ते महात्मानः पार्थिवाः प्रहृष्टाः गजवाजिसहस्राणाम् ओघैः वसुंधरां कम्पयन्तः प्रयाताः। तत्र भरतस्य आज्ञया राघवार्थं समुद्यताः प्रहृष्टबलवाहनाः अनेकाः अक्षौहिण्यः आसन्। बलदर्पसमन्विताः ते महीपालाः परस्परम् ऊचुः — ‘युद्धे रामस्य पुरतः स्थितं रावणं वयं न अपश्याम। भरतेन वयं पश्चात् निरर्थकम् एव समानीताः; अन्यथा पार्थिवैः राक्षसाः क्षिप्रं हताः स्युः, अत्र संशयः नास्ति। रामस्य लक्ष्मणस्य च बाहुवीर्येण रक्षिताः वयं समुद्रस्य पारे विगतज्वराः सुखं युध्येम।’ एताः अन्याः च कथाः सहस्रशः कथयन्तः ते राजानः हर्षसमन्विताः स्वराज्यानि जग्मुः। अत्र राज्ञां वचने किञ्चित् खेदः किञ्चित् गर्वः च मिश्रौ — ते युद्धे भागं ग्रहीतुं न प्राप्तवन्तः, अतः ते स्वस्य शौर्यं प्रदर्शयितुं न अलभन्त। ‘निरर्थकम्’ इति पदं तेषां निराशां सूचयति — ते युद्धार्थं सज्जाः आगताः, किन्तु युद्धं पूर्वम् एव समाप्तम्। किन्तु ते रामस्य बलं न अवमन्यन्ते — ‘रामस्य बाहुवीर्येण रक्षिताः’ इति वचनेन ते स्वीकुर्वन्ति यत् तेषां युद्धम् अपि रामस्य रक्षणे एव सम्भवम्। ‘अक्षौहिण्यः’ इति महासेनाः — एका अक्षौहिणी एकविंशतिसहस्राधिकाः रथाः, तावन्तः गजाः, पञ्चषष्टिसहस्राधिकाः अश्वाः, लक्षाधिकाः पदातयः च। भरतः रामार्थं अनेकाः अक्षौहिणीः संगृहीतवान् — एतत् तस्य भ्रातृभक्तिं दर्शयति। प्रथमः श्लोकः समीक्षितस्य ७.०३८.००१ इत्यस्य पाठभेदः; द्वितीयस्य द्वितीयः अर्धः वुल्गेटमात्रः। राज्ञां गमनेन अयोध्या पुनः शान्ता भवति, किन्तु वानराः राक्षसाः च अद्यापि रामस्य अतिथयः तत्र वसन्ति।

स्वानि मुख्यानि ऋद्धानि मुदितानि समृद्धधनधान्यानि वसुमन्ति च पूर्णानि राज्यानि यथापुराणि गत्वा ते नृपाः रामस्य प्रियकामार्थं विविधानि रत्नानि उपहारं च ददुः — अश्वान्, यानानि, रत्नानि, मदोत्कटान् हस्तिनः, मुख्यानि चन्दनानि, दिव्यानि आभरणानि, मणिमुक्ताप्रवालान्, रूपसमन्विताः दास्यः, विविधम् अजाविकं, विविधान् बहून् रथान् च। महाबलाः भरतः लक्ष्मणः शत्रुघ्नः च तानि रत्नानि आदाय स्वां पुरीं पुनः आगताः। पुरुषर्षभाः ते रम्याम् अयोध्यां पुरीम् आगम्य तानि चित्राणि रत्नानि रामाय समुपानयन्। राज्ञाम् उपहाराः केवलं सम्पत्तिः न, अपितु रामस्य सार्वभौमत्वस्य स्वीकारः — सर्वे राजानः तं सम्राजं मन्यन्ते। उपहाराणां सूची विस्तृता — वाहनानि, पशवः, रत्नानि, सुगन्धद्रव्याणि, आभूषणानि, सेवकाः च; एतेन तेषां राज्यानां समृद्धिः दर्श्यते। ‘यथापुराणि’ इति — प्रत्येकः स्वं स्वं नगरं गत्वा। ‘स्वानि राज्यानि…’ इति सप्तमः श्लोकः समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटमात्रः; सः राज्यानां समृद्धिं वर्णयति, येन अनुमीयते यत् रामस्य प्रभावेन सर्वे देशाः सुखिनः। दशमः श्लोकः (‘मणिमुक्ताप्रवालांस्तु…’) अपि वुल्गेटमात्रः। भरतादयः त्रयः भ्रातरः स्वयं गत्वा तानि उपहाराणि आनयन्ति — एतेन राज्ञां सम्मानं वर्धते। पूर्वसर्गे भरतः जनकेन सह, लक्ष्मणः युधाजिता सह गतौ आस्ताम्; ते अधुना प्रत्यागताः। रामः उपहारान् स्वयं न गृह्णाति, अपितु अग्रिमे प्रकरणे मित्रेभ्यः वितरति — एषा तस्य उदारता।

प्रीतिसमन्वितः महात्मा रामः तत् सर्वं प्रतिगृह्य कृतकर्मणे राज्ञे सुग्रीवाय ददौ। विभीषणाय, अन्येभ्यः अपि राक्षसेभ्यः कपिभ्यः च, यैः वृतः सः जयम् आप्तवान्, राघवः ददौ। ते सर्वे महाबलाः कपिराक्षसाः रामदत्तानि रत्नानि शिरोभिः भुजेषु च धारयामासुः। ततः इक्ष्वाकूणां महारथः वीर्यवान् नृपतिः कमलपत्राक्षः रामः हनूमन्तं महाबाहुम् अङ्गदं च अङ्कम् आरोप्य सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् — ‘हरीश्वर, अयम् अङ्गदः तव सुपुत्रः, अनिलात्मजः च तव मन्त्री; उभौ सुग्रीवस्य मन्त्रिते युक्तौ, मम हिते च रतौ; त्वत्कृते एव विविधां पूजाम् अर्हतः।’ इति उक्त्वा महायशाः सः स्वाङ्गात् भूषणानि व्यवमुच्य तदा अङ्गदहनूमतोः महार्हाणि बबन्ध। रामस्य दानं स्वार्थरहितम् — सः प्राप्तानि सर्वाणि उपहाराणि मित्रेभ्यः एव ददाति; स्वयं किमपि न रक्षति। अङ्कारोपणं विशेषः स्नेहः — पिता पुत्रम् इव सः अङ्गदं हनूमन्तं च अङ्के धारयति। स्वाङ्गात् भूषणानि उन्मुच्य दानं परमः सम्मानः — राज्ञः शरीरे धृतम् आभरणं प्रसादरूपेण ददाति। अङ्गदस्य ‘सुपुत्रः’ इति स्मरणं विशेषम् — वालिनः पुत्रः अपि सः सुग्रीवस्य पुत्रः इव, अतः वालिवधानन्तरं अपि कुलस्य ऐक्यम्। ‘त्वत्कृते’ इति — सुग्रीवस्य सम्बन्धात् एव तयोः पूजा, एतेन सुग्रीवस्य अपि गौरवम्। १६–१९ श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति, वुल्गेटमात्राः। रत्नानां धारणं ‘शिरोभिः भुजेषु च’ — वानराः राक्षसाः च तानि रत्नानि मुकुटेषु केयूरेषु च धारयन्ति, रामस्य प्रसादं गौरवेण वहन्ति। रामः प्रथमं सुग्रीवाय, ततः विभीषणाय, ततः अन्येभ्यः ददाति — राज्ञां क्रमेण सम्मानम्।

ततः राघवः महावीर्यान् यूथपर्षभान् आभाष्य — नीलं, नलं, केसरिणं, कुमुदं, गन्धमादनं, सुषेणं, पनसं, वीरं मैन्दं, द्विविदं, जाम्बवन्तं, गवाक्षं, विनतं, धूम्रं, बलीमुखं, प्रजङ्घं, महाबलं संनादं, दरीमुखं, दधिमुखं, यूथपम् इन्द्रजानुं च — नेत्राभ्याम् आपिबन् इव श्लक्ष्णया मधुरया वाचा अवदत् — ‘भवन्तः मम सुहृदः, शरीरं, भ्रातरः च। काननौकसः, युष्माभिः अहं व्यसनात् उद्धृतः; भवद्भिः सुहृदां वरैः राजा सुग्रीवः धन्यः।’ एवम् उक्त्वा नरर्षभः तेभ्यः यथार्हं भूषणानि महार्हाणि वज्राणि च ददौ, तान् च सस्वजे। अत्र रामस्य कृतज्ञता पराकाष्ठां गच्छति — सः वानरान् ‘शरीरं भ्रातरः’ इति वदति; तेषां साहाय्यं विना सः सीतां न प्राप्नुयात्। ‘नेत्राभ्यामापिबन्निव’ इति — प्रेम्णा तान् पश्यन् तृप्तिं न लभते, नेत्रैः एव पिबन् इव। प्रत्येकस्य नाम्ना सम्बोधनं व्यक्तिगतः सम्मानः — कोऽपि विस्मृतः न। ‘व्यसनात्’ इति सीताहरणरूपात् महादुःखात्। ‘धन्यो राजा च सुग्रीवः’ इति सुग्रीवस्य अपि प्रशंसा — यस्य एतादृशाः यूथपाः सन्ति सः धन्यः। वज्राणि इति हीरकाणि। अयं सम्पूर्णः प्रकरणः (२०–२५) समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटमात्रः — समीक्षिते रत्नवितरणं संक्षेपेण एव उक्तम्। रामस्य वचने ‘शरीरं’ इति पदं विशेषम् — यथा शरीरं विना आत्मा कार्यं न करोति, तथा वानरैः विना रामः रावणं न जेतुम् अशक्नोत्।

ते मधुपिङ्गलाः वानराः सुगन्धीनि मधूनि पिबन्तः, सुमृष्टानि मांसानि मूलानि फलानि च भुञ्जानाः तत्र न्यवसन्। एवं निवसतां तेषां साग्रः मासः तदा ययौ; रामभक्त्या ते सर्वे तं मुहूर्तम् इव मेनिरे। रामः अपि कामरूपिभिः वानरैः, महावीर्यैः राक्षसैः, महाबलैः ऋक्षैः च सार्धं रेमे। एवं प्रहृष्टानां वानराणां राक्षसानां च सर्वशः द्वितीयः शिशिरः मासः अपि सुखं ययौ। रम्ये इक्ष्वाकुनगरे परां प्रीतिम् उपासीनानां तेषां रामस्य प्रीतिकरणैः कालः सुखं ययौ। ‘मधुपिङ्गलाः’ इति वानराणां वर्णः — मधुवत् पिङ्गलाः। ‘मुहूर्तमिव’ इति सुखकालः शीघ्रं गच्छति इति सार्वत्रिकः अनुभवः। ‘शिशिरः द्वितीयः मासः’ इति — अभिषेकानन्तरं मासद्वयं गतम्, शिशिरर्तुः च प्रवृत्तः। ‘रामस्य प्रीतिकरणैः’ इति — रामः तेषां प्रीत्यर्थं विविधान् उपायान् करोति, अतः तेषां वासः सुखमयः। एवं युद्धस्य कष्टानन्तरं वानराणां विश्रामः, पुरस्कारः च वर्णितः। अग्रिमे सर्गे रामः तान् विसर्जयिष्यति। ‘परां प्रीतिमुपासताम्’ इति षष्ठ्यन्तं रूपम् — प्रीतिम् उपासीनानाम् इति। त्रिंशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति; सर्गस्य समाप्तिः वुल्गेटमात्रेण श्लोकेन। वानराणां आहारः — मधूनि, मांसानि, फलमूलानि — तेषां स्वभावानुकूलः; रामः तेषां रुचिम् अनुसृत्य आतिथ्यं करोति।

మహాత్ములైన ఆ రాజులు ఎంతో సంతోషంతో వేలాది ఏనుగుల, గుర్రాల ప్రవాహాలతో భూమిని కంపింపజేస్తూ బయలుదేరారు. అక్కడ భరతుని ఆజ్ఞతో రాఘవుని కోసం సిద్ధమైన, ఉత్సాహభరితమైన బలవాహనాలు గల అనేక అక్షౌహిణులు ఉన్నాయి. బలగర్వంతో కూడిన ఆ రాజులు ఒకరితో ఒకరు ఇలా అనుకొన్నారు — ‘యుద్ధంలో రాముని ఎదుట నిలిచిన రావణుని మేము చూడనేలేదు. భరతుడు మమ్మల్ని తరువాత వృథాగానే రప్పించాడు; లేకపోతే రాజులు రాక్షసులను త్వరగానే చంపి ఉండేవారు, ఇందులో సందేహం లేదు. రామలక్ష్మణుల బాహుబలంతో రక్షించబడి మేము సముద్రం అవతల ఏ చింతా లేకుండా సుఖంగా యుద్ధం చేసి ఉండేవాళ్ళం.’ ఇలాంటి మాటలూ ఇతర కథలూ వేలకొలది చెప్పుకొంటూ ఆ రాజులు ఆనందంతో తమ రాజ్యాలకు వెళ్ళారు. ఇక్కడ రాజుల మాటలలో కొంత ఖేదమూ కొంత గర్వమూ కలిసి ఉన్నాయి — వారికి యుద్ధంలో పాల్గొనే అవకాశం రాలేదు, అందువల్ల తమ శౌర్యాన్ని ప్రదర్శించుకోలేకపోయారు. ‘నిరర్థకం’ (వృథాగా) అనే పదం వారి నిరాశను సూచిస్తుంది — వారు యుద్ధానికి సిద్ధమై వచ్చారు, కాని యుద్ధం ముందే ముగిసిపోయింది. కాని వారు రాముని బలాన్ని తక్కువ చేయడం లేదు — ‘రాముని బాహుబలంతో రక్షించబడి’ అనే మాటతో తమ యుద్ధం కూడా రాముని రక్షణలోనే సాధ్యమని వారు అంగీకరిస్తున్నారు. ‘అక్షౌహిణులు’ అంటే మహాసేనలు — ఒక అక్షౌహిణిలో ఇరవై ఒక్క వేలకు పైగా రథాలు, అన్నే ఏనుగులు, అరవై ఐదు వేలకు పైగా గుర్రాలు, లక్షకు పైగా కాల్బలం ఉంటాయి. భరతుడు రాముని కోసం అనేక అక్షౌహిణులను కూడగట్టాడు — ఇది అతని భ్రాతృభక్తిని చూపుతుంది. మొదటి శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలోని 7.038.001 కు పాఠభేదం; రెండవ శ్లోకపు రెండవ అర్ధం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. రాజులు వెళ్ళిపోవడంతో అయోధ్య మళ్ళీ ప్రశాంతమవుతుంది, కాని వానరులూ రాక్షసులూ ఇంకా రాముని అతిథులుగా అక్కడే ఉన్నారు.

ముఖ్యమైనవి, సంపన్నమైనవి, సంతోషంగా ఉన్నవి, ధనధాన్యాలతో సమృద్ధమైనవి, ఐశ్వర్యంతో నిండినవి అయిన తమ తమ రాజ్యాలకు, తమ తమ పురాలకు వెళ్ళి ఆ రాజులు రామునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో వివిధ రత్నాలను కానుకలను పంపారు — గుర్రాలు, వాహనాలు, రత్నాలు, మదించిన ఏనుగులు, శ్రేష్ఠమైన చందనాలు, దివ్యమైన ఆభరణాలు, మణులు ముత్యాలు పగడాలు, రూపవతులైన దాసీలు, వివిధ రకాల మేకలు గొర్రెలు, ఎన్నో రకాల రథాలు. మహాబలులైన భరత లక్ష్మణ శత్రుఘ్నులు ఆ రత్నాలను తీసుకొని తమ నగరానికి తిరిగి వచ్చారు. పురుషశ్రేష్ఠులైన వారు రమ్యమైన అయోధ్యానగరానికి వచ్చి ఆ విచిత్రమైన రత్నాలను రామునికి సమర్పించారు. రాజుల కానుకలు కేవలం సంపద కాదు, రాముని సార్వభౌమత్వానికి అంగీకారం — రాజులందరూ అతనిని సమ్రాట్టుగా భావిస్తున్నారు. కానుకల జాబితా విస్తారమైనది — వాహనాలు, పశువులు, రత్నాలు, సుగంధద్రవ్యాలు, ఆభరణాలు, సేవకులు; దీనితో వారి రాజ్యాల సమృద్ధి చూపబడుతుంది. ‘యథాపురాణి’ — ప్రతి ఒక్కరూ తమ తమ నగరానికి వెళ్ళి. ‘స్వాని రాజ్యాని…’ అనే ఏడవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; అది రాజ్యాల సమృద్ధిని వర్ణిస్తుంది, దానివల్ల రాముని ప్రభావంతో దేశాలన్నీ సుఖంగా ఉన్నాయని ఊహించవచ్చు. పదవ శ్లోకం (‘మణిముక్తాప్రవాలాంస్తు…’) కూడా వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. భరతాది ముగ్గురు సోదరులు స్వయంగా వెళ్ళి ఆ కానుకలను తెస్తున్నారు — దీనితో రాజుల గౌరవం పెరుగుతుంది. గత సర్గలో భరతుడు జనకునితోనూ లక్ష్మణుడు యుధాజిత్‌తోనూ వెళ్ళారు; వారు ఇప్పుడు తిరిగి వచ్చారు. రాముడు కానుకలను తాను ఉంచుకోడు, తరువాతి ప్రకరణంలో మిత్రులకు పంచిపెడతాడు — ఇది అతని ఉదారత.

ప్రీతితో నిండిన మహాత్ముడైన రాముడు అదంతా స్వీకరించి, తన కార్యం నెరవేర్చిన రాజు సుగ్రీవునికి ఇచ్చాడు. విభీషణునికీ, ఇంకా ఏ రాక్షసులతోనూ వానరులతోనూ కూడి అతడు విజయం పొందాడో వారికీ రాఘవుడు ఇచ్చాడు. మహాబలులైన ఆ వానరులూ రాక్షసులూ అందరూ రాముడు ఇచ్చిన రత్నాలను తలలపైనా భుజాలపైనా ధరించారు. అప్పుడు ఇక్ష్వాకులలో మహారథుడు, వీర్యవంతుడు, కమలదళాక్షుడు అయిన రాజు రాముడు మహాబాహువైన హనుమంతుని, అంగదుని ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని సుగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వానరేశ్వరా, ఈ అంగదుడు నీ సుపుత్రుడు, ఈ అనిలాత్మజుడు నీ మంత్రి; ఇద్దరూ సుగ్రీవుని ఆలోచనలో నిమగ్నులు, నా హితంలో ఆసక్తులు; నీ కారణంగానే వీరు వివిధ సత్కారాలకు అర్హులు.’ ఇలా చెప్పి మహాయశస్వి అయిన అతడు తన శరీరం నుండి విలువైన ఆభరణాలను తీసి అప్పుడు అంగద హనుమంతులకు కట్టాడు. రాముని దానం స్వార్థం లేనిది — తనకు వచ్చిన కానుకలన్నిటినీ అతడు మిత్రులకే ఇస్తున్నాడు; తనకోసం ఏదీ ఉంచుకోవడం లేదు. ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకోవడం ప్రత్యేకమైన స్నేహం — తండ్రి కొడుకును ఉంచుకొన్నట్లు అతడు అంగదుని హనుమంతుని ఒడిలో ఉంచుకొంటున్నాడు. తన శరీరం నుండి ఆభరణాలు తీసి ఇవ్వడం పరమ గౌరవం — రాజు శరీరంపై ధరించిన ఆభరణాన్ని ప్రసాదంగా ఇస్తున్నాడు. అంగదుని ‘సుపుత్రుడు’ అని గుర్తుచేయడం విశేషం — వాలి కుమారుడైనా అతడు సుగ్రీవునికి కుమారుని వంటివాడు; అందువల్ల వాలివధ తరువాత కూడా కులంలో ఐక్యత. ‘త్వత్కృతే’ (నీ కారణంగా) — సుగ్రీవునితో సంబంధం వల్లనే వారికి సత్కారం; దీనితో సుగ్రీవునికి కూడా గౌరవం. 16–19 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. రత్నాలను ‘తలలపైనా భుజాలపైనా’ ధరించడం — వానరులూ రాక్షసులూ ఆ రత్నాలను కిరీటాలలోనూ భుజకీర్తులలోనూ ధరిస్తూ, రాముని ప్రసాదాన్ని గౌరవంగా మోస్తున్నారు. రాముడు మొదట సుగ్రీవునికి, తరువాత విభీషణునికి, తరువాత ఇతరులకు ఇస్తున్నాడు — రాజుల క్రమంలో గౌరవం.

అప్పుడు రాఘవుడు మహావీర్యులైన యూథపశ్రేష్ఠులను — నీలుని, నలుని, కేసరిని, కుముదుని, గంధమాదనుని, సుషేణుని, పనసుని, వీరుడైన మైందుని, ద్వివిదుని, జాంబవంతుని, గవాక్షుని, వినతుని, ధూమ్రుని, బలీముఖుని, ప్రజంఘుని, మహాబలుడైన సంనాదుని, దరీముఖుని, దధిముఖుని, యూథపతి ఇంద్రజానువును — పలకరించి, కళ్ళతో తాగుతున్నట్లు చూస్తూ, మృదువైన మధురమైన మాటతో ఇలా అన్నాడు — ‘మీరు నాకు మిత్రులు, నా శరీరం, నా సోదరులు. వనవాసులారా, మీరు నన్ను ఆపద నుండి ఉద్ధరించారు; మిత్రులలో శ్రేష్ఠులైన మీతో రాజు సుగ్రీవుడు ధన్యుడు.’ ఇలా చెప్పి నరశ్రేష్ఠుడు వారికి యథోచితంగా విలువైన ఆభరణాలనూ వజ్రాలనూ ఇచ్చి వారిని కౌగిలించుకొన్నాడు. ఇక్కడ రాముని కృతజ్ఞత పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — అతడు వానరులను ‘శరీరం, సోదరులు’ అంటున్నాడు; వారి సహాయం లేకపోతే అతడు సీతను పొందేవాడు కాదు. ‘నేత్రాభ్యామాపిబన్నివ’ — ప్రేమతో వారిని చూస్తూ తృప్తి పొందక, కళ్ళతోనే తాగుతున్నట్లున్నాడు. ప్రతి ఒక్కరినీ పేరుతో పిలవడం వ్యక్తిగత గౌరవం — ఎవరూ మరువబడలేదు. ‘వ్యసనాత్’ అంటే సీతాపహరణం అనే మహాదుఃఖం నుండి. ‘ధన్యో రాజా చ సుగ్రీవః’ — సుగ్రీవునికి కూడా ప్రశంస — ఇలాంటి యూథపతులు గలవాడు ధన్యుడు. వజ్రాలు అంటే వజ్రమణులు. ఈ ప్రకరణం అంతా (20–25) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది — సమీక్షిత సంస్కరణలో రత్నాల పంపిణీ సంక్షేపంగానే చెప్పబడింది. రాముని మాటలలో ‘శరీరం’ అనే పదం విశేషమైనది — శరీరం లేకుండా ఆత్మ పని చేయలేనట్లు, వానరులు లేకుండా రాముడు రావణుని జయించలేకపోయేవాడు.

తేనెరంగు గల ఆ వానరులు సుగంధమైన మధువులు తాగుతూ, చక్కగా వండిన మాంసాలూ దుంపలూ పండ్లూ తింటూ అక్కడ నివసించారు. ఇలా నివసిస్తుండగా వారికి ఒక నెలకు పైగా గడిచిపోయింది; రామభక్తి వల్ల వారందరూ దానిని ఒక్క ముహూర్తంలా భావించారు. రాముడు కూడా కోరిన రూపం ధరించగల వానరులతో, మహావీర్యులైన రాక్షసులతో, మహాబలులైన భల్లూకాలతో కలిసి ఆనందంగా గడిపాడు. ఇలా అన్నివిధాలా సంతోషంగా ఉన్న వానరులకూ రాక్షసులకూ రెండవ నెల, శిశిరమాసం కూడా సుఖంగా గడిచిపోయింది. రమ్యమైన ఇక్ష్వాకునగరంలో పరమ ప్రీతిని అనుభవిస్తున్న వారికి రాముని ప్రీతికరమైన ఆదరణలతో కాలం సుఖంగా గడిచింది. ‘మధుపింగళాః’ అనేది వానరుల రంగు — తేనెలా పింగళవర్ణం. ‘ముహూర్తమివ’ — సుఖకాలం త్వరగా గడిచిపోతుందనేది సార్వత్రిక అనుభవం. ‘రెండవ నెల, శిశిరం’ — పట్టాభిషేకం తరువాత రెండు నెలలు గడిచాయి, శిశిర ఋతువు మొదలైంది. ‘రామస్య ప్రీతికరణైః’ — రాముడు వారి ప్రీతి కోసం వివిధ ఉపాయాలు చేస్తున్నాడు; అందువల్ల వారి నివాసం సుఖమయమైంది. ఇలా యుద్ధకష్టాల తరువాత వానరుల విశ్రాంతీ పురస్కారమూ వర్ణించబడ్డాయి. తరువాతి సర్గలో రాముడు వారిని పంపివేస్తాడు. ‘పరాం ప్రీతిముపాసతాం’ అనేది షష్ఠీవిభక్తి రూపం — ప్రీతిని అనుభవిస్తున్నవారికి అని. ముప్పయ్యవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; సర్గ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్న శ్లోకంతో ముగుస్తుంది. వానరుల ఆహారం — మధువులు, మాంసాలు, పండ్లు దుంపలు — వారి స్వభావానికి అనుకూలమైనది; రాముడు వారి రుచికి అనుగుణంగా ఆతిథ్యం ఇస్తున్నాడు.

மகாத்மாக்களான அந்த அரசர்கள் மகிழ்ச்சியோடு, ஆயிரக்கணக்கான யானைகளும் குதிரைகளுமான வெள்ளங்களால் பூமியை நடுங்கச் செய்தபடி புறப்பட்டனர். அங்கே பரதனின் ஆணையால் ராகவனுக்காக முனைந்து நின்ற, மகிழ்ந்த படைகளும் ஊர்திகளும் கொண்ட பல அக்ஷௌஹிணிகள் இருந்தன. வலிமையின் செருக்கு கொண்ட அந்த மன்னர்கள் ஒருவருக்கொருவர் சொல்லிக்கொண்டனர் — ‘போரில் ராமனின் எதிரே நின்ற ராவணனை நாம் காணவில்லை. பரதனால் நாம் பின்னர் வீணாகவே அழைத்துவரப்பட்டோம்; இல்லாவிட்டால் அரசர்களால் ராக்ஷசர்கள் விரைவில் கொல்லப்பட்டிருப்பார்கள்; இதில் ஐயமில்லை. ராமன், லக்ஷ்மணன் ஆகியோரின் தோள்வலிமையால் காக்கப்பட்டு நாம் கடலின் அக்கரையில் கவலையின்றி இனிதே போரிட்டிருப்போம்.’ இவற்றையும் இன்னும் ஆயிரக்கணக்கான பிற பேச்சுகளையும் பேசியபடி அந்த அரசர்கள் மகிழ்ச்சியோடு தம் அரசுகளுக்குச் சென்றனர். இங்கே அரசர்களின் சொல்லில் சிறிது வருத்தமும் சிறிது செருக்கும் கலந்துள்ளன — போரில் பங்கேற்கும் வாய்ப்பு அவர்களுக்குக் கிடைக்கவில்லை; ஆகவே தம் வீரத்தைக் காட்ட அவர்களால் இயலவில்லை. ‘நிரர்தகம்’ (வீணாக) என்ற சொல் அவர்களுடைய ஏமாற்றத்தைச் சுட்டுகிறது — போருக்கு ஆயத்தமாக வந்தார்கள், ஆனால் போர் முன்பே முடிந்துவிட்டது. ஆயினும் அவர்கள் ராமனின் வலிமையைக் குறைத்து மதிக்கவில்லை — ‘ராமனின் தோள்வலிமையால் காக்கப்பட்டு’ என்ற சொல்லால், தங்கள் போரும் ராமனின் காவலில்தான் இயலும் என்று ஒப்புக்கொள்கிறார்கள். ‘அக்ஷௌஹிண்ய:’ என்பவை பெரும் படைகள் — ஓர் அக்ஷௌஹிணியில் இருபத்தோராயிரத்துக்கு மேற்பட்ட தேர்களும், அதே எண்ணிக்கையில் யானைகளும், அறுபத்தைந்தாயிரத்துக்கு மேற்பட்ட குதிரைகளும், ஒரு லட்சத்துக்கு மேற்பட்ட காலாட்களும் உண்டு. பரதன் ராமனுக்காகப் பல அக்ஷௌஹிணிகளைத் திரட்டினான் — இது அவனுடைய சகோதரப் பற்றைக் காட்டுகிறது. முதல் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பின் 7.038.001இன் பாட வேறுபாடு; இரண்டாம் சுலோகத்தின் இரண்டாம் பாதி வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது. அரசர்கள் சென்றதால் அயோத்தி மீண்டும் அமைதியாகிறது; ஆனால் வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் இன்னும் ராமனின் விருந்தினர்களாக அங்கே தங்கியிருக்கிறார்கள்.

செழிப்பும் மகிழ்ச்சியும் நிறைந்த, மிகுந்த செல்வமும் தானியமும் கொண்ட, வளமான தம் முதன்மையான அரசுகளுக்கு — ஒவ்வொருவரும் தத்தம் நகருக்கு — சென்ற அந்த மன்னர்கள், ராமனுக்கு இனியதைச் செய்யும் விருப்பத்தோடு பல்வேறு ரத்தினங்களையும் பரிசுகளையும் அனுப்பினர் — குதிரைகள், ஊர்திகள், ரத்தினங்கள், மதம் பொங்கும் யானைகள், சிறந்த சந்தனம், தெய்விக அணிகலன்கள், மணிகள், முத்துகள், பவளங்கள், அழகிய பணிப்பெண்கள், பலவகை ஆடுகளும் செம்மறிகளும், பலவகையான பல தேர்கள். பெருவலிமை கொண்ட பரதனும் லக்ஷ்மணனும் சத்ருக்னனும் அந்த ரத்தினங்களை எடுத்துக்கொண்டு தம் நகருக்குத் திரும்பி வந்தனர். மனிதர்களில் காளைகளான அவர்கள் எழில்மிகு அயோத்தி நகருக்கு வந்து அந்த விந்தையான ரத்தினங்களை ராமனிடம் சமர்ப்பித்தனர். அரசர்களின் பரிசுகள் வெறும் செல்வம் அல்ல; ராமனின் பேரரசுத் தலைமையை ஏற்றுக்கொள்வது — அரசர்கள் அனைவரும் அவனைச் சக்கரவர்த்தியாகக் கருதுகிறார்கள். பரிசுகளின் பட்டியல் விரிவானது — ஊர்திகள், விலங்குகள், ரத்தினங்கள், மணப்பொருள்கள், அணிகலன்கள், பணியாளர்கள்; இதனால் அவர்களுடைய அரசுகளின் வளம் காட்டப்படுகிறது. ‘யதாபுராணி’ — ஒவ்வொருவரும் தத்தம் நகருக்குச் சென்று. ‘ஸ்வாநி ராஜ்யாநி…’ என்ற ஏழாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை, வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது; அது அரசுகளின் வளத்தை வருணிக்கிறது; அதனால் ராமனின் ஆற்றலால் எல்லா நாடுகளும் இன்புற்றிருந்தன என்று ஊகிக்கப்படுகிறது. பத்தாம் சுலோகமும் (‘மணிமுக்தாப்ரவாலாம்ஸ்து…’) வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது. பரதன் முதலிய மூன்று சகோதரர்களும் தாமே சென்று அந்தப் பரிசுகளைக் கொண்டுவருகிறார்கள் — இதனால் அரசர்களின் மதிப்பு உயர்கிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் ஜனகரோடும் லக்ஷ்மணன் யுதாஜித்தோடும் சென்றிருந்தனர்; இப்போது அவர்கள் திரும்பி வந்தனர். ராமன் பரிசுகளைத் தனக்கென வைத்துக்கொள்ளவில்லை; அடுத்த பகுதியில் நண்பர்களுக்கு வழங்குகிறான் — இது அவனுடைய வள்ளன்மை.

அன்பு நிறைந்த மகாத்மாவான ராமன் அவை அனைத்தையும் பெற்றுக்கொண்டு, தன் காரியத்தை நிறைவேற்றிய அரசன் சுக்ரீவனுக்கு அளித்தான். விபீஷணனுக்கும், யாரால் சூழப்பட்டு அவன் வெற்றி பெற்றானோ அந்த மற்ற ராக்ஷசர்களுக்கும் வானரர்களுக்கும் ராகவன் அளித்தான். பெருவலிமை கொண்ட அந்த வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் அனைவரும் ராமன் அளித்த ரத்தினங்களைத் தலைகளிலும் தோள்களிலும் அணிந்தனர். பிறகு இக்ஷ்வாகுக்களின் மகாரதனும், வீரியமுடைய அரசனும், தாமரை இதழ்போன்ற கண்களுடையவனுமான ராமன், நீண்ட கரங்களுடைய அனுமனையும் அங்கதனையும் மடியில் அமர்த்தி, சுக்ரீவனிடம் இதைச் சொன்னான் — ‘வானரர் தலைவனே, இந்த அங்கதன் உன் நல்ல மைந்தன்; வாயு மைந்தன் உன் அமைச்சன்; இருவரும் சுக்ரீவனுக்கு ஆலோசனை சொல்வதில் ஈடுபட்டவர்கள், என் நன்மையில் ஆர்வமுள்ளவர்கள்; உன்னை முன்னிட்டே பலவகைச் சிறப்புகளுக்கு உரியவர்கள்.’ இவ்வாறு சொல்லிப் பெரும்புகழ் கொண்ட அவன் தன் உடலிலிருந்து அணிகலன்களைக் கழற்றி, அப்போது மிக விலையுயர்ந்த அவற்றை அங்கதனுக்கும் அனுமனுக்கும் அணிவித்தான். ராமனின் கொடை தன்னலமற்றது — பெற்ற பரிசுகள் அனைத்தையும் அவன் நண்பர்களுக்கே அளிக்கிறான்; தனக்கென எதையும் வைத்துக்கொள்வதில்லை. மடியில் அமர்த்துதல் தனிப்பட்ட பாசம் — தந்தை மகனைப்போல அவன் அங்கதனையும் அனுமனையும் மடியில் அமர்த்துகிறான். தன் உடலிலிருந்து அணிகலன்களைக் கழற்றிக் கொடுப்பது மேலான சிறப்பு — அரசனின் உடலில் அணிந்திருந்த அணிகலனை அருட்பரிசாக அளிக்கிறான். அங்கதனை ‘ஸுபுத்ர:’ (நல்ல மைந்தன்) என்று நினைவுகூர்வது தனிச்சிறப்புடையது — வாலியின் மகனானாலும் அவன் சுக்ரீவனின் மகனைப் போன்றவன்; ஆகவே வாலி வதத்துக்குப் பின்னும் குலத்தின் ஒற்றுமை நிலைக்கிறது. ‘த்வத்க்ருதே’ (உன்னை முன்னிட்டு) — சுக்ரீவனோடு உள்ள உறவாலேயே அவ்விருவருக்கும் சிறப்பு; இதனால் சுக்ரீவனுக்கும் பெருமை. 16–19 சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை, வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளன. ரத்தினங்களை ‘தலைகளிலும் தோள்களிலும்’ அணிதல் — வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் அந்த ரத்தினங்களை மகுடங்களிலும் தோள்வளைகளிலும் அணிந்து, ராமனின் அருட்பரிசைப் பெருமிதத்தோடு தாங்குகிறார்கள். ராமன் முதலில் சுக்ரீவனுக்கும், பிறகு விபீஷணனுக்கும், பிறகு மற்றவர்களுக்கும் அளிக்கிறான் — அரசர்களுக்கு வரிசைப்படி சிறப்பு.

பிறகு ராகவன் பெரும் வீரியமுடைய வானரக் கூட்டத் தலைவர்களில் சிறந்தோரை — நீலன், நளன், கேசரி, குமுதன், கந்தமாதனன், சுஷேணன், பனசன், வீரனான மைந்தன், த்விவிதன், ஜாம்பவான், கவாக்ஷன், வினதன், தூம்ரன், பலீமுகன், பிரஜங்கன், பெருவலிமை கொண்ட சந்நாதன், தரீமுகன், ததிமுகன், கூட்டத் தலைவன் இந்திரஜானு ஆகியோரை — விளித்து, கண்களால் பருகுவதுபோலப் பார்த்து, மென்மையான இனிய சொல்லால் சொன்னான் — ‘நீங்கள் என் நண்பர்கள், என் உடல், என் சகோதரர்கள். காட்டில் வாழ்பவர்களே, உங்களால் நான் பெருந்துயரிலிருந்து மீட்கப்பட்டேன்; நண்பர்களில் சிறந்த உங்களால் அரசன் சுக்ரீவன் பேறு பெற்றவன்.’ இவ்வாறு சொல்லி மனிதர்களில் காளையான அவன் அவர்களுக்குத் தகுதிக்கேற்ப மிக விலையுயர்ந்த அணிகலன்களையும் வைரங்களையும் அளித்து, அவர்களைத் தழுவிக்கொண்டான். இங்கே ராமனின் நன்றியுணர்வு உச்சத்தை அடைகிறது — அவன் வானரர்களை ‘என் உடல், என் சகோதரர்கள்’ என்கிறான்; அவர்களுடைய உதவியின்றி அவன் சீதையை அடைந்திருக்க மாட்டான். ‘நேத்ராப்யாமாபிபந்நிவ’ (கண்களால் பருகுவதுபோல) — அன்போடு அவர்களைப் பார்த்து நிறைவு பெறாமல், கண்களாலேயே பருகுவதுபோல. ஒவ்வொருவரையும் பெயர் சொல்லி விளிப்பது தனிப்பட்ட மரியாதை — யாரும் மறக்கப்படவில்லை. ‘வ்யஸநாத்’ (பெருந்துயரிலிருந்து) — சீதை கவரப்பட்டதால் உண்டான பெரும் துயரிலிருந்து. ‘தந்யோ ராஜா ச ஸுக்ரீவ:’ (அரசன் சுக்ரீவனும் பேறு பெற்றவன்) என்பது சுக்ரீவனுக்கும் புகழ்ச்சி — இத்தகைய கூட்டத் தலைவர்களை உடையவன் பேறு பெற்றவன். ‘வஜ்ராணி’ என்பவை வைரங்கள். இந்தப் பகுதி முழுவதும் (20–25) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை, வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது — திறனாய்வுப் பதிப்பில் ரத்தினங்களை வழங்குவது சுருக்கமாக மட்டுமே சொல்லப்படுகிறது. ராமனின் சொல்லில் ‘ஶரீரம்’ (உடல்) என்ற சொல் தனிச்சிறப்புடையது — உடலின்றி ஆன்மா செயல்பட முடியாததுபோல, வானரர்களின்றி ராமன் ராவணனை வென்றிருக்க முடியாது.

தேன்போன்ற பழுப்பு நிறமுடைய அந்த வானரர்கள் மணமுள்ள தேனைப் பருகியும், நன்கு சமைக்கப்பட்ட இறைச்சியையும் கிழங்குகளையும் பழங்களையும் உண்டும் அங்கே வாழ்ந்தனர். இவ்வாறு வாழ்ந்த அவர்களுக்கு அப்போது ஒரு மாதத்துக்கு மேல் கழிந்தது; ராமனிடம் கொண்ட பக்தியால் அவர்கள் அனைவரும் அதை ஒரு கணம்போலக் கருதினர். ராமனும் விரும்பிய வடிவம் எடுக்கும் வானரர்களோடும், பெரும் வீரியமுடைய ராக்ஷசர்களோடும், பெருவலிமை கொண்ட கரடிகளோடும் சேர்ந்து மகிழ்ந்திருந்தான். இவ்வாறு எல்லா வகையிலும் மகிழ்ந்திருந்த வானரர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் இரண்டாவது மாதமான சிசிர மாதமும் இனிதே கழிந்தது. எழில்மிகு இக்ஷ்வாகு நகரில் பேரன்பை அனுபவித்திருந்த அவர்களுக்கு, ராமன் அவர்களை மகிழ்விக்கச் செய்த ஏற்பாடுகளால் காலம் இனிதே கழிந்தது. ‘மதுபிங்கலா:’ என்பது வானரர்களின் நிறம் — தேன்போலப் பழுப்பானவர்கள். ‘முஹூர்தமிவ’ (ஒரு கணம்போல) — இன்பமான காலம் விரைவில் கழிகிறது என்பது எல்லோருக்கும் பொதுவான அனுபவம். ‘சிசிரமான இரண்டாவது மாதம்’ — பட்டாபிஷேகத்துக்குப் பின் இரண்டு மாதங்கள் கழிந்தன, சிசிர ருதுவும் தொடங்கியது. ‘ராமஸ்ய ப்ரீதிகரணை:’ (ராமன் மகிழ்விக்கச் செய்தவற்றால்) — ராமன் அவர்களுடைய மகிழ்ச்சிக்காகப் பலவித ஏற்பாடுகளைச் செய்கிறான்; ஆகவே அவர்களுடைய வாழ்க்கை இன்பமயமானது. இவ்வாறு போரின் துன்பங்களுக்குப் பின் வானரர்களுக்கு ஓய்வும் பரிசும் வருணிக்கப்பட்டுள்ளன. அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் அவர்களை அனுப்பிவைப்பான். ‘பராம் ப்ரீதிமுபாஸதாம்’ என்பது ஆறாம் வேற்றுமை வடிவம் — பேரன்பை அனுபவித்திருந்தவர்களுக்கு என்று பொருள். முப்பதாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; சர்க்கம் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ள ஒரு சுலோகத்தோடு நிறைவுறுகிறது. வானரர்களின் உணவு — தேன், இறைச்சி, பழங்கள், கிழங்குகள் — அவர்களுடைய இயல்புக்கு ஏற்றது; ராமன் அவர்களுடைய சுவையைப் பின்பற்றி விருந்தோம்புகிறான்.

ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಆ ರಾಜರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಸಾವಿರಾರು ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತ ಹೊರಟರು. ಅಲ್ಲಿ ಭರತನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಸನ್ನದ್ಧವಾಗಿದ್ದ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸೈನ್ಯವಾಹನಗಳುಳ್ಳ ಅನೇಕ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿಗಳಿದ್ದವು. ಬಲದರ್ಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ರಾಜರು ಪರಸ್ಪರ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು — ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಎದುರು ನಿಂತ ರಾವಣನನ್ನು ನಾವು ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ಭರತನು ನಮ್ಮನ್ನು ತಡವಾಗಿ, ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಕರೆಸಿದನು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾಜರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಬೇಗನೆ ಹತರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ರಕ್ಷಿತರಾಗಿ ನಾವು ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆ ನಿಶ್ಚಿಂತರಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು.’ ಇವನ್ನೂ ಇನ್ನೂ ಇತರ ಸಾವಿರಾರು ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ಆಡುತ್ತ ಆ ರಾಜರು ಹರ್ಷದಿಂದ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಖೇದವೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಗರ್ವವೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವರಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ನಿರರ್ಥಕಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಅವರ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಬಂದರು, ಆದರೆ ಯುದ್ಧವು ಮೊದಲೇ ಮುಗಿದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅವರು ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ‘ರಾಮನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ರಕ್ಷಿತರಾಗಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಮ್ಮ ಯುದ್ಧವೂ ರಾಮನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲೇ ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಕ್ಷೌಹಿಣ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ಮಹಾಸೇನೆಗಳು — ಒಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರಥಗಳು, ಅಷ್ಟೇ ಆನೆಗಳು, ಅರವತ್ತೈದು ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕುದುರೆಗಳು, ಒಂದು ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲಾಳುಗಳು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಭರತನು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದನು — ಇದು ಅವನ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 7.038.001ರ ಪಾಠಭೇದ; ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ರಾಜರು ಹೊರಟುಹೋದುದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಮತ್ತೆ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಇನ್ನೂ ರಾಮನ ಅತಿಥಿಗಳಾಗಿ ಅಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಮುಖ್ಯವಾದ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಸಂತುಷ್ಟವಾದ, ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನಗರಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ರಾಜರು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟರು — ಕುದುರೆಗಳು, ವಾಹನಗಳು, ರತ್ನಗಳು, ಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತವಾದ ಆನೆಗಳು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಂದನಗಳು, ದಿವ್ಯ ಆಭರಣಗಳು, ಮಣಿ-ಮುತ್ತು-ಹವಳಗಳು, ರೂಪವತಿಯರಾದ ದಾಸಿಯರು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಡು-ಕುರಿಗಳು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ರಥಗಳು. ಮಹಾಬಲರಾದ ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಶತ್ರುಘ್ನರು ಆ ರತ್ನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಪುರಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದರು. ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರು ರಮ್ಯವಾದ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಗೆ ಬಂದು ಆ ವಿಚಿತ್ರ ರತ್ನಗಳನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ರಾಜರ ಉಡುಗೊರೆಗಳು ಕೇವಲ ಸಂಪತ್ತಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದ ಸ್ವೀಕಾರ — ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ ಅವನನ್ನು ಸಾಮ್ರಾಟನೆಂದು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಉಡುಗೊರೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ — ವಾಹನಗಳು, ಪಶುಗಳು, ರತ್ನಗಳು, ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳು, ಆಭರಣಗಳು, ಸೇವಕರು; ಇದರಿಂದ ಅವರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಯಥಾಪುರಾಣಿ’ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ತನ್ನ ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ. ‘ಸ್ವಾನಿ ರಾಜ್ಯಾನಿ…’ ಎಂಬ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅದು ರಾಜ್ಯಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳೂ ಸುಖವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ (‘ಮಣಿಮುಕ್ತಾಪ್ರವಾಲಾಂಸ್ತು…’) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಭರತಾದಿ ಮೂವರು ಸಹೋದರರು ಸ್ವತಃ ಹೋಗಿ ಆ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಜರ ಗೌರವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಜನಕನೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯುಧಾಜಿತ್ತನೊಡನೆ ಹೋಗಿದ್ದರು; ಅವರು ಈಗ ಮರಳಿದ್ದಾರೆ. ರಾಮನು ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ತಾನೇ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದಿನ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಹಂಚುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಉದಾರತೆ.

ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ವಿಭೀಷಣನಿಗೂ, ಯಾರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಅವನು ಜಯವನ್ನು ಪಡೆದನೋ ಆ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಕಪಿಗಳಿಗೂ ರಾಘವನು ಕೊಟ್ಟನು. ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ಕಪಿ-ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟ ರತ್ನಗಳನ್ನು ತಲೆಗಳಲ್ಲೂ ತೋಳುಗಳಲ್ಲೂ ಧರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅನಂತರ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಮಹಾರಥನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಕಮಲದಳಾಕ್ಷನೂ ಆದ ರಾಜ ರಾಮನು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಅಂಗದನನ್ನೂ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹರೀಶ್ವರನೇ, ಈ ಅಂಗದನು ನಿನ್ನ ಸುಪುತ್ರ, ಈ ಅನಿಲಾತ್ಮಜನು ನಿನ್ನ ಮಂತ್ರಿ; ಇಬ್ಬರೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರು, ನನ್ನ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರು; ನಿನ್ನ ಸಲುವಾಗಿಯೇ ಇವರು ಬಗೆಬಗೆಯ ಪೂಜೆಗೆ ಅರ್ಹರು.’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ತನ್ನ ಮೈಮೇಲಿನ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ಆಗ ಅಂಗದ-ಹನುಮಂತರಿಗೆ ತೊಡಿಸಿದನು. ರಾಮನ ದಾನ ಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತವಾದುದು — ದೊರೆತ ಎಲ್ಲ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಮಿತ್ರರಿಗೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ವಿಶೇಷ ಸ್ನೇಹ — ತಂದೆ ಮಗನನ್ನು ಕೂರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅವನು ಅಂಗದನನ್ನೂ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಮೈಮೇಲಿನ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ಕೊಡುವುದು ಪರಮ ಸನ್ಮಾನ — ರಾಜನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಧರಿಸಿದ್ದ ಆಭರಣವನ್ನು ಪ್ರಸಾದರೂಪವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗದನನ್ನು ‘ಸುಪುತ್ರ’ ಎಂದು ನೆನಪಿಸುವುದು ವಿಶೇಷ — ವಾಲಿಯ ಮಗನಾದರೂ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಮಗನಂತೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಲಿವಧೆಯ ಅನಂತರವೂ ಕುಲದ ಐಕ್ಯ ಉಳಿದಿದೆ. ‘ತ್ವತ್ಕೃತೇ’ — ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಅವರಿಗೆ ಪೂಜೆ; ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಗೌರವ. 16–19 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ರತ್ನಗಳನ್ನು ‘ತಲೆಗಳಲ್ಲೂ ತೋಳುಗಳಲ್ಲೂ’ ಧರಿಸುವುದು — ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಆ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಕಿರೀಟಗಳಲ್ಲೂ ಕೇಯೂರಗಳಲ್ಲೂ ಧರಿಸಿ ರಾಮನ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಹೊರುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ, ಅನಂತರ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ, ಅನಂತರ ಇತರರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ರಾಜರಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸನ್ಮಾನ.

ಅನಂತರ ರಾಘವನು ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಯೂಥಪಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು — ನೀಲ, ನಲ, ಕೇಸರಿ, ಕುಮುದ, ಗಂಧಮಾದನ, ಸುಷೇಣ, ಪನಸ, ವೀರ ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಜಾಂಬವಂತ, ಗವಾಕ್ಷ, ವಿನತ, ಧೂಮ್ರ, ಬಲೀಮುಖ, ಪ್ರಜಂಘ, ಮಹಾಬಲ ಸಂನಾದ, ದರೀಮುಖ, ದಧಿಮುಖ, ಯೂಥಪತಿ ಇಂದ್ರಜಾನು ಇವರನ್ನು — ಸಂಬೋಧಿಸಿ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ನೋಡುತ್ತ, ನಯವಾದ ಮಧುರ ವಾಣಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವು ನನ್ನ ಸುಹೃದರು, ನನ್ನ ಶರೀರ, ನನ್ನ ಸಹೋದರರು. ವನವಾಸಿಗಳೇ, ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಿದಿರಿ; ಸುಹೃದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ನಿಮ್ಮಿಂದ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಧನ್ಯನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಅವರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯತೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ವಜ್ರಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ‘ಶರೀರ, ಸಹೋದರರು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಅವರ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ನೇತ್ರಾಭ್ಯಾಮಾಪಿಬನ್ನಿವ’ — ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಅವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗದೆ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೇ ಕುಡಿಯುವಂತೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನನ್ನೂ ಹೆಸರಿಡಿದು ಸಂಬೋಧಿಸುವುದು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸನ್ಮಾನ — ಯಾರೂ ಮರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ‘ವ್ಯಸನಾತ್’ ಎಂದರೆ ಸೀತಾಪಹರಣರೂಪವಾದ ಮಹಾದುಃಖದಿಂದ. ‘ಧನ್ಯೋ ರಾಜಾ ಚ ಸುಗ್ರೀವಃ’ ಎಂಬುದು ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಹೌದು — ಇಂಥ ಯೂಥಪತಿಗಳುಳ್ಳವನು ಧನ್ಯನು. ವಜ್ರಗಳು ಎಂದರೆ ಹೀರೆಗಳು. ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕರಣ (20–25) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ರತ್ನವಿತರಣೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಶರೀರ’ ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಶರೀರವಿಲ್ಲದೆ ಆತ್ಮವು ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲಾರದಂತೆ ವಾನರರಿಲ್ಲದೆ ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಜೇನಿನಂತೆ ಪಿಂಗಳ ಬಣ್ಣದ ಆ ವಾನರರು ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಮಾಂಸಗಳನ್ನೂ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರಲು ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ತಿಂಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು; ರಾಮಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅದನ್ನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಂತೆ ಭಾವಿಸಿದರು. ರಾಮನೂ ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ವಾನರರೊಡನೆ, ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ, ಮಹಾಬಲರಾದ ಕರಡಿಗಳೊಡನೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕಾಲ ಕಳೆದನು. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದ ವಾನರರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಎರಡನೆಯ ತಿಂಗಳಾದ ಶಿಶಿರಮಾಸವೂ ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತು. ರಮ್ಯವಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಗರದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕ ಉಪಚಾರಗಳಿಂದ ಕಾಲವು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತು. ‘ಮಧುಪಿಂಗಲಾಃ’ ಎಂಬುದು ವಾನರರ ಬಣ್ಣ — ಜೇನಿನಂತೆ ಪಿಂಗಳ. ‘ಮುಹೂರ್ತಮಿವ’ — ಸುಖದ ಕಾಲ ಬೇಗನೆ ಕಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಅನುಭವ. ‘ಶಿಶಿರಃ ದ್ವಿತೀಯಃ ಮಾಸಃ’ — ಅಭಿಷೇಕದ ಅನಂತರ ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಕಳೆದವು, ಶಿಶಿರಋತುವೂ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ‘ರಾಮಸ್ಯ ಪ್ರೀತಿಕರಣೈಃ’ — ರಾಮನು ಅವರ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ವಾಸ ಸುಖಮಯ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಕಷ್ಟದ ಅನಂತರ ವಾನರರ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯೂ ಪುರಸ್ಕಾರವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವನು. ‘ಪರಾಂ ಪ್ರೀತಿಮುಪಾಸತಾಮ್’ ಎಂಬುದು ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿಯ ರೂಪ — ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದವರಿಗೆ ಎಂದರ್ಥ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಸರ್ಗವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಆಹಾರ — ಮಧು, ಮಾಂಸ, ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳು — ಅವರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದುದು; ರಾಮನು ಅವರ ರುಚಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

മഹാത്മാക്കളായ ആ രാജാക്കന്മാർ അത്യന്തം ഹൃഷ്ടരായി ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും പ്രവാഹങ്ങളാൽ ഭൂമിയെ വിറപ്പിച്ചുകൊണ്ടു പുറപ്പെട്ടു. ഭരതന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം രാഘവനുവേണ്ടി സജ്ജമായ, ഹൃഷ്ടരായ സൈന്യങ്ങളോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടിയ അനേകം അക്ഷൗഹിണികൾ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. ബലത്തിന്റെ ദർപ്പമുള്ള ആ രാജാക്കന്മാർ പരസ്പരം പറഞ്ഞു: ‘യുദ്ധത്തിൽ രാമന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന രാവണനെ നാം കണ്ടില്ല. ഭരതൻ നമ്മെ പിന്നീട്, വെറുതെയാണു വിളിച്ചുവരുത്തിയത്; അല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ രാജാക്കന്മാർ രാക്ഷസന്മാരെ വേഗം വധിക്കുമായിരുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല. രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ബാഹുവീര്യത്താൽ രക്ഷിതരായി സമുദ്രത്തിനക്കരെ നാം ഭയമില്ലാതെ സുഖമായി യുദ്ധം ചെയ്യുമായിരുന്നു.’ ഇവയും മറ്റ് ആയിരക്കണക്കിനു കഥകളും പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ രാജാക്കന്മാർ ഹർഷത്തോടെ സ്വരാജ്യങ്ങളിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ രാജാക്കന്മാരുടെ വാക്കുകളിൽ അല്പം ഖേദവും അല്പം ഗർവവും കലർന്നിരിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ അവർക്കു കഴിഞ്ഞില്ല, അതിനാൽ സ്വന്തം ശൗര്യം പ്രദർശിപ്പിക്കാൻ അവസരം ലഭിച്ചില്ല. ‘നിരർഥകം’ (വെറുതെ) എന്ന പദം അവരുടെ നിരാശ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിനു സജ്ജരായി അവർ വന്നു, എന്നാൽ യുദ്ധം മുമ്പേ അവസാനിച്ചിരുന്നു. എങ്കിലും അവർ രാമന്റെ ബലത്തെ കുറച്ചുകാണുന്നില്ല — ‘രാമന്റെ ബാഹുവീര്യത്താൽ രക്ഷിതരായി’ എന്ന വാക്കിലൂടെ, തങ്ങളുടെ യുദ്ധവും രാമന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ മാത്രമേ സാധ്യമാകുമായിരുന്നുള്ളൂ എന്ന് അവർ സമ്മതിക്കുന്നു. ‘അക്ഷൗഹിണികൾ’ മഹാസേനകളാണ് — ഒരു അക്ഷൗഹിണിയിൽ ഇരുപത്തോരായിരത്തിലധികം രഥങ്ങളും അത്രയുംതന്നെ ആനകളും അറുപത്തയ്യായിരത്തിലധികം കുതിരകളും ഒരു ലക്ഷത്തിലധികം കാലാളുകളുമുണ്ട്. രാമനുവേണ്ടി ഭരതൻ അനേകം അക്ഷൗഹിണികളെ സംഘടിപ്പിച്ചു — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭ്രാതൃഭക്തി കാണിക്കുന്നു. ഒന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 7.038.001-ന്റെ പാഠഭേദമാണ്; രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ രണ്ടാം പകുതി വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. രാജാക്കന്മാരുടെ മടക്കത്തോടെ അയോധ്യ വീണ്ടും ശാന്തമാകുന്നു; എന്നാൽ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും ഇപ്പോഴും രാമന്റെ അതിഥികളായി അവിടെ വസിക്കുന്നു.

മുഖ്യവും സമൃദ്ധവും സന്തുഷ്ടവും ധാരാളം ധനധാന്യങ്ങളും സമ്പത്തും നിറഞ്ഞതുമായ തങ്ങളുടെ രാജ്യങ്ങളിലേക്ക്, ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം നഗരങ്ങളിലേക്ക്, ചെന്ന് ആ രാജാക്കന്മാർ രാമനു പ്രിയം ചെയ്യാനായി വിവിധരത്നങ്ങളും ഉപഹാരങ്ങളും നൽകി — കുതിരകൾ, വാഹനങ്ങൾ, രത്നങ്ങൾ, മദം പൊട്ടുന്ന ആനകൾ, മുന്തിയ ചന്ദനം, ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ, മണികളും മുത്തുകളും പവിഴങ്ങളും, രൂപവതികളായ ദാസികൾ, പലതരം ആടുകളും ചെമ്മരിയാടുകളും, അനേകം വിവിധരഥങ്ങൾ. മഹാബലരായ ഭരതനും ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും ആ രത്നങ്ങളുമായി സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്കു മടങ്ങിവന്നു. പുരുഷർഷഭന്മാരായ അവർ രമണീയമായ അയോധ്യാപുരിയിലെത്തി ആ വിചിത്രരത്നങ്ങൾ രാമനു സമർപ്പിച്ചു. രാജാക്കന്മാരുടെ ഉപഹാരങ്ങൾ വെറും സമ്പത്തല്ല, രാമന്റെ സാർവഭൗമത്വത്തിന്റെ അംഗീകാരമാണ് — എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും അദ്ദേഹത്തെ സമ്രാട്ടായി കരുതുന്നു. ഉപഹാരങ്ങളുടെ പട്ടിക വിസ്തൃതമാണ് — വാഹനങ്ങൾ, പശുക്കൾ, രത്നങ്ങൾ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ആഭരണങ്ങൾ, സേവകർ; ഇതിലൂടെ അവരുടെ രാജ്യങ്ങളുടെ സമൃദ്ധി കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘യഥാപുരാണി’ — ഓരോരുത്തരും അവരവരുടെ നഗരത്തിൽ ചെന്ന്. ‘സ്വാനി രാജ്യാനി…’ എന്ന ഏഴാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അതു രാജ്യങ്ങളുടെ സമൃദ്ധി വർണിക്കുന്നു; അതിൽനിന്ന്, രാമന്റെ പ്രഭാവത്താൽ എല്ലാ ദേശങ്ങളും സുഖികളാണെന്ന് അനുമാനിക്കാം. പത്താം ശ്ലോകവും (‘മണിമുക്താപ്രവാലാംസ്തു…’) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഭരതാദികളായ മൂന്നു സഹോദരന്മാർ സ്വയം ചെന്നാണ് ആ ഉപഹാരങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്നത് — ഇതിലൂടെ രാജാക്കന്മാരുടെ ബഹുമാനം വർധിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ ജനകനോടൊപ്പവും ലക്ഷ്മണൻ യുധാജിത്തിനോടൊപ്പവും പോയിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അവർ മടങ്ങിയെത്തി. രാമൻ ഉപഹാരങ്ങൾ സ്വയം സൂക്ഷിക്കുന്നില്ല; അടുത്ത പ്രകരണത്തിൽ മിത്രങ്ങൾക്കു വിതരണം ചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉദാരത.

പ്രീതിയോടുകൂടിയ മഹാത്മാവായ രാമൻ അതെല്ലാം സ്വീകരിച്ച്, കൃതകൃത്യനായ സുഗ്രീവരാജാവിനു നൽകി. വിഭീഷണനും, താൻ ആരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടാണോ വിജയം നേടിയത് ആ മറ്റു രാക്ഷസന്മാർക്കും വാനരന്മാർക്കും രാഘവൻ നൽകി. മഹാബലരായ ആ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരുമെല്ലാം രാമൻ നൽകിയ രത്നങ്ങൾ ശിരസ്സുകളിലും കൈകളിലും ധരിച്ചു. പിന്നെ ഇക്ഷ്വാകുക്കളിലെ മഹാരഥനും വീര്യവാനും താമരയിതൾപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ രാജാവ് രാമൻ, മഹാബാഹുവായ ഹനുമാനെയും അംഗദനെയും മടിയിലിരുത്തി സുഗ്രീവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഹരീശ്വരാ, ഈ അംഗദൻ നിന്റെ നല്ല പുത്രനാണ്, അനിലാത്മജൻ നിന്റെ മന്ത്രിയും; രണ്ടുപേരും സുഗ്രീവന്റെ ആലോചനകളിൽ നിരതരാണ്, എന്റെ ഹിതത്തിൽ തത്പരരുമാണ്; നിന്റെ ബന്ധംകൊണ്ടുതന്നെ ഇവർ വിവിധപൂജകൾക്ക് അർഹരാണ്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹായശസ്വിയായ അദ്ദേഹം അപ്പോൾ തന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് ആഭരണങ്ങൾ അഴിച്ച് വിലയേറിയ അവ അംഗദനെയും ഹനുമാനെയും അണിയിച്ചു. രാമന്റെ ദാനം സ്വാർഥരഹിതമാണ് — ലഭിച്ച ഉപഹാരങ്ങളെല്ലാം അദ്ദേഹം മിത്രങ്ങൾക്കുതന്നെ നൽകുന്നു; സ്വന്തമായി ഒന്നും സൂക്ഷിക്കുന്നില്ല. മടിയിലിരുത്തൽ വിശേഷസ്നേഹമാണ് — പിതാവ് പുത്രനെയെന്നപോലെ അദ്ദേഹം അംഗദനെയും ഹനുമാനെയും മടിയിലിരുത്തുന്നു. സ്വന്തം ശരീരത്തിൽനിന്ന് ആഭരണങ്ങൾ അഴിച്ചു നൽകുന്നതു പരമമായ ബഹുമാനമാണ് — രാജാവിന്റെ ശരീരത്തിൽ ധരിച്ച ആഭരണം പ്രസാദമായി നൽകുന്നു. അംഗദനെ ‘സുപുത്രൻ’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നതു ശ്രദ്ധേയമാണ് — ബാലിയുടെ പുത്രനായിരുന്നിട്ടും അവൻ സുഗ്രീവന്റെ പുത്രനെപ്പോലെയാണ്; അങ്ങനെ ബാലിവധത്തിനുശേഷവും കുലത്തിന്റെ ഐക്യം. ‘ത്വത്കൃതേ’ (നിന്റെ ബന്ധംകൊണ്ട്) — സുഗ്രീവനുമായുള്ള ബന്ധം നിമിത്തമാണ് അവരുടെ പൂജ; ഇതിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെയും ഗൗരവം. 16–19 ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. രത്നങ്ങൾ ധരിക്കുന്നത് ‘ശിരസ്സുകളിലും കൈകളിലും’ — വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും ആ രത്നങ്ങൾ കിരീടങ്ങളിലും തോൾവളകളിലും ധരിക്കുന്നു, രാമന്റെ പ്രസാദം അഭിമാനത്തോടെ വഹിക്കുന്നു. രാമൻ ആദ്യം സുഗ്രീവനും പിന്നെ വിഭീഷണനും പിന്നെ മറ്റുള്ളവർക്കും നൽകുന്നു — രാജാക്കന്മാരെ ക്രമമനുസരിച്ച് ആദരിക്കൽ.

പിന്നെ രാഘവൻ മഹാവീര്യരായ യൂഥപശ്രേഷ്ഠന്മാരെ — നീലൻ, നളൻ, കേസരി, കുമുദൻ, ഗന്ധമാദനൻ, സുഷേണൻ, പനസൻ, വീരനായ മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, ജാംബവാൻ, ഗവാക്ഷൻ, വിനതൻ, ധൂമ്രൻ, ബലീമുഖൻ, പ്രജംഘൻ, മഹാബലനായ സന്നാദൻ, ദരീമുഖൻ, ദധിമുഖൻ, യൂഥപനായ ഇന്ദ്രജാനു എന്നിവരെ — അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, കണ്ണുകൾകൊണ്ടു കുടിക്കുന്നതുപോലെ നോക്കി, മൃദുവും മധുരവുമായ വാക്കിൽ പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ എന്റെ സുഹൃത്തുക്കളും എന്റെ ശരീരവും എന്റെ സഹോദരന്മാരുമാണ്. വനവാസികളേ, നിങ്ങളാണ് എന്നെ ആപത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ധരിച്ചത്; സുഹൃത്തുക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ നിങ്ങളെ ലഭിച്ച സുഗ്രീവരാജാവ് ധന്യനാണ്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് നരർഷഭൻ അവർക്ക് യഥാർഹം വിലയേറിയ ആഭരണങ്ങളും വജ്രങ്ങളും നൽകി, അവരെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. ഇവിടെ രാമന്റെ കൃതജ്ഞത പാരമ്യത്തിലെത്തുന്നു — അദ്ദേഹം വാനരന്മാരെ ‘എന്റെ ശരീരം, എന്റെ സഹോദരന്മാർ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു; അവരുടെ സഹായമില്ലാതെ അദ്ദേഹത്തിനു സീതയെ ലഭിക്കുമായിരുന്നില്ല. ‘നേത്രാഭ്യാമാപിബന്നിവ’ — സ്നേഹത്തോടെ അവരെ നോക്കിയിട്ടും തൃപ്തിവരാതെ, കണ്ണുകൾകൊണ്ടു കുടിക്കുന്നതുപോലെ. ഓരോരുത്തരെയും പേരുചൊല്ലി വിളിക്കുന്നത് വ്യക്തിപരമായ ബഹുമാനമാണ് — ആരും വിസ്മരിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ‘വ്യസനാത്’ — സീതാപഹരണമാകുന്ന മഹാദുഃഖത്തിൽനിന്ന്. ‘ധന്യോ രാജാ ച സുഗ്രീവഃ’ എന്നതു സുഗ്രീവന്റെയും പ്രശംസയാണ് — ഇത്തരം യൂഥപന്മാരുള്ളവൻ ധന്യൻ. വജ്രങ്ങൾ എന്നാൽ രത്നക്കല്ലുകളായ വജ്രം (ഹീരം). ഈ പ്രകരണം മുഴുവൻ (20–25) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ രത്നവിതരണം ചുരുക്കമായി മാത്രമേ പറയുന്നുള്ളൂ. രാമന്റെ വാക്കിലെ ‘ശരീരം’ എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ശരീരമില്ലാതെ ആത്മാവു കർമം ചെയ്യാത്തതുപോലെ, വാനരന്മാരില്ലാതെ രാമനു രാവണനെ ജയിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല.

തേൻനിറമുള്ള ആ വാനരന്മാർ സുഗന്ധമുള്ള മധു കുടിച്ചും നന്നായി പാകപ്പെടുത്തിയ മാംസവും കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിച്ചും അവിടെ പാർത്തു. ഇങ്ങനെ പാർക്കുമ്പോൾ അവർക്ക് ഒരു മാസത്തിലേറെ കടന്നുപോയി; രാമഭക്തിയാൽ അവരെല്ലാം അതൊരു മുഹൂർത്തംപോലെ കരുതി. രാമനും കാമരൂപികളായ വാനരന്മാരോടും മഹാവീര്യരായ രാക്ഷസന്മാരോടും മഹാബലരായ ഋക്ഷന്മാരോടുമൊപ്പം ആനന്ദിച്ചു. ഇങ്ങനെ സർവഥാ ഹൃഷ്ടരായ വാനരന്മാർക്കും രാക്ഷസന്മാർക്കും ശിശിരത്തിലെ രണ്ടാമത്തെ മാസവും സുഖമായി കടന്നുപോയി. രമണീയമായ ഇക്ഷ്വാകുനഗരത്തിൽ പരമമായ പ്രീതി അനുഭവിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവർക്ക് രാമന്റെ പ്രീതികരമായ ഉപചാരങ്ങളാൽ കാലം സുഖമായി കടന്നുപോയി. ‘മധുപിംഗലാഃ’ — വാനരന്മാരുടെ നിറം; തേൻപോലെ പിംഗലവർണമുള്ളവർ. ‘മുഹൂർത്തമിവ’ — സുഖകാലം വേഗം കടന്നുപോകുന്നു എന്നതു സാർവത്രികമായ അനുഭവമാണ്. ‘ശിശിരത്തിലെ രണ്ടാമത്തെ മാസം’ — അഭിഷേകത്തിനുശേഷം രണ്ടു മാസം കഴിഞ്ഞു, ശിശിരഋതു ആരംഭിച്ചു. ‘രാമസ്യ പ്രീതികരണൈഃ’ — അവരുടെ പ്രീതിക്കായി രാമൻ വിവിധ ഉപായങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ അവരുടെ വാസം സുഖമയമാണ്. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ കഷ്ടപ്പാടുകൾക്കുശേഷം വാനരന്മാരുടെ വിശ്രമവും പുരസ്കാരവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ അവരെ യാത്രയാക്കും. ‘പരാം പ്രീതിമുപാസതാം’ എന്നതു ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയിലുള്ള രൂപമാണ് — ‘പരമമായ പ്രീതി അനുഭവിക്കുന്നവരുടെ’ എന്നർഥം. മുപ്പതാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ള ഒരു ശ്ലോകത്തോടെയാണു സർഗം അവസാനിക്കുന്നത്. വാനരന്മാരുടെ ആഹാരം — മധു, മാംസം, ഫലമൂലങ്ങൾ — അവരുടെ സ്വഭാവത്തിന് അനുകൂലമാണ്; അവരുടെ രുചിയനുസരിച്ചാണ് രാമൻ ആതിഥ്യം ചെയ്യുന്നത്.

Those great-souled kings set out full of joy, making the earth tremble with their masses of elephants and horses by the thousand. For many akṣauhiṇīs had gathered there, made ready for Rāghava's cause at Bharata's command, their troops and mounts in high spirits. An akṣauhiṇī is a great army — more than twenty-one thousand chariots, as many elephants, more than sixty-five thousand horses and over a hundred thousand foot-soldiers — and that Bharata had raised many of them for Rāma shows his devotion to his brother. Proud of their strength, the kings said to one another, "We never saw Rāvaṇa standing before Rāma in battle. Bharata summoned us too late, and for nothing; otherwise the kings would have made short work of the rākṣasas, no doubt of it. Protected by the might of Rāma's and Lakṣmaṇa's arms, we would have fought at our ease across the ocean, without a care." Their words mixed a little regret with a little pride: they had not had a share in the war and so had no chance to show their courage, and "for nothing" betrays their disappointment at coming ready for a battle already over. Yet they did not belittle Rāma's strength: by saying they would have fought under the protection of his arms, they admitted that even their fighting would have depended on him. Telling these and a thousand other such tales, the kings went home to their own kingdoms, full of joy. With their departure Ayodhyā grew quiet again, though the monkeys and rākṣasas still stayed on there as Rāma's guests.

Their own chief kingdoms, to which each king returned as before, were prosperous and happy, rich in wealth and grain, full and abounding in treasure — a sign that under Rāma's influence every land was content. Wishing to please Rāma, the kings sent him jewels and gifts of every kind: horses and carriages, jewels, elephants wild with ichor, the finest sandalwood and divine ornaments, gems, pearls and coral, lovely slave-girls, sheep and goats of many kinds, and many chariots of different sorts. The kings' gifts were not mere wealth but an acknowledgement of Rāma's sovereignty: all the kings regarded him as their emperor, and the long list of vehicles, beasts, jewels, perfumes, ornaments and servants shows how rich their kingdoms were. Mighty Bharata, Lakṣmaṇa and Śatrughna — Bharata and Lakṣmaṇa had gone with Janaka and Yudhājit in the last sarga — took charge of those jewels and came back with them to their own city, and the three brothers fetching the gifts in person added to the kings' honour. Arriving at the lovely city of Ayodhyā, those bulls among men brought the wonderful jewels to Rāma. But Rāma would not keep them for himself; he would give them away to his friends — such was his generosity.

Rāma, great-souled and full of affection, accepted it all and gave it to King Sugrīva, who had done his work so well; and Rāghava gave to Vibhīṣaṇa too, and to the other rākṣasas and monkeys who had surrounded him when he won his victory — Sugrīva first, then Vibhīṣaṇa, then the rest, honouring them in order of rank. His giving was without self-interest: he gave away every gift he had received and kept nothing for himself. All those mighty monkeys and rākṣasas wore the jewels Rāma had given them on their heads and their arms, in crowns and armlets, bearing his favour with pride. Then the king, the valiant great chariot-warrior of the Ikṣvākus, lotus-eyed Rāma, took Hanumān and mighty-armed Aṅgada onto his lap — a special tenderness, as a father holds his sons — and said to Sugrīva, "Lord of the monkeys, Aṅgada is your good son, and the son of the Wind is your minister. Both are devoted to Sugrīva's counsel and intent on my welfare, and they deserve every kind of honour, for your sake." Calling Aṅgada Sugrīva's good son was pointed: though he was Vālin's son, he was like a son to Sugrīva, so that the family stayed united even after Vālin's death. And by saying they deserved honour "for your sake", Rāma honoured Sugrīva too. With that the illustrious Rāma took the ornaments from his own body and fastened those precious things on Aṅgada and Hanumān — the highest honour, a king giving as a mark of favour the jewels he himself had worn.

Then Rāghava addressed the mighty chiefs of the monkey troops — Nīla, Nala, Kesarin, Kumuda and Gandhamādana, Suṣeṇa, Panasa, heroic Mainda and Dvivida, Jāmbavān, Gavākṣa, Vinata and Dhūmra, Balīmukha, Prajaṅgha, mighty Saṃnāda, Darīmukha, Dadhimukha and the troop-leader Indrajānu — naming each one, forgetting none, a personal honour to every one of them. As if drinking them in with his eyes, for he could not look at them enough, he spoke gently and sweetly: "You are my friends, my very body and my brothers. You forest-dwellers rescued me from disaster" — the great sorrow of Sītā's abduction. "Blessed is King Sugrīva in having you, the best of friends." Here Rāma's gratitude reached its height: he called the monkeys his own body, for just as the soul can do nothing without the body, so without them he could never have conquered Rāvaṇa and recovered Sītā; and he praised Sugrīva too, fortunate in having such captains. Having said this, the bull among men gave them ornaments as each deserved, and precious diamonds, and embraced them.

So the monkeys, tawny as honey, stayed on there, drinking fragrant honey and feasting on well-prepared meats, roots and fruits — Rāma's hospitality suited to their tastes. As they lived like this, a month and more went by, and in their devotion to Rāma they all thought it only a moment, as happy times always pass quickly. Rāma too delighted in the company of the monkeys who could take any form, of the mighty rākṣasas and the strong bears. So a second month, in the cool season, passed happily for the joyful monkeys and rākṣasas alike; two months had now gone by since the coronation, and the cool season had begun. In the lovely city of the Ikṣvākus, enjoying the greatest delight, they passed their time happily through the many kindnesses Rāma showed them. Thus after the hardships of the war the monkeys had their rest and their reward; in the next sarga Rāma will send them home.