விமானத்தைத் தன் இன்பத்துக்காக வைத்துக்கொள்ளவில்லை; தேவைப்படும்போது மட்டுமே நினைப்பான் — இது அவனுடைய பற்றின்மையின் அடையாளம். விமானமும் உணர்வுடையதாகக் கருதப்படுகிறது; ஆகவே அதனுடைய ‘வருத்தமும்’ போக்கப்படுகிறது. பின்னர் சம்பூக வதத்தின்போது இதே புஷ்பகத்தை ராமன் நினைப்பான். வழிபாட்டுப் பொருள்கள் — பொரி, மலர்கள், நறுமணப் புகை — தெய்வ வழிபாட்டுக்குரிய உபசாரங்களே; ஆகவே ராமன் விமானத்தைத் தெய்வம்போல மதிக்கிறான். ‘ஸித்தாநாம் கதௌ’ (சித்தர்கள் செல்லும் வழியில்) என்பது சித்தர்கள் உலவும் வான்வழி; அங்கேதான் விமானத்தின் இருப்பிடம்.

பரதன் கைகூப்பி ரகுகுலத்தை மகிழ்விப்பவனிடம் சொன்னான் — ‘வீரனே, தெய்வ இயல்புடைய நீ ஆட்சி செய்யும்போது மனிதரல்லாத உயிர்கள் மீண்டும் மீண்டும் பேசுவதைக் காண்கிறோம் — விமானமும் மனிதனைப்போலப் பேசுகிறது. மனிதர்களுக்கு இந்த ஒரு மாதத்துக்கு மேலான காலம் நோயின்றிக் கழிந்தது. ராகவா, முதிர்ந்த உயிர்களுக்கும் மரணம் வருவதில்லை; பெண்கள் நோயின்றி மகப்பேறு அடைகிறார்கள்; மனிதர்கள் அழகிய உடலுடையவர்களாக இருக்கிறார்கள். அரசே, நகரில் வாழும் மக்களின் மகிழ்ச்சி மிகுந்துள்ளது; மேகம் உரிய காலத்தில் அமுதம்போன்ற நீரைப் பொழிந்து மழை பெய்கிறது. காற்றுகளும் இதமான தொடுகையோடு இன்பமாகவும் மங்களமாகவும் வீசுகின்றன. மனிதர் தலைவனே, நகரில் நகரமக்களும் நாட்டுமக்களும் — இத்தகைய அரசன் நமக்கு நீண்டகாலம் இருக்க வேண்டும் — என்று சொல்கிறார்கள்.’ பரதனால் சொல்லப்பட்ட இந்த மிக இனிய சொற்களைக் கேட்டு அரசர்களில் சிறந்த ராமன் மகிழ்ச்சியடைந்தான். இங்கே ராமராஜ்யத்தின் இலட்சியம் சுருக்கமாகச் சொல்லப்பட்டுள்ளது — மக்களின் உடல்நலம், நீண்ட ஆயுள், நல்ல மகப்பேறு, உரிய காலத்தில் மழை, இயற்கையின் இணக்கம், மக்களின் மகிழ்ச்சி. அரசனின் அறத்தால் இயற்கையும் அருள்கிறது என்பது பழைய நம்பிக்கை. கடைசிச் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது — ‘கதயந்தி புரே…’, ‘ஏதா வாச:…’, ‘ஶ்ருத்வா ராமோ…’ என்ற மூன்று பாதிகள் ஒரே எண்ணில் உள்ளன. பரதனின் சொல்லில் ‘விபுதாத்மநி’ (தெய்வ இயல்புடையவன்) என்ற அடைமொழி ராமனின் தெய்விகத் தன்மையைச் சுட்டுகிறது; இது வல்கேட் பதிப்பின் பாடத்தில் மட்டுமே காணப்படுகிறது. நகரமக்களின் விருப்பம் ‘இத்தகைய அரசன் நீண்டகாலம் இருக்க வேண்டும்’ என்பது — இதுவே அரசனுக்கு மேலான புகழ்ச்சி. இங்கே ராமனின் மகிழ்ச்சி தனிப்பட்டது அல்ல; மக்களின் இன்பத்தால் விளைந்தது. இவ்வாறு சர்க்கத்தின் முற்பகுதியில் தெய்விக விமானம், பிற்பகுதியில் மக்களின் இன்பம் — இரண்டுமே ராமராஜ்யத்தின் பயன் என்று கவி காட்டுகிறார். பரதன் தானே அரசை அடைக்கலப் பொருளாகக் காத்தவன்; ஆகவே அவன் வாயிலிருந்து வரும் ராமராஜ்யப் புகழ்ச்சி தனிச்சிறப்பாக மனத்தைத் தொடுகிறது. இந்த இன்பத்தின் பின்னணியிலேயே அடுத்த சர்க்கங்களில் சீதையைத் துறக்கும் துயரம் நிகழும்.

ಕರಡಿ, ವಾನರ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನು ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಸುಖಿಯಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಮ್ಮೆ ಅಪರಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಮಹಾಪ್ರಭು ರಾಘವನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಒಂದು ಮಧುರ ವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನಾದ ರಾಮನೇ, ಪ್ರಸನ್ನಮುಖದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡು. ಪ್ರಭುವೇ, ಕುಬೇರನ ಭವನದಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಪುಷ್ಪಕವೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ.’ ವಿಮಾನವು ತಾನೇ ಮಾತನಾಡುವುದು ಅದ್ಭುತ; ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಲಂಕೆಯಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕರೆತಂದ ವಿಮಾನವೇ ಇದು. ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ನಾನು ಧನದನ ಭವನಕ್ಕೆ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಹೋದೆನು; ಅವನು ನನಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.’ ಹಿಂದೆ ರಾಮನು ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಅದರ ಒಡೆಯನಾದ ಕುಬೇರನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದ್ದನು — ಪರರ ಸ್ವತ್ತನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಾರದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿ. ಈಗ ಅದೇ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ. ಅಪರಾಹ್ಣವು ಶಾಂತವಾದ ಕಾಲ, ಕೆಲಸ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಸಹೋದರರೊಡನೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ — ಆಗಲೇ ಈ ಅದ್ಭುತ ಘಟಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಣಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ, ರೂಪ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ — ಪುಷ್ಪಕವು ಮೊದಲು ಶಬ್ದದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಸೌಮ್ಯೇನ ವದನೇನ’ ಎಂಬುದು ವಿಮಾನದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ಹಿಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ಬೇರೊಬ್ಬನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಸ್ವಾಮಿಯು ಪ್ರಸನ್ನಮುಖದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ ಎಂದು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಮಾನದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯವೂ ಆಶೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ವಿಮಾನವೂ ಪಾಲಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ಆದೇಶದಂತೆ ಅದು ಕುಬೇರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಯಿತು, ಕುಬೇರನ ಆದೇಶದಂತೆ ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿತು.

ಕುಬೇರನು ಪುಷ್ಪಕಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನರೇಂದ್ರ ರಾಘವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ದುರಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಗಣಗಳೊಡನೆ, ಪುತ್ರರೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಹತನಾದುದರಿಂದ ನನಗೂ ಪರಮ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನೇ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯು ಎಂದು ನಾನು ನಿನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತೇನೆ. ಲೋಕಕ್ಕೆ ವಾಹನವಾದ ರಾಘವನಂದನನನ್ನು ನೀನು ಹೊರಬೇಕು — ಇದೇ ನನ್ನ ಪರಮ ಬಯಕೆ; ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಹೋಗು.’ ಗೆದ್ದ ವಸ್ತು ಗೆದ್ದವನದೇ ಎಂಬ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ನಿಯಮವನ್ನು ಕುಬೇರನೂ ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಪುಷ್ಪಕವು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘ಹೀಗೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಧನದನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ನಿಶ್ಶಂಕೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ಧನದನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಾನು ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೂ ಅಜೇಯನಾಗಿ, ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ, ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣವಧೆಯಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನ ಸಂತೋಷ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ರಾವಣನು ಅವನ ತಮ್ಮನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ವಿಮಾನವನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು. ಈ ಖಂಡದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನಿರ್ವಿಶಂಕಃ ಪ್ರತೀಚ್ಛ’ (ನಿಶ್ಶಂಕೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಸಂಕೋಚವೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ — ಈಗ ಒಡೆಯನ ಅನುಮತಿಯಿಂದಲೇ ವಿಮಾನ ಬಂದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲ. ‘ಲೋಕಸ್ಯ ಸಂಯಾನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಮಾನವನ್ನು ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕುಬೇರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಾತ್ಮನಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ದೇವತೆಗಳೂ ಅವನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದು ಬಲ್ಲರು. ಪುಷ್ಪಕವು ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಂಥದ್ದೂ ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೂ ಅಜೇಯವಾದುದೂ ಆಗುವುದು; ಈ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಕುಬೇರನು ರಾವಣವಧೆಯ ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಕೊಟ್ಟನು.

ಪುಷ್ಪಕವು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಬಂದ ವಿಮಾನವನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಿಮಾನಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪುಷ್ಪಕವೇ, ಹಾಗಿದ್ದರೆ ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ. ಧನೇಶನ ಅನುಕೂಲತೆಯಿಂದ ನಮಗೆ ನಡತೆಯ ದೋಷ ತಟ್ಟದಿರಲಿ.’ ಕುಬೇರನ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಪರದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ದೋಷ ಬಾರದಿರಲಿ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಚಿಂತೆ. ಅನಂತರ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಘವನು ಅರಳು, ಹೂವುಗಳು, ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ ಧೂಪಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹೋಗು; ನಾನು ಯಾವಾಗ ಸ್ಮರಿಸುವೆನೋ ಆಗ ಬಾ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸಿದ್ಧರ ಮಾರ್ಗವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರು, ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಬೇಡ. ಇಚ್ಛೆಬಂದಂತೆ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಅಡ್ಡಿಯೂ ಆಗದಿರಲಿ.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ರಾಮನಿಂದ ಪೂಜಿತವಾಗಿ ಬೀಳ್ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪುಷ್ಪಕವು ತಾನು ಬಯಸಿದ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟಿತು. ಹೀಗೆ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮವಾದ ಆ ಪುಷ್ಪಕವು ಅಂತರ್ಧಾನವಾಗಲು ಕಥೆಯು ಭರತನ ಮಾತಿನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ವಿಮಾನವನ್ನು ತನ್ನ ಉಪಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅಗತ್ಯ ಬಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಸ್ಮರಿಸುವನು — ಇದು ಅವನ ಅನಾಸಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ವಿಮಾನವನ್ನೂ ಚೇತನವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ‘ವಿಷಾದ’ವನ್ನೂ ನಿವಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಶಂಬೂಕವಧೆಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಇದೇ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೂಜೆಯ ದ್ರವ್ಯಗಳು — ಅರಳು, ಹೂವುಗಳು, ಧೂಪ — ದೇವತಾಪೂಜೆಯ ಉಪಚಾರಗಳೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ವಿಮಾನವನ್ನು ದೇವತೆಯಂತೆ ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಗತೌ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸಿದ್ಧರು ಸಂಚರಿಸುವ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲೇ ವಿಮಾನದ ವಾಸ.

ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದು ರಘುನಂದನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ದೇವಸ್ವರೂಪನಾದ ನೀನು ಆಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಮಾನುಷ ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡುವುದು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ — ವಿಮಾನವೂ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಒಂದು ತಿಂಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಕಳೆಯಿತು. ರಾಘವನೇ, ಮುದಿಯಾದ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಮೃತ್ಯು ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ; ಸ್ತ್ರೀಯರು ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಹೆರುತ್ತಾರೆ, ಮಾನವರು ಸುಪುಷ್ಟ ದೇಹಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜನೇ, ಪುರವಾಸಿಗಳ ಹರ್ಷ ಮಿಗಿಲಾಗಿದೆ; ಮೇಘವು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಅಮೃತದಂಥ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತದೆ. ಗಾಳಿಗಳೂ ಹಿತವಾದ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಸುಖಕರವಾಗಿ ಮಂಗಳಕರವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತವೆ. ನರೇಶ್ವರನೇ, ಪುರದಲ್ಲಿ ಪುರಜನರೂ ಜನಪದದವರೂ — ಇಂಥ ರಾಜನು ನಮಗೆ ಬಹುಕಾಲ ಇರಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.’ ಭರತನು ಆಡಿದ ಈ ಅತಿಮಧುರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರಜೆಗಳ ಆರೋಗ್ಯ, ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು, ಸುಪ್ರಸವ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ಮಳೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅನುಕೂಲತೆ, ಜನರ ಹರ್ಷ. ರಾಜನ ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ನಂಬಿಕೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ‘ಕಥಯಂತಿ ಪುರೇ…’, ‘ಏತಾ ವಾಚಃ…’, ‘ಶ್ರುತ್ವಾ ರಾಮೋ…’ ಎಂಬ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಭರತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ವಿಬುಧಾತ್ಮನಿ’ (ದೇವಸ್ವರೂಪನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಪುರಜನರ ಬಯಕೆ ‘ಇಂಥ ರಾಜನು ಬಹುಕಾಲ ಇರಲಿ’ ಎಂಬುದು — ಇದೇ ರಾಜನಿಗೆ ಪರಮ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಂತೋಷ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾದುದಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಸುಖದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನ, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸುಖ — ಎರಡೂ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಫಲ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ಸ್ವತಃ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನ್ಯಾಸರೂಪವಾಗಿ ಕಾಪಾಡಿದ್ದವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಶಂಸೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನಮುಟ್ಟುವಂಥದ್ದು. ಈ ಸುಖದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತಾಪರಿತ್ಯಾಗದ ದುಃಖ ಬರಲಿದೆ.

ഋക്ഷന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാരെയും യാത്രയാക്കിയശേഷം മഹാബാഹുവായ രാമൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം സുഖിയായി സുഖമായി ആനന്ദിച്ചു. അങ്ങനെയിരിക്കെ ഒരിക്കൽ അപരാഹ്നവേളയിൽ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ഇരിക്കുകയായിരുന്ന മഹാപ്രഭുവായ രാഘവൻ ആകാശത്തുനിന്ന് ഒരു മധുരവാണി കേട്ടു: ‘സൗമ്യനായ രാമാ, പ്രസന്നമുഖത്തോടെ എന്നെ നോക്കിയാലും. പ്രഭോ, കുബേരഭവനത്തിൽനിന്നു വന്നെത്തിയ പുഷ്പകമാണു ഞാൻ എന്ന് അറിഞ്ഞാലും.’ വിമാനം സ്വയം സംസാരിക്കുന്നു എന്നത് അദ്ഭുതമാണ്; യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ രാമനെ ലങ്കയിൽനിന്ന് അയോധ്യയിലേക്കു കൊണ്ടുവന്ന വിമാനംതന്നെയാണിത്. ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങയുടെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച് ഞാൻ ധനദന്റെ ഭവനത്തിൽ ചെന്നുചേർന്നു; അദ്ദേഹം എന്നോടു മറുപടി പറഞ്ഞു.’ മുമ്പു രാമൻ പുഷ്പകത്തെ ഉടമയായ കുബേരനു തിരികെ നൽകിയിരുന്നു — അന്യന്റെ സ്വത്തു കൈവശം വയ്ക്കരുത് എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമബുദ്ധി. ഇപ്പോൾ അതുതന്നെ വീണ്ടും വന്നിരിക്കുന്നു. അപരാഹ്നം ശാന്തമായ സമയമാണ്; കാര്യങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ് സഹോദരന്മാരോടൊപ്പമുള്ള വിശ്രമം — അപ്പോഴാണ് ഈ അദ്ഭുതം സംഭവിക്കുന്നത്. ആകാശത്തുനിന്നുള്ള വാണിയാണ്, ദൃശ്യരൂപമല്ല — പുഷ്പകം ആദ്യം ശബ്ദത്താൽ സ്വയം അറിയിക്കുന്നു, പിന്നീടാണു കാണപ്പെടുന്നത്. ‘സൗമ്യേന വദനേന’ എന്നതു വിമാനത്തിന്റെ അപേക്ഷയാണ് — മുമ്പ് എന്നെ മറ്റൊരാൾക്കു കൊടുത്ത സ്വാമി പ്രസന്നമുഖത്തോടെ എന്നെ വീണ്ടും സ്വീകരിക്കണമേ എന്ന്. അതിനാൽ വിമാനത്തിന്റെ വാക്കുകളിൽ വിനയവും പ്രതീക്ഷയും കാണാം. രാമന്റെ ആജ്ഞ വിമാനംപോലും പാലിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം ആജ്ഞാപിച്ചതനുസരിച്ച് അതു കുബേരന്റെ അടുത്തേക്കു പോയി; കുബേരന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് വീണ്ടും രാമന്റെ അടുത്തേക്കു വന്നു.

കുബേരൻ പുഷ്പകത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘ദുർധർഷനായ രാക്ഷസേശ്വരൻ രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ച്, മഹാത്മാവായ നരേന്ദ്രൻ രാഘവൻ നിന്നെ ജയിച്ചെടുത്തിരിക്കുന്നു. ഗണങ്ങളോടും പുത്രന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി ആ ദുരാത്മാവായ രാവണൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ എനിക്കും പരമമായ പ്രീതിയുണ്ടായി. സൗമ്യാ, ലങ്കയിൽവച്ച് പരമാത്മാവായ രാമൻ നിന്നെ ജയിച്ചെടുത്തു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തെത്തന്നെ വഹിക്കുക എന്നു ഞാൻ നിന്നോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ലോകത്തിന്റെ വാഹനമായി നീ രാഘവനന്ദനനെ വഹിക്കണം എന്നതാണ് എന്റെ പരമമായ ആഗ്രഹം; ആകുലതയില്ലാതെ പോകുക.’ ജയിച്ചെടുത്ത വസ്തു ജേതാവിന്റേതാണ് എന്ന ക്ഷാത്രധർമനിയമം കുബേരനും അംഗീകരിക്കുന്നു. പുഷ്പകം വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘അങ്ങനെ മഹാത്മാവായ ധനദന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച് ഞാൻ അങ്ങയുടെ അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു; ശങ്കയില്ലാതെ എന്നെ സ്വീകരിച്ചാലും. ധനദന്റെ ആജ്ഞയാൽ ഞാൻ സർവഭൂതങ്ങൾക്കും അജയ്യനാണ്; അങ്ങയുടെ ആജ്ഞ പാലിച്ചുകൊണ്ട് സ്വന്തം പ്രഭാവത്താൽ ഞാൻ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും സഞ്ചരിക്കും.’ ഇവിടെ രാവണവധത്തിൽ കുബേരനുള്ള പ്രീതി സ്വാഭാവികമാണ് — രാവണൻ സഹോദരനായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യവും വിമാനവും അപഹരിച്ചു. ഈ ഭാഗത്തിലെ അവസാനത്തെ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. ‘നിർവിശങ്കഃ പ്രതീച്ഛ’ (ശങ്കയില്ലാതെ സ്വീകരിക്കുക) എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമന്റെ മുൻപത്തെ സങ്കോചവും നീങ്ങുന്നു — ഇപ്പോൾ ഉടമയുടെതന്നെ അനുമതിയോടെയാണ് വിമാനം വന്നിരിക്കുന്നത്; അതിനാൽ സ്വീകരിക്കുന്നതിൽ ദോഷമില്ല. ‘ലോകസ്യ സംയാനം’ എന്ന പദത്താൽ വിമാനത്തെ ലോകകല്യാണത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുന്നതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കുബേരന്റെ വാക്കിലെ ‘പരമാത്മാവ്’ എന്ന വിശേഷണം രാമന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ദേവന്മാരും അദ്ദേഹത്തെ പരമാത്മാവായി അറിയുന്നു. പുഷ്പകം രാമന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നതും സർവഭൂതങ്ങൾക്കും അജയ്യവുമായിരിക്കും; ഈ അനുഗ്രഹം രാവണവധത്തിനുള്ള കൃതജ്ഞതയായി കുബേരൻ നൽകിയതാണ്.

പുഷ്പകം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാബലനായ രാമൻ തിരിച്ചുവന്ന വിമാനത്തെ കണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘വിമാനശ്രേഷ്ഠനായ പുഷ്പകമേ, അങ്ങനെയെങ്കിൽ നിനക്കു സ്വാഗതം. ധനേശന്റെ അനുകൂലതയാൽ നമുക്ക് ആചാരദോഷം ഉണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ.’ കുബേരന്റെ അനുമതിയോടെയാണു സ്വീകരിക്കുന്നതെങ്കിൽ പരദ്രവ്യം സ്വീകരിക്കുന്നതിന്റെ ദോഷം ഉണ്ടാകില്ല എന്നാണു രാമന്റെ ചിന്ത. പിന്നെ മഹാബാഹുവായ രാഘവൻ മലരും പൂക്കളും സുഗന്ധധൂപങ്ങളുംകൊണ്ടു പുഷ്പകത്തെ പൂജിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘പോയാലും; ഞാൻ സ്മരിക്കുമ്പോൾ വരിക. സൗമ്യാ, സിദ്ധന്മാരുടെ മാർഗമായ ആകാശത്തിൽ വസിക്കുക; വിഷാദിക്കരുത്. ഇഷ്ടംപോലെ ദിക്കുകളിലേക്കു പോകുന്ന നിനക്കു തടസ്സമുണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ.’ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ്, രാമൻ പൂജിച്ചു യാത്രയാക്കിയ ആ പുഷ്പകം ഉദ്ദേശിച്ച ദിക്കിലേക്കു പോയി. ഇങ്ങനെ പുണ്യാത്മാവായ ആ പുഷ്പകം അന്തർധാനം ചെയ്തപ്പോൾ കഥ ഭരതന്റെ വാക്കുകളിലേക്കു തിരിയുന്നു. രാമൻ വിമാനത്തെ സ്വന്തം ഉപഭോഗത്തിനായി സൂക്ഷിക്കുന്നില്ല, ആവശ്യമുള്ളപ്പോൾ മാത്രം സ്മരിക്കും — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനാസക്തിയുടെ ലക്ഷണമാണ്. വിമാനവും ചേതനയുള്ളതായി കരുതപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ അതിന്റെ ‘വിഷാദ’വും നീക്കുന്നു. മുന്നോട്ട് ശംബൂകവധസന്ദർഭത്തിൽ ഇതേ പുഷ്പകത്തെ രാമൻ സ്മരിക്കുന്നുണ്ട്. പൂജാദ്രവ്യങ്ങൾ — മലർ, പൂക്കൾ, ധൂപം — ദേവതാപൂജയുടെതന്നെ ഉപചാരങ്ങളാണ്; അതിനാൽ രാമൻ വിമാനത്തെ ദേവതയെപ്പോലെ ആദരിക്കുന്നു. ‘സിദ്ധാനാം ഗതൗ’ എന്നതിൽ സിദ്ധന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആകാശമാർഗമാണു പറയുന്നത്; അവിടെയാണു വിമാനത്തിന്റെ വാസം.

ഭരതൻ കൈകൂപ്പി രഘുനന്ദനനോടു പറഞ്ഞു: ‘വീരാ, ദേവസ്വരൂപനായ അങ്ങ് ഭരിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യരല്ലാത്ത ജീവികൾ വീണ്ടും വീണ്ടും സംസാരിക്കുന്നതു കാണുന്നു — വിമാനംപോലും മനുഷ്യനെപ്പോലെ സംസാരിക്കുന്നു. മനുഷ്യർക്ക് ഒരു മാസത്തിലേറെക്കാലം രോഗമില്ലാതെ കടന്നുപോയി. രാഘവാ, വൃദ്ധരായ ജീവികൾക്കുപോലും മരണം വരുന്നില്ല; സ്ത്രീകൾ രോഗമില്ലാതെ പ്രസവിക്കുന്നു, മനുഷ്യർ ആരോഗ്യമുള്ള ശരീരമുള്ളവരാണ്. രാജാവേ, നഗരവാസികളുടെ ഹർഷം ഏറെ വർധിച്ചിരിക്കുന്നു; മേഘം യഥാകാലം അമൃതുപോലെയുള്ള ജലം വർഷിക്കുന്നു. കാറ്റുകളും സുഖസ്പർശമുള്ളവയും മംഗളകരവുമായി വീശുന്നു. നരേശ്വരാ, നഗരത്തിൽ പൗരന്മാരും ജനപദവാസികളും പറയുന്നു — ഇത്തരമൊരു രാജാവ് ദീർഘകാലം നമുക്കുണ്ടായിരിക്കട്ടെ എന്ന്.’ ഭരതൻ പറഞ്ഞ ഈ അതിമധുരവാക്കുകൾ കേട്ട് നൃപസത്തമനായ രാമൻ ആനന്ദിച്ചു. ഇവിടെ രാമരാജ്യത്തിന്റെ ആദർശം ചുരുക്കി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — പ്രജകളുടെ ആരോഗ്യം, ദീർഘായുസ്സ്, സുഖപ്രസവം, യഥാകാലമുള്ള മഴ, പ്രകൃതിയുടെ അനുകൂലത, ജനങ്ങളുടെ ഹർഷം. രാജാവിന്റെ ധർമത്താൽ പ്രകൃതിയും പ്രസാദിക്കുന്നു എന്നതു പ്രാചീനമായ വിശ്വാസമാണ്. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ് — ‘കഥയന്തി പുരേ…’, ‘ഏതാ വാചഃ…’, ‘ശ്രുത്വാ രാമോ…’ എന്നീ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ സംഖ്യയിൽ. ഭരതന്റെ വാക്കിലെ ‘വിബുധാത്മനി’ എന്ന വിശേഷണം രാമന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ. ‘ഇത്തരമൊരു രാജാവ് ദീർഘകാലം ഉണ്ടായിരിക്കട്ടെ’ എന്ന പൗരന്മാരുടെ ആഗ്രഹം — ഇതുതന്നെയാണ് ഒരു രാജാവിനുള്ള പരമമായ പ്രശംസ. ഇവിടെ രാമന്റെ ആനന്ദം വ്യക്തിപരമല്ല, പ്രജകളുടെ സുഖത്തിൽനിന്ന് ഉണ്ടായതാണ്. ഇങ്ങനെ സർഗത്തിന്റെ പൂർവാർധത്തിൽ ദിവ്യവിമാനം, ഉത്തരാർധത്തിൽ പ്രജകളുടെ സുഖം — രണ്ടും രാമരാജ്യത്തിന്റെ ഫലമാണെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ഭരതൻ സ്വയം രാജ്യം ഒരു ന്യാസമായി (സൂക്ഷിപ്പുമുതലായി) സംരക്ഷിച്ചവനാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിൽനിന്നുള്ള രാമരാജ്യപ്രശംസ വിശേഷിച്ചും ഹൃദയസ്പർശിയാണ്. ഈ സുഖത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ സീതാപരിത്യാഗത്തിന്റെ ദുഃഖം ഉണ്ടാകാനിരിക്കുന്നത്.

Having sent away the bears, monkeys and rākṣasas, mighty-armed Rāma lived happily with his brothers, content and at ease. Then one afternoon — a quiet hour, the day's work done, as he rested with his brothers — the great lord Rāghava heard a sweet voice from the sky. "Gentle Rāma, look on me with a kindly face. Know, my lord, that I am the Puṣpaka, come back from Kubera's palace." It was a marvel that the aerial car should speak for itself; it was the same car that in the Yuddha Kāṇḍa had carried Rāma from Laṅkā to Ayodhyā. It made itself known first by its voice from the sky, before it was seen, and its plea to be looked on "with a kindly face" carried both humility and hope: let the master who once gave me away to another take me back with a gracious look. "At your command, best of men, I went to Kubera's palace to serve him, and he answered me." Earlier Rāma had returned the Puṣpaka to its owner Kubera, for his sense of dharma would not let him keep what belonged to another; even the car obeyed his command, going to Kubera at Rāma's word and now coming back to Rāma at Kubera's.

"Kubera said to me, 'You have been won by the lord of men, the great-souled Rāghava, when he killed in battle the invincible Rāvaṇa, lord of the rākṣasas. I too am greatly pleased that the wicked Rāvaṇa has been slain, with his hosts, his sons and his kin.'" Kubera's joy at Rāvaṇa's death was natural: though Rāvaṇa was his brother, he had seized both Kubera's kingdom and his car. "'You were won in Laṅkā by Rāma, the Supreme Self, so carry him, gentle one — that is my command. It is my dearest wish that you should carry Rāghava, joy of the Raghus, as a conveyance for the good of the world. Go without anxiety.'" Kubera too accepted the kṣatriya rule that what is won belongs to the winner, and by calling Rāma "the Supreme Self" he showed that the gods knew his divinity; "a conveyance for the good of the world" pointed to the car's use for the welfare of all. The Puṣpaka went on, "So, taking to heart this command of the great-souled lord of wealth, I have come to you. Accept me without hesitation. By Kubera's command no creature can assail me, and I range by my own power, carrying out your orders." "Without hesitation" removed Rāma's earlier scruple: the car now came with its owner's own leave, so there was no fault in accepting it. That it should obey Rāma and be unassailable by any creature was Kubera's gift of gratitude for the slaying of Rāvaṇa.

Thus addressed by the Puṣpaka, mighty Rāma looked at the car that had come back and said, "If that is so, Puṣpaka, best of cars, you are welcome. Since the lord of wealth is willing, no fault of conduct will attach to us" — his concern being that he should not be guilty of taking another's property. Then mighty-armed Rāghava worshipped the Puṣpaka with parched grain, flowers and fragrant incense — the very offerings used in the worship of a god, so that he honoured the car like a deity — and said to it, "Go now, and come when I think of you. Stay, gentle one, in the path of the Siddhas" — the sky-road where the Siddhas travel — "and do not give way to sorrow. May nothing hinder you as you roam the quarters at will." Rāma did not keep the car for his own pleasure but would call on it only when there was need, a mark of his detachment; and since the car was treated as a conscious being, he even eased its sorrow. Honoured by Rāma and dismissed with "So be it", the Puṣpaka went off to the region of its choice. Later, in the episode of the killing of Śambūka, Rāma would call this same Puṣpaka to mind. When the virtuous car had vanished, the story turns to Bharata's words.

Bharata joined his palms and said to Raghunandana, "Hero, while you, whose nature is divine, rule the land, creatures that are not human are heard speaking again and again" — even an aerial car speaks like a man. "More than a month has passed without any sickness among mortals. Death does not come even to the aged, Rāghava; women give birth without pain, and men are sound in body. The joy of the citizens is very great, king; the rain-god sends his showers in due season, pouring down water like nectar, and the winds blow pleasant to the touch, gentle and wholesome. And the citizens and country-folk in the city say, lord of men, 'May such a king be ours for long.'" Here the ideal of Rāma's rule is summed up — health and long life for the people, safe childbirth, rain in its season, a kindly nature and a joyful people — for it was an old belief that when a king rules by dharma, nature itself is gracious. The citizens' wish that such a king might rule them long is the highest praise a king can receive. Bharata's praise is especially moving because he himself had guarded the kingdom in trust for Rāma. Hearing these sweet words from Bharata, Rāma, best of kings, was filled with joy — a joy not for himself but born of his people's happiness. So the sarga shows, in its first half, a divine car and, in its second, the happiness of the people, both the fruit of Rāma's rule. And against this very background of happiness the sorrow of Sītā's abandonment will come in the sargas that follow.