एवं महाबाहुः राघवः अहनि अहनि राजसभायाम् आसीनः पौरेषु जानपदेषु च सर्वकार्याणि प्रशासत्। ततः कतिपयेषु दिनेषु गतेषु राघवः प्राञ्जलिः भूत्वा वैदेहं मिथिलाधिपं जनकम् इदं वाक्यम् उवाच — ‘भवान् हि अस्माकं स्थिरा गतिः, भवता वयं पालिताः; भवतः उग्रेण तेजसा एव मया रावणः निहतः। इक्ष्वाकूणां सर्वेषां मैथिलानां च सर्वशः सम्बन्धपूर्विकाः अतुलाः प्रीतयः सन्ति। पार्थिव, तत् भवान् रत्नानि आदाय स्वपुरं यातु; भरतः च सहायार्थं पृष्ठतः अनुयास्यति।’ सः जनकः ‘तथा’ इति कृत्वा राघवम् अवदत् — ‘राजन्, भवतः दर्शनेन नयेन च अहं प्रीतः अस्मि। मदर्थं संचितानि यानि एतानि रत्नानि, तानि सर्वाणि एव अहं दुहित्रे ददामि।’ एवं काकुत्स्थम् उक्त्वा हृष्टमानसः श्रीमान् जनकः राघवम् अनुज्ञाप्य मिथिलां प्रययौ। अत्र रामस्य विनयः पराकाष्ठां गच्छति — स्वयं रावणं हत्वा अपि सः विजयस्य श्रेयः श्वशुरस्य तेजसे ददाति। ‘सम्बन्धकपुरोगमाः’ इति — विवाहसम्बन्धः एव द्वयोः कुलयोः प्रीतेः मूलम्, तस्मात् परं मैत्री। जनकस्य उत्तरम् अपि उदारम् — रामेण दत्तानि रत्नानि सः सीतायै एव प्रत्यर्पयति; पितुः स्नेहः दुहितरं प्रति। भरतस्य अनुगमनं राजमर्यादा — सम्मान्यः अतिथिः राजकुलस्य सदस्येन सह प्रेष्यते। ‘नयेन च’ इति रामस्य नीतिः अपि जनकेन प्रशंसिता — न केवलं दर्शनम्, अपितु तस्य व्यवहारः अपि। अयं प्रकरणः (१–८) समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटमात्रः; समीक्षिते सर्गः प्रतर्दनस्य विसर्जनेन आरभते। जनकः रामस्य श्वशुरः, सीतायाः पिता; तस्य प्रति रामस्य आदरः पितरं प्रति इव। ‘भवान्हि गतिरव्यग्रा’ इति वचनेन रामः जनकं स्वस्य आश्रयं मन्यते। रत्नानि दत्त्वा सः श्वशुरं सम्मानयति — एषा राजमर्यादा। एषः प्रकरणः अभिषेकानन्तरं कतिपयदिनेषु गतेषु घटितः।

ततः जनके प्रयाते राघवः प्राञ्जलिः भूत्वा प्रभुं मातुलं केकयं विनयेन वाक्यम् अब्रवीत् — ‘पुरुषर्षभ राजन्, इदं राज्यम्, अहं, भरतः, लक्ष्मणः च — सर्वे वयं त्वदधीनाः, त्वं नः गतिः च। वृद्धः राजा तव पिता त्वदर्थं संतापं प्राप्स्यति; तस्मात् पार्थिव, अद्य एव तव गमनं मह्यं रोचते। अनुयात्रिकः लक्ष्मणः बहुलं धनं विविधानि रत्नानि च आदाय पृष्ठतः अनुगमिष्यति।’ युधाजित् तु ‘तथा’ इति गमनं प्रति अभ्यनुजानन् अवदत् — ‘राघव, रत्नानि धनं च त्वयि एव अक्षय्यम् अस्तु।’ केकयवर्धनः सः राजानं प्रदक्षिणं कृत्वा, रामेण च पूर्वम् अभिवाद्य प्रदक्षिणीकृतः, वृत्रे असुरे हते विष्णुना सह वासवः इव, लक्ष्मणेन सहायेन सह केकयेश्वरः प्रयातः। युधाजित् कैकेय्याः भ्राता, भरतस्य मातुलः; रामः तं ‘मातुलः’ इति सम्मानयति, यद्यपि सः स्वमातुः भ्राता न — एतत् रामस्य सर्वेषु मातृषु समानं भावं दर्शयति। ‘वृद्धः राजा’ इति केकयराजः अश्वपतिः, युधाजितः पिता; तस्य चिन्ता पुत्रस्य दीर्घप्रवासेन। युधाजितः उत्तरं निःस्पृहतां दर्शयति — सः रत्नानि न इच्छति, रामस्य समृद्धिम् एव इच्छति। परस्परं प्रदक्षिणा परस्परस्य सम्मानस्य चिह्नम्। वृत्रवधानन्तरं इन्द्रविष्णुसहप्रयाणस्य उपमा — इन्द्रः युधाजित्, विष्णुः लक्ष्मणः इति। अयम् अपि प्रकरणः समीक्षिते नास्ति; अत्र भरतस्य स्थाने लक्ष्मणः अनुयाति, यतः भरतः जनकेन सह गतः। दशमे श्लोके रामः वदति — इदं राज्यम्, अहं, भरतः, लक्ष्मणः च त्वदधीनाः — एतेन सः मातुलकुलस्य गौरवं वर्धयति। युधाजितः स्मरणं रामायणस्य आरम्भे अपि अस्ति — सः एव भरतं शत्रुघ्नं च केकयदेशं नीतवान्। रामः युधाजितं स्वयम् अपि प्रदक्षिणीकरोति — गुरुजनस्य सम्मानम्।

तं विसृज्य ततः रामः अकुतोभयं वयस्यं काशिपतिं प्रतर्दनं परिष्वज्य इदम् अब्रवीत् — ‘राजन्, भवता प्रीतिः दर्शिता, परं सौहृदं च दर्शितम्; त्वया भरतेन सह उद्योगः च कृतः। तत् भवान् अद्य काशेय, त्वया रक्षितां सुप्राकारां सुतोरणां रमणीयां वाराणसीं पुरीं व्रज।’ एतावत् उक्त्वा काकुत्स्थः परमासनात् उत्थाय धर्मात्मा उरसि गतं तं निरन्तरं पर्यष्वजत। कौसल्याप्रीतिवर्धनः तदा तं विसर्जयामास; राघवेण कृतानुज्ञः अकुतोभयः काशेयः राघवेण विसर्जितः तूर्णं वाराणसीं ययौ। ‘उद्योगः’ इति — सीताहरणस्य वार्तां श्रुत्वा प्रतर्दनः भरतेन सह सेनां सज्जीकृत्य युद्धाय उद्युक्तः आसीत्, यद्यपि युद्धे तस्य आवश्यकता न अभवत्। रामः तस्य उद्योगम् अपि कृतज्ञतया स्मरति — फलस्य अभावे अपि प्रयत्नः सम्मान्यः। ‘निरन्तरमुरोगतम्’ इति गाढम् आलिङ्गनम् — अन्तरं विना वक्षसा वक्षः। रामः आसनात् उत्थाय आलिङ्गति — मित्रस्य सम्मानार्थम्। ‘अकुतोभयः’ इति विशेषणं द्विवारं प्रयुक्तम् — प्रतर्दनः कुतश्चित् अपि भयं न जानाति। वाराणस्याः वर्णनं — सुप्राकारा सुतोरणा रमणीया — तस्य राज्यस्य समृद्धिं दर्शयति। समीक्षिते अयं प्रकरणः (७.०३७.००१–००३) विद्यते, विंशतितमः श्लोकः तु वुल्गेटमात्रः। विंशतितमः श्लोकः समीक्षिते नास्ति — तत्र प्रतर्दनस्य प्रस्थानं संक्षेपेण एव। प्रतर्दनः काशीराजः रामस्य ‘वयस्यः’ — समवयस्कः मित्रम्; अतः रामः तं आलिङ्गति, न तु प्रणमति।

काशिपतिं विसृज्य राघवः त्रिशतं पृथिवीपतीन् प्रहसन् मधुराक्षरं वाक्यम् उवाच — ‘भवतां प्रीतिः अव्यग्रा तेजसा परिरक्षिता; भवतां धर्मः सत्यं च नित्यं नियतम्। युष्माकं महात्मनाम् अनुभावेन तेजसा च दुरात्मा दुर्बुद्धिः राक्षसाधमः रावणः हतः; तत्र अहं हेतुमात्रम्, भवतां तेजसा एव सगणः सपुत्रामात्यबान्धवः रावणः युद्धे हतः। जनकराजस्य तनयां काननात् हृतां श्रुत्वा महात्मना भरतेन भवन्तः समानीताः; उद्युक्तानां सर्वेषां महात्मनां पार्थिवानां सुमहान् कालः अपि अतीतः, अतः गमनं रोचयामि।’ ते च राजानः महता हर्षेण वृताः प्रत्यूचुः — ‘राम, दिष्ट्या त्वं विजयी स्वराज्ये अपि प्रतिष्ठितः; दिष्ट्या सीता प्रत्याहृता, दिष्ट्या शत्रुः पराजितः। एषः नः परमः कामः, एषा नः उत्तमा प्रीतिः — यत् वयं त्वां विजयिनं हतशात्रवं पश्यामः। यत् त्वम् अस्मान् प्रशंससे, तत् त्वयि उपपन्नम्; वयं तु ईदृशीं प्रशंसां वक्तुं न जानीमः। आपृच्छामः, गमिष्यामः; त्वं नः सदा हृदिस्थः। महाबाहो, महत्या प्रीत्या वृताः वयं वर्तामहे; महाराज, तव प्रीतिः अस्मासु नित्यदा भवेत्।’ ‘बाढम्’ इति एव परमहर्षान्विताः ते राजानः प्राञ्जलयः गमनोत्सुकाः राघवम् ऊचुः; रामेण पूजिताः ते स्वकान् स्वकान् देशान् जग्मुः। रामस्य वचने विनयस्य पुनः प्रदर्शनम् — सः स्वयं ‘हेतुमात्रम्’ इति वदति, विजयस्य श्रेयः राज्ञां तेजसे ददाति। ‘प्रहसन्’ इति तस्य प्रसन्नता मधुरता च। राज्ञां उत्तरे अपि विनयः — ते तस्य प्रशंसां न स्वीकुर्वन्ति, अपितु तं पुनः प्रशंसन्ति। ‘हृदिस्थः नः सदा भवान्’ इति भक्तेः वचनम्। समीक्षिते अस्य प्रकरणस्य बहवः श्लोकाः (७.०३७.००५–०१५) विद्यन्ते, किन्तु अन्तिमाः ३१.२, ३२.२, ३३ वुल्गेटमात्राः। त्रिशतं पृथिवीपतयः — एते भरतेन आहूताः राजानः, ये सीताहरणं श्रुत्वा रामस्य साहाय्याय अयोध्याम् आगताः, किन्तु युद्धं लङ्कायां समुद्रपारे अभवत्, अतः ते युद्धे न भागं गृहीतवन्तः। तथापि रामः तेषां प्रयत्नं स्मरति, तान् च कृतज्ञतया विसृजति। ‘भवतां प्रीतिरव्यग्रा तेजसा परिरक्षिता’ इति वचनेन — युष्माकं स्नेहः स्थिरः, तेजसा च सुरक्षितः। ‘धर्मश्च नियतो नित्यं सत्यं च भवतां सदा’ — राज्ञां धर्मनिष्ठा सत्यनिष्ठा च प्रशंसिता। रामः विजयस्य श्रेयः सर्वेषां मित्राणां सामूहिकाय तेजसे ददाति — एषः नेतुः आदर्शः। ‘सुमहान् कालः अतीतः’ इति वचनेन रामः तेषां स्वराज्यानां चिन्तां करोति — दीर्घकालं स्वराज्यात् दूरं स्थितानां राज्ञां प्रजाः अपि प्रतीक्षन्ते। राज्ञां उत्तरे त्रिवारं ‘दिष्ट्या’ इति — भाग्येन विजयः, भाग्येन सीताप्रत्याहरणं, भाग्येन शत्रुपराजयः; एषा हर्षस्य अभिव्यक्तिः। ‘आपृच्छामो गमिष्यामः’ इति शिष्टाचारः — अनुमतिं विना अतिथिः न गच्छति। अन्ते राजानः ‘बाढम्’ इति स्वीकृत्य, प्राञ्जलयः भूत्वा, रामेण पूजिताः स्वस्वदेशान् गच्छन्ति — एवं अभिषेकोत्सवस्य अतिथयः सर्वे विसृष्टाः। अग्रिमे सर्गे ते स्वराज्येभ्यः रामाय उपहारान् प्रेषयिष्यन्ति।

ఈ విధంగా మహాబాహువైన రాఘవుడు ప్రతిదినం రాజసభలో కూర్చుని పౌరులకూ జానపదులకూ సంబంధించిన అన్ని కార్యాలనూ నిర్వహించాడు. కొన్ని రోజులు గడిచాక రాఘవుడు చేతులు జోడించి విదేహరాజు, మిథిలాధిపతి అయిన జనకునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మీరే మాకు స్థిరమైన ఆశ్రయం, మీరే మమ్మల్ని పాలించారు; మీ ఉగ్రమైన తేజస్సు వల్లనే నేను రావణుని చంపాను. ఇక్ష్వాకులందరికీ మైథిలులందరికీ బంధుత్వంతో మొదలైన సాటిలేని ప్రీతులు ఉన్నాయి. రాజా, కాబట్టి మీరు రత్నాలు తీసుకొని మీ నగరానికి వెళ్ళండి; భరతుడు సహాయంగా మీ వెనుక వస్తాడు.’ ఆ జనకుడు ‘అలాగే’ అని రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, మీ దర్శనంతోనూ మీ నీతితోనూ నేను ప్రీతుడనయ్యాను. నాకోసం కూర్చిన ఈ రత్నాలన్నిటినీ నేను నా కుమార్తెకే ఇస్తున్నాను.’ ఇలా కాకుత్స్థునితో చెప్పి, సంతోషించిన మనసుతో శ్రీమంతుడైన జనకుడు రాఘవుని అనుమతి తీసుకొని మిథిలకు వెళ్ళాడు. ఇక్కడ రాముని వినయం పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — తానే రావణుని చంపినా విజయం శ్రేయస్సును మామగారి తేజస్సుకు ఇస్తున్నాడు. ‘సంబంధకపురోగమాః’ — వివాహసంబంధమే రెండు కులాల ప్రీతికి మూలం, దానిపై మైత్రి. జనకుని సమాధానం కూడా ఉదారమైనది — రాముడు ఇచ్చిన రత్నాలను అతడు సీతకే తిరిగి ఇస్తున్నాడు; కుమార్తెపై తండ్రి ప్రేమ. భరతుడు వెంట వెళ్ళడం రాజమర్యాద — గౌరవనీయుడైన అతిథిని రాజకుటుంబసభ్యునితో కలిపి పంపుతారు. ‘నయేన చ’ — రాముని నీతిని కూడా జనకుడు ప్రశంసించాడు — దర్శనం మాత్రమే కాదు, అతని ప్రవర్తన కూడా. ఈ ప్రకరణం (1–8) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో సర్గ ప్రతర్దనుని వీడ్కోలుతో మొదలవుతుంది. జనకుడు రాముని మామ, సీత తండ్రి; అతనిపట్ల రాముని ఆదరం తండ్రిపట్ల ఉన్నట్లే. ‘భవాన్హి గతిరవ్యగ్రా’ అనే మాటతో రాముడు జనకుని తన ఆశ్రయంగా భావిస్తున్నాడు. రత్నాలు ఇచ్చి అతడు మామను గౌరవిస్తున్నాడు — ఇది రాజమర్యాద. ఈ ప్రకరణం పట్టాభిషేకం తరువాత కొన్ని రోజులు గడిచాక జరిగింది.

జనకుడు వెళ్ళిన తరువాత రాఘవుడు చేతులు జోడించి ప్రభువూ మేనమామా అయిన కేకయరాజుతో వినయంగా ఇలా అన్నాడు — ‘పురుషశ్రేష్ఠా, రాజా, ఈ రాజ్యం, నేను, భరతుడు, లక్ష్మణుడు — మేమందరమూ మీ అధీనులం, మీరే మాకు ఆశ్రయం. వృద్ధుడైన రాజు, మీ తండ్రి, మీ కోసం బెంగపెట్టుకొంటాడు; అందువల్ల, రాజా, మీరు ఈ రోజే బయలుదేరడం నాకు ఉచితమనిపిస్తోంది. లక్ష్మణుడు అనుయాత్రికుడై ఎంతో ధనాన్నీ వివిధ రత్నాలనూ తీసుకొని మీ వెనుక వస్తాడు.’ యుధాజిత్ మాత్రం ‘అలాగే’ అని ప్రయాణానికి అంగీకరిస్తూ ‘రాఘవా, రత్నాలూ ధనమూ నీ దగ్గరే అక్షయంగా ఉండుగాక’ అన్నాడు. కేకయవంశాన్ని వర్ధిల్లజేసే అతడు రాజుకు ప్రదక్షిణం చేసి, రాముడు కూడా ముందుగా అతనికి అభివాదం చేసి ప్రదక్షిణం చేయగా, వృత్రాసురుడు హతుడైన తరువాత విష్ణువుతో కలిసి వాసవుడు వెళ్ళినట్లు, లక్ష్మణుని సహాయంతో కేకయేశ్వరుడు బయలుదేరాడు. యుధాజిత్ కైకేయి సోదరుడు, భరతునికి మేనమామ; తన తల్లి సోదరుడు కాకపోయినా రాముడు అతనిని ‘మేనమామ’ అని గౌరవిస్తున్నాడు — ఇది తల్లులందరిపట్లా రామునికి గల సమభావాన్ని చూపుతుంది. ‘వృద్ధుడైన రాజు’ అంటే యుధాజిత్ తండ్రి కేకయరాజు అశ్వపతి; కుమారుడు దీర్ఘకాలం దూరంగా ఉండడం వల్ల అతని చింత. యుధాజిత్ సమాధానం నిస్పృహను చూపుతుంది — అతడు రత్నాలు కోరడు, రాముని సమృద్ధినే కోరుతున్నాడు. ఒకరికొకరు ప్రదక్షిణం చేయడం పరస్పర గౌరవానికి చిహ్నం. వృత్రవధ తరువాత ఇంద్రుడూ విష్ణువూ కలిసి వెళ్ళిన ఉపమ — ఇంద్రుడు యుధాజిత్, విష్ణువు లక్ష్మణుడు. ఈ ప్రకరణం కూడా సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; ఇక్కడ భరతునికి బదులు లక్ష్మణుడు వెంట వెళ్తున్నాడు, ఎందుకంటే భరతుడు జనకునితో వెళ్ళాడు. పదవ శ్లోకంలో రాముడు ‘ఈ రాజ్యం, నేను, భరతుడు, లక్ష్మణుడు మీ అధీనులం’ అంటున్నాడు — దీనితో అతడు మేనమామ కుటుంబపు గౌరవాన్ని పెంచుతున్నాడు. యుధాజిత్ ప్రస్తావన రామాయణం ప్రారంభంలో కూడా ఉంది — అతడే భరత శత్రుఘ్నులను కేకయదేశానికి తీసుకువెళ్ళాడు. రాముడు స్వయంగా యుధాజిత్‌కు ప్రదక్షిణం చేస్తున్నాడు — పెద్దలకు గౌరవం.

అతనిని పంపివేసిన తరువాత రాముడు ఎవరికీ భయపడని తన మిత్రుడు కాశీరాజు ప్రతర్దనుని కౌగిలించుకొని ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, మీరు ప్రీతిని చూపారు, పరమ సౌహార్దాన్ని చూపారు; భరతునితో కలిసి యుద్ధప్రయత్నం కూడా చేశారు. కాబట్టి, కాశీరాజా, మీరు ఈ రోజే మీచే రక్షించబడుతున్న, మంచి ప్రాకారాలూ మంచి తోరణాలూ గల రమణీయమైన వారణాసీ నగరానికి వెళ్ళండి.’ ఇంతవరకు చెప్పి ధర్మాత్ముడైన కాకుత్స్థుడు ఉన్నతాసనం నుండి లేచి అతనిని గుండెలకు హత్తుకొని గాఢంగా కౌగిలించుకొన్నాడు. కౌసల్యకు ప్రీతిని పెంచేవాడు అప్పుడు అతనిని పంపివేశాడు; రాఘవుని అనుమతి పొంది, రాఘవునిచే వీడ్కోలు పొందిన నిర్భయుడైన కాశీరాజు త్వరగా వారణాసికి వెళ్ళాడు. ‘ఉద్యోగః’ — సీతాపహరణవార్త విని ప్రతర్దనుడు భరతునితో కలిసి సేనను సిద్ధం చేసి యుద్ధానికి ఉద్యుక్తుడయ్యాడు, యుద్ధంలో అతని అవసరం కలగకపోయినప్పటికీ. రాముడు అతని ప్రయత్నాన్ని కూడా కృతజ్ఞతతో గుర్తుచేసుకొంటున్నాడు — ఫలం లేకపోయినా ప్రయత్నం గౌరవనీయమే. ‘నిరంతరమురోగతం’ అంటే గాఢమైన ఆలింగనం — ఎడం లేకుండా వక్షానికి వక్షం. రాముడు ఆసనం నుండి లేచి కౌగిలించుకొంటున్నాడు — మిత్రుని గౌరవం కోసం. ‘అకుతోభయః’ అనే విశేషణం రెండుసార్లు వాడబడింది — ప్రతర్దనునికి ఎక్కడి నుండీ భయం తెలియదు. వారణాసి వర్ణన — మంచి ప్రాకారాలు, మంచి తోరణాలు, రమణీయత — అతని రాజ్యపు సమృద్ధిని చూపుతుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ ప్రకరణం (7.037.001–003) ఉంది, ఇరవయ్యవ శ్లోకం మాత్రం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ఇరవయ్యవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు — అక్కడ ప్రతర్దనుని ప్రయాణం సంక్షేపంగానే ఉంది. ప్రతర్దనుడు కాశీరాజు, రాముని ‘వయస్యుడు’ — సమవయస్కుడైన మిత్రుడు; అందువల్ల రాముడు అతనిని కౌగిలించుకొంటున్నాడు, నమస్కరించడం లేదు.

కాశీరాజును పంపివేసిన తరువాత రాఘవుడు మూడువందల మంది రాజులతో నవ్వుతూ మధురాక్షరాలతో ఇలా అన్నాడు — ‘మీ ప్రీతి నిశ్చలమైనది, తేజస్సుతో రక్షించబడినది; మీ ధర్మమూ సత్యమూ ఎల్లప్పుడూ నియతమైనవి. మహాత్ములైన మీ ప్రభావం వల్లనూ తేజస్సు వల్లనూ దురాత్ముడు, దుర్బుద్ధి, రాక్షసాధముడు అయిన రావణుడు హతుడయ్యాడు; అందులో నేను నిమిత్తమాత్రుడను, మీ తేజస్సు వల్లనే రావణుడు తన గణాలతో, పుత్రులతో, మంత్రులతో, బంధువులతో సహా యుద్ధంలో హతుడయ్యాడు. జనకరాజు కుమార్తె అడవి నుండి అపహరించబడిందని విని మహాత్ముడైన భరతుడు మిమ్మల్ని రప్పించాడు; యుద్ధానికి సిద్ధమైన మహాత్ములైన రాజులందరికీ చాలాకాలం గడిచిపోయింది; అందువల్ల మీరు వెళ్ళడం ఉచితమని భావిస్తున్నాను.’ ఆ రాజులు కూడా గొప్ప ఆనందంతో నిండి ఇలా బదులిచ్చారు — ‘రామా, అదృష్టవశాత్తు నీవు విజయుడవై నీ రాజ్యంలో కూడా ప్రతిష్ఠితుడవయ్యావు; అదృష్టవశాత్తు సీత తిరిగి తేబడింది; అదృష్టవశాత్తు శత్రువు ఓడిపోయాడు. శత్రువులను చంపి విజయుడవైన నిన్ను చూడడమే మా పరమ కోరిక, ఇదే మా ఉత్తమ ప్రీతి. నీవు మమ్మల్ని ప్రశంసిస్తున్నది నీకే తగినది; మేము మాత్రం అలాంటి ప్రశంస చేయడం ఎరుగము. సెలవు తీసుకొంటున్నాము, వెళ్తాము; నీవు ఎల్లప్పుడూ మా హృదయంలో ఉంటావు. మహాబాహూ, మేము గొప్ప ప్రీతితో నిండి ఉన్నాము; మహారాజా, నీ ప్రీతి మాపై ఎల్లప్పుడూ ఉండుగాక.’ ‘అలాగే’ అని పరమానందంతో నిండిన ఆ రాజులు చేతులు జోడించి, వెళ్ళడానికి ఆతురతతో రాఘవునితో అన్నారు; రాముని చేత పూజించబడి వారు తమ తమ దేశాలకు వెళ్ళారు. రాముని మాటలలో వినయం మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — తాను ‘నిమిత్తమాత్రుడను’ అంటూ విజయం శ్రేయస్సును రాజుల తేజస్సుకు ఇస్తున్నాడు. ‘ప్రహసన్’ (నవ్వుతూ) అనేది అతని ప్రసన్నత, మాధుర్యం. రాజుల సమాధానంలో కూడా వినయం ఉంది — వారు అతని ప్రశంసను స్వీకరించకుండా తిరిగి అతనినే ప్రశంసిస్తున్నారు. ‘హృదిస్థః నః సదా భవాన్’ అనేది భక్తి వచనం. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ ప్రకరణంలోని చాలా శ్లోకాలు (7.037.005–015) ఉన్నాయి, కాని చివరి 31.2, 32.2, 33 వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. మూడువందల మంది రాజులు — వీరు భరతుడు రప్పించిన రాజులు; సీతాపహరణం విని రామునికి సహాయం చేయడానికి అయోధ్యకు వచ్చారు, కాని యుద్ధం సముద్రం అవతల లంకలో జరిగింది, అందువల్ల వారు యుద్ధంలో పాల్గొనలేదు. అయినా రాముడు వారి ప్రయత్నాన్ని గుర్తుచేసుకొని కృతజ్ఞతతో వారిని పంపుతున్నాడు. ‘భవతాం ప్రీతిరవ్యగ్రా తేజసా పరిరక్షితా’ అనే మాటకు — మీ స్నేహం స్థిరమైనది, తేజస్సుతో సురక్షితమైనది అని అర్థం. ‘ధర్మశ్చ నియతో నిత్యం సత్యం చ భవతాం సదా’ — రాజుల ధర్మనిష్ఠా సత్యనిష్ఠా ప్రశంసించబడ్డాయి. రాముడు విజయం శ్రేయస్సును మిత్రులందరి సామూహిక తేజస్సుకు ఇస్తున్నాడు — ఇది నాయకునికి ఆదర్శం. ‘చాలాకాలం గడిచిపోయింది’ అనే మాటతో రాముడు వారి రాజ్యాల గురించి చింతిస్తున్నాడు — దీర్ఘకాలం తమ రాజ్యాలకు దూరంగా ఉన్న రాజుల కోసం వారి ప్రజలు కూడా ఎదురుచూస్తుంటారు. రాజుల సమాధానంలో మూడుసార్లు ‘అదృష్టవశాత్తు’ — అదృష్టం వల్ల విజయం, అదృష్టం వల్ల సీత తిరిగిరావడం, అదృష్టం వల్ల శత్రుపరాజయం; ఇది ఆనందానికి అభివ్యక్తి. ‘ఆపృచ్ఛామో గమిష్యామః’ (సెలవు తీసుకొంటున్నాము, వెళ్తాము) అనేది శిష్టాచారం — అనుమతి లేకుండా అతిథి వెళ్ళడు. చివరకు రాజులు ‘అలాగే’ అని అంగీకరించి, చేతులు జోడించి, రామునిచే పూజించబడి తమ తమ దేశాలకు వెళ్తున్నారు — ఇలా పట్టాభిషేకోత్సవానికి వచ్చిన అతిథులందరూ వీడ్కోలు పొందారు. తరువాతి సర్గలో వారు తమ రాజ్యాల నుండి రామునికి కానుకలు పంపుతారు.

இவ்வாறு நீண்ட கரங்களுடைய ராகவன் நாள்தோறும் அரசவையில் அமர்ந்து நகரமக்களிடையேயும் நாட்டுமக்களிடையேயும் எல்லாக் காரியங்களையும் நிர்வகித்தான். பிறகு சில நாள்கள் கழிந்ததும் ராகவன் கைகூப்பி, விதேக நாட்டவரும் மிதிலையின் தலைவருமான ஜனகரிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘நீங்களே எங்களுக்கு உறுதியான புகலிடம்; உங்களால் நாங்கள் காக்கப்பட்டோம்; உங்களுடைய கடும் ஒளியாலேயே என்னால் ராவணன் கொல்லப்பட்டான். இக்ஷ்வாகுக்கள் அனைவருக்கும் மிதிலையோருக்கும் இடையே உறவை அடிப்படையாகக் கொண்ட ஒப்பற்ற அன்பு எல்லா வகையிலும் உள்ளது. அரசே, ஆகவே நீங்கள் ரத்தினங்களை எடுத்துக்கொண்டு உங்கள் நகருக்குச் செல்லுங்கள்; பரதனும் துணையாகப் பின்தொடர்ந்து வருவான்.’ அந்த ஜனகர் ‘அப்படியே’ என்று ஏற்று ராகவனிடம் சொன்னார் — ‘அரசே, உன்னைக் கண்டதாலும் உன் நீதிநெறியாலும் நான் மகிழ்ந்தேன். எனக்காகச் சேர்க்கப்பட்ட இந்த ரத்தினங்கள் அனைத்தையும் நான் என் மகளுக்கே அளிக்கிறேன்.’ இவ்வாறு காகுத்ஸ்தனிடம் சொல்லி, மகிழ்ந்த மனத்தோடு திருவுடைய ஜனகர் ராகவனிடம் விடைபெற்று மிதிலைக்குப் புறப்பட்டார். இங்கே ராமனின் பணிவு உச்சத்தை அடைகிறது — தானே ராவணனைக் கொன்றும் அவன் வெற்றியின் பெருமையை மாமனாரின் ஒளிக்கு அளிக்கிறான். ‘ஸம்பந்தகபுரோகமா:’ (உறவை முன்னிட்டவை) — திருமண உறவே இரு குலங்களின் அன்புக்கு வேர்; அதற்கு மேல் நட்பு. ஜனகரின் மறுமொழியும் பெருந்தன்மையானது — ராமன் அளித்த ரத்தினங்களை அவர் சீதைக்கே திருப்பி அளிக்கிறார்; மகளிடம் தந்தையின் பாசம். பரதன் உடன்செல்வது அரச மரியாதை — மதிப்புக்குரிய விருந்தினர் அரச குடும்பத்தின் ஓர் உறுப்பினரோடு அனுப்பப்படுகிறார். ‘நயேந ச’ (நீதிநெறியாலும்) என்பதால் ராமனின் நெறியும் ஜனகரால் புகழப்படுகிறது — காட்சி மட்டுமல்ல, அவனுடைய நடத்தையும். இந்தப் பகுதி (1–8) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை, வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் சர்க்கம் பிரதர்தனனை அனுப்பிவைப்பதோடு தொடங்குகிறது. ஜனகர் ராமனின் மாமனார், சீதையின் தந்தை; அவரிடம் ராமனின் மதிப்பு தந்தையிடம் கொள்வதுபோன்றது. ‘பவாந்ஹி கதிரவ்யக்ரா’ (நீங்களே உறுதியான புகலிடம்) என்ற சொல்லால் ராமன் ஜனகரைத் தன் ஆதரவாகக் கருதுகிறான். ரத்தினங்களை அளித்து அவன் மாமனாரைச் சிறப்பிக்கிறான் — இது அரச மரியாதை. இந்நிகழ்ச்சி பட்டாபிஷேகத்துக்குப் பின் சில நாள்கள் கழிந்ததும் நடந்தது.

பிறகு ஜனகர் புறப்பட்டதும் ராகவன் கைகூப்பி, பிரபுவான தாய்மாமன் கேகய அரசனிடம் பணிவோடு சொன்னான் — ‘மனிதர்களில் காளையான அரசே, இந்த அரசும், நானும், பரதனும், லக்ஷ்மணனும் — நாங்கள் அனைவரும் உங்களுக்கு உட்பட்டவர்கள்; நீங்களே எங்கள் புகலிடம். வயதான அரசரான உங்கள் தந்தை உங்களைப் பற்றிக் கவலையுறுவார்; ஆகவே அரசே, இன்றே நீங்கள் புறப்படுவது எனக்கு ஏற்புடையதாகத் தோன்றுகிறது. உடன்செல்லும் லக்ஷ்மணன் மிகுந்த செல்வத்தையும் பல்வேறு ரத்தினங்களையும் எடுத்துக்கொண்டு பின்தொடர்வான்.’ யுதாஜித்தோ ‘அப்படியே’ என்று புறப்படுவதற்கு இசைந்து சொன்னான் — ‘ராகவா, ரத்தினங்களும் செல்வமும் உன்னிடமே குறைவின்றி இருக்கட்டும்.’ கேகய குலத்தைப் பெருக்குபவனான அவன் அரசனை வலம் வந்து, ராமனாலும் முன்பே வணங்கப்பட்டு வலம் வரப்பட்டவனாக, விருத்திராசுரன் கொல்லப்பட்டபின் விஷ்ணுவோடு வாசவன் செல்வதுபோல, துணைவனான லக்ஷ்மணனோடு கேகயத் தலைவன் புறப்பட்டான். யுதாஜித் கைகேயியின் சகோதரன், பரதனின் தாய்மாமன்; தன் தாயின் சகோதரன் அல்லாவிடினும் ராமன் அவனை ‘தாய்மாமன்’ என்று மதிக்கிறான் — இது எல்லாத் தாய்மாரிடமும் ராமன் கொண்ட சமமான உணர்வைக் காட்டுகிறது. ‘வயதான அரசர்’ என்பவர் கேகய அரசன் அசுவபதி, யுதாஜித்தின் தந்தை; மகன் நீண்டகாலம் வெளியூரில் இருப்பதால் அவருக்குக் கவலை. யுதாஜித்தின் மறுமொழி பற்றின்மையைக் காட்டுகிறது — அவன் ரத்தினங்களை விரும்பவில்லை, ராமனின் வளத்தையே விரும்புகிறான். ஒருவரை ஒருவர் வலம் வருவது பரஸ்பர மரியாதையின் அடையாளம். விருத்திர வதத்துக்குப் பின் இந்திரனும் விஷ்ணுவும் சேர்ந்து செல்வதோடு உவமை — இந்திரன் யுதாஜித், விஷ்ணு லக்ஷ்மணன். இந்தப் பகுதியும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; இங்கே பரதனுக்குப் பதிலாக லக்ஷ்மணன் உடன்செல்கிறான்; ஏனெனில் பரதன் ஜனகரோடு சென்றுவிட்டான். பத்தாம் சுலோகத்தில் ராமன் சொல்கிறான் — இந்த அரசும் நானும் பரதனும் லக்ஷ்மணனும் உங்களுக்கு உட்பட்டவர்கள் — இதனால் அவன் தாய்மாமன் குலத்தின் பெருமையைப் பெருக்குகிறான். யுதாஜித்தைப் பற்றிய குறிப்பு ராமாயணத்தின் தொடக்கத்திலும் உள்ளது — அவனே பரதனையும் சத்ருக்னனையும் கேகய நாட்டுக்கு அழைத்துச் சென்றான். ராமனும் யுதாஜித்தை வலம் வருகிறான் — பெரியோருக்குச் செய்யும் மரியாதை.

அவனை அனுப்பிவைத்தபின் ராமன், எங்கிருந்தும் அச்சமற்றவனும் தன் தோழனுமான காசி அரசன் பிரதர்தனனைத் தழுவிக்கொண்டு இதைச் சொன்னான் — ‘அரசே, நீ அன்பைக் காட்டினாய், மேலான நட்பையும் காட்டினாய்; பரதனோடு சேர்ந்து நீ போருக்கு ஆயத்தமும் செய்தாய். ஆகவே காசி அரசே, நீ இன்று, உன்னால் காக்கப்படும், நல்ல மதில்களும் அழகிய தோரண வாயில்களும் கொண்ட எழில்மிகு வாரணாசி நகருக்குச் செல்.’ இவ்வளவு சொல்லிக் காகுத்ஸ்தன் உயர்ந்த ஆசனத்திலிருந்து எழுந்து, அறவுள்ளம் கொண்டவனாக, மார்போடு மார்பாக அவனை இடைவெளியின்றித் தழுவினான். கௌசல்யையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குபவன் அப்போது அவனை அனுப்பிவைத்தான்; ராகவனிடம் விடைபெற்ற, அச்சமற்ற காசி அரசன் ராகவனால் அனுப்பிவைக்கப்பட்டு விரைவாக வாரணாசிக்குச் சென்றான். ‘உத்யோக:’ (ஆயத்தம்) — சீதை கவரப்பட்ட செய்தியைக் கேட்டுப் பிரதர்தனன் பரதனோடு படையைத் திரட்டிப் போருக்கு முனைந்திருந்தான்; போரில் அவனுடைய தேவை ஏற்படவில்லை என்றாலும். ராமன் அவனுடைய முயற்சியையும் நன்றியோடு நினைவுகூர்கிறான் — பயன் இல்லாவிட்டாலும் முயற்சி மதிக்கத்தக்கது. ‘நிரந்தரமுரோகதம்’ என்பது இறுகிய தழுவல் — இடைவெளியின்றி மார்போடு மார்பு. ராமன் ஆசனத்திலிருந்து எழுந்து தழுவுகிறான் — நண்பனைச் சிறப்பிப்பதற்காக. ‘அகுதோபய:’ (எங்கிருந்தும் அச்சமற்றவன்) என்ற அடைமொழி இருமுறை பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது — பிரதர்தனன் எங்கிருந்தும் அச்சம் அறியாதவன். வாரணாசியின் வருணனை — நல்ல மதில்கள், அழகிய தோரணங்கள், எழில் — அவனுடைய அரசின் வளத்தைக் காட்டுகிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்தப் பகுதி (7.037.001–003) உள்ளது; இருபதாம் சுலோகமோ வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது. இருபதாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை — அங்கே பிரதர்தனனின் புறப்பாடு சுருக்கமாக மட்டுமே உள்ளது. காசி அரசன் பிரதர்தனன் ராமனின் ‘வயஸ்ய:’ — ஒத்த வயதுடைய நண்பன்; ஆகவே ராமன் அவனைத் தழுவுகிறான், வணங்குவதில்லை.

காசி அரசனை அனுப்பிவைத்தபின் ராகவன் முந்நூறு அரசர்களிடம் புன்னகையோடு இனிய சொற்களைச் சொன்னான் — ‘உங்கள் அன்பு உறுதியானது, ஒளியால் காக்கப்பட்டது; உங்கள் அறமும் வாய்மையும் என்றும் நிலையானவை. மகாத்மாக்களான உங்கள் பெருமையாலும் ஒளியாலும், தீய உள்ளமும் தீய அறிவும் கொண்ட ராக்ஷசர்களில் இழிந்தவனான ராவணன் கொல்லப்பட்டான்; அதில் நான் ஒரு கருவி மட்டுமே; உங்கள் ஒளியாலேயே தன் கூட்டத்தோடும் மைந்தர்கள், அமைச்சர்கள், உறவினர்களோடும் ராவணன் போரில் கொல்லப்பட்டான். ஜனக அரசரின் மகள் காட்டிலிருந்து கவரப்பட்டதைக் கேட்டு மகாத்மாவான பரதனால் நீங்கள் அழைத்துவரப்பட்டீர்கள்; போருக்கு முனைந்த மகாத்மாக்களான அரசர்கள் உங்கள் அனைவருக்கும் மிக நீண்ட காலமும் கழிந்துவிட்டது; ஆகவே நீங்கள் புறப்படுவது சரியென்று கருதுகிறேன்.’ அந்த அரசர்களும் பெரும் மகிழ்ச்சியோடு மறுமொழி கூறினர் — ‘ராமா, நற்பேறாக நீ வெற்றி பெற்றாய், உன் அரசிலும் நிலைபெற்றாய்; நற்பேறாகச் சீதை மீட்கப்பட்டாள்; நற்பேறாகப் பகைவன் தோற்கடிக்கப்பட்டான். பகைவர்களை அழித்து வெற்றியாளனாக உன்னை நாங்கள் காண்பதே எங்கள் மேலான விருப்பம், இதுவே எங்கள் மேலான மகிழ்ச்சி. நீ எங்களைப் புகழ்வது உனக்கே பொருந்தும்; நாங்களோ இத்தகைய புகழுரையைச் சொல்ல அறியோம். விடைபெறுகிறோம், செல்கிறோம்; நீ எப்போதும் எங்கள் உள்ளத்தில் இருக்கிறாய். நீண்ட கரங்களுடையவனே, பேரன்பால் சூழப்பட்டவர்களாக நாங்கள் இருக்கிறோம்; பேரரசே, உன் அன்பு எங்களிடம் எப்போதும் இருக்கட்டும்.’ ‘நன்று’ என்று மட்டுமே சொல்லி, பெரும் மகிழ்ச்சி கொண்ட அந்த அரசர்கள் கைகூப்பி, புறப்பட ஆவலோடு ராகவனிடம் விடைபெற்றனர்; ராமனால் சிறப்பிக்கப்பட்ட அவர்கள் தத்தம் நாடுகளுக்குச் சென்றனர். ராமனின் சொல்லில் மீண்டும் பணிவின் வெளிப்பாடு — அவன் தன்னை ‘ஹேதுமாத்ரம்’ (ஒரு கருவி மட்டுமே) என்கிறான்; வெற்றியின் பெருமையை அரசர்களின் ஒளிக்கு அளிக்கிறான். ‘ப்ரஹஸந்’ (புன்னகைத்தவாறு) என்பது அவனுடைய மலர்ச்சியும் இனிமையும். அரசர்களின் மறுமொழியிலும் பணிவு — அவர்கள் அவனுடைய புகழ்ச்சியை ஏற்காமல் அவனையே மீண்டும் புகழ்கிறார்கள். ‘ஹ்ருதிஸ்த: நஸ் ஸதா பவாந்’ (நீ எப்போதும் எங்கள் உள்ளத்தில் இருக்கிறாய்) என்பது பக்தியின் சொல். திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்தப் பகுதியின் பல சுலோகங்கள் (7.037.005–015) உள்ளன; ஆனால் கடைசியிலுள்ள 31.2, 32.2, 33 ஆகியவை வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளவை. முந்நூறு அரசர்கள் — இவர்கள் பரதனால் அழைக்கப்பட்டவர்கள்; சீதை கவரப்பட்டதைக் கேட்டு ராமனுக்கு உதவ அயோத்திக்கு வந்தவர்கள்; ஆனால் போர் கடலுக்கு அப்பால் இலங்கையில் நடந்ததால் அவர்கள் போரில் பங்கேற்கவில்லை. இருந்தும் ராமன் அவர்களுடைய முயற்சியை நினைவுகூர்ந்து நன்றியோடு அவர்களை அனுப்பிவைக்கிறான். ‘பவதாம் ப்ரீதிரவ்யக்ரா தேஜஸா பரிரக்ஷிதா’ என்ற சொல்லால் — உங்கள் அன்பு உறுதியானது, ஒளியால் நன்கு காக்கப்பட்டது. ‘தர்மஶ்ச நியதோ நித்யம் ஸத்யம் ச பவதாம் ஸதா’ — அரசர்களின் அறப்பற்றும் வாய்மைப்பற்றும் புகழப்படுகின்றன. ராமன் வெற்றியின் பெருமையை எல்லா நண்பர்களின் கூட்டு ஒளிக்கும் அளிக்கிறான் — இதுவே தலைவனுக்குரிய முன்மாதிரி. ‘ஸுமஹாந் கால: அதீத:’ (மிக நீண்ட காலம் கழிந்தது) என்ற சொல்லால் ராமன் அவர்களுடைய சொந்த அரசுகளைப் பற்றிக் கவலைகொள்கிறான் — நீண்டகாலம் தம் அரசைவிட்டு விலகியிருக்கும் அரசர்களின் மக்களும் காத்திருக்கிறார்கள். அரசர்களின் மறுமொழியில் மூன்று முறை ‘திஷ்ட்யா’ (நற்பேறாக) — நற்பேறாக வெற்றி, நற்பேறாகச் சீதை மீட்பு, நற்பேறாகப் பகைவன் தோல்வி; இது மகிழ்ச்சியின் வெளிப்பாடு. ‘ஆப்ருச்சாமோ கமிஷ்யாம:’ (விடைபெறுகிறோம், செல்கிறோம்) என்பது நல்லொழுக்கம் — அனுமதியின்றி விருந்தினர் செல்வதில்லை. இறுதியில் அரசர்கள் ‘நன்று’ என்று ஏற்று, கைகூப்பி, ராமனால் சிறப்பிக்கப்பட்டுத் தத்தம் நாடுகளுக்குச் செல்கின்றனர் — இவ்வாறு பட்டாபிஷேக விழாவின் விருந்தினர் அனைவரும் அனுப்பிவைக்கப்பட்டனர். அடுத்த சர்க்கத்தில் அவர்கள் தம் அரசுகளிலிருந்து ராமனுக்குப் பரிசுகளை அனுப்புவார்கள்.

ಹೀಗೆ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಘವನು ದಿನದಿನವೂ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಪುರಜನರ ಮತ್ತು ಜನಪದದವರ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಕೆಲವು ದಿನಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ರಾಘವನು ಕೈಮುಗಿದು ವಿದೇಹರಾಜನೂ ಮಿಥಿಲಾಧಿಪನೂ ಆದ ಜನಕನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವೇ ನಮಗೆ ಸ್ಥಿರವಾದ ಆಶ್ರಯ, ನಿಮ್ಮಿಂದ ನಾವು ಪಾಲಿತರಾಗಿದ್ದೇವೆ; ನಿಮ್ಮ ಉಗ್ರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಾನು ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದೆನು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳೆಲ್ಲರಿಗೂ ಮೈಥಿಲರಿಗೂ ನಡುವೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸಂಬಂಧಮೂಲವಾದ ಅಸಮಾನ ಪ್ರೀತಿಯಿದೆ. ರಾಜನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ರತ್ನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನಿಮ್ಮ ಪುರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿರಿ; ಭರತನೂ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವನು.’ ಆ ಜನಕನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದಲೂ ನಿನ್ನ ನೀತಿಯಿಂದಲೂ ನಾನು ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನಗಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಈ ರತ್ನಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ನಾನು ನನ್ನ ಮಗಳಿಗೇ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಹರ್ಷಿತಮನಸ್ಕನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಜನಕನು ರಾಘವನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಮಿಥಿಲೆಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿನಯವು ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ತಾನೇ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದರೂ ವಿಜಯದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾವನ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಬಂಧಕಪುರೋಗಮಾಃ’ — ವಿವಾಹಸಂಬಂಧವೇ ಎರಡು ಕುಲಗಳ ಪ್ರೀತಿಯ ಮೂಲ, ಅದರಾಚೆಗೆ ಮೈತ್ರಿ. ಜನಕನ ಉತ್ತರವೂ ಉದಾರವಾದುದು — ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಅವನು ಸೀತೆಗೇ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಗಳ ಮೇಲಿನ ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹ. ಭರತನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದು ರಾಜಮರ್ಯಾದೆ — ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ರಾಜಕುಲದ ಸದಸ್ಯನೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಯೇನ ಚ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಮನ ನೀತಿಯನ್ನೂ ಜನಕನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು — ಕೇವಲ ದರ್ಶನವಲ್ಲ, ಅವನ ನಡವಳಿಕೆಯೂ. ಈ ಪ್ರಕರಣ (1–8) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ಪ್ರತರ್ದನನ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಜನಕನು ರಾಮನ ಮಾವ, ಸೀತೆಯ ತಂದೆ; ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನ ಆದರವು ತಂದೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವಂತಿದೆ. ‘ಭವಾನ್ಹಿ ಗತಿರವ್ಯಗ್ರಾ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಜನಕನನ್ನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ರತ್ನಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನು ಮಾವನನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜಮರ್ಯಾದೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣವು ಅಭಿಷೇಕದ ಅನಂತರ ಕೆಲವು ದಿನಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯಿತು.

ಅನಂತರ ಜನಕನು ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ರಾಘವನು ಕೈಮುಗಿದು ಪ್ರಭುವಾದ ಸೋದರಮಾವ ಕೇಕಯನಿಗೆ ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜನೇ, ಈ ರಾಜ್ಯ, ನಾನು, ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನಗೆ ಅಧೀನರು, ನೀನೇ ನಮಗೆ ಆಶ್ರಯ. ವೃದ್ಧನಾದ ರಾಜನಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯು ನಿನಗಾಗಿ ಸಂತಾಪಪಡುತ್ತಿರಬಹುದು; ಆದ್ದರಿಂದ, ರಾಜನೇ, ಇಂದೇ ನೀನು ಹೊರಡುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗಾರನಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಹಳ ಧನವನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವನು.’ ಯುಧಾಜಿತ್ತಾದರೋ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೊರಡಲು ಒಪ್ಪಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಘವನೇ, ರತ್ನಗಳೂ ಧನವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಅಕ್ಷಯವಾಗಿರಲಿ.’ ಕೇಕಯವಂಶವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುವ ಅವನು ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ — ರಾಮನೂ ಮೊದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದ್ದನು — ವೃತ್ರಾಸುರನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ವಿಷ್ಣುವಿನೊಡನೆ ವಾಸವನು ಹೊರಟಂತೆ, ಸಹಾಯಕನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆ ಕೇಕಯೇಶ್ವರನು ಹೊರಟನು. ಯುಧಾಜಿತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯ ಸಹೋದರ, ಭರತನ ಸೋದರಮಾವ; ಅವನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಸಹೋದರನಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ‘ಮಾತುಲ’ ಎಂದು ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನಿಗಿರುವ ಸಮಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವೃದ್ಧ ರಾಜ’ ಎಂದರೆ ಕೇಕಯರಾಜ ಅಶ್ವಪತಿ, ಯುಧಾಜಿತ್ತನ ತಂದೆ; ಮಗನ ದೀರ್ಘ ಪ್ರವಾಸದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಚಿಂತೆ. ಯುಧಾಜಿತ್ತನ ಉತ್ತರ ಅವನ ನಿಃಸ್ಪೃಹತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ರತ್ನಗಳನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯು ಪರಸ್ಪರ ಸನ್ಮಾನದ ಚಿಹ್ನೆ. ವೃತ್ರವಧೆಯ ಅನಂತರ ಇಂದ್ರ-ವಿಷ್ಣುಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೊರಟ ಉಪಮೆ — ಇಂದ್ರನು ಯುಧಾಜಿತ್ತು, ವಿಷ್ಣುವು ಲಕ್ಷ್ಮಣ. ಈ ಪ್ರಕರಣವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಬದಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಭರತನು ಜನಕನೊಡನೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ರಾಜ್ಯ, ನಾನು, ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನಿನಗೆ ಅಧೀನರು — ಇದರಿಂದ ಅವನು ಸೋದರಮಾವನ ಕುಲದ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುಧಾಜಿತ್ತನ ಉಲ್ಲೇಖ ರಾಮಾಯಣದ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಇದೆ — ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರನ್ನು ಕೇಕಯದೇಶಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದವನು ಅವನೇ. ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಯುಧಾಜಿತ್ತನಿಗೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಗುರುಜನರ ಸನ್ಮಾನ.

ಅವನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದ ತನ್ನ ಗೆಳೆಯ ಕಾಶೀಪತಿ ಪ್ರತರ್ದನನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ನೀನು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ತೋರಿದೆ, ಪರಮ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ತೋರಿದೆ; ಭರತನೊಡನೆ ನೀನು ಯುದ್ಧಸನ್ನಾಹವನ್ನೂ ಮಾಡಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಕಾಶೇಯನೇ, ನೀನು ಇಂದು ನಿನ್ನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಸುಂದರ ಪ್ರಾಕಾರಗಳೂ ಸುಂದರ ತೋರಣಗಳೂ ಉಳ್ಳ ರಮಣೀಯವಾದ ವಾರಾಣಸೀ ಪುರಿಗೆ ತೆರಳು.’ ಇಷ್ಟನ್ನು ಹೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ಎದೆಗೆ ಬಂದ ಅವನನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪ್ರೀತಿವರ್ಧನನು ಆಗ ಅವನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು; ರಾಘವನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಬೀಳ್ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ನಿರ್ಭಯನಾದ ಕಾಶೇಯನು ಬೇಗನೆ ವಾರಾಣಸಿಗೆ ತೆರಳಿದನು. ‘ಉದ್ಯೋಗಃ’ — ಸೀತಾಪಹರಣದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರತರ್ದನನು ಭರತನೊಡನೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಗತ್ಯ ಬೀಳದಿದ್ದರೂ. ರಾಮನು ಅವನ ಸನ್ನಾಹವನ್ನೂ ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಫಲವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪ್ರಯತ್ನವು ಸನ್ಮಾನಾರ್ಹ. ‘ನಿರಂತರಮುರೋಗತಮ್’ ಎಂದರೆ ಗಾಢವಾದ ಆಲಿಂಗನ — ಅಂತರವಿಲ್ಲದೆ ಎದೆಗೆ ಎದೆ. ಮಿತ್ರನ ಸನ್ಮಾನಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನು ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಕುತೋಭಯಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರತರ್ದನನು ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಭಯವನ್ನರಿಯನು. ವಾರಾಣಸಿಯ ವರ್ಣನೆ — ಸುಪ್ರಾಕಾರಾ, ಸುತೋರಣಾ, ರಮಣೀಯಾ — ಅವನ ರಾಜ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕರಣ (7.037.001–003) ಇದೆ, ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವಾದರೋ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ — ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತರ್ದನನ ಪ್ರಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತರ್ದನನು ಕಾಶೀರಾಜ, ರಾಮನ ‘ವಯಸ್ಯ’ — ಸಮವಯಸ್ಕನಾದ ಮಿತ್ರ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಕಾಶೀಪತಿಯನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ರಾಘವನು ಮುನ್ನೂರು ರಾಜರಿಗೆ ನಗುತ್ತ ಮಧುರಾಕ್ಷರಗಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿಮ್ಮ ಪ್ರೀತಿ ಅಚಲವಾದುದು, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದುದು; ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೂ ಸತ್ಯವೂ ನಿತ್ಯವೂ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ದುರಾತ್ಮನೂ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೂ ಆದ ರಾವಣನು ಹತನಾದನು; ಅದರಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ; ನಿಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಗಣಗಳೊಡನೆ, ಪುತ್ರರು, ಅಮಾತ್ಯರು, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು. ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳು ಕಾಡಿನಿಂದ ಅಪಹೃತಳಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕರೆಸಿದನು; ಸನ್ನದ್ಧರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲ ರಾಜರಿಗೂ ಬಹಳ ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಹೊರಡುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಆ ರಾಜರು ಮಹಾ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡಿದರು — ‘ರಾಮನೇ, ಸುದೈವದಿಂದ ನೀನು ವಿಜಯಿಯಾಗಿ ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದೆ; ಸುದೈವದಿಂದ ಸೀತೆ ಮರಳಿ ದೊರೆತಳು, ಸುದೈವದಿಂದ ಶತ್ರುವು ಪರಾಜಿತನಾದನು. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ವಿಜಯಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾವು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇವಲ್ಲ — ಇದೇ ನಮ್ಮ ಪರಮ ಬಯಕೆ, ಇದೇ ನಮ್ಮ ಉತ್ತಮ ಸಂತೋಷ. ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ; ನಮಗಾದರೋ ಇಂಥ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ತಿಳಿಯದು. ನಿನ್ನಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೇಳುತ್ತೇವೆ, ಹೊರಡುತ್ತೇವೆ; ನೀನು ಸದಾ ನಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಾವು ಮಹತ್ತಾದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದೇವೆ; ಮಹಾರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಸದಾ ಇರಲಿ.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಪರಮ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ರಾಜರು ಕೈಮುಗಿದು, ಹೊರಡಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು; ರಾಮನಿಂದ ಪೂಜಿತರಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯದ ಪುನಃಪ್ರದರ್ಶನ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಹೇತುಮಾತ್ರ’ (ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ) ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ವಿಜಯದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ರಾಜರ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಹಸನ್’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಮಧುರತೆ. ರಾಜರ ಉತ್ತರದಲ್ಲೂ ವಿನಯ — ಅವರು ಅವನ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ಅವನನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಹೃದಿಸ್ಥಃ ನಃ ಸದಾ ಭವಾನ್’ ಎಂಬುದು ಭಕ್ತಿಯ ಮಾತು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು (7.037.005–015) ಇವೆ, ಆದರೆ ಕೊನೆಯ 31.2, 32.2, 33 ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಮುನ್ನೂರು ರಾಜರು — ಇವರು ಭರತನಿಂದ ಕರೆಸಲ್ಪಟ್ಟವರು; ಸೀತಾಪಹರಣವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಯುದ್ಧವು ಸಮುದ್ರದಾಚೆಯ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದುದರಿಂದ ಅವರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ರಾಮನು ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಭವತಾಂ ಪ್ರೀತಿರವ್ಯಗ್ರಾ ತೇಜಸಾ ಪರಿರಕ್ಷಿತಾ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥ — ನಿಮ್ಮ ಸ್ನೇಹ ಸ್ಥಿರವಾದುದು, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದುದು. ‘ಧರ್ಮಶ್ಚ ನಿಯತೋ ನಿತ್ಯಂ ಸತ್ಯಂ ಚ ಭವತಾಂ ಸದಾ’ — ರಾಜರ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಮನು ವಿಜಯದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಎಲ್ಲ ಮಿತ್ರರ ಸಾಮೂಹಿಕ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನಾಯಕನ ಆದರ್ಶ. ‘ಸುಮಹಾನ್ ಕಾಲಃ ಅತೀತಃ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಅವರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೀರ್ಘಕಾಲ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ದೂರವಿದ್ದ ರಾಜರ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಕಾಯುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ರಾಜರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಸುದೈವದಿಂದ) — ಸುದೈವದಿಂದ ವಿಜಯ, ಸುದೈವದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಸುದೈವದಿಂದ ಶತ್ರುಪರಾಜಯ; ಇದು ಹರ್ಷದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ. ‘ಆಪೃಚ್ಛಾಮೋ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಃ’ ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ — ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಅತಿಥಿ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜರು ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ, ಕೈಮುಗಿದು, ರಾಮನಿಂದ ಪೂಜಿತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ಹೀಗೆ ಅಭಿಷೇಕೋತ್ಸವದ ಅತಿಥಿಗಳೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಡಲಾಯಿತು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವರು.

ഇങ്ങനെ മഹാബാഹുവായ രാഘവൻ ദിവസംതോറും രാജസഭയിൽ ഇരുന്ന് പൗരന്മാരുടെയും ജനപദവാസികളുടെയും എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഭരിച്ചുപോന്നു. പിന്നെ കുറച്ചു ദിവസങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാഘവൻ കൈകൂപ്പി വിദേഹരാജാവും മിഥിലാധിപനുമായ ജനകനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങാണു ഞങ്ങളുടെ സ്ഥിരമായ ആശ്രയം; അങ്ങയാൽ ഞങ്ങൾ പാലിക്കപ്പെട്ടു; അങ്ങയുടെ ഉഗ്രമായ തേജസ്സുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഞാൻ രാവണനെ വധിച്ചത്. ഇക്ഷ്വാകുക്കൾക്കെല്ലാവർക്കും മൈഥിലന്മാർക്കും തമ്മിൽ ബന്ധുത്വത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ അതുല്യമായ പ്രീതിയുണ്ട്. രാജാവേ, അതിനാൽ അങ്ങ് ഈ രത്നങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്കു പോയാലും; സഹായത്തിനായി ഭരതൻ പിന്നാലെ അനുഗമിക്കും.’ ആ ജനകൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു സമ്മതിച്ച് രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, അങ്ങയുടെ ദർശനംകൊണ്ടും നയംകൊണ്ടും ഞാൻ പ്രീതനായിരിക്കുന്നു. എനിക്കുവേണ്ടി ശേഖരിച്ച ഈ രത്നങ്ങളെല്ലാം ഞാൻ എന്റെ മകൾക്കു നൽകുന്നു.’ കാകുത്സ്ഥനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഹൃഷ്ടമനസ്കനായ ശ്രീമാൻ ജനകൻ രാഘവനോടു യാത്ര ചോദിച്ച് മിഥിലയിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ രാമന്റെ വിനയം പാരമ്യത്തിലെത്തുന്നു — സ്വയം രാവണനെ വധിച്ചിട്ടും വിജയത്തിന്റെ ശ്രേയസ്സ് അദ്ദേഹം ശ്വശുരന്റെ തേജസ്സിനു നൽകുന്നു. ‘സംബന്ധകപുരോഗമാഃ’ — വിവാഹബന്ധമാണ് രണ്ടു കുലങ്ങളുടെയും പ്രീതിയുടെ മൂലം, അതിനപ്പുറം സൗഹൃദവും. ജനകന്റെ മറുപടിയും ഉദാരമാണ് — രാമൻ നൽകിയ രത്നങ്ങൾ അദ്ദേഹം സീതയ്ക്കുതന്നെ തിരികെ നൽകുന്നു; മകളോടുള്ള പിതാവിന്റെ സ്നേഹം. ഭരതന്റെ അനുഗമനം രാജമര്യാദയാണ് — ആദരണീയനായ അതിഥിയെ രാജകുലത്തിലെ ഒരംഗത്തോടൊപ്പമാണ് അയയ്ക്കുന്നത്. ‘നയേന ച’ — രാമന്റെ നീതിയും ജനകൻ പ്രശംസിക്കുന്നു; ദർശനം മാത്രമല്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പെരുമാറ്റവും. ഈ പ്രകരണം (1–8) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ സർഗം പ്രതർദനനെ യാത്രയാക്കുന്നതോടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. ജനകൻ രാമന്റെ ശ്വശുരനും സീതയുടെ പിതാവുമാണ്; അദ്ദേഹത്തോടു രാമനുള്ള ആദരം പിതാവിനോടെന്നപോലെയാണ്. ‘ഭവാൻഹി ഗതിരവ്യഗ്രാ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ ജനകനെ തന്റെ ആശ്രയമായി കരുതുന്നു. രത്നങ്ങൾ നൽകി അദ്ദേഹം ശ്വശുരനെ ആദരിക്കുന്നു — ഇതാണു രാജമര്യാദ. അഭിഷേകത്തിനുശേഷം കുറച്ചു ദിവസങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോഴാണ് ഈ സംഭവം നടന്നത്.

ജനകൻ പോയശേഷം രാഘവൻ കൈകൂപ്പി, പ്രഭുവും മാതുലനുമായ കേകയരാജകുമാരനോടു വിനയത്തോടെ പറഞ്ഞു: ‘പുരുഷർഷഭനായ രാജാവേ, ഈ രാജ്യവും ഞാനും ഭരതനും ലക്ഷ്മണനും — ഞങ്ങളെല്ലാം അങ്ങയുടെ അധീനരാണ്, അങ്ങാണു ഞങ്ങളുടെ ആശ്രയം. വൃദ്ധനായ രാജാവ് — അങ്ങയുടെ പിതാവ് — അങ്ങയെ ഓർത്തു സന്താപപ്പെടുന്നുണ്ടാകും; അതിനാൽ രാജാവേ, ഇന്നുതന്നെ അങ്ങു പോകുന്നതാണ് എനിക്ക് ഉചിതമായി തോന്നുന്നത്. അനുയാത്രികനായി ലക്ഷ്മണൻ ധാരാളം ധനവും വിവിധരത്നങ്ങളും എടുത്തുകൊണ്ടു പിന്നാലെ വരും.’ യുധാജിത്താകട്ടെ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പോകാൻ സമ്മതിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘രാഘവാ, രത്നങ്ങളും ധനവും നിന്നിൽത്തന്നെ അക്ഷയമായിരിക്കട്ടെ.’ കേകയവംശത്തെ വളർത്തുന്ന അദ്ദേഹം രാജാവിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു — രാമനും മുമ്പേ അദ്ദേഹത്തെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു പ്രദക്ഷിണം വച്ചിരുന്നു — വൃത്രാസുരൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം വാസവനെന്നപോലെ, സഹായിയായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം കേകയേശ്വരൻ പുറപ്പെട്ടു. യുധാജിത്ത് കൈകേയിയുടെ സഹോദരനും ഭരതന്റെ മാതുലനുമാണ്; സ്വന്തം അമ്മയുടെ സഹോദരനല്ലാതിരുന്നിട്ടും രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ‘മാതുലൻ’ എന്നു ബഹുമാനിക്കുന്നു — ഇതു രാമന് എല്ലാ അമ്മമാരോടുമുള്ള സമഭാവം കാണിക്കുന്നു. ‘വൃദ്ധനായ രാജാവ്’ എന്നതു യുധാജിത്തിന്റെ പിതാവായ കേകയരാജൻ അശ്വപതി; പുത്രന്റെ ദീർഘപ്രവാസംകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആകുലത. യുധാജിത്തിന്റെ മറുപടി നിഃസ്പൃഹത കാണിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം രത്നങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, രാമന്റെ സമൃദ്ധി മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പരസ്പരമുള്ള പ്രദക്ഷിണം പരസ്പരബഹുമാനത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. വൃത്രവധത്തിനുശേഷം ഇന്ദ്രനും വിഷ്ണുവും ഒരുമിച്ചു പുറപ്പെട്ടതിന്റെ ഉപമ — ഇന്ദ്രൻ യുധാജിത്ത്, വിഷ്ണു ലക്ഷ്മണൻ. ഈ പ്രകരണവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; ഭരതൻ ജനകനോടൊപ്പം പോയതിനാൽ ഇവിടെ ഭരതനു പകരം ലക്ഷ്മണനാണ് അനുഗമിക്കുന്നത്. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ പറയുന്നു — ഈ രാജ്യവും ഞാനും ഭരതനും ലക്ഷ്മണനും അങ്ങയുടെ അധീനരാണ്; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹം മാതുലകുലത്തിന്റെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നു. രാമായണത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലും യുധാജിത്തിനെക്കുറിച്ചു പരാമർശമുണ്ട് — അദ്ദേഹമാണ് ഭരതനെയും ശത്രുഘ്നനെയും കേകയദേശത്തേക്കു കൊണ്ടുപോയത്. രാമൻ സ്വയം യുധാജിത്തിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു — ഗുരുജനങ്ങളോടുള്ള ബഹുമാനം.

അദ്ദേഹത്തെ യാത്രയാക്കിയശേഷം രാമൻ, ഒന്നിനെയും ഭയമില്ലാത്ത തന്റെ സഖാവായ കാശിപതി പ്രതർദനനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, അങ്ങ് പ്രീതി കാണിച്ചു, പരമമായ സൗഹൃദവും കാണിച്ചു; ഭരതനോടൊപ്പം അങ്ങ് യുദ്ധസന്നാഹവും ചെയ്തു. അതിനാൽ കാശേയാ, അങ്ങ് ഇന്ന്, അങ്ങയാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതും നല്ല കോട്ടമതിലുകളും നല്ല ഗോപുരങ്ങളുമുള്ളതുമായ രമണീയമായ വാരാണസീപുരിയിലേക്കു പോയാലും.’ ഇത്രയും പറഞ്ഞ് ധർമാത്മാവായ കാകുത്സ്ഥൻ ഉന്നതാസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് തന്റെ മാറോടു ചേർന്ന അദ്ദേഹത്തെ ഇറുകെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. കൗസല്യയുടെ പ്രീതി വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ അപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തെ യാത്രയാക്കി; രാഘവന്റെ അനുമതി ലഭിച്ച, അകുതോഭയനായ കാശേയൻ രാഘവനാൽ യാത്രയാക്കപ്പെട്ട് വേഗം വാരാണസിയിലേക്കു പോയി. ‘ഉദ്യോഗഃ’ — സീതാപഹരണവാർത്ത കേട്ട് പ്രതർദനൻ ഭരതനോടൊപ്പം സേനയെ സജ്ജമാക്കി യുദ്ധത്തിന് ഒരുങ്ങിയിരുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആവശ്യം വന്നില്ലെങ്കിലും. ആ ഉദ്യമവും രാമൻ കൃതജ്ഞതയോടെ സ്മരിക്കുന്നു — ഫലമില്ലാതെപോയാലും പ്രയത്നം ആദരണീയമാണ്. ‘നിരന്തരമുരോഗതം’ — ഇടവിടാതെ മാറോടു മാറു ചേർന്ന ഗാഢാലിംഗനം. മിത്രത്തെ ആദരിക്കാനായി രാമൻ ആസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു. ‘അകുതോഭയഃ’ എന്ന വിശേഷണം രണ്ടു പ്രാവശ്യം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — പ്രതർദനൻ ഒന്നിൽനിന്നും ഭയം അറിയുന്നില്ല. വാരാണസിയുടെ വർണന — നല്ല കോട്ടമതിലുള്ളത്, നല്ല ഗോപുരമുള്ളത്, രമണീയം — അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ പ്രകരണം (7.037.001–003) ഉണ്ട്; ഇരുപതാം ശ്ലോകമാകട്ടെ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഇരുപതാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല — അവിടെ പ്രതർദനന്റെ മടക്കം ചുരുക്കമായി മാത്രമേയുള്ളൂ. കാശിരാജനായ പ്രതർദനൻ രാമന്റെ ‘വയസ്യൻ’ — സമപ്രായക്കാരനായ മിത്രം; അതിനാലാണ് രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നത്, നമസ്കരിക്കുന്നില്ല.

കാശിപതിയെ യാത്രയാക്കിയശേഷം രാഘവൻ മുന്നൂറു രാജാക്കന്മാരോടു പുഞ്ചിരിയോടെ മധുരാക്ഷരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങളുടെ പ്രീതി ഇളക്കമില്ലാത്തതും തേജസ്സാൽ സംരക്ഷിതവുമാണ്; നിങ്ങളിൽ ധർമവും സത്യവും എന്നും നിയതമായിരിക്കുന്നു. മഹാത്മാക്കളായ നിങ്ങളുടെ അനുഭാവത്താലും തേജസ്സാലുമാണ് ദുരാത്മാവും ദുർബുദ്ധിയും രാക്ഷസാധമനുമായ രാവണൻ വധിക്കപ്പെട്ടത്; അതിൽ ഞാൻ ഒരു നിമിത്തം മാത്രം; നിങ്ങളുടെ തേജസ്സുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഗണങ്ങളോടും പുത്രന്മാരോടും അമാത്യന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ടത്. ജനകരാജന്റെ പുത്രി വനത്തിൽനിന്ന് അപഹരിക്കപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട് മഹാത്മാവായ ഭരതൻ നിങ്ങളെ വിളിച്ചുവരുത്തി; ഉദ്യുക്തരായ മഹാത്മാക്കളായ നിങ്ങൾ രാജാക്കന്മാർക്ക് ഏറെ കാലവും കടന്നുപോയി; അതിനാൽ നിങ്ങൾ മടങ്ങുന്നതാണ് ഉചിതമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ആ രാജാക്കന്മാർ വലിയ ഹർഷത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, ഭാഗ്യവശാൽ നീ വിജയിയായി സ്വരാജ്യത്തിലും പ്രതിഷ്ഠിതനായി; ഭാഗ്യവശാൽ സീതയെ തിരികെ കൊണ്ടുവന്നു, ഭാഗ്യവശാൽ ശത്രു പരാജിതനായി. ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ പരമമായ ആഗ്രഹം, ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ ഉത്തമമായ പ്രീതി — ശത്രുക്കളെ കൊന്ന വിജയിയായി നിന്നെ ഞങ്ങൾ കാണുന്നു എന്നത്. നീ ഞങ്ങളെ പ്രശംസിക്കുന്നതു നിനക്കു ചേർന്നതുതന്നെ; ഞങ്ങൾക്കാകട്ടെ ഇത്തരം പ്രശംസ പറയാൻ അറിയില്ല. ഞങ്ങൾ യാത്ര ചോദിക്കുന്നു, ഞങ്ങൾ പോകുന്നു; നീ എന്നും ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിലുണ്ട്. മഹാബാഹോ, വലിയ പ്രീതിയോടെയാണു ഞങ്ങൾ കഴിയുന്നത്; മഹാരാജാവേ, നിന്റെ പ്രീതി എന്നും ഞങ്ങളിലുണ്ടായിരിക്കട്ടെ.’ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്ന് അത്യന്തം ഹർഷത്തോടെ ആ രാജാക്കന്മാർ കൈകൂപ്പി, പോകാനുള്ള ഉത്സാഹത്തോടെ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു; രാമനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട് അവർ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ദേശങ്ങളിലേക്കു പോയി. രാമന്റെ വാക്കിൽ വിനയത്തിന്റെ വീണ്ടുമൊരു പ്രദർശനം — അദ്ദേഹം സ്വയം ‘നിമിത്തമാത്രം’ എന്നു പറയുന്നു, വിജയത്തിന്റെ ശ്രേയസ്സ് രാജാക്കന്മാരുടെ തേജസ്സിനു നൽകുന്നു. ‘പ്രഹസൻ’ (പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) — അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസന്നതയും മാധുര്യവും. രാജാക്കന്മാരുടെ മറുപടിയിലും വിനയമുണ്ട് — അവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രശംസ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല, പകരം അദ്ദേഹത്തെ തിരിച്ചു പ്രശംസിക്കുന്നു. ‘ഹൃദിസ്ഥോ നഃ സദാ ഭവാൻ’ എന്നതു ഭക്തിയുടെ വാക്കാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ പ്രകരണത്തിലെ പല ശ്ലോകങ്ങളും (7.037.005–015) ഉണ്ട്; എന്നാൽ അവസാനത്തെ 31.2, 32.2, 33 എന്നിവ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. മുന്നൂറു രാജാക്കന്മാർ — ഇവർ ഭരതൻ വിളിച്ചുവരുത്തിയ രാജാക്കന്മാരാണ്; സീതാപഹരണം കേട്ട് രാമനെ സഹായിക്കാൻ അയോധ്യയിൽ വന്നവർ; എന്നാൽ യുദ്ധം സമുദ്രത്തിനക്കരെ ലങ്കയിലാണു നടന്നത്, അതിനാൽ അവർ യുദ്ധത്തിൽ പങ്കെടുത്തില്ല. എങ്കിലും രാമൻ അവരുടെ പ്രയത്നം സ്മരിക്കുന്നു, കൃതജ്ഞതയോടെ അവരെ യാത്രയാക്കുന്നു. ‘ഭവതാം പ്രീതിരവ്യഗ്രാ തേജസാ പരിരക്ഷിതാ’ എന്ന വാക്കിന്റെ അർഥം — നിങ്ങളുടെ സ്നേഹം സ്ഥിരമാണ്, തേജസ്സാൽ സുരക്ഷിതവുമാണ്. ‘ധർമശ്ച നിയതോ നിത്യം സത്യം ച ഭവതാം സദാ’ — രാജാക്കന്മാരുടെ ധർമനിഷ്ഠയും സത്യനിഷ്ഠയും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു. വിജയത്തിന്റെ ശ്രേയസ്സ് രാമൻ എല്ലാ മിത്രങ്ങളുടെയും സാമൂഹികമായ തേജസ്സിനു നൽകുന്നു — ഇതാണ് ഒരു നേതാവിന്റെ ആദർശം. ‘ഏറെ കാലം കടന്നുപോയി’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ അവരുടെ സ്വരാജ്യങ്ങളെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നു — ദീർഘകാലം സ്വരാജ്യത്തുനിന്ന് അകന്നുനിൽക്കുന്ന രാജാക്കന്മാരെ അവരുടെ പ്രജകളും കാത്തിരിക്കുന്നു. രാജാക്കന്മാരുടെ മറുപടിയിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) — ഭാഗ്യത്താൽ വിജയം, ഭാഗ്യത്താൽ സീതയെ വീണ്ടെടുക്കൽ, ഭാഗ്യത്താൽ ശത്രുപരാജയം; ഇതു ഹർഷത്തിന്റെ ആവിഷ്കാരമാണ്. ‘ആപൃച്ഛാമോ ഗമിഷ്യാമഃ’ (യാത്ര ചോദിക്കുന്നു, പോകുന്നു) — ഇതു ശിഷ്ടാചാരമാണ്; അനുമതിയില്ലാതെ അതിഥി പോകുന്നില്ല. ഒടുവിൽ രാജാക്കന്മാർ ‘ബാഢം’ എന്നു സമ്മതിച്ച്, കൈകൂപ്പി, രാമനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട് സ്വന്തം ദേശങ്ങളിലേക്കു പോകുന്നു — ഇങ്ങനെ അഭിഷേകോത്സവത്തിലെ അതിഥികളെല്ലാം യാത്രയാക്കപ്പെട്ടു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവർ തങ്ങളുടെ രാജ്യങ്ങളിൽനിന്നു രാമന് ഉപഹാരങ്ങൾ അയയ്ക്കും.

So, day after day, mighty-armed Rāghava sat in his court and administered all the affairs of the citizens and the country-folk. Then, some days after the coronation, Rāghava joined his palms and spoke to Janaka, the Videha king, lord of Mithilā — his father-in-law, Sītā's father, whom he honoured as a father. "You are our steadfast refuge," he said, "and you have protected us. It was by your fierce splendour that I slew Rāvaṇa." Here Rāma's humility reached its height: he had slain Rāvaṇa himself, yet he gave the credit for the victory to his father-in-law's splendour. "Between all the Ikṣvākus and the Maithilas there is an affection beyond compare, founded on our kinship" — the marriage tie was the root of the love between the two houses, and friendship grew from it. "So return to your city, king, taking these jewels, and Bharata will follow behind to attend you." To honour his father-in-law with gifts of jewels was royal courtesy, and so was sending an honoured guest home with a member of the royal family. Janaka said, "So be it," and answered Rāghava, "I am delighted, king, by the sight of you and by your conduct" — praising not only Rāma's presence but the wisdom of his ways. "These jewels that have been gathered for me — all of them I give to my daughter." His answer was generous too: he gave Rāma's jewels straight back to Sītā, with a father's love for his daughter. Having spoken thus to Kākutstha, glorious Janaka, glad at heart, took leave of Rāghava and set out for Mithilā.

When Janaka had gone, Rāghava joined his palms and humbly addressed his uncle, the lord of Kekaya. This was Yudhājit, Kaikeyī's brother and Bharata's maternal uncle — the same who at the beginning of the Rāmāyaṇa had taken Bharata and Śatrughna to the Kekaya land. Rāma honoured him as his own uncle though he was not his mother's brother, which shows that Rāma felt the same towards all his mothers. "This kingdom, I myself, Bharata and Lakṣmaṇa all depend on you, king," he said, "and you are our refuge, bull among men" — raising the honour of his uncle's house. "The old king, your father, will be anxious about you, so I think it best that you leave today, king." The old king was Aśvapati, Yudhājit's father, worried by his son's long absence. "Lakṣmaṇa will escort you, following behind with abundant wealth and many kinds of jewels." Lakṣmaṇa went this time because Bharata had gone with Janaka. Yudhājit said "So be it" to the proposal and added, "Rāghava, let the jewels and the wealth remain yours alone, and never fail" — he wanted no jewels, only Rāma's prosperity. The joy of the Kekayas walked round the king, keeping him on his right, and Rāma too first saluted him and walked round him in turn, honouring an elder; each honoured the other. Then with Lakṣmaṇa as his companion the lord of Kekaya set out, like Vāsava going with Viṣṇu after the asura Vṛtra was slain — Yudhājit as Indra, Lakṣmaṇa as Viṣṇu.

Having sent him off, Rāma embraced his fearless friend Pratardana, lord of Kāśī — a friend of his own age, whom he therefore embraced rather than bowed to — and said, "King, you have shown your love and your great friendship, and you stood ready for war with Bharata." When the news of Sītā's abduction came, Pratardana had readied his army with Bharata for battle, though in the end it was not needed; Rāma remembered that effort with gratitude, for an effort deserves honour even when it bears no fruit. "So go now, king of Kāśī, to your lovely city of Vārāṇasī, which you guard so well, with its fine ramparts and fine gateways" — a picture of the prosperity of his kingdom. Having said this, righteous Kākutstha rose from his high seat to honour his friend and embraced him closely, breast to breast. Then the joy of Kausalyā gave him leave, and the fearless king of Kāśī, dismissed by Rāghava, went swiftly to Vārāṇasī; the epithet "fearless" is used of him twice, for he knew no fear from any quarter.

Having sent off the lord of Kāśī, Rāghava turned smiling — pleased and gracious — to the three hundred kings and spoke to them in sweet words. These were the kings Bharata had summoned when he heard of Sītā's abduction, who had come to Ayodhyā to help Rāma; but the war was fought across the sea in Laṅkā, and they had taken no part in it. Still Rāma remembered their readiness and sent them home with gratitude. "Your affection is steadfast and guarded by your splendour," he said, "and dharma and truth are always established in you. It was by the power and splendour of you great-souled kings that the wicked, evil-minded Rāvaṇa, vilest of rākṣasas, was slain. I was merely the instrument; it was by your splendour that Rāvaṇa fell in battle with his host, his sons, his ministers and his kin. Great-souled Bharata brought you here when he heard that King Janaka's daughter had been carried off from the forest. A very long time has passed for all you great kings who stood ready, and so I think it right that you go home." Once more Rāma showed his humility, calling himself a mere instrument and giving the credit for the victory to the combined splendour of all his friends — the ideal of a leader. He thought too of their kingdoms, whose people had long been waiting for their kings' return. The kings answered him, filled with great joy: "By good fortune, Rāma, you are victorious and established in your own kingdom; by good fortune Sītā has been recovered; by good fortune your enemy has been defeated." Their threefold "by good fortune" poured out their joy. "This is our highest wish and our greatest joy, to see you victorious, Rāma, with your enemies slain. That you should praise us is worthy of you; but we, who deserve no praise, do not know how to praise as you do." They too were humble: they would not accept his praise but praised him in return. "We take our leave and go; you dwell always in our hearts. We remain bound to you, mighty-armed one, by great affection; may your affection for us last for ever, great king." It was courtesy that a guest does not leave without asking leave, and "you dwell always in our hearts" was a word of devotion. "Surely," they said, and filled with the greatest joy, eager to depart, the kings spoke to Rāghava with joined palms; and honoured by Rāma, they went each to his own country. So all the guests of the coronation were sent home, and in the next sarga they will send gifts to Rāma from their kingdoms.