तेषाम् ऋक्षवानररक्षसाम् अयोध्यायां सुखेन वसतां कश्चित् कालः गतः। ततः महातेजाः राघवः सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् — ‘सौम्य, सुरासुरैः अपि दुराधर्षां किष्किन्धां गच्छ। तत्र अमात्यैः सह निहतकण्टकं राज्यं पालय।’ रामस्य आदेशे प्रथमं राज्यपालनम्, ततः सहायानां सत्कारः उक्तः। ‘महाबाहो, अङ्गदं हनूमन्तं सुमहाबलं नलं च परमया प्रीत्या युक्तः पश्य। श्वशुरं वीरं सुषेणम्, बलिनां वरं तारम्, दुर्धर्षं कुमुदम्, महाबलं नीलम्, वीरं शतबलिम्, मैन्दं द्विविदं गजं गवाक्षं गवयं शरभं च, ऋक्षराजं दुर्धर्षं जाम्बवन्तं गन्धमादनं च प्रीतिसमायुक्तः पश्य। ऋषभं सुविक्रान्तं प्लवङ्गं सुपाटलं केसरिं शरभं शुम्भं शङ्खचूडं च पश्य।’ एषा नाममाला युद्धकाण्डस्य वीराणां स्मरणम् इव — रामः एकैकं नाम्ना स्मरति, न कञ्चित् विस्मरति। अन्ते सः सर्वान् सङ्गृह्णाति — ‘ये ये च सुमहात्मानः मदर्थे त्यक्तजीविताः, तान् सर्वान् प्रीतिसंयुक्तः पश्य, एषां विप्रियं मा कृथाः।’ ‘पश्य’ इति क्रियापदस्य पुनः पुनः प्रयोगः — प्रीत्या दर्शनम् एव राज्ञः अनुग्रहः इति भावः। कृतज्ञता रामस्य स्वभावः; स्वकार्यं सिद्धम् इति सहायान् न उपेक्षते, अपि तु तेषां भविष्यं सुग्रीवस्य हस्ते न्यस्यति। ‘निहतकण्टकम्’ इति पदेन वालिनः वधात् परं निष्कण्टकं जातं राज्यं स्मार्यते। अङ्गदस्य नाम प्रथमं स्थापितम्, यतः सः वालिपुत्रः युवराजः च; तस्य रक्षणं सुग्रीवस्य विशेषं कर्तव्यम्। सुषेणः सुग्रीवस्य श्वशुरः इति सम्बन्धः अपि रामः न विस्मरति। एवं राज्ञः आज्ञा अपि मित्रस्य विनयेन उक्ता। अयं सर्गः युद्धानन्तरस्य शान्तिकालस्य समाप्तिं सूचयति — सहायाः स्वराज्येषु प्रतिष्ठाप्यन्ते, रामः च स्वस्य राजधर्मं प्रति पुनः प्रवर्तते। तस्य आदेशेषु आज्ञा न, अपि तु मित्रस्य प्रार्थना इव ध्वनिः श्रूयते।

एवम् उक्त्वा रामः सुग्रीवं पुनः पुनः आश्लिष्य मधुरया गिरा विभीषणम् उवाच — ‘धर्मेण लङ्कां प्रशाधि। त्वं धर्मज्ञः इति मम मतम्, पुरस्य राक्षसानां तव भ्रातुः वैश्रवणस्य च अपि तत् एव मतम्।’ रावणस्य अधर्मात् लङ्का नष्टा; अतः नूतनस्य राज्ञः प्रथमः उपदेशः धर्मः एव। ‘राजन्, कथंचन अधर्मे बुद्धिं मा कुर्याः; बुद्धिमन्तः राजानः हि ध्रुवं चिरं मेदिनीम् अश्नन्ति।’ अत्र नीतिः स्पष्टा — धर्मः एव राज्यस्य स्थैर्यम्। ‘अहं च नित्यशः सुग्रीवसहितेन त्वया परया प्रीत्या स्मर्तव्यः; विगतज्वरः गच्छ।’ रामस्य भाषितं श्रुत्वा ऋक्षवानरराक्षसाः ‘साधु साधु’ इति काकुत्स्थं पुनः पुनः प्रशशंसुः — ‘महाबाहो राम, तव बुद्धिः वीर्यं च अद्भुतम्; स्वयम्भोः इव तव माधुर्यं नित्यदा परमम्।’ विभीषणाय उपदेशे वैश्रवणस्य स्मरणं सूचकम् — कुबेरः अपि विभीषणस्य भ्राता, रावणेन निष्कासितः; अतः नूतनः राजा भ्रातृभिः सह सौहार्दं रक्षेत्। सुग्रीवविभीषणौ सह स्मर्तव्यौ इति उक्त्वा रामः द्वयोः मैत्रीम् अपि दृढीकरोति। प्रजानां प्रशंसा रामस्य मधुरस्वभावस्य साक्ष्यम्, न केवलं तस्य पराक्रमस्य। ‘धर्मज्ञस्त्वं मतो मम’ इति वचनेन रामः विभीषणे विश्वासं प्रकटयति; उपदेशः अपि विश्वासपूर्वकः, न सन्देहपूर्वकः। एवं राज्ञः कर्तव्यं मित्रस्य स्नेहः च एकत्र मिलितौ।

तेषाम् एवं ब्रुवाणानां वानराणां रक्षसां च मध्ये हनूमान् प्रणतः भूत्वा राघवं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राजन्, मम परमः स्नेहः त्वयि नित्यदा तिष्ठतु; वीर, मम भक्तिः नियता भवतु, मम भावः अन्यत्र न गच्छतु।’ हनूमतः याचना राज्यं धनं वा न, अपि तु भक्तेः स्थैर्यम् एव। ‘वीर, यावत् रामकथा महीतले चरिष्यति, तावत् मम प्राणाः शरीरे वत्स्यन्तु, न संशयः।’ चिरजीवित्वस्य कारणम् अपि रामकथा एव — सः कथायाः श्रोता भवितुम् इच्छति। ‘रघुनन्दन नरर्षभ, यत् एतत् तव दिव्यं चरितं कथा च, तत् अप्सरसः मां श्रावयेयुः। वीर प्रभो, तव चरितामृतं श्रुत्वा अहं तां उत्कण्ठां हरिष्यामि, यथा अनिलः मेघलेखां हरति।’ उपमा सुन्दरी — विरहस्य उत्कण्ठा मेघः इव मनः आवृणोति, रामकथा वायुः इव तं विनाशयति। अत्र वुल्गेटपाठे अप्सरसां श्रवणम् अधिकम् उक्तम्, यत् समीक्षितसंस्करणे न दृश्यते। हनूमान् रामात् वियुक्तः भविष्यति, अतः कथा एव तस्य रामसान्निध्यम्। एषः प्रसङ्गः कथायाः माहात्म्यम् अपि घोषयति — रामस्य चरितं श्रोतॄणां प्राणान् धारयति। ‘भावो नान्यत्र गच्छतु’ इति पदे अनन्यभक्तेः लक्षणं स्पष्टम्। अतः परम्परायां हनूमान् आदर्शभक्तः चिरञ्जीवी च इति प्रसिद्धः, यत्र यत्र रामकथा तत्र तत्र तस्य सान्निध्यम् इति विश्वासः अस्मात् एव प्रसङ्गात् उद्भवति।

एवं ब्रुवाणं हनूमन्तं रामः वरासनात् उत्थाय स्नेहात् सस्वजे, एतत् वाक्यं च उवाच — ‘कपिश्रेष्ठ, एवम् एतत् भविता, अत्र संशयः नास्ति। यावत् एषा मामिका कथा लोके चरिष्यति, तावत् तव कीर्तिः भविता, शरीरे असवः अपि तथा स्थास्यन्ति। यावत् लोकाः स्थास्यन्ति, तावत् मे कथाः स्थास्यन्ति।’ राजा सिंहासनात् उत्थाय सेवकं आलिङ्गति इति रामस्य विनयस्य परमं चित्रम्। ततः सः हनूमतः उपकारान् स्मरति — ‘कपे, तव एकैकस्य उपकारस्य कृते अहं प्राणान् दास्यामि; शेषाणाम् उपकाराणां तु वयम् ऋणिनः एव भवामः। यत् त्वया उपकृतं, तत् मदङ्गे एव जीर्णतां यातु; नरः हि आपत्सु एव प्रत्युपकाराणां पात्रतां याति।’ अयं श्लोकः प्रसिद्धः — रामः इच्छति यत् हनूमतः कदापि आपत् न भवेत्, येन प्रत्युपकारस्य अवसरः एव न स्यात्। ततः राघवः स्वकण्ठात् चन्द्राभं वैदूर्यतरलं हारं मुक्त्वा हनूमतः कण्ठे बबन्ध। तेन महता हारेण उरसि निबद्धेन कपिः चन्द्रेण आक्रान्तमस्तकः हेमशैलेन्द्रः मेरुः इव रराज। उपमायां हनूमान् सुवर्णवर्णः पर्वतः, हारः च तस्य शिखरे उदितः चन्द्रः। ऋणस्य भावः अत्र विपरीतः — स्वामी एव सेवकस्य ऋणी इति मन्यते। वरदानं, कृतज्ञता, भूषणदानं च इति त्रिविधः अनुग्रहः एकस्मिन् एव प्रसङ्गे दृश्यते। ‘मदङ्गे जीर्णतां यातु’ इति वाक्यस्य अर्थः — तव उपकारः मम शरीरे एव जीर्णः भवतु, तस्य प्रतिदानस्य अवसरः मा भूत्; यतः प्रतिदानं केवलम् आपदि एव सम्भवति, आपत् च हनूमतः कदापि मा भूत्।

राघवस्य एतत् वचनं श्रुत्वा महाबलाः वानराः उत्थाय उत्थाय शिरसा रामस्य पादौ प्रणम्य निर्जग्मुः। सुग्रीवः धर्मात्मा विभीषणः च रामेण निरन्तरम् उरोगतौ आलिङ्गितौ, सर्वे च ते बाष्पविक्लवाः अभवन्। सर्वे ते बाष्पकलाः साश्रुनेत्राः विचेतसः इव भूत्वा दुःखेन सम्मूढाः इव राघवं तदा त्यजन्तः आसन्। ‘बाष्पकलाः’ इति — अश्रुभिः गद्गदकण्ठाः इति भावः। तेन महात्मना राघवेण एवं कृतप्रसादाः ते सर्वे स्वं स्वं गृहं जग्मुः — देही देहम् इव त्यजन्। उपमा गभीरा — यथा जीवात्मा विवशः सन् देहं त्यजति, तथा ते रामं त्यक्तवन्तः। अन्ते वंशस्थवृत्तेन सर्गः समाप्यते — ‘ततः ते राक्षसऋक्षवानराः रघुवंशवर्धनं रामं प्रणम्य वियोगजाश्रुप्रतिपूर्णलोचनाः यथा निवासिनः स्वनिवासं प्रतिप्रयाताः।’ अस्य सर्गस्य अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न दृश्येते। युद्धकाण्डे आरब्धा मैत्री एवं सबाष्पेण वियोगेन पूर्णा भवति। एते सहायाः इतः परं कथायां प्रायः न पुनः दृश्यन्ते; अतः अयं वियोगः कथायाः एकस्य अध्यायस्य अन्तः अपि। ‘उत्थायोत्थाय’ इति द्विरुक्त्या एकैकस्य क्रमेण प्रणामः सूचितः। सुग्रीवः विभीषणः च अन्तिमौ आलिङ्गितौ — ययोः साहाय्येन युद्धं जितं, तौ एव रामस्य हृदयस्य समीपतमौ। वानराणां प्रस्थानं समूहशः, न तु एकदा; प्रत्येकः स्वयं प्रणम्य गच्छति।

ఆ భల్లూకులూ వానరులూ రాక్షసులూ అయోధ్యలో సుఖంగా నివసిస్తుండగా కొంతకాలం గడిచింది. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన రాఘవుడు సుగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యా, దేవతలకూ అసురులకూ కూడా ఎదిరించరాని కిష్కింధకు వెళ్ళు. అక్కడ మంత్రులతో కలిసి ముళ్ళు తొలగిన రాజ్యాన్ని పాలించు.’ రాముని ఆదేశంలో మొదట రాజ్యపాలన, తరువాత సహాయకుల సత్కారం చెప్పబడ్డాయి. ‘మహాబాహూ, అంగదుని, హనుమంతుని, మహాబలుడైన నలుని పరమప్రీతితో చూసుకో. మామగారైన వీరుడు సుషేణుని, బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన తారుని, ఎదిరించరాని కుముదుని, మహాబలుడైన నీలుని, వీరుడైన శతబలిని, మైందుని, ద్వివిదుని, గజుని, గవాక్షుని, గవయుని, శరభుని, భల్లూకరాజు, ఎదిరించరానివాడు అయిన జాంబవంతుని, గంధమాదనుని ప్రీతితో చూసుకో. మంచి పరాక్రమం గల ఋషభుని, వానరుడైన సుపాటలుని, కేసరిని, శరభుని, శుంభుని, శంఖచూడుని చూసుకో.’ ఈ పేర్ల మాల యుద్ధకాండ వీరుల స్మరణలా ఉంది — రాముడు ఒక్కొక్కరినీ పేరుతో గుర్తుచేసుకొంటున్నాడు, ఎవరినీ మరువడం లేదు. చివరకు అతడు అందరినీ కలుపుకొంటున్నాడు — ‘నాకోసం ప్రాణాలను లెక్కచేయని మహాత్ములందరినీ ప్రీతితో చూసుకో, వీరికి అప్రియం చేయకు.’ ‘పశ్య’ (చూసుకో) అనే క్రియాపదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ వాడడం — ప్రీతితో చూడడమే రాజు అనుగ్రహం అని భావం. కృతజ్ఞత రాముని స్వభావం; తన పని నెరవేరిందని సహాయకులను ఉపేక్షించడు, పైగా వారి భవిష్యత్తును సుగ్రీవుని చేతిలో ఉంచుతున్నాడు. ‘నిహతకంటకం’ అనే పదంతో వాలివధ తరువాత ముళ్ళు లేనిదైన రాజ్యం గుర్తుచేయబడుతుంది. అంగదుని పేరు మొదట ఉంచబడింది, ఎందుకంటే అతడు వాలి కుమారుడు, యువరాజు; అతని రక్షణ సుగ్రీవుని ప్రత్యేక కర్తవ్యం. సుషేణుడు సుగ్రీవునికి మామ అనే బంధుత్వాన్ని కూడా రాముడు మరువడం లేదు. ఇలా రాజాజ్ఞ కూడా మిత్రుని వినయంతో చెప్పబడింది. ఈ సర్గ యుద్ధానంతర శాంతికాలపు ముగింపును సూచిస్తుంది — సహాయకులు తమ రాజ్యాలలో ప్రతిష్ఠించబడుతున్నారు, రాముడు మళ్ళీ తన రాజధర్మం వైపు మళ్ళుతున్నాడు. అతని ఆదేశాలలో ఆజ్ఞ కాక, మిత్రుని ప్రార్థన వంటి ధ్వని వినిపిస్తుంది.

ఇలా చెప్పి రాముడు సుగ్రీవుని మళ్ళీ మళ్ళీ కౌగిలించుకొని మధురమైన మాటతో విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ధర్మంతో లంకను పాలించు. నీవు ధర్మజ్ఞుడవని నా అభిప్రాయం; నగరంలోని రాక్షసులదీ, నీ సోదరుడు వైశ్రవణునిదీ కూడా అదే అభిప్రాయం.’ రావణుని అధర్మం వల్ల లంక నశించింది; అందువల్ల కొత్త రాజుకు మొదటి ఉపదేశం ధర్మమే. ‘రాజా, ఏ విధంగానూ అధర్మం వైపు మనసు పెట్టకు; బుద్ధిమంతులైన రాజులు తప్పకుండా చిరకాలం భూమిని అనుభవిస్తారు.’ ఇక్కడ నీతి స్పష్టం — ధర్మమే రాజ్యానికి స్థిరత్వం. ‘నీవు సుగ్రీవునితో కలిసి ఎల్లప్పుడూ పరమప్రీతితో నన్ను స్మరించాలి; చింత లేకుండా వెళ్ళు.’ రాముని మాటలు విని భల్లూకులూ వానరులూ రాక్షసులూ ‘బాగు బాగు’ అని కాకుత్స్థుని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రశంసించారు — ‘మహాబాహూ, రామా, నీ బుద్ధీ వీర్యమూ అద్భుతమైనవి; స్వయంభువు వలె నీ మాధుర్యం ఎల్లప్పుడూ పరమమైనది.’ విభీషణునికి చేసిన ఉపదేశంలో వైశ్రవణుని ప్రస్తావన సూచనాత్మకమైనది — కుబేరుడు కూడా విభీషణుని సోదరుడే, రావణునిచే వెళ్ళగొట్టబడ్డాడు; అందువల్ల కొత్త రాజు సోదరులతో సౌహార్దాన్ని కాపాడుకోవాలి. సుగ్రీవ విభీషణులు కలిసి తనను స్మరించాలని చెప్పి రాముడు ఆ ఇద్దరి మైత్రిని కూడా దృఢం చేస్తున్నాడు. ప్రజల ప్రశంస రాముని మధురస్వభావానికి సాక్ష్యం, కేవలం అతని పరాక్రమానికి కాదు. ‘ధర్మజ్ఞస్త్వం మతో మమ’ అనే మాటతో రాముడు విభీషణునిపై విశ్వాసాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు; ఉపదేశం కూడా విశ్వాసంతో కూడినదే, సందేహంతో కాదు. ఇలా రాజకర్తవ్యమూ మిత్రుని స్నేహమూ ఒకచోట కలిశాయి.

ఆ వానరులూ రాక్షసులూ ఇలా మాట్లాడుతుండగా వారి మధ్య హనుమంతుడు వంగి నమస్కరించి రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, నాకు నీపై ఉన్న పరమస్నేహం ఎల్లప్పుడూ నిలిచి ఉండుగాక; వీరా, నా భక్తి స్థిరంగా ఉండుగాక, నా మనసు మరొకదాని వైపు వెళ్ళకుండుగాక.’ హనుమంతుని కోరిక రాజ్యమూ కాదు ధనమూ కాదు, భక్తి స్థిరంగా ఉండడమే. ‘వీరా, భూమిపై రామకథ ఎంతకాలం ప్రచారంలో ఉంటుందో, అంతకాలం నా ప్రాణాలు శరీరంలో నిలిచి ఉండాలి, సందేహం లేదు.’ చిరంజీవిత్వానికి కారణం కూడా రామకథే — అతడు కథకు శ్రోత కావాలని కోరుకొంటున్నాడు. ‘రఘునందనా, నరశ్రేష్ఠా, నీ ఈ దివ్యచరిత్రనూ కథనూ అప్సరసలు నాకు వినిపించాలి. వీరా, ప్రభూ, నీ చరితామృతాన్ని విని, గాలి మేఘపంక్తిని చెదరగొట్టినట్లు, నేను ఆ ఉత్కంఠను పోగొట్టుకొంటాను.’ ఉపమ అందమైనది — విరహపు ఉత్కంఠ మేఘంలా మనసును కప్పివేస్తుంది, రామకథ గాలిలా దానిని చెదరగొడుతుంది. ఇక్కడ వల్గేట్ పాఠంలో అప్సరసలు వినిపించడం అదనంగా చెప్పబడింది, అది సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు. హనుమంతుడు రాముని నుండి ఎడబాటు పొందబోతున్నాడు, అందువల్ల కథే అతనికి రాముని సాన్నిధ్యం. ఈ సందర్భం కథ మాహాత్మ్యాన్ని కూడా ప్రకటిస్తుంది — రాముని చరిత్ర శ్రోతల ప్రాణాలను నిలుపుతుంది. ‘భావో నాన్యత్ర గచ్ఛతు’ అనే పదంలో అనన్యభక్తి లక్షణం స్పష్టంగా ఉంది. అందువల్లనే సంప్రదాయంలో హనుమంతుడు ఆదర్శభక్తుడు, చిరంజీవి అని ప్రసిద్ధుడు; ఎక్కడెక్కడ రామకథ ఉంటుందో అక్కడక్కడ అతని సాన్నిధ్యం ఉంటుందనే విశ్వాసం ఈ సందర్భం నుండే పుట్టింది.

ఇలా అంటున్న హనుమంతుని రాముడు ఉత్తమాసనం నుండి లేచి స్నేహంతో కౌగిలించుకొని ఈ మాట అన్నాడు — ‘కపిశ్రేష్ఠా, ఇది ఇలాగే జరుగుతుంది, ఇందులో సందేహం లేదు. ఈ నా కథ లోకంలో ఎంతకాలం ప్రచారంలో ఉంటుందో, అంతకాలం నీ కీర్తి ఉంటుంది, నీ శరీరంలో ప్రాణాలు కూడా అలాగే నిలిచి ఉంటాయి. లోకాలు ఎంతకాలం నిలిచి ఉంటాయో, అంతకాలం నా కథలు నిలిచి ఉంటాయి.’ రాజు సింహాసనం నుండి లేచి సేవకుని కౌగిలించుకోవడం రాముని వినయానికి పరమచిత్రం. అప్పుడు అతడు హనుమంతుని ఉపకారాలను గుర్తుచేసుకొంటున్నాడు — ‘కపీ, నీ ఒక్కొక్క ఉపకారానికి నేను నా ప్రాణాలు ఇస్తాను; మిగిలిన ఉపకారాలకు మాత్రం మేము ఋణగ్రస్తులమే అవుతాము. నీవు చేసిన ఉపకారం నా శరీరంలోనే జీర్ణమైపోవుగాక; మనిషి ఆపదలలోనే ప్రత్యుపకారాలకు పాత్రుడవుతాడు.’ ఈ శ్లోకం ప్రసిద్ధమైనది — హనుమంతునికి ఎప్పుడూ ఆపద రాకూడదని, అందువల్ల ప్రత్యుపకారం చేసే అవకాశమే కలగకూడదని రాముడు కోరుకొంటున్నాడు. ఆ తరువాత రాఘవుడు తన కంఠం నుండి చంద్రుని వంటి కాంతి గల, వైడూర్యం మధ్యమణిగా గల హారాన్ని తీసి హనుమంతుని కంఠంలో కట్టాడు. గుండెపై కట్టబడిన ఆ గొప్ప హారంతో ఆ వానరుడు, శిఖరంపై చంద్రుడు ఉదయించిన బంగారు పర్వతరాజు మేరువులా ప్రకాశించాడు. ఉపమలో హనుమంతుడు బంగారురంగు పర్వతం, హారం దాని శిఖరంపై ఉదయించిన చంద్రుడు. ఇక్కడ ఋణభావం తారుమారైంది — స్వామియే సేవకునికి ఋణపడినట్లు భావిస్తున్నాడు. వరదానం, కృతజ్ఞత, ఆభరణదానం అనే మూడు విధాల అనుగ్రహం ఒకే సందర్భంలో కనిపిస్తుంది. ‘మదంగే జీర్ణతాం యాతు’ అనే వాక్యానికి అర్థం — నీ ఉపకారం నా శరీరంలోనే జీర్ణమైపోవుగాక, దానికి ప్రతిఫలం ఇచ్చే అవకాశం రాకుండుగాక; ఎందుకంటే ప్రతిఫలం ఆపదలోనే ఇవ్వడం సాధ్యం, హనుమంతునికి ఆపద ఎప్పుడూ రాకుండుగాక.

రాఘవుని ఈ మాట విని మహాబలులైన వానరులు ఒక్కొక్కరుగా లేచి తలవంచి రాముని పాదాలకు నమస్కరించి బయలుదేరారు. సుగ్రీవుని, ధర్మాత్ముడైన విభీషణుని రాముడు గుండెలకు హత్తుకొని గాఢంగా కౌగిలించుకొన్నాడు; వారందరూ కన్నీటితో కలతచెందారు. వారందరూ కన్నీటితో గద్గదకంఠులై, కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో, మతి తప్పినవారిలా, దుఃఖంతో మూఢులైనట్లుగా అప్పుడు రాఘవుని విడిచి వెళ్తున్నారు. ‘బాష్పకలాః’ — కన్నీళ్ళతో గద్గదకంఠులైనవారు అని భావం. మహాత్ముడైన రాఘవుని చేత ఈ విధంగా అనుగ్రహించబడిన వారందరూ, దేహి దేహాన్ని విడిచినట్లు, తమ తమ ఇళ్ళకు వెళ్ళారు. ఉపమ గంభీరమైనది — జీవాత్మ వివశమై దేహాన్ని విడిచినట్లు వారు రాముని విడిచారు. చివరకు వంశస్థవృత్తంతో సర్గ ముగుస్తుంది — ‘అప్పుడు ఆ రాక్షసులూ భల్లూకులూ వానరులూ రఘువంశాన్ని వర్ధిల్లజేసే రామునికి నమస్కరించి, వియోగం వల్ల కలిగిన కన్నీళ్ళతో నిండిన కళ్ళతో, తమ తమ నివాసస్థలాలకు తిరిగి వెళ్ళారు.’ ఈ సర్గలోని చివరి రెండు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు. యుద్ధకాండలో మొదలైన మైత్రి ఇలా కన్నీటి వియోగంతో పూర్ణమవుతుంది. ఈ సహాయకులు ఇకమీదట కథలో సాధారణంగా మళ్ళీ కనిపించరు; అందువల్ల ఈ వియోగం కథలోని ఒక అధ్యాయానికి ముగింపు కూడా. ‘ఉత్థాయోత్థాయ’ అనే ద్విరుక్తితో ఒక్కొక్కరూ క్రమంగా నమస్కరించడం సూచించబడింది. సుగ్రీవ విభీషణులు చివరగా కౌగిలించుకోబడ్డారు — ఎవరి సహాయంతో యుద్ధం గెలిచాడో వారే రాముని హృదయానికి అత్యంత సమీపులు. వానరుల ప్రయాణం గుంపులుగా జరిగింది, ఒక్కసారిగా కాదు; ప్రతి ఒక్కరూ స్వయంగా నమస్కరించి వెళ్తున్నారు.

அந்தக் கரடிகளும் வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் அயோத்தியில் இனிதே வாழ்ந்துவர, சிறிது காலம் கழிந்தது. பிறகு பேரொளி படைத்த ராகவன் சுக்ரீவனிடம் இதைச் சொன்னான் — ‘இனியவனே, தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் வெல்ல முடியாத கிஷ்கிந்தைக்குச் செல். அங்கே அமைச்சர்களோடு சேர்ந்து, முட்கள் களையப்பட்ட அரசை ஆள்.’ ராமனின் ஆணையில் முதலில் அரசைக் காத்தலும், பிறகு துணைவர்களைச் சிறப்பித்தலும் சொல்லப்படுகின்றன. ‘நீண்ட கரங்களுடையவனே, அங்கதனையும் அனுமனையும் பெருவலிமை கொண்ட நளனையும் பேரன்போடு பேணு. மாமனான வீரன் சுஷேணனையும், வலியோரில் சிறந்த தாரனையும், வெல்ல முடியாத குமுதனையும், பெருவலிமை கொண்ட நீலனையும், வீரனான சதபலியையும், மைந்தன், த்விவிதன், கஜன், கவாக்ஷன், கவயன், சரபன் ஆகியோரையும், கரடிகளின் அரசனான வெல்ல முடியாத ஜாம்பவானையும் கந்தமாதனனையும் அன்போடு பேணு. மிகுந்த பராக்கிரமமுடைய ரிஷபனையும், வானரனான சுபாடலனையும், கேசரியையும், சரபனையும், சும்பனையும், சங்கசூடனையும் பேணு.’ இந்தப் பெயர்ப் பட்டியல் யுத்த காண்டத்தின் வீரர்களை நினைவூட்டுவதுபோல உள்ளது — ராமன் ஒவ்வொருவரையும் பெயர் சொல்லி நினைவுகூர்கிறான், யாரையும் மறக்கவில்லை. இறுதியில் அவன் அனைவரையும் உள்ளடக்குகிறான் — ‘எனக்காக உயிரைத் துறக்கத் துணிந்த மகாத்மாக்கள் யார் யாரோ, அவர்கள் அனைவரையும் அன்போடு பேணு; இவர்களுக்கு விருப்பமில்லாததைச் செய்யாதே.’ ‘பஶ்ய’ (பார், பேணு) என்ற வினைச்சொல் மீண்டும் மீண்டும் பயன்படுத்தப்படுகிறது — அன்போடு பார்ப்பதே அரசனின் அருள் என்பது கருத்து. நன்றியுணர்வு ராமனின் இயல்பு; தன் காரியம் நிறைவேறிவிட்டது என்று துணைவர்களைப் புறக்கணிப்பதில்லை; மாறாக அவர்களுடைய எதிர்காலத்தைச் சுக்ரீவனின் கையில் ஒப்படைக்கிறான். ‘நிஹதகண்டகம்’ (முட்கள் களையப்பட்ட) என்ற சொல்லால், வாலியின் வதத்துக்குப் பின் முட்களற்றதான அரசு நினைவுகூரப்படுகிறது. அங்கதனின் பெயர் முதலில் வைக்கப்பட்டுள்ளது; ஏனெனில் அவன் வாலியின் மைந்தனும் இளவரசனும்; அவனைக் காப்பது சுக்ரீவனின் தனிக் கடமை. சுஷேணன் சுக்ரீவனின் மாமனார் என்ற உறவையும் ராமன் மறக்கவில்லை. இவ்வாறு அரசனின் ஆணையும் நண்பனின் பணிவோடு சொல்லப்படுகிறது. இந்தச் சர்க்கம் போருக்குப் பிந்திய அமைதிக் காலத்தின் முடிவைச் சுட்டுகிறது — துணைவர்கள் தத்தம் அரசுகளில் நிலைநிறுத்தப்படுகிறார்கள்; ராமனும் தன் அரச அறத்தின்பால் மீண்டும் திரும்புகிறான். அவனுடைய ஆணைகளில் கட்டளையின் தொனி அல்ல, நண்பனின் வேண்டுகோளின் தொனியே கேட்கிறது.

இவ்வாறு சொல்லி ராமன் சுக்ரீவனை மீண்டும் மீண்டும் தழுவி, இனிய குரலில் விபீஷணனிடம் சொன்னான் — ‘அறவழியில் இலங்கையை ஆள். நீ அறம் அறிந்தவன் என்பது என் கருத்து; நகரத்து ராக்ஷசர்களின் கருத்தும் உன் சகோதரன் வைஶ்ரவணனின் (குபேரனின்) கருத்தும் அதுவே.’ ராவணனின் அறமின்மையால் இலங்கை அழிந்தது; ஆகவே புதிய அரசனுக்கு முதல் அறிவுரை அறமே. ‘அரசே, எவ்வகையிலும் அறமின்மையில் மனம் வைக்காதே; அறிவுடைய அரசர்களே நிச்சயமாக நீண்டகாலம் பூமியை அனுபவிக்கிறார்கள்.’ இங்கே நீதி தெளிவானது — அறமே அரசின் நிலைபேறு. ‘சுக்ரீவனோடு சேர்ந்து நீ என்னை எப்போதும் பேரன்போடு நினைவுகூர வேண்டும்; கவலையின்றிச் செல்.’ ராமனின் பேச்சைக் கேட்டுக் கரடிகளும் வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் ‘நன்று, நன்று’ என்று காகுத்ஸ்தனை மீண்டும் மீண்டும் புகழ்ந்தனர் — ‘நீண்ட கரங்களுடைய ராமா, உன் அறிவும் வீரியமும் வியப்புக்குரியவை; சுயம்புவான பிரம்மாவைப் போல உன் இனிமை எப்போதும் மேலானது.’ விபீஷணனுக்குச் சொன்ன அறிவுரையில் வைஶ்ரவணனை நினைவுகூர்வது பொருள் பொதிந்தது — குபேரனும் விபீஷணனின் சகோதரன், ராவணனால் விரட்டப்பட்டவன்; ஆகவே புதிய அரசன் சகோதரர்களோடு நல்லுறவைப் பேண வேண்டும். சுக்ரீவனும் விபீஷணனும் சேர்ந்து நினைவுகூர வேண்டும் என்று சொல்லி ராமன் இருவருக்குமான நட்பையும் உறுதிப்படுத்துகிறான். மக்களின் புகழ்ச்சி ராமனின் பராக்கிரமத்துக்கு மட்டுமல்ல, அவனுடைய இனிய இயல்புக்கும் சான்று. ‘தர்மஜ்ஞஸ்த்வம் மதோ மம’ (நீ அறம் அறிந்தவன் என்பது என் கருத்து) என்ற சொல்லால் ராமன் விபீஷணனிடம் நம்பிக்கையை வெளிப்படுத்துகிறான்; அறிவுரையும் நம்பிக்கையோடு சொல்லப்பட்டது, ஐயத்தோடு அல்ல. இவ்வாறு அரசனின் கடமையும் நண்பனின் பாசமும் ஒன்றாக இணைகின்றன.

அந்த வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருக்க, அவர்களிடையே அனுமன் பணிந்து ராகவனிடம் சொன்னான் — ‘அரசே, என் பேரன்பு எப்போதும் உன்னிடமே நிலைத்திருக்கட்டும்; வீரனே, என் பக்தி உறுதியாக இருக்கட்டும்; என் உள்ளம் வேறெங்கும் செல்லாதிருக்கட்டும்.’ அனுமனின் வேண்டுகோள் அரசோ செல்வமோ அல்ல; பக்தியின் உறுதியே. ‘வீரனே, ராமகதை பூமியில் உலவும் வரை என் உயிர் என் உடலில் தங்கியிருக்கட்டும்; இதில் ஐயமில்லை.’ நீண்டகாலம் வாழ விரும்புவதற்குக் காரணமும் ராமகதையே — அவன் அந்தக் கதையைக் கேட்பவனாக இருக்க விரும்புகிறான். ‘ரகு குலத்தை மகிழ்விப்பவனே, மனிதர்களில் காளையே, உன்னுடைய இந்தத் தெய்விகச் சரிதத்தையும் கதையையும் அப்சரஸ்கள் எனக்குக் கேட்கச் செய்யட்டும். வீரனே, பிரபுவே, உன் சரிதமாகிய அமுதத்தைக் கேட்டு, காற்று மேகக் கீற்றை விரட்டுவதுபோல நான் அந்த ஏக்கத்தைப் போக்கிக்கொள்வேன்.’ உவமை அழகானது — பிரிவின் ஏக்கம் மேகம்போல மனத்தை மூடுகிறது; ராமகதை காற்றுபோல அதை அழிக்கிறது. இங்கே வல்கேட் பதிப்பின் பாடத்தில் அப்சரஸ்கள் கேட்கச் செய்வது கூடுதலாகச் சொல்லப்பட்டுள்ளது; அது திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை. அனுமன் ராமனைப் பிரியப் போகிறான்; ஆகவே கதையே அவனுக்கு ராமனின் அண்மை. இந்தச் சூழல் கதையின் பெருமையையும் அறிவிக்கிறது — ராமனின் சரிதம் கேட்பவர்களின் உயிரைத் தாங்குகிறது. ‘பாவோ நாந்யத்ர கச்சது’ (என் உள்ளம் வேறெங்கும் செல்லாதிருக்கட்டும்) என்ற சொல்லில் வேறொன்றை நாடாத பக்தியின் இலக்கணம் தெளிவாக உள்ளது. ஆகவே மரபில் அனுமன் முன்மாதிரியான பக்தனாகவும் சிரஞ்சீவியாகவும் புகழ்பெற்றவன்; எங்கெங்கே ராமகதை உள்ளதோ அங்கங்கே அவன் இருக்கிறான் என்ற நம்பிக்கை இந்தச் சூழலிலிருந்தே பிறக்கிறது.

இவ்வாறு சொன்ன அனுமனை ராமன் உயர்ந்த ஆசனத்திலிருந்து எழுந்து அன்போடு தழுவி, இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘வானரர்களில் சிறந்தவனே, இது இவ்வாறே ஆகும்; இதில் ஐயமில்லை. என்னுடைய இந்தக் கதை உலகில் உலவும் வரை உன் புகழ் இருக்கும்; உன் உடலில் உயிரும் அவ்வாறே நிலைத்திருக்கும். உலகங்கள் நிலைத்திருக்கும் வரை என் கதைகளும் நிலைத்திருக்கும்.’ அரசன் அரியணையிலிருந்து எழுந்து பணியாளனைத் தழுவுகிறான் — இது ராமனின் பணிவுக்கு மேலான சித்திரம். பிறகு அவன் அனுமனின் உதவிகளை நினைவுகூர்கிறான் — ‘வானரனே, நீ செய்த ஒவ்வோர் உதவிக்கும் நான் என் உயிரைக் கொடுப்பேன்; மீதமுள்ள உதவிகளுக்கோ நாங்கள் கடன்பட்டவர்களாகவே இருப்போம். நீ செய்த உதவி என் உடலிலேயே மூப்படைந்து மறையட்டும்; ஏனெனில் மனிதன் துன்பங்களிலேயே கைம்மாறு பெறுவதற்குரியவனாகிறான்.’ இந்தச் சுலோகம் புகழ்பெற்றது — அனுமனுக்கு ஒருபோதும் துன்பம் நேரக் கூடாது, அதனால் கைம்மாறு செய்யும் வாய்ப்பே வரக் கூடாது என்று ராமன் விரும்புகிறான். பிறகு ராகவன் தன் கழுத்திலிருந்து சந்திரன்போல ஒளிரும், நடுவில் வைடூரியம் பதித்த முத்தாரத்தைக் கழற்றி அனுமனின் கழுத்தில் அணிவித்தான். மார்பில் அணிவிக்கப்பட்ட அந்தப் பெரிய ஆரத்தால் அந்த வானரன், சந்திரன் உச்சியில் வீற்றிருக்கும் பொன்மலைகளின் அரசனான மேருவைப்போல ஒளிர்ந்தான். உவமையில் அனுமன் பொன்னிற மலை; ஆரம் அதன் சிகரத்தில் உதித்த சந்திரன். கடன் என்ற கருத்து இங்கே தலைகீழாகிறது — தலைவனே பணியாளனுக்குக் கடன்பட்டவனாகத் தன்னைக் கருதுகிறான். வரம் அளித்தல், நன்றியுணர்வு, அணிகலன் அளித்தல் என்ற மூவகை அருள் ஒரே சூழலில் காணப்படுகிறது. ‘மதங்கே ஜீர்ணதாம் யாது’ (என் உடலிலேயே மூப்படையட்டும்) என்ற வாக்கியத்தின் பொருள் — உன் உதவி என் உடலிலேயே மூப்படையட்டும், அதற்குக் கைம்மாறு செய்யும் வாய்ப்பு வரக் கூடாது; ஏனெனில் கைம்மாறு துன்பத்தில்தான் இயலும்; அனுமனுக்கோ ஒருபோதும் துன்பம் நேரக் கூடாது.

ராகவனின் இந்தச் சொல்லைக் கேட்டுப் பெருவலிமை கொண்ட வானரர்கள் ஒவ்வொருவராக எழுந்து, ராமனின் திருவடிகளில் தலைவணங்கிப் புறப்பட்டனர். அறவுள்ளம் கொண்ட சுக்ரீவனும் விபீஷணனும் ராமனால் இடைவெளியின்றி மார்போடு மார்பாகத் தழுவப்பட்டனர்; அவர்கள் அனைவரும் கண்ணீரால் கலங்கினர். அவர்கள் அனைவரும் கண்ணீரால் தழுதழுத்த குரலோடும், கண்ணீர் நிறைந்த கண்களோடும், உணர்விழந்தவர்கள்போலத் துயரத்தால் மயங்கியவர்களாக அப்போது ராகவனைப் பிரிந்தனர். ‘பாஷ்பகலா:’ — கண்ணீரால் குரல் தழுதழுத்தவர்கள் என்பது கருத்து. மகாத்மாவான அந்த ராகவனால் இவ்வாறு அருள் செய்யப்பெற்ற அவர்கள் அனைவரும், உடலுக்குள் உறையும் உயிர் உடலைத் துறப்பதுபோல, தத்தம் இல்லங்களுக்குச் சென்றனர். உவமை ஆழமானது — ஆன்மா வேறுவழியின்றி உடலைத் துறப்பதுபோல அவர்கள் ராமனைப் பிரிந்தனர். இறுதியில் வம்சஸ்த விருத்தத்தால் சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது — ‘பிறகு அந்த ராக்ஷசர்களும் கரடிகளும் வானரர்களும் ரகு வம்சத்தைப் பெருக்கும் ராமனை வணங்கி, பிரிவால் பெருகிய கண்ணீர் நிறைந்த கண்களோடு, தத்தம் இருப்பிடத்துக்கு உரியவர்களாகத் தத்தம் இருப்பிடங்களுக்குத் திரும்பிச் சென்றனர்.’ இந்தச் சர்க்கத்தின் கடைசி இரண்டு சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை. யுத்த காண்டத்தில் தொடங்கிய நட்பு இவ்வாறு கண்ணீர் நிறைந்த பிரிவோடு நிறைவுறுகிறது. இந்தத் துணைவர்கள் இனி கதையில் பெரும்பாலும் மீண்டும் காணப்படுவதில்லை; ஆகவே இந்தப் பிரிவு கதையின் ஓர் அத்தியாயத்தின் முடிவும் ஆகும். ‘உத்தாயோத்தாய’ (எழுந்து எழுந்து) என்ற இரட்டைக் கிளவியால் ஒவ்வொருவரும் வரிசையாக வணங்கியது சுட்டப்படுகிறது. சுக்ரீவனும் விபீஷணனும் கடைசியாகத் தழுவப்பட்டனர் — யாருடைய உதவியால் போர் வெல்லப்பட்டதோ அவர்களே ராமனின் இதயத்துக்கு மிக நெருக்கமானவர்கள். வானரர்களின் புறப்பாடு கூட்டம் கூட்டமாக, ஒரே நேரத்தில் அல்ல; ஒவ்வொருவரும் தானே வணங்கிச் செல்கிறான்.

ಆ ಕರಡಿ, ವಾನರ, ರಾಕ್ಷಸರು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸುರಾಸುರರಿಗೂ ದುರ್ಜಯವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗು. ಅಲ್ಲಿ ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ ಕಂಟಕರಹಿತವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸು.’ ರಾಮನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆ, ಅನಂತರ ಸಹಾಯಕರ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅಂಗದನನ್ನೂ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ನಲನನ್ನೂ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೋಡಿಕೋ. ಮಾವನಾದ ವೀರ ಸುಷೇಣನನ್ನು, ಬಲಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ತಾರನನ್ನು, ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ಕುಮುದನನ್ನು, ಮಹಾಬಲನಾದ ನೀಲನನ್ನು, ವೀರ ಶತಬಲಿಯನ್ನು, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭರನ್ನು, ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ಕರಡಿರಾಜ ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು, ಗಂಧಮಾದನನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೋಡಿಕೋ. ಸುವಿಕ್ರಾಂತನಾದ ಋಷಭ, ಕಪಿ ಸುಪಾಟಲ, ಕೇಸರಿ, ಶರಭ, ಶುಂಭ, ಶಂಖಚೂಡ ಇವರನ್ನೂ ನೋಡಿಕೋ.’ ಈ ನಾಮಮಾಲೆಯು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ವೀರರ ಸ್ಮರಣೆಯಂತಿದೆ — ರಾಮನು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರನ್ನೂ ಹೆಸರಿಡಿದು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಯಾರನ್ನೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ಯಾವ ಯಾವ ಮಹಾತ್ಮರಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೋಡಿಕೋ, ಇವರಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಡ.’ ‘ಪಶ್ಯ’ (ನೋಡಿಕೋ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರಯೋಗ — ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೋಡುವುದೇ ರಾಜನ ಅನುಗ್ರಹ ಎಂಬ ಭಾವ. ಕೃತಜ್ಞತೆ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ; ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತೆಂದು ಸಹಾಯಕರನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವರ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಹತಕಂಟಕಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿವಧೆಯ ಅನಂತರ ಕಂಟಕರಹಿತವಾದ ರಾಜ್ಯವು ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ಹೆಸರನ್ನು ಮೊದಲು ಇಡಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವಾಲಿಯ ಮಗ ಮತ್ತು ಯುವರಾಜ; ಅವನ ರಕ್ಷಣೆ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಶೇಷ ಕರ್ತವ್ಯ. ಸುಷೇಣನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾವ ಎಂಬ ಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ರಾಮನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಮಿತ್ರನ ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಶಾಂತಿಕಾಲದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸಹಾಯಕರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನೂ ತನ್ನ ರಾಜಧರ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ಮತ್ತೆ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಆದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತಹ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಮಧುರ ವಾಣಿಯಿಂದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಧರ್ಮದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಆಳು. ನೀನು ಧರ್ಮಜ್ಞನೆಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ; ಪುರದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣ ವೈಶ್ರವಣನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಅದೇ.’ ರಾವಣನ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಲಂಕೆ ನಾಶವಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹೊಸ ರಾಜನಿಗೆ ಮೊದಲ ಉಪದೇಶ ಧರ್ಮವೇ. ‘ರಾಜನೇ, ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಡಬೇಡ; ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ರಾಜರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬಹುಕಾಲ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ನೀತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಧರ್ಮವೇ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥೈರ್ಯ. ‘ಸುಗ್ರೀವನೊಡಗೂಡಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು; ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಹೋಗು.’ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕರಡಿ, ವಾನರ, ರಾಕ್ಷಸರು ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನೇ, ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯೂ ವೀರ್ಯವೂ ಅದ್ಭುತವಾದವು; ಸ್ವಯಂಭುವಿನಂತೆ ನಿನ್ನ ಮಾಧುರ್ಯವು ಸದಾ ಪರಮೋತ್ಕೃಷ್ಟವಾದುದು.’ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ವೈಶ್ರವಣನ ಸ್ಮರಣೆ ಸೂಚಕವಾದುದು — ಕುಬೇರನೂ ವಿಭೀಷಣನ ಅಣ್ಣ, ರಾವಣನಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹೊಸ ರಾಜನು ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕು. ಸುಗ್ರೀವ-ವಿಭೀಷಣರಿಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿ ರಾಮನು ಅವರಿಬ್ಬರ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನೂ ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆಯು ರಾಮನ ಮಧುರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ, ಕೇವಲ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕಲ್ಲ. ‘ಧರ್ಮಜ್ಞಸ್ತ್ವಂ ಮತೋ ಮಮ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಉಪದೇಶವೂ ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕವಾದುದು, ಸಂದೇಹಪೂರ್ವಕವಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಮಿತ್ರನ ಸ್ನೇಹವೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ.

ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಹನುಮಂತನು ತಲೆಬಾಗಿ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ನನ್ನ ಪರಮ ಸ್ನೇಹವು ಸದಾ ನೆಲೆಸಿರಲಿ; ವೀರನೇ, ನನ್ನ ಭಕ್ತಿ ಅಚಲವಾಗಿರಲಿ, ನನ್ನ ಭಾವವು ಬೇರೆಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗದಿರಲಿ.’ ಹನುಮಂತನ ಯಾಚನೆ ರಾಜ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ, ಧನವೂ ಅಲ್ಲ, ಭಕ್ತಿಯ ಸ್ಥೈರ್ಯವೇ. ‘ವೀರನೇ, ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ರಾಮಕಥೆಯು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರಲಿ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಚಿರಂಜೀವಿತ್ವಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೂ ರಾಮಕಥೆಯೇ — ಅವನು ಕಥೆಯ ಶ್ರೋತೃವಾಗಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಘುನಂದನನೇ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ದಿವ್ಯ ಚರಿತೆಯನ್ನೂ ಕಥೆಯನ್ನೂ ಅಪ್ಸರೆಯರು ನನಗೆ ಕೇಳಿಸಲಿ. ವೀರನೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ನಿನ್ನ ಚರಿತಾಮೃತವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಗಾಳಿಯು ಮೋಡದ ಸಾಲನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ ನಾನು ಆ ಹಂಬಲವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆನು.’ ಉಪಮೆ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ — ವಿರಹದ ಹಂಬಲವು ಮೋಡದಂತೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತದೆ, ರಾಮಕಥೆಯು ಗಾಳಿಯಂತೆ ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಕೇಳಿಸುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನು ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಲಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಥೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ರಾಮಸಾನ್ನಿಧ್ಯ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ಕಥೆಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನೂ ಸಾರುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಚರಿತೆ ಶ್ರೋತೃಗಳ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭಾವೋ ನಾನ್ಯತ್ರ ಗಚ್ಛತು’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಭಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಆದರ್ಶಭಕ್ತನೆಂದೂ ಚಿರಂಜೀವಿಯೆಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ರಾಮಕಥೆಯೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅವನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ರಾಮನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇದು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನನ್ನ ಈ ಕಥೆಯು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಇರುವುದು, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ ನೆಲೆಸಿರುವುವು. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಲೋಕಗಳು ಇರುವುವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನನ್ನ ಕಥೆಗಳೂ ಇರುವುವು.’ ರಾಜನು ಸಿಂಹಾಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ಸೇವಕನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುವುದು ರಾಮನ ವಿನಯದ ಪರಮ ಚಿತ್ರ. ಅನಂತರ ಅವನು ಹನುಮಂತನ ಉಪಕಾರಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಪಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಒಂದೊಂದು ಉಪಕಾರಕ್ಕೂ ನಾನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೇ ಕೊಡುವೆನು; ಉಳಿದ ಉಪಕಾರಗಳಿಗಾದರೋ ನಾವು ಋಣಿಗಳಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತೇವೆ. ನೀನು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವು ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಜೀರ್ಣವಾಗಿ ಹೋಗಲಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಆಪತ್ತುಗಳಲ್ಲೇ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಎಂದೂ ಆಪತ್ತು ಬಾರದಿರಲಿ, ಅದರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದ ಅವಕಾಶವೇ ಬಾರದಿರಲಿ ಎಂದು ರಾಮನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ರಾಘವನು ತನ್ನ ಕಂಠದಿಂದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ವೈಡೂರ್ಯದ ಪದಕವುಳ್ಳ ಹಾರವನ್ನು ತೆಗೆದು ಹನುಮಂತನ ಕಂಠಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದನು. ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾಹಾರದಿಂದ ಕಪಿಯು, ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಚಂದ್ರನು ಏರಿರುವ ಸುವರ್ಣಪರ್ವತರಾಜ ಮೇರುವಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸುವರ್ಣವರ್ಣದ ಪರ್ವತ, ಹಾರವು ಅದರ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರ. ಋಣದ ಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ತಿರುವುಮುರುವಾಗಿದೆ — ಸ್ವಾಮಿಯೇ ಸೇವಕನಿಗೆ ಋಣಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ವರದಾನ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಭೂಷಣದಾನ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಅನುಗ್ರಹ ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಮದಂಗೇ ಜೀರ್ಣತಾಂ ಯಾತು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥ — ನಿನ್ನ ಉಪಕಾರವು ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಜೀರ್ಣವಾಗಲಿ, ಅದನ್ನು ತೀರಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಬಾರದಿರಲಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿದಾನವು ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ, ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಎಂದೂ ಆಪತ್ತು ಬಾರದಿರಲಿ.

ರಾಘವನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲರಾದ ವಾನರರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಎದ್ದು ತಲೆಬಾಗಿ ರಾಮನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಟರು. ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನೂ ರಾಮನು ಎದೆಗೆ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ವಿಹ್ವಲರಾದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಗದ್ಗದ ಕಂಠದಿಂದ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವರಂತೆ, ದುಃಖದಿಂದ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡವರಂತೆ ಆಗ ರಾಘವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದರು. ‘ಬಾಷ್ಪಕಲಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದ ಕಂಠವುಳ್ಳವರು ಎಂಬ ಭಾವ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಘವನಿಂದ ಹೀಗೆ ಅನುಗ್ರಹಿತರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ, ದೇಹಿಯು ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಂತೆ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಉಪಮೆ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಜೀವಾತ್ಮನು ವಿವಶನಾಗಿ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯುವಂತೆ ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ತೊರೆದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಿಂದ ಸರ್ಗವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸ, ಕರಡಿ, ವಾನರರು ರಘುವಂಶವರ್ಧನನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ವಿಯೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ, ನಿವಾಸಿಗಳಂತೆ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನಿವಾಸಗಳಿಗೆ ಮರಳಿದರು.’ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಮೈತ್ರಿಯು ಹೀಗೆ ಕಣ್ಣೀರಿನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಸಹಾಯಕರು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಯೋಗವು ಕಥೆಯ ಒಂದು ಅಧ್ಯಾಯದ ಮುಕ್ತಾಯವೂ ಹೌದು. ‘ಉತ್ಥಾಯೋತ್ಥಾಯ’ ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವ-ವಿಭೀಷಣರನ್ನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಲಿಂಗಿಸಲಾಯಿತು — ಯಾರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾಯಿತೋ ಅವರೇ ರಾಮನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪದವರು. ವಾನರರ ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ, ಒಮ್ಮೆಗೇ ಅಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಸ್ವತಃ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ആ ഋക്ഷന്മാരും വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും അയോധ്യയിൽ സുഖമായി പാർത്തുകൊണ്ടിരിക്കെ കുറച്ചുകാലം കടന്നുപോയി. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ രാഘവൻ സുഗ്രീവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യാ, ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കുംപോലും കീഴടക്കാനാവാത്ത കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പോകുക. അവിടെ അമാത്യന്മാരോടൊപ്പം, കണ്ടകങ്ങൾ നീങ്ങിയ രാജ്യം പാലിക്കുക.’ രാമന്റെ നിർദേശത്തിൽ ആദ്യം രാജ്യപാലനവും പിന്നെ സഹായികളുടെ സത്കാരവുമാണു പറയുന്നത്. ‘മഹാബാഹോ, അംഗദനെയും ഹനുമാനെയും അതിബലവാനായ നളനെയും പരമമായ പ്രീതിയോടെ കാണുക (പരിപാലിക്കുക). ശ്വശുരനായ വീരൻ സുഷേണനെയും ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ താരനെയും ദുർധർഷനായ കുമുദനെയും മഹാബലനായ നീലനെയും വീരനായ ശതബലിയെയും മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, ശരഭൻ എന്നിവരെയും ഋക്ഷരാജനായ ദുർധർഷനായ ജാംബവാനെയും ഗന്ധമാദനനെയും പ്രീതിയോടെ കാണുക. നല്ല വിക്രമമുള്ള ഋഷഭനെയും വാനരനായ സുപാടലനെയും കേസരിയെയും ശരഭനെയും ശുംഭനെയും ശംഖചൂഡനെയും കാണുക.’ ഈ നാമമാല യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ വീരന്മാരുടെ സ്മരണംപോലെയാണ് — രാമൻ ഓരോരുത്തരെയും പേരെടുത്തു സ്മരിക്കുന്നു, ആരെയും മറക്കുന്നില്ല. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളിക്കുന്നു: ‘എനിക്കുവേണ്ടി ജീവൻ ത്യജിക്കാൻ തയ്യാറായ മഹാത്മാക്കൾ ആരൊക്കെയാണോ, അവരെയെല്ലാം പ്രീതിയോടെ കാണുക; ഇവർക്ക് അപ്രിയമായതൊന്നും ചെയ്യരുത്.’ ‘പശ്യ’ (കാണുക) എന്ന ക്രിയാപദത്തിന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രയോഗം — പ്രീതിയോടെയുള്ള ദർശനംതന്നെയാണ് രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം എന്നാണു ഭാവം. കൃതജ്ഞത രാമന്റെ സ്വഭാവമാണ്; തന്റെ കാര്യം സാധിച്ചു എന്നതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം സഹായികളെ അവഗണിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അവരുടെ ഭാവി സുഗ്രീവന്റെ കൈയിൽ ഏല്പിക്കുന്നു. ‘നിഹതകണ്ടകം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ബാലിയുടെ വധത്തിനുശേഷം നിഷ്കണ്ടകമായിത്തീർന്ന രാജ്യം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അംഗദന്റെ പേര് ആദ്യം വച്ചിരിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ ബാലിപുത്രനും യുവരാജാവുമാണ്; അവന്റെ സംരക്ഷണം സുഗ്രീവന്റെ വിശേഷകർത്തവ്യമാണ്. സുഷേണൻ സുഗ്രീവന്റെ ശ്വശുരനാണെന്ന ബന്ധവും രാമൻ മറക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ രാജാവിന്റെ ആജ്ഞപോലും ഒരു മിത്രത്തിന്റെ വിനയത്തോടെയാണു പറയുന്നത്. ഈ സർഗം യുദ്ധാനന്തരമുള്ള ശാന്തികാലത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സഹായികൾ സ്വരാജ്യങ്ങളിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നു, രാമൻ തന്റെ രാജധർമത്തിലേക്കു വീണ്ടും തിരിയുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിർദേശങ്ങളിൽ ആജ്ഞയുടെയല്ല, ഒരു മിത്രത്തിന്റെ അഭ്യർഥനയുടെ ധ്വനിയാണു കേൾക്കുന്നത്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാമൻ സുഗ്രീവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആലിംഗനം ചെയ്തശേഷം മധുരമായ വാക്കിൽ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ധർമത്തോടെ ലങ്ക ഭരിക്കുക. നീ ധർമജ്ഞനാണെന്നാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം; നഗരത്തിലെ രാക്ഷസന്മാരുടെയും നിന്റെ സഹോദരനായ വൈശ്രവണന്റെയും അഭിപ്രായവും അതുതന്നെ.’ രാവണന്റെ അധർമത്താൽ ലങ്ക നശിച്ചു; അതിനാൽ പുതിയ രാജാവിനുള്ള ആദ്യത്തെ ഉപദേശം ധർമംതന്നെ. ‘രാജാവേ, ഒരിക്കലും അധർമത്തിൽ മനസ്സു വയ്ക്കരുത്; ബുദ്ധിമാന്മാരായ രാജാക്കന്മാർ നിശ്ചയമായും ദീർഘകാലം ഭൂമി അനുഭവിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ നീതി വ്യക്തമാണ് — ധർമംതന്നെയാണു രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥൈര്യം. ‘സുഗ്രീവനോടൊപ്പം നീ എന്നെ എന്നും പരമമായ പ്രീതിയോടെ ഓർമിക്കണം; ആകുലതയില്ലാതെ പോകുക.’ രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഋക്ഷന്മാരും വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും ‘സാധു, സാധു’ എന്നു പറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥനെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രശംസിച്ചു: ‘മഹാബാഹുവായ രാമാ, അങ്ങയുടെ ബുദ്ധിയും വീര്യവും അദ്ഭുതകരമാണ്; സ്വയംഭൂവിന്റേതുപോലെ അങ്ങയുടെ മാധുര്യം എന്നും പരമമാണ്.’ വിഭീഷണനുള്ള ഉപദേശത്തിൽ വൈശ്രവണനെ സ്മരിക്കുന്നത് അർഥഗർഭമാണ് — കുബേരനും വിഭീഷണന്റെ സഹോദരനാണ്, രാവണനാൽ പുറത്താക്കപ്പെട്ടവൻ; അതിനാൽ പുതിയ രാജാവ് സഹോദരന്മാരുമായി സൗഹൃദം നിലനിർത്തണം. സുഗ്രീവനെയും വിഭീഷണനെയും ഒരുമിച്ചു സ്മരിക്കണമെന്നു പറഞ്ഞ് രാമൻ ഇരുവരുടെയും മൈത്രിയും ദൃഢമാക്കുന്നു. പ്രജകളുടെ പ്രശംസ രാമന്റെ പരാക്രമത്തിനു മാത്രമല്ല, മധുരസ്വഭാവത്തിനും സാക്ഷ്യമാണ്. ‘ധർമജ്ഞസ്ത്വം മതോ മമ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ വിഭീഷണനിലുള്ള വിശ്വാസം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു; ഉപദേശവും വിശ്വാസത്തോടെയാണ്, സംശയത്തോടെയല്ല. ഇങ്ങനെ രാജാവിന്റെ കർത്തവ്യവും മിത്രത്തിന്റെ സ്നേഹവും ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു.

ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ വാനരന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും ഇടയിൽനിന്ന് ഹനുമാൻ വണങ്ങി രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, എന്റെ പരമമായ സ്നേഹം എന്നും അങ്ങയിൽ നിലനിൽക്കട്ടെ; വീരാ, എന്റെ ഭക്തി ഇളക്കമില്ലാത്തതാകട്ടെ, എന്റെ മനസ്സ് മറ്റെങ്ങും പോകാതിരിക്കട്ടെ.’ ഹനുമാന്റെ യാചന രാജ്യമോ ധനമോ അല്ല, ഭക്തിയുടെ സ്ഥൈര്യം മാത്രമാണ്. ‘വീരാ, രാമകഥ ഭൂമിയിൽ പ്രചരിക്കുന്നിടത്തോളം കാലം എന്റെ പ്രാണൻ ശരീരത്തിൽ നിലനിൽക്കട്ടെ, സംശയമില്ല.’ ചിരഞ്ജീവിത്വത്തിന്റെ കാരണവും രാമകഥതന്നെ — കഥയുടെ ശ്രോതാവാകാനാണ് അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘രഘുനന്ദനാ, നരർഷഭാ, അങ്ങയുടെ ഈ ദിവ്യചരിതവും കഥയും അപ്സരസ്സുകൾ എന്നെ കേൾപ്പിക്കട്ടെ. വീരനായ പ്രഭോ, അങ്ങയുടെ ചരിതാമൃതം കേട്ട്, കാറ്റ് മേഘനിരയെ നീക്കുന്നതുപോലെ ഞാൻ ആ ഉത്കണ്ഠ നീക്കിക്കളയും.’ ഉപമ മനോഹരമാണ് — വിരഹത്തിന്റെ ഉത്കണ്ഠ മേഘംപോലെ മനസ്സിനെ മൂടുന്നു, രാമകഥ കാറ്റുപോലെ അതിനെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ അപ്സരസ്സുകളിൽനിന്നുള്ള ശ്രവണം അധികമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതു സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. ഹനുമാൻ രാമനിൽനിന്നു വേർപിരിയാൻ പോകുന്നു; അതിനാൽ കഥതന്നെയാണ് അവന് രാമസാന്നിധ്യം. ഈ സന്ദർഭം കഥയുടെ മാഹാത്മ്യവും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — രാമന്റെ ചരിതം ശ്രോതാക്കളുടെ പ്രാണനെ നിലനിർത്തുന്നു. ‘ഭാവോ നാന്യത്ര ഗച്ഛതു’ എന്ന പദത്തിൽ അനന്യഭക്തിയുടെ ലക്ഷണം വ്യക്തമാണ്. അതിനാൽ പരമ്പരയിൽ ഹനുമാൻ ആദർശഭക്തനും ചിരഞ്ജീവിയുമായി പ്രസിദ്ധനാണ്; എവിടെയെല്ലാം രാമകഥയുണ്ടോ അവിടെയെല്ലാം അവന്റെ സാന്നിധ്യമുണ്ടെന്ന വിശ്വാസം ഈ സന്ദർഭത്തിൽനിന്നുതന്നെയാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

ഇങ്ങനെ പറയുന്ന ഹനുമാനെ രാമൻ ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് സ്നേഹത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, ഇങ്ങനെ പറയുകയും ചെയ്തു: ‘കപിശ്രേഷ്ഠാ, ഇത് ഇങ്ങനെതന്നെ സംഭവിക്കും, ഇതിൽ സംശയമില്ല. എന്റെ ഈ കഥ ലോകത്തിൽ പ്രചരിക്കുന്നിടത്തോളം നിന്റെ കീർത്തിയുമുണ്ടാകും; നിന്റെ ശരീരത്തിൽ പ്രാണനും അതുപോലെ നിലനിൽക്കും. ലോകങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം എന്റെ കഥകളും നിലനിൽക്കും.’ രാജാവ് സിംഹാസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റു സേവകനെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു — ഇതു രാമന്റെ വിനയത്തിന്റെ പരമചിത്രമാണ്. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഹനുമാന്റെ ഉപകാരങ്ങൾ സ്മരിക്കുന്നു: ‘കപേ, നിന്റെ ഓരോ ഉപകാരത്തിനും ഞാൻ എന്റെ പ്രാണൻ നൽകാം; ബാക്കിയുള്ള ഉപകാരങ്ങൾക്കാകട്ടെ ഞങ്ങൾ കടപ്പെട്ടവരായിത്തന്നെ നിലകൊള്ളും. നീ ചെയ്ത ഉപകാരം എന്റെ ശരീരത്തിൽത്തന്നെ ജീർണിച്ചുപോകട്ടെ; കാരണം ആപത്തുകളിൽ മാത്രമാണല്ലോ മനുഷ്യൻ പ്രത്യുപകാരങ്ങൾക്കു പാത്രമാകുന്നത്.’ ഈ ശ്ലോകം പ്രസിദ്ധമാണ് — ഹനുമാന് ഒരിക്കലും ആപത്തുണ്ടാകരുത് എന്നാണ് രാമൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; അങ്ങനെ പ്രത്യുപകാരത്തിന് അവസരംതന്നെ ഉണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ. പിന്നെ രാഘവൻ തന്റെ കഴുത്തിൽനിന്നു ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന, വൈഡൂര്യം പതക്കമായുള്ള ഹാരം അഴിച്ച് ഹനുമാന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു. മാറിൽ അണിഞ്ഞ ആ വലിയ ഹാരത്താൽ ആ വാനരൻ, ശിഖരത്തിൽ ചന്ദ്രൻ ഉദിച്ചുനിൽക്കുന്ന സ്വർണപർവതേന്ദ്രനായ മേരുവിനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഉപമയിൽ ഹനുമാൻ സ്വർണവർണമായ പർവതം, ഹാരം അതിന്റെ ശിഖരത്തിൽ ഉദിച്ച ചന്ദ്രൻ. ഇവിടെ ഋണത്തിന്റെ ഭാവം വിപരീതമാണ് — സ്വാമിതന്നെ സേവകനോടു കടപ്പെട്ടവനെന്നു കരുതുന്നു. വരദാനം, കൃതജ്ഞത, ഭൂഷണദാനം എന്നീ മൂന്നുവിധം അനുഗ്രഹം ഒരേ സന്ദർഭത്തിൽ കാണുന്നു. ‘മദംഗേ ജീർണതാം യാതു’ എന്ന വാക്യത്തിന്റെ അർഥം — നിന്റെ ഉപകാരം എന്റെ ശരീരത്തിൽത്തന്നെ ജീർണിക്കട്ടെ, അതിനു പ്രതിഫലം നൽകാനുള്ള അവസരം ഉണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ; കാരണം പ്രതിഫലം ആപത്തിൽ മാത്രമേ സാധ്യമാകൂ, ഹനുമാന് ആപത്ത് ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ.

രാഘവന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട് മഹാബലരായ വാനരന്മാർ ഓരോരുത്തരായി എഴുന്നേറ്റ് രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ ശിരസ്സു നമിച്ചു പുറപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനെയും ധർമാത്മാവായ വിഭീഷണനെയും രാമൻ മാറോടു ചേർത്ത് ഇറുകെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; അവരെല്ലാം കണ്ണീരാൽ വിവശരായി. കണ്ഠം ഇടറി, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവരെപ്പോലെ, ദുഃഖത്താൽ മതിമറന്നവരെപ്പോലെ അവരെല്ലാം അപ്പോൾ രാഘവനെ വിട്ടുപിരിയുകയായിരുന്നു. ‘ബാഷ്പകലാഃ’ എന്നാണ് അച്ചടിയിലെ പാഠം — കണ്ണീരാൽ കണ്ഠം ഇടറിയവർ എന്നു ഭാവം. ആ മഹാത്മാവായ രാഘവനാൽ ഇങ്ങനെ അനുഗ്രഹിക്കപ്പെട്ട് അവരെല്ലാം, ദേഹി ദേഹത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ഗൃഹങ്ങളിലേക്കു പോയി. ഉപമ ഗഹനമാണ് — ജീവാത്മാവ് നിസ്സഹായനായി ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ അവർ രാമനെ വിട്ടുപോയി. ഒടുവിൽ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ സർഗം സമാപിക്കുന്നു: ‘അനന്തരം ആ രാക്ഷസന്മാരും ഋക്ഷന്മാരും വാനരന്മാരും രഘുവംശത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്ന രാമനെ നമസ്കരിച്ച്, വിയോഗത്താലുള്ള കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, നിവാസികൾ എന്നപോലെ സ്വന്തം വാസസ്ഥാനങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങി.’ ഈ സർഗത്തിലെ അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ ആരംഭിച്ച മൈത്രി ഇങ്ങനെ കണ്ണീരോടെയുള്ള വിയോഗത്തിൽ പൂർണമാകുന്നു. ഈ സഹായികൾ ഇനിമേൽ കഥയിൽ മിക്കവാറും വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നില്ല; അതിനാൽ ഈ വിയോഗം കഥയുടെ ഒരധ്യായത്തിന്റെ അവസാനവുമാണ്. ‘ഉത്ഥായോത്ഥായ’ എന്ന ദ്വിരുക്തിയിലൂടെ ഓരോരുത്തരും ക്രമമായി നമസ്കരിക്കുന്നതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവനെയും വിഭീഷണനെയുമാണ് അവസാനം ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നത് — ആരുടെ സഹായത്താൽ യുദ്ധം ജയിച്ചുവോ, അവർതന്നെയാണ് രാമന്റെ ഹൃദയത്തോട് ഏറ്റവും അടുത്തവർ. വാനരന്മാരുടെ മടക്കം കൂട്ടമായാണ്, ഒറ്റയടിക്കല്ല; ഓരോരുത്തരും സ്വയം നമസ്കരിച്ചിട്ടാണു പോകുന്നത്.

The bears, monkeys and rākṣasas had been living happily in Ayodhyā for some time when mighty Rāghava said to Sugrīva, "Go now, gentle friend, to Kiṣkindhā, which not even gods and asuras can assail, and rule your kingdom with your ministers, now rid of every thorn" — a kingdom freed of trouble since Vālin's death. This sarga marks the end of the time of peace after the war: the allies are settled back in their own kingdoms, and Rāma turns again to his own duties as king. His command put the rule of the kingdom first and then the care of those who had helped. "Look with the greatest affection, mighty-armed one, on Aṅgada, on Hanumān and on the mighty Nala" — Aṅgada named first, as Vālin's son and heir-apparent, whose protection was Sugrīva's special duty; "on your father-in-law, the hero Suṣeṇa" — Rāma did not forget even that tie; "on Tāra, best of the strong, on invincible Kumuda and mighty Nīla, on the hero Śatabali, on Mainda and Dvivida, on Gaja, Gavākṣa, Gavaya and mighty Śarabha. Look with affection too on the invincible king of the bears, Jāmbavān, and on Gandhamādana; on valiant Ṛṣabha, on Plavaṅga and Supāṭala, on Kesarī, Śarabha, Śumbha and Śaṅkhacūḍa." The list of names is like a roll-call of the heroes of the Yuddha Kāṇḍa: Rāma remembered each one by name and left no one out. At the end he gathered them all in: "All those great-souled ones who were ready to give up their lives for me — look on them with love, and never do them any unkindness." The repeated "look on them" means that a king's affectionate regard is itself his favour. Gratitude was Rāma's nature: he did not neglect his helpers once his own purpose was achieved, but placed their future in Sugrīva's hands. Even his command was spoken with a friend's courtesy, and it sounded more like a friend's request than an order.

Having said this and embraced Sugrīva again and again, Rāma spoke sweetly to Vibhīṣaṇa. "Rule Laṅkā with righteousness. I regard you as one who knows dharma, and so do the people of your city, the rākṣasas, and your brother Vaiśravaṇa." Laṅkā had been ruined by Rāvaṇa's unrighteousness, so the first counsel to the new king was dharma. Rāma's words were those of trust, not suspicion, and by mentioning Vaiśravaṇa he hinted that the new king should keep good will with his brothers — for Kubera too was Vibhīṣaṇa's brother, once driven out by Rāvaṇa. "Never, king, set your mind on unrighteousness in any way, for kings of sound judgement surely enjoy the earth for a long time." The policy is plain: dharma alone makes a kingdom stable. "And you and Sugrīva must always remember me with great affection. Go now, free from care." By asking the two to remember him together, Rāma also made firm the friendship between them. Hearing Rāma's words, the bears, monkeys and rākṣasas praised Kākutstha again and again, crying, "Well said, well said! Your wisdom, mighty-armed one, and your valour are wonderful, and your gentleness, Rāma, is always supreme, like that of the Self-born Brahmā." Their praise bore witness to his sweetness of nature, not only to his prowess; so a king's duty and a friend's love came together.

While the monkeys and rākṣasas were speaking thus, Hanumān bowed low and said to Rāghava, "King, may my great love for you last for ever; may my devotion stay firm, hero, and may my heart never turn to anything else." He asked for no kingdom or wealth, only that his devotion might stay steady; "may my heart never turn elsewhere" is the very mark of single-minded devotion. "As long as the story of Rāma is told on earth, hero, so long may the breath of life stay in my body; let there be no doubt of it." Even his wish for long life was for the sake of Rāma's story: he wanted to live to hear it. "And this divine life of yours, this story of yours, Raghunandana, bull among men — let the apsarases recite it to me. Hearing that nectar of your deeds, hero and lord, I shall drive away my longing for you as the wind drives away a bank of clouds." The image is lovely: the longing of separation covers the mind like a cloud, and Rāma's story scatters it like the wind. Hanumān would soon be parted from Rāma, and the story would be his way of staying near him. The passage also proclaims the greatness of the story itself: Rāma's deeds sustain the very lives of those who hear them. And from this episode springs the traditional belief that Hanumān, the ideal devotee, lives for ever, present wherever the story of Rāma is told.

As Hanumān spoke, Rāma rose from his fine seat and embraced him with affection — a king rising from his throne to embrace his servant, the highest picture of Rāma's humility — and said, "So it shall be, best of monkeys, without doubt. As long as this story of mine is told in the world, so long shall your fame endure, and so shall the life in your body. As long as the worlds endure, so long shall my stories endure." Then he remembered all that Hanumān had done for him. "For each single service you have done me, monkey, I would give my life; for all the rest we remain in your debt. Let what you have done for me grow old within my own body, for a man becomes fit for a return of kindness only in misfortune." These famous words mean that Rāma wished Hanumān's kindness might wear out inside him unrepaid, because a kindness can only be repaid when the other is in trouble — and he wished that Hanumān would never be in trouble at all. The idea of debt is turned upside down: the master counts himself the servant's debtor. Then Rāghava took from his own neck a necklace bright as the moon, with a beryl at its centre, and tied it round Hanumān's neck. With that great necklace on his breast the monkey shone like Meru, the golden king of mountains, with the moon risen on its summit — Hanumān the golden mountain and the necklace the moon above it. So in one scene three favours were given together: a boon, gratitude and the gift of an ornament.

Hearing these words of Rāghava, the mighty monkeys rose one after another — each in turn — bowed their heads at Rāma's feet, and went out. Sugrīva and righteous Vibhīṣaṇa were held close in Rāma's embrace; they were the last to be embraced, the two by whose help the war was won and who were nearest his heart. All of them were overcome with tears. Their voices choked with weeping, their eyes full, they were as if senseless, stunned with grief as they left Rāghava. Thus favoured by the great-souled Rāghava, they all went each to his own home, as an embodied soul leaves its body — a profound image: as the soul leaves the body because it must, not because it wishes, so they left Rāma. Then those rākṣasas, bears and monkeys bowed to Rāma, who made the line of Raghu flourish, and with eyes brimming with the tears of parting went back each to the place where he lived. So the friendship begun in the Yuddha Kāṇḍa was completed in a tearful parting; these allies scarcely appear again in the story, and their leave-taking closes a whole chapter of it.