धर्मेण विदितात्मनि काकुत्स्थे अभिषिक्ते, पौराणां हर्षवर्धिनी या पूर्वा निशा, सा व्यतीता। तस्यां रजन्यां व्युष्टायां प्रातः नृपतिं बोधयितुं नियुक्ताः सौम्याः वन्दिनः राजभवने समुपातिष्ठन्। रक्तकण्ठाः मधुरस्वराः किन्नराः इव शिक्षिताः ते सर्वे सम्प्रहर्षिणः वीरं नृपतिं यथावत् तुष्टुवुः — ‘वीर, सौम्य, कौसल्यायाः प्रीतिवर्धन, प्रबुध्यस्व; नराधिप, त्वयि सुप्ते सर्वं जगत् स्वपिति। तव विक्रमः विष्णोः इव, रूपम् अश्विनोः इव; बुद्ध्या त्वं बृहस्पतेः तुल्यः, प्रजापतिसमः च असि। तव क्षमा पृथिव्याः तुल्या, तेजसा त्वं भास्करोपमः; वेगः वायुना तुल्यः, गाम्भीर्यम् उदधेः इव। स्थाणुः इव त्वं अप्रकम्प्यः, चन्द्रे इव त्वयि सौम्यत्वम्; नराधिप, ईदृशाः पार्थिवाः पूर्वं न भवितारः च न। पुरुषर्षभ, यथा त्वं दुर्धर्षः, धर्मनित्यः, प्रजाहितः असि, तस्मात् कीर्तिः लक्ष्मीः च त्वां न जहाति। काकुत्स्थ, श्रीः धर्मः च त्वयि नित्यं प्रतिष्ठितौ।’ एताः अन्याः च मधुराः स्तुतयः वन्दिभिः परिकीर्तिताः। सूताः च दिव्यैः संस्तवैः राघवं बोधयन्ति स्म; स्तूयमानाभिः स्तुतिभिः राघवः प्रत्यबुध्यत। अस्मिन् सर्गे राज्ञः आदर्शः दिनचर्या वर्ण्यते — प्रबोधनं, शौचं, होमः, देवार्चनं, सभा च। वन्दिनां स्तुतिः केवलं प्रशंसा न, अपितु राजगुणानां स्मरणम् — पराक्रमः, रूपं, बुद्धिः, क्षमा, तेजः, वेगः, गाम्भीर्यं, स्थैर्यं, सौम्यता, धर्मनिष्ठा, प्रजाहितं च। ‘त्वयि सुप्ते जगत् स्वपिति’ इति वचनेन राज्ञः जागरणं प्रजानां जीवनस्य आधारः इति भावः — ब्राह्ममुहूर्ते राज्ञः उत्थानं कर्तव्यम्। प्रत्येकं गुणं कस्यचित् देवस्य प्रकृतेः वा गुणेन उपमितम् — एवं रामः सर्वदेवमयः इति सूच्यते। ‘नेदृशाः पार्थिवाः पूर्वं भवितारः’ इति रामस्य अद्वितीयत्वम्। अयं सर्गः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, तथापि मुद्रणे सङ्ख्यया सह स्थितः; तस्य विषयः रामस्य राजसभायाः वर्णनम्, यत् अग्रिमसर्गे राज्ञां विसर्जनस्य भूमिकां रचयति। वन्दिनः सूताः च राजभवने नियुक्ताः गायकाः — प्रभाते राजानं स्तुत्या जागरयितुं तेषां कर्तव्यम्; एषा प्राचीना राजपरम्परा। तेषां ‘किन्नराः इव शिक्षिताः’ इति विशेषणं तेषां सङ्गीतकौशलं दर्शयति। ‘प्रजापतिसमो ह्यसि’ इति रामस्य सृष्टिकर्तुः समत्वम् — सः प्रजानां पालकः पिता इव। स्तुतिषु अतिशयोक्तिः अस्ति, किन्तु रामस्य विषये सा सत्या एव इति कविः सूचयति। दशमे श्लोके सूतानां स्तुतिः अपि उक्ता — वन्दिनः सूताः च द्विविधाः गायकाः।

सः पाण्डुरेण आच्छादनेन आस्तृतं शयनं विहाय, नागशयनात् हरिः नारायणः इव उत्तस्थौ। उत्थितं तं महात्मानं सहस्रशः नराः प्रह्वाः प्राञ्जलयः शुभ्रैः भाजनैः सलिलं गृहीत्वा उपतस्थुः। कृतोदकः शुचिः भूत्वा यथाकालं हुतहुताशनः सः इक्ष्वाकुभिः सेवितं पुण्यं देवागारम् आशु जगाम। तत्र देवान् पितॄन् विप्रान् च यथाविधि अर्चयित्वा जनैः वृतः रामः बाह्यकक्षान्तरं निर्जगाम। शेषशय्यातः नारायणस्य उत्थानेन उपमा रामस्य विष्णुत्वं स्मारयति — यथा विष्णुः योगनिद्रातः जागर्ति, तथा रामः। ‘पाण्डुराच्छादनास्तृतम्’ इति शय्यायाः श्वेतत्वं शेषनागस्य श्वेतत्वेन तुल्यम्। देवागारं ‘इक्ष्वाकुसेवितम्’ — कुलदेवतायाः मन्दिरं यत्र पूर्वजाः अपि पूजां कृतवन्तः; रामः कुलपरम्परां पालयति। देवपितृविप्राणाम् अर्चनं त्रिविधं ऋणं स्मारयति — देवर्णं, पितृऋणं, ऋषिऋणं च। अन्तःपुरात् बाह्यकक्षां गमनं — गृहजीवनात् राजकार्यं प्रति प्रस्थानम्; अयोध्यायाः राजभवने अनेकाः कक्षाः आसन्, बाह्या कक्षा सभास्थानम्। चतुर्णां श्लोकानां लघुः प्रकरणः, किन्तु राज्ञः शुचितायाः धर्मनिष्ठायाः च पूर्णं चित्रम्। ‘हुतहुताशनः’ इति अग्निहोत्रस्य नित्यत्वं दर्शयति।

तत्र दीप्यमानाः अग्नयः इव वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे महात्मानः मन्त्रिणः पुरोहिताः च उपतस्थुः। नानाजनपदानाम् ईश्वराः महात्मानः क्षत्रियाः, शक्रस्य पार्श्वे अमराः इव, रामस्य पार्श्वे उपाविशन्। भरतः लक्ष्मणः महायशाः शत्रुघ्नः च हृष्टाः, त्रयः वेदाः अध्वरम् इव, रामम् उपासांचक्रिरे। मुदिताननाः किंकराः प्राञ्जलयः आगत्य — मुदिताः नाम — बहवः पार्श्वे समुपाविशन्। महावीर्याः कामरूपिणः महौजसः सुग्रीवप्रमुखाः विंशतिः वानराः रामम् उपासन्त। चतुर्भिः राक्षसैः परिवृतः विभीषणः, धनेशं गुह्यकः इव, महात्मानम् उपासते। निगमेषु वृद्धाः कुलीनाः विचक्षणाः मानवाः च शिरसा राजानं वन्दित्वा उपासन्ते। एवं श्रीमद्भिः ऋषिभिः, महावीर्यैः राजभिः, वानरैः राक्षसैः च परिवृतः राजा — यथा देवेश्वरः ऋषिभिः नित्यम् उपास्यते, तेन रूपेण सहस्राक्षात् अपि अधिकं विरोचते। तेषु समुपविष्टेषु पुराणज्ञैः महात्मभिः ताः ताः धर्मसंयुक्ताः सुमधुराः कथाः कथ्यन्ते स्म। सभायाः वर्णने क्रमः ध्येयः — प्रथमं पुरोहिताः मन्त्रिणः च, ततः क्षत्रियाः राजानः, ततः भ्रातरः, ततः सेवकाः, ततः वानराः, ततः राक्षसाः, अन्ते विद्वांसः नागरिकाः। एवं रामराज्ये सर्वे वर्गाः सभायां स्थानं लभन्ते। विंशतिः वानराः इति — मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां तेषां नामानि दत्तानि: सुग्रीवः, अङ्गदः, हनूमान्, जाम्बवान्, सुषेणः, तारः, नीलः, नलः, मैन्दः, द्विविदः, कुमुदः, शरभः, शतबलिः, गन्धमादनः, गजः, गवाक्षः, गवयः, धूम्रः, रम्भः, ज्योतिमुखः च। विभीषणस्य चत्वारः राक्षसाः तस्य मन्त्रिणः — अनलः, पनसः, सम्पातिः, प्रमतिः इति युद्धकाण्डे प्रसिद्धाः। त्रयाणां भ्रातॄणां त्रिवेदैः सह उपमा — यथा त्रयः वेदाः यज्ञं सेवन्ते तथा ते रामम्। राजसभायां सर्वेषाम् उपस्थितिः रामराज्यस्य समावेशकत्वं दर्शयति — मनुष्याः, वानराः, राक्षसाः च एकस्मिन् एव स्थाने राजानं सेवन्ते; युद्धे मित्राणि अधुना राज्ये सहभागिनः। रामस्य शोभा इन्द्रात् अपि अधिका इति — यतः इन्द्रः केवलं देवैः ऋषिभिः च सेव्यते, रामः तु मनुष्यैः वानरैः राक्षसैः च। सर्गस्य अन्ते धर्मकथानां श्रवणम् — राज्ञः सभा केवलं शासनस्य स्थानं न, अपितु ज्ञानस्य धर्मस्य च केन्द्रम्। अनन्तरसर्गे एतस्याः एव सभायाः प्रसङ्गे जनकादीनां विसर्जनं वर्ण्यते। विभीषणस्य उपमा — गुह्यकैः सेवितः कुबेरः; कुबेरः विभीषणस्य भ्राता एव, अतः उपमा सार्थका। ‘मुदिता नाम’ सेवकाः — तेषां नाम एव तेषां स्वभावं वदति।

ధర్మం చేత ఆత్మను ఎరిగిన కాకుత్స్థుడు పట్టాభిషిక్తుడైన తరువాత, పౌరులకు హర్షాన్ని పెంచిన మొదటి రాత్రి గడిచిపోయింది. ఆ రాత్రి తెల్లవారగా, ఉదయాన రాజును మేల్కొలపడానికి నియమించబడిన సౌమ్యులైన వందిమాగధులు రాజభవనానికి వచ్చి నిలిచారు. ఎర్రని కంఠాలు గలవారు, మధురస్వరం గలవారు, కిన్నరులవలె శిక్షణ పొందినవారు అయిన వారందరూ ఎంతో సంతోషంతో వీరుడైన రాజును యథావిధిగా స్తుతించారు — ‘వీరా, సౌమ్యా, కౌసల్యకు ప్రీతిని పెంచేవాడా, మేల్కో; నరాధిపా, నీవు నిద్రిస్తే జగత్తంతా నిద్రిస్తుంది. నీ పరాక్రమం విష్ణువు పరాక్రమం వంటిది, నీ రూపం అశ్వినీదేవతల రూపం వంటిది; బుద్ధిలో నీవు బృహస్పతికి సమానుడవు, ప్రజాపతికి సమానుడవు కూడా. నీ ఓర్పు భూమికి సమానం, తేజస్సులో నీవు సూర్యుని పోలినవాడవు; నీ వేగం వాయువుకు సమానం, గాంభీర్యం సముద్రం వంటిది. స్థాణువులా నీవు చలించనివాడవు, చంద్రునిలోలా నీలో సౌమ్యత ఉంది; నరాధిపా, ఇలాంటి రాజులు ఇంతకుముందు లేరు, ఇకముందు ఉండరు. పురుషశ్రేష్ఠా, నీవు ఎదిరించలేనివాడవు, ఎల్లప్పుడూ ధర్మనిష్ఠుడవు, ప్రజాహితుడవు; అందువల్ల కీర్తీ లక్ష్మీ నిన్ను విడువవు. కాకుత్స్థా, శ్రీ, ధర్మం నీలో ఎల్లప్పుడూ ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయి.’ ఇవీ ఇలాంటి మరెన్నో మధురమైన స్తుతులను వందిమాగధులు పాడారు. సూతులు కూడా దివ్యమైన స్తోత్రాలతో రాఘవుని మేల్కొలుపుతున్నారు; పాడుతున్న ఆ స్తుతులతో రాఘవుడు మేల్కొన్నాడు. ఈ సర్గలో రాజు ఆదర్శ దినచర్య వర్ణించబడుతుంది — మేల్కొనడం, శౌచం, హోమం, దేవార్చన, సభ. వందిమాగధుల స్తుతి కేవలం పొగడ్త కాదు, రాజగుణాల స్మరణ — పరాక్రమం, రూపం, బుద్ధి, క్షమ, తేజస్సు, వేగం, గాంభీర్యం, స్థైర్యం, సౌమ్యత, ధర్మనిష్ఠ, ప్రజాహితం. ‘నీవు నిద్రిస్తే జగత్తు నిద్రిస్తుంది’ అనే మాటలో రాజు మేల్కొని ఉండడమే ప్రజల జీవనానికి ఆధారమని భావం — బ్రాహ్మముహూర్తంలో రాజు లేవాలి. ప్రతి గుణమూ ఏదో ఒక దేవుని లేదా ప్రకృతిలోని ఏదో ఒక దాని గుణంతో పోల్చబడింది — ఇలా రాముడు సర్వదేవమయుడని సూచించబడుతుంది. ‘నేదృశాః పార్థివాః పూర్వం భవితారః’ అనేది రాముని అద్వితీయత్వం. ఈ సర్గ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, అయినా ముద్రిత ప్రతిలో సంఖ్యతో సహా ఉంది; దీని విషయం రాముని రాజసభ వర్ణన, ఇది తరువాతి సర్గలో రాజులను పంపివేయడానికి భూమిక ఏర్పరుస్తుంది. వందిమాగధులూ సూతులూ రాజభవనంలో నియమించబడిన గాయకులు — ఉదయాన స్తుతితో రాజును మేల్కొలపడం వారి కర్తవ్యం; ఇది ప్రాచీన రాజసంప్రదాయం. ‘కిన్నరుల వలె శిక్షణ పొందినవారు’ అనే విశేషణం వారి సంగీతకౌశలాన్ని చూపుతుంది. ‘ప్రజాపతిసమో హ్యసి’ అనేది రాముడు సృష్టికర్తతో సమానుడని — అతడు ప్రజలను తండ్రిలా పాలించేవాడు. స్తుతులలో అతిశయోక్తి ఉంది, కాని రాముని విషయంలో అది సత్యమేనని కవి సూచిస్తున్నాడు. పదవ శ్లోకంలో సూతుల స్తుతి కూడా చెప్పబడింది — వందిమాగధులూ సూతులూ రెండు రకాల గాయకులు.

అతడు తెల్లని దుప్పటి పరచిన శయ్యను విడిచి, శేషశయనం నుండి శ్రీహరి నారాయణుడు లేచినట్లు లేచాడు. లేచిన ఆ మహాత్ముని దగ్గరకు వేలాది మంది జనులు వినయంతో వంగి, చేతులు జోడించి, తెల్లని పాత్రలలో నీళ్ళు తీసుకొని వచ్చి నిలిచారు. ఆచమనాదులు చేసి శుచియై, సమయానికి అగ్నిహోత్రం చేసి, అతడు ఇక్ష్వాకులు సేవించిన పవిత్రమైన దేవాలయానికి త్వరగా వెళ్ళాడు. అక్కడ దేవతలను, పితరులను, బ్రాహ్మణులను యథావిధిగా పూజించి, జనులు వెంటరాగా రాముడు బయటి కక్ష్యకు వెళ్ళాడు. శేషశయ్య నుండి నారాయణుడు లేవడంతో చేసిన ఉపమ రాముని విష్ణుత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — విష్ణువు యోగనిద్ర నుండి మేల్కొన్నట్లు రాముడు మేల్కొన్నాడు. ‘పాండురాచ్ఛాదనాస్తృతం’ — శయ్య తెల్లదనం శేషనాగుని తెల్లదనంతో సమానం. దేవాలయం ‘ఇక్ష్వాకుసేవితం’ — పూర్వులు కూడా పూజించిన కులదేవతా మందిరం; రాముడు కులసంప్రదాయాన్ని పాటిస్తున్నాడు. దేవతలను, పితరులను, బ్రాహ్మణులను పూజించడం మూడు ఋణాలను గుర్తుచేస్తుంది — దేవఋణం, పితృఋణం, ఋషిఋణం. అంతఃపురం నుండి బయటి కక్ష్యకు వెళ్ళడం — గృహజీవితం నుండి రాజకార్యం వైపు ప్రయాణం; అయోధ్య రాజభవనంలో అనేక కక్ష్యలు ఉండేవి, బయటి కక్ష్య సభాస్థానం. ఇది నాలుగు శ్లోకాల చిన్న ప్రకరణం, కాని రాజు శుచిత్వానికీ ధర్మనిష్ఠకూ సంపూర్ణ చిత్రం. ‘హుతహుతాశనః’ అనేది అగ్నిహోత్రం నిత్యకర్మ అని చూపుతుంది.

అక్కడ జ్వలిస్తున్న అగ్నులవంటి వసిష్ఠుడు మొదలైన మహాత్ములైన మంత్రులూ పురోహితులూ అందరూ వచ్చి నిలిచారు. నానాజనపదాలకు ప్రభువులైన మహాత్ములైన క్షత్రియులు, ఇంద్రుని పక్కన దేవతలవలె, రాముని పక్కన కూర్చున్నారు. భరతుడు, లక్ష్మణుడు, మహాయశస్వి శత్రుఘ్నుడు సంతోషంతో, మూడు వేదాలు యజ్ఞాన్ని సేవించినట్లు రాముని సేవించారు. సంతోషించిన ముఖాలు గల సేవకులు — ‘ముదితులు’ అనే పేరు గలవారు — చేతులు జోడించి వచ్చి, చాలామంది పక్కన కూర్చున్నారు. మహావీర్యులు, కోరిన రూపం ధరించగలవారు, మహాతేజస్సు గలవారు అయిన సుగ్రీవుడు మొదలైన ఇరవై మంది వానరులు రాముని సేవించారు. నలుగురు రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడిన విభీషణుడు, కుబేరుని గుహ్యకుడు సేవించినట్లు, ఆ మహాత్ముని సేవిస్తున్నాడు. వేదశాస్త్రాలలో పెద్దలు, కులీనులు, విచక్షణ గల మానవులు కూడా తలవంచి రాజుకు నమస్కరించి సేవిస్తున్నారు. ఇలా శ్రీమంతులైన ఋషులతో, మహావీర్యులైన రాజులతో, వానరులతో, రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడిన రాజు — దేవేశ్వరుడు ఋషులచే ఎల్లప్పుడూ సేవించబడినట్లు — ఆ రూపంతో సహస్రాక్షుని కంటె కూడా ఎక్కువగా ప్రకాశించాడు. వారందరూ కూర్చున్న తరువాత పురాణాలు ఎరిగిన మహాత్ములు ధర్మంతో కూడిన ఎన్నో మధురమైన కథలు చెపుతూ ఉన్నారు. సభావర్ణనలో క్రమం గమనించదగినది — మొదట పురోహితులూ మంత్రులూ, తరువాత క్షత్రియులైన రాజులు, తరువాత సోదరులు, తరువాత సేవకులు, తరువాత వానరులు, తరువాత రాక్షసులు, చివరకు విద్వాంసులైన పౌరులు. ఇలా రామరాజ్యంలో అన్ని వర్గాలకూ సభలో స్థానం లభిస్తుంది. ఇరవై మంది వానరులు — ముద్రిత ప్రతి పాదటిప్పణిలో వారి పేర్లు ఇవ్వబడ్డాయి: సుగ్రీవుడు, అంగదుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, సుషేణుడు, తారుడు, నీలుడు, నలుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, కుముదుడు, శరభుడు, శతబలి, గంధమాదనుడు, గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, ధూమ్రుడు, రంభుడు, జ్యోతిర్ముఖుడు. విభీషణుని నలుగురు రాక్షసులు అతని మంత్రులు — అనలుడు, పనసుడు, సంపాతి, ప్రమతి అని యుద్ధకాండలో ప్రసిద్ధులు. ముగ్గురు సోదరులను మూడు వేదాలతో పోల్చడం — మూడు వేదాలు యజ్ఞాన్ని సేవించినట్లు వారు రాముని సేవిస్తున్నారు. రాజసభలో అందరూ ఉండడం రామరాజ్యపు సమ్మిళిత స్వభావాన్ని చూపుతుంది — మనుష్యులూ వానరులూ రాక్షసులూ ఒకేచోట రాజును సేవిస్తున్నారు; యుద్ధంలోని మిత్రులు ఇప్పుడు రాజ్యంలో భాగస్వాములు. రాముని శోభ ఇంద్రుని కంటె అధికం — ఎందుకంటే ఇంద్రుని దేవతలూ ఋషులూ మాత్రమే సేవిస్తారు, రాముని మనుష్యులూ వానరులూ రాక్షసులూ సేవిస్తున్నారు. సర్గ చివరలో ధర్మకథల శ్రవణం — రాజసభ కేవలం పరిపాలనాస్థానం కాదు, జ్ఞానానికీ ధర్మానికీ కేంద్రం. తరువాతి సర్గలో ఈ సభ సందర్భంలోనే జనకాదులను పంపివేయడం వర్ణించబడుతుంది. విభీషణునికి ఉపమ — గుహ్యకులచే సేవించబడే కుబేరుడు; కుబేరుడు విభీషణునికి సోదరుడే, అందువల్ల ఉపమ అర్థవంతం. ‘ముదితులు’ అనే సేవకులు — వారి పేరే వారి స్వభావాన్ని చెపుతుంది.

அறத்தால் தன்னை உணர்ந்த காகுத்ஸ்தன் பட்டாபிஷேகம் செய்யப்பட்டபின், நகரமக்களின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்கிய முதல் இரவு கழிந்தது. அந்த இரவு விடிந்ததும், காலையில் அரசனைத் துயிலெழுப்ப நியமிக்கப்பட்ட இனிய இயல்புடைய வந்திகள் அரண்மனைக்கு வந்து நின்றனர். இனிய குரலும் இசைபயின்ற கண்டமும் கொண்ட, கின்னரர்கள்போலப் பயிற்சி பெற்ற அவர்கள் அனைவரும் மிகுந்த மகிழ்ச்சியோடு வீரனான அரசனை முறைப்படி துதித்தனர் — ‘வீரனே, இனியவனே, கௌசல்யையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குபவனே, விழித்தெழு; மனிதர் தலைவனே, நீ உறங்கினால் உலகம் முழுவதும் உறங்குகிறது. உன் பராக்கிரமம் விஷ்ணுவைப் போன்றது, உன் அழகு அசுவினி தேவர்களைப் போன்றது; அறிவில் நீ பிருகஸ்பதிக்கு நிகர், பிரஜாபதிக்கும் நிகரானவன். உன் பொறுமை பூமிக்கு நிகர், ஒளியில் நீ கதிரவனுக்கு ஒப்பானவன்; உன் வேகம் வாயுவுக்கு நிகர், ஆழ்ந்த தன்மை கடலைப் போன்றது. தூண்போல நீ அசைக்க முடியாதவன், சந்திரனிடம்போல உன்னிடம் இனிமை உள்ளது; மனிதர் தலைவனே, இத்தகைய அரசர்கள் முன்பும் இருந்ததில்லை, இனியும் இருக்கப் போவதில்லை. மனிதர்களில் காளையே, நீ வெல்லப்பட முடியாதவனாகவும், என்றும் அறவழி நிற்பவனாகவும், மக்களுக்கு நன்மை செய்பவனாகவும் இருப்பதால் புகழும் திருமகளும் உன்னை விட்டு நீங்குவதில்லை. காகுத்ஸ்தா, திருவும் அறமும் உன்னிடம் என்றும் நிலைபெற்றுள்ளன.’ இவையும் இன்னும் பிற இனிய துதிகளும் வந்திகளால் பாடப்பட்டன. சூதர்களும் தெய்விகத் துதிகளால் ராகவனைத் துயிலெழுப்பினர்; பாடப்படும் துதிகளால் ராகவன் விழித்தெழுந்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் ஓர் அரசனுக்குரிய முன்மாதிரியான நாள் ஒழுங்கு வருணிக்கப்படுகிறது — துயிலெழுதல், தூய்மை, ஹோமம், தெய்வ வழிபாடு, அவை. வந்திகளின் துதி வெறும் புகழ்ச்சி அல்ல; அரசனுக்குரிய குணங்களை நினைவூட்டுவது — பராக்கிரமம், அழகு, அறிவு, பொறுமை, ஒளி, வேகம், ஆழ்ந்த தன்மை, நிலைபேறு, இனிமை, அறப்பற்று, மக்கள் நலம். ‘நீ உறங்கினால் உலகம் உறங்குகிறது’ என்ற சொல்லால், அரசனின் விழிப்பே மக்களின் வாழ்வுக்கு அடிப்படை என்பது கருத்து — அரசன் பிரம்ம முகூர்த்தத்தில் எழ வேண்டும். ஒவ்வொரு குணமும் ஏதேனும் ஒரு தேவனின் அல்லது இயற்கையின் குணத்தோடு ஒப்பிடப்படுகிறது — இவ்வாறு ராமன் எல்லாத் தேவர்களின் வடிவானவன் என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘நேத்ருஶா: பார்திவா: பூர்வம் பவிதார:’ (இத்தகைய அரசர்கள் முன்பும் இல்லை, இனியும் இல்லை) என்பது ராமனின் இணையின்மை. இந்தச் சர்க்கம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; இருந்தும் அச்சுப் பதிப்பில் எண்ணோடு இடம்பெற்றுள்ளது; அதன் பொருள் ராமனின் அரசவையின் வருணனை; அது அடுத்த சர்க்கத்தில் அரசர்களை அனுப்பிவைப்பதற்கான பின்னணியை அமைக்கிறது. வந்திகளும் சூதர்களும் அரண்மனையில் நியமிக்கப்பட்ட பாடகர்கள் — காலையில் துதியால் அரசனை எழுப்புவது அவர்களுடைய கடமை; இது பழமையான அரச மரபு. ‘கின்னரர்கள்போலப் பயிற்சி பெற்றவர்கள்’ என்ற அடைமொழி அவர்களுடைய இசைத் திறமையைக் காட்டுகிறது. ‘ப்ரஜாபதிஸமோ ஹ்யஸி’ (பிரஜாபதிக்கு நிகரானவன்) என்பது ராமன் படைப்பவருக்கு நிகரானவன் என்பது — அவன் மக்களைக் காக்கும் தந்தைபோன்றவன். துதிகளில் மிகைக்கூற்று உண்டு; ஆனால் ராமனைப் பொறுத்தவரை அது உண்மையே என்று கவி சுட்டுகிறார். பத்தாம் சுலோகத்தில் சூதர்களின் துதியும் சொல்லப்படுகிறது — வந்திகள், சூதர்கள் என இருவகைப் பாடகர்கள்.

வெண்மையான போர்வையால் விரிக்கப்பட்ட படுக்கையை விட்டு, நாகப் படுக்கையிலிருந்து ஹரியான நாராயணன்போல அவன் எழுந்தான். எழுந்த அந்த மகாத்மாவின் முன், பணிந்து கைகூப்பிய ஆயிரக்கணக்கான மனிதர்கள் வெண்மையான கலங்களில் நீர் ஏந்தி வந்து நின்றனர். நீராடித் தூய்மையடைந்து, உரிய நேரத்தில் அக்னியில் ஆகுதி செய்து, இக்ஷ்வாகுக்கள் வழிபட்ட புனிதமான தேவாலயத்துக்கு அவன் விரைந்து சென்றான். அங்கே தேவர்களையும் முன்னோர்களையும் அந்தணர்களையும் முறைப்படி வழிபட்டு, மக்கள் சூழ ராமன் வெளிப்புறக் கூடத்துக்கு வந்தான். ஆதிசேஷப் படுக்கையிலிருந்து நாராயணன் எழுவதோடு ஒப்பிடும் உவமை ராமனின் விஷ்ணு தன்மையை நினைவூட்டுகிறது — விஷ்ணு யோக நித்திரையிலிருந்து விழிப்பதுபோல ராமன். ‘பாண்டுராச்சாதநாஸ்த்ருதம்’ (வெண்போர்வை விரித்த) என்ற படுக்கையின் வெண்மை ஆதிசேஷனின் வெண்மைக்கு நிகரானது. தேவாலயம் ‘இக்ஷ்வாகுஸேவிதம்’ — குலதெய்வத்தின் கோயில், அங்கே முன்னோர்களும் வழிபட்டனர்; ராமன் குல மரபைக் காக்கிறான். தேவர், முன்னோர், அந்தணர் ஆகியோரின் வழிபாடு மூவகைக் கடன்களை நினைவூட்டுகிறது — தேவர் கடன், முன்னோர் கடன், ரிஷிகள் கடன். அந்தப்புரத்திலிருந்து வெளிக்கூடத்துக்குச் செல்வது — இல்ல வாழ்விலிருந்து அரசப் பணிக்குப் புறப்படுதல்; அயோத்தியின் அரண்மனையில் பல கூடங்கள் இருந்தன; வெளிக்கூடம் அவை கூடும் இடம். நான்கு சுலோகங்களே கொண்ட சிறிய பகுதி; ஆயினும் அரசனின் தூய்மைக்கும் அறப்பற்றுக்கும் முழுமையான சித்திரம். ‘ஹுதஹுதாஶந:’ (அக்னியில் ஆகுதி செய்தவன்) என்பது அக்னிஹோத்திரம் அன்றாடக் கடமை என்பதைக் காட்டுகிறது.

அங்கே சுடர்விடும் நெருப்புகள்போல, வசிஷ்டர் தலைமையிலான மகாத்மாக்களான அமைச்சர்களும் புரோகிதர்களும் அனைவரும் வந்து நின்றனர். பல நாடுகளின் தலைவர்களான மகாத்மாக்களான க்ஷத்திரியர்கள், இந்திரனின் அருகில் தேவர்கள்போல, ராமனின் அருகில் அமர்ந்தனர். மூன்று வேதங்கள் வேள்வியைச் சூழ்ந்திருப்பதுபோல, பரதனும் லக்ஷ்மணனும் பெரும்புகழ் கொண்ட சத்ருக்னனும் மகிழ்ச்சியோடு ராமனைச் சூழ்ந்து பணிந்திருந்தனர். மகிழ்ந்த முகமுடைய பணியாளர்கள் — முதிதர்கள் என்று பெயர் கொண்டவர்கள் — பலர் கைகூப்பி வந்து அருகில் அமர்ந்தனர். பெரும் வீரியமும் விரும்பிய வடிவம் எடுக்கும் ஆற்றலும் பேரொளியும் கொண்ட, சுக்ரீவன் தலைமையிலான இருபது வானரர்கள் ராமனைப் பணிந்திருந்தனர். குபேரனைக் குஹ்யகன் பணிவதுபோல, நான்கு ராக்ஷசர்கள் சூழ்ந்த விபீஷணன் அந்த மகாத்மாவைப் பணிந்திருந்தான். வேத நூல்களில் முதிர்ந்தவர்களும் நற்குலத்தவர்களும் அறிவுக்கூர்மை உடையவர்களுமான மனிதர்களும் அரசனைத் தலைவணங்கிப் பணிந்திருந்தனர். இவ்வாறு திருவுடைய ரிஷிகளாலும், பெரும் வீரியமுடைய அரசர்களாலும், வானரர்களாலும் ராக்ஷசர்களாலும் சூழப்பட்ட அரசன் — தேவர் தலைவன் ரிஷிகளால் என்றும் பணியப்படுவதுபோல — அந்த வடிவில் ஆயிரம் கண்ணனைவிடவும் மிகுதியாக ஒளிர்ந்தான். அவர்கள் அமர்ந்ததும், புராணம் அறிந்த மகாத்மாக்கள் அறம் சார்ந்த மிக இனிய பல்வேறு கதைகளைச் சொன்னார்கள். அவையின் வருணனையில் வரிசை கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் புரோகிதர்களும் அமைச்சர்களும், பிறகு க்ஷத்திரிய அரசர்கள், பிறகு சகோதரர்கள், பிறகு பணியாளர்கள், பிறகு வானரர்கள், பிறகு ராக்ஷசர்கள், இறுதியில் கற்றறிந்த நகரமக்கள். இவ்வாறு ராமராஜ்யத்தில் எல்லாப் பிரிவினரும் அவையில் இடம் பெறுகின்றனர். இருபது வானரர்கள் — அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பில் அவர்களுடைய பெயர்கள் தரப்பட்டுள்ளன: சுக்ரீவன், அங்கதன், அனுமன், ஜாம்பவான், சுஷேணன், தாரன், நீலன், நளன், மைந்தன், த்விவிதன், குமுதன், சரபன், சதபலி, கந்தமாதனன், கஜன், கவாக்ஷன், கவயன், தூம்ரன், ரம்பன், ஜ்யோதிமுகன். விபீஷணனின் நான்கு ராக்ஷசர்கள் அவனுடைய அமைச்சர்கள் — அனலன், பனசன், சம்பாதி, பிரமதி என்று யுத்த காண்டத்தில் புகழ்பெற்றவர்கள். மூன்று சகோதரர்களை மூன்று வேதங்களோடு ஒப்பிடும் உவமை — மூன்று வேதங்கள் வேள்விக்குப் பணிபுரிவதுபோல அவர்கள் ராமனுக்கு. அரசவையில் அனைவரும் இருப்பது ராமராஜ்யம் அனைவரையும் அரவணைப்பது என்பதைக் காட்டுகிறது — மனிதர்களும் வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் ஒரே இடத்தில் அரசனுக்குப் பணிபுரிகிறார்கள்; போரில் நண்பர்களாக இருந்தவர்கள் இப்போது அரசில் பங்காளிகள். ராமனின் பொலிவு இந்திரனைவிட மிகுதி — ஏனெனில் இந்திரனைத் தேவர்களும் ரிஷிகளும் மட்டுமே பணிகின்றனர்; ராமனையோ மனிதர்களும் வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும். சர்க்கத்தின் முடிவில் அறக் கதைகளைக் கேட்டல் — அரசனின் அவை ஆட்சி செய்யும் இடம் மட்டுமல்ல, அறிவுக்கும் அறத்துக்கும் மையம். அடுத்த சர்க்கத்தில் இதே அவையின் சூழலில் ஜனகர் முதலியோரை அனுப்பிவைத்தல் வருணிக்கப்படுகிறது. விபீஷணனுக்கான உவமை — குஹ்யகர்களால் பணியப்படும் குபேரன்; குபேரன் விபீஷணனின் சகோதரனே என்பதால் உவமை பொருத்தமானது. ‘முதிதா நாம’ (முதிதர்கள் என்று பெயர் கொண்ட) பணியாளர்கள் — அவர்களுடைய பெயரே (மகிழ்ந்தவர்கள்) அவர்களுடைய இயல்பைச் சொல்கிறது.

ಧರ್ಮದಿಂದ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಮೇಲೆ, ಪುರಜನರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿಯು ಕಳೆಯಿತು. ಆ ರಾತ್ರಿ ಬೆಳಗಾಗಲು, ಬೆಳಗ್ಗೆ ರಾಜನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲು ನಿಯುಕ್ತರಾದ ಸೌಮ್ಯರಾದ ವಂದಿಗಳು ರಾಜಭವನಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಂತರು. ಇಂಪಾದ ಕಂಠವುಳ್ಳ, ಮಧುರ ಸ್ವರದ, ಕಿನ್ನರರಂತೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷದಿಂದ ವೀರನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಿದರು — ‘ವೀರನೇ, ಸೌಮ್ಯನೇ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೇ, ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳು; ನರಾಧಿಪನೇ, ನೀನು ಮಲಗಿರಲು ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ಮಲಗಿರುತ್ತದೆ. ನಿನ್ನ ವಿಕ್ರಮ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ, ರೂಪ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳಂತೆ; ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮ, ಪ್ರಜಾಪತಿಗೂ ಸಮನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಕ್ಷಮೆ ಭೂಮಿಗೆ ಸಮ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ; ನಿನ್ನ ವೇಗ ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮ, ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಸಮುದ್ರದಂತೆ. ಸ್ಥಾಣುವಿನಂತೆ (ಶಿವನಂತೆ) ನೀನು ಅಲುಗಾಡದವನು, ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿರುವಂತೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯತೆ ಇದೆ; ನರಾಧಿಪನೇ, ಇಂಥ ರಾಜರು ಹಿಂದೆ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆ ಇರುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ದುರ್ಧರ್ಷನೂ ನಿತ್ಯಧರ್ಮನಿಷ್ಠನೂ ಪ್ರಜಾಹಿತನೂ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೂ ನಿನ್ನನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಶ್ರೀಯೂ ಧರ್ಮವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ.’ ಇವೂ ಇನ್ನೂ ಇತರ ಮಧುರ ಸ್ತುತಿಗಳೂ ವಂದಿಗಳಿಂದ ಹಾಡಲ್ಪಟ್ಟವು. ಸೂತರೂ ದಿವ್ಯ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ರಾಘವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಹಾಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ರಾಘವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆದರ್ಶ ದಿನಚರಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವುದು, ಶೌಚ, ಹೋಮ, ದೇವಾರ್ಚನೆ ಮತ್ತು ಸಭೆ. ವಂದಿಗಳ ಸ್ತುತಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲ, ರಾಜಗುಣಗಳ ಸ್ಮರಣೆ — ಪರಾಕ್ರಮ, ರೂಪ, ಬುದ್ಧಿ, ಕ್ಷಮೆ, ತೇಜಸ್ಸು, ವೇಗ, ಗಾಂಭೀರ್ಯ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಸೌಮ್ಯತೆ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಹಿತ. ‘ತ್ವಯಿ ಸುಪ್ತೇ ಜಗತ್ ಸ್ವಪಿತಿ’ (ನೀನು ಮಲಗಿದರೆ ಜಗತ್ತು ಮಲಗುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಭಾವ — ರಾಜನ ಜಾಗರಣೆಯೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಆಧಾರ; ರಾಜನು ಬ್ರಾಹ್ಮಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಏಳಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುಣವನ್ನೂ ಯಾವುದಾದರೊಬ್ಬ ದೇವತೆಯ ಅಥವಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಸರ್ವದೇವಮಯನೆಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನೇದೃಶಾಃ ಪಾರ್ಥಿವಾಃ ಪೂರ್ವಂ ಭವಿತಾರಃ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಅದ್ವಿತೀಯತೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಯೊಡನೆ ಇದೆ; ಇದರ ವಿಷಯ ರಾಮನ ರಾಜಸಭೆಯ ವರ್ಣನೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಂದಿಗಳೂ ಸೂತರೂ ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾದ ಗಾಯಕರು — ಬೆಳಗ್ಗೆ ರಾಜನನ್ನು ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸುವುದು ಅವರ ಕರ್ತವ್ಯ; ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಪರಂಪರೆ. ಅವರ ‘ಕಿನ್ನರರಂತೆ ಶಿಕ್ಷಿತರು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವರ ಸಂಗೀತಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಜಾಪತಿಸಮೋ ಹ್ಯಸಿ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನಿಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನೊಡನೆ ಇರುವ ಸಮಾನತೆ — ಅವನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ ಪಾಲಿಸುವವನು. ಸ್ತುತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಇದೆ, ಆದರೆ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಸತ್ಯವೇ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೂತರ ಸ್ತುತಿಯನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ವಂದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸೂತರು ಎಂಬ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಗಾಯಕರು.

ಅವನು ಬಿಳಿಯ ಹೊದಿಕೆಯಿಂದ ಹಾಸಿದ್ದ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಹರಿ ನಾರಾಯಣನು ನಾಗಶಯ್ಯೆಯಿಂದ ಏಳುವಂತೆ ಎದ್ದನು. ಎದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿ, ಕೈಮುಗಿದು, ಶುಭ್ರವಾದ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಂದು ನಿಂತರು. ನೀರಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಶುಚಿಯಾಗಿ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿ, ಅವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಪುಣ್ಯ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಬೇಗನೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಪಿತೃಗಳನ್ನೂ ವಿಪ್ರರನ್ನೂ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಅರ್ಚಿಸಿ, ಜನರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಮನು ಹೊರಗಿನ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಶೇಷಶಯ್ಯೆಯಿಂದ ನಾರಾಯಣನು ಏಳುವ ಉಪಮೆಯು ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಷ್ಣುವು ಯೋಗನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ರಾಮನು. ‘ಪಾಂಡುರಾಚ್ಛಾದನಾಸ್ತೃತಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಶಯ್ಯೆಯ ಬಿಳುಪು ಶೇಷನಾಗನ ಬಿಳುಪಿಗೆ ಸಮ. ದೇವಾಲಯವು ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಸೇವಿತಮ್’ — ಪೂರ್ವಜರೂ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದ ಕುಲದೇವತೆಯ ಮಂದಿರ; ರಾಮನು ಕುಲಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವ, ಪಿತೃ, ವಿಪ್ರರ ಅರ್ಚನೆಯು ಮೂರು ಬಗೆಯ ಋಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ದೇವಋಣ, ಪಿತೃಋಣ ಮತ್ತು ಋಷಿಋಣ. ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಹೋಗುವುದು — ಗೃಹಜೀವನದಿಂದ ರಾಜಕಾರ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಸ್ಥಾನ; ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಕ್ಷೆಗಳಿದ್ದವು, ಹೊರಗಿನ ಕಕ್ಷೆಯೇ ಸಭಾಸ್ಥಾನ. ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಕರಣ, ಆದರೆ ರಾಜನ ಶುಚಿತ್ವದ ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯ ಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರ. ‘ಹುತಹುತಾಶನಃ’ ಎಂಬುದು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ವಸಿಷ್ಠನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪುರೋಹಿತರೂ ಬಂದು ನಿಂತರು. ನಾನಾ ಜನಪದಗಳ ಒಡೆಯರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ಶಕ್ರನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅಮರರಂತೆ, ರಾಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಶತ್ರುಘ್ನ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಮೂರು ವೇದಗಳು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ, ರಾಮನನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರು. ಪ್ರಸನ್ನಮುಖರಾದ ಅನೇಕ ಸೇವಕರು — ಮುದಿತರೆಂಬ ಹೆಸರಿನವರು — ಕೈಮುಗಿದು ಬಂದು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು. ಮಹಾವೀರ್ಯರೂ ಕಾಮರೂಪಿಗಳೂ ಮಹೌಜಸ್ವಿಗಳೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನೇ ಮೊದಲಾದ ಇಪ್ಪತ್ತು ವಾನರರು ರಾಮನನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರು. ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ವಿಭೀಷಣನು, ಗುಹ್ಯಕನು ಧನೇಶನನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ, ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ನಿಗಮಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರಾದ ಹಿರಿಯರೂ ಕುಲೀನರೂ ವಿಚಕ್ಷಣರೂ ಆದ ಮಾನವರೂ ತಲೆಬಾಗಿ ರಾಜನನ್ನು ವಂದಿಸಿ ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಶ್ರೀಮಂತರಾದ ಋಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ರಾಜರಿಂದಲೂ ವಾನರರಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಜನು — ದೇವೇಶ್ವರನನ್ನು ಋಷಿಗಳು ನಿತ್ಯವೂ ಸೇವಿಸುವಂತೆ — ಆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕುಳಿತಿರಲು ಪುರಾಣಜ್ಞರಾದ ಮಹಾತ್ಮರು ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅತಿಮಧುರವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಭೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಪುರೋಹಿತರು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಅನಂತರ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ರಾಜರು, ಅನಂತರ ಸಹೋದರರು, ಅನಂತರ ಸೇವಕರು, ಅನಂತರ ವಾನರರು, ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ನಾಗರಿಕರು. ಹೀಗೆ ರಾಮರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳೂ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತು ವಾನರರು — ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ: ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ತಾರ, ನೀಲ, ನಲ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಕುಮುದ, ಶರಭ, ಶತಬಲಿ, ಗಂಧಮಾದನ, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಧೂಮ್ರ, ರಂಭ ಮತ್ತು ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖ. ವಿಭೀಷಣನ ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗಳು — ಅನಲ, ಪನಸ, ಸಂಪಾತಿ, ಪ್ರಮತಿ ಎಂದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ಮೂವರು ಸಹೋದರರನ್ನು ಮೂರು ವೇದಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೂರು ವೇದಗಳು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ ಅವರು ರಾಮನನ್ನು. ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯು ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಸಮಾವೇಶಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮನುಷ್ಯರೂ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಯುದ್ಧದ ಮಿತ್ರರು ಈಗ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಭಾಗಿಗಳು. ರಾಮನ ಶೋಭೆಯು ಇಂದ್ರನಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದುದು — ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರನನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಮಾತ್ರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನನ್ನಾದರೋ ಮನುಷ್ಯರೂ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕಥೆಗಳ ಶ್ರವಣ — ರಾಜನ ಸಭೆಯು ಕೇವಲ ಆಡಳಿತದ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನದ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಕೇಂದ್ರವೂ ಹೌದು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಸಭೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜನಕಾದಿಗಳನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಉಪಮೆ — ಗುಹ್ಯಕರಿಂದ ಸೇವಿತನಾದ ಕುಬೇರ; ಕುಬೇರನು ವಿಭೀಷಣನ ಅಣ್ಣನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪಮೆ ಸಾರ್ಥಕ. ‘ಮುದಿತಾ ನಾಮ’ ಸೇವಕರು — ಅವರ ಹೆಸರೇ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ (ಮುದಿತ ಎಂದರೆ ಸಂತುಷ್ಟ).

ധർമത്താൽ ആത്മജ്ഞാനിയായ കാകുത്സ്ഥൻ അഭിഷിക്തനായശേഷം, പൗരന്മാരുടെ ഹർഷം വർധിപ്പിച്ച ആദ്യരാത്രി കടന്നുപോയി. ആ രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ, രാവിലെ രാജാവിനെ ഉണർത്താൻ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട സൗമ്യരായ വന്ദികൾ രാജഭവനത്തിൽ വന്നുചേർന്നു. ചുവന്ന കണ്ഠമുള്ളവരും മധുരസ്വരമുള്ളവരും കിന്നരന്മാരെപ്പോലെ അഭ്യസിച്ചവരുമായ അവരെല്ലാം അത്യന്തം ഹർഷത്തോടെ വീരനായ രാജാവിനെ യഥാവിധി സ്തുതിച്ചു: ‘വീരാ, സൗമ്യാ, കൗസല്യയുടെ പ്രീതി വർധിപ്പിക്കുന്നവനേ, ഉണരൂ; നരാധിപാ, അങ്ങ് ഉറങ്ങുമ്പോൾ ലോകം മുഴുവൻ ഉറങ്ങുന്നു. അങ്ങയുടെ വിക്രമം വിഷ്ണുവിന്റേതുപോലെ, രൂപം അശ്വിനീദേവന്മാരുടേതുപോലെ; ബുദ്ധിയിൽ അങ്ങ് ബൃഹസ്പതിക്കു തുല്യൻ, പ്രജാപതിക്കു സമനുമാണ്. അങ്ങയുടെ ക്ഷമ ഭൂമിക്കു തുല്യം, തേജസ്സിൽ അങ്ങ് സൂര്യനെപ്പോലെ; വേഗം വായുവിനു തുല്യം, ഗാംഭീര്യം സമുദ്രത്തിന്റേതുപോലെ. സ്ഥാണുവിനെപ്പോലെ (ശിവനെപ്പോലെ) അങ്ങ് ഇളക്കാനാവാത്തവൻ, ചന്ദ്രനിലെന്നപോലെ അങ്ങയിൽ സൗമ്യത; നരാധിപാ, ഇത്തരം രാജാക്കന്മാർ മുമ്പുണ്ടായിട്ടില്ല, ഇനി ഉണ്ടാകുകയുമില്ല. പുരുഷർഷഭാ, അങ്ങ് ദുർധർഷനും എന്നും ധർമനിഷ്ഠനും പ്രജാഹിതനുമാകയാൽ കീർത്തിയും ലക്ഷ്മിയും അങ്ങയെ കൈവിടുന്നില്ല. കാകുത്സ്ഥാ, ശ്രീയും ധർമവും അങ്ങയിൽ എന്നും പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നു.’ ഇവയും മറ്റു മധുരസ്തുതികളും വന്ദികൾ പാടി. സൂതന്മാരും ദിവ്യമായ സ്തവങ്ങളാൽ രാഘവനെ ഉണർത്തി; ഈ സ്തുതികൾ കേട്ട് രാഘവൻ ഉണർന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ രാജാവിന്റെ ആദർശദിനചര്യ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഉണരൽ, ശൗചം, ഹോമം, ദേവാർചന, സഭ. വന്ദികളുടെ സ്തുതി വെറും പ്രശംസയല്ല, രാജഗുണങ്ങളുടെ സ്മരണമാണ് — പരാക്രമം, രൂപം, ബുദ്ധി, ക്ഷമ, തേജസ്സ്, വേഗം, ഗാംഭീര്യം, സ്ഥൈര്യം, സൗമ്യത, ധർമനിഷ്ഠ, പ്രജാഹിതം. ‘അങ്ങ് ഉറങ്ങുമ്പോൾ ലോകം ഉറങ്ങുന്നു’ എന്ന വാക്കിന്റെ ഭാവം, രാജാവിന്റെ ജാഗരണമാണു പ്രജകളുടെ ജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം എന്നാണ് — ബ്രാഹ്മമുഹൂർത്തത്തിൽ രാജാവ് എഴുന്നേൽക്കണം. ഓരോ ഗുണവും ഏതെങ്കിലും ദേവന്റെയോ പ്രകൃതിയുടെയോ ഗുണത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ രാമൻ സർവദേവമയനാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നേദൃശാഃ പാർഥിവാഃ പൂർവം ഭവിതാരഃ’ — ഇതു രാമന്റെ അദ്വിതീയത. ഈ സർഗം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല, എങ്കിലും അച്ചടിയിൽ സംഖ്യയോടുകൂടി നിലകൊള്ളുന്നു; അതിന്റെ വിഷയം രാമന്റെ രാജസഭയുടെ വർണനയാണ്, അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാജാക്കന്മാരെ യാത്രയാക്കുന്നതിനു പശ്ചാത്തലമൊരുക്കുന്നു. വന്ദികളും സൂതന്മാരും രാജഭവനത്തിൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട ഗായകരാണ് — പ്രഭാതത്തിൽ സ്തുതിയാൽ രാജാവിനെ ഉണർത്തുന്നത് അവരുടെ കർത്തവ്യമാണ്; ഇതൊരു പ്രാചീനരാജപരമ്പരയാണ്. ‘കിന്നരന്മാരെപ്പോലെ അഭ്യസിച്ചവർ’ എന്ന വിശേഷണം അവരുടെ സംഗീതകൗശലം കാണിക്കുന്നു. ‘പ്രജാപതിസമോ ഹ്യസി’ എന്നതു സൃഷ്ടികർത്താവിനോടുള്ള രാമന്റെ സമത്വമാണ് — അദ്ദേഹം പ്രജകളെ പിതാവിനെപ്പോലെ പാലിക്കുന്നവനാണ്. സ്തുതികളിൽ അതിശയോക്തിയുണ്ട്; എന്നാൽ രാമന്റെ കാര്യത്തിൽ അതു സത്യംതന്നെയെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ സൂതന്മാരുടെ സ്തുതിയും പറയുന്നു — വന്ദികളും സൂതന്മാരും രണ്ടുതരം ഗായകരാണ്.

വെളുത്ത വിരിപ്പു വിരിച്ച ശയ്യ വിട്ട്, നാഗശയ്യയിൽനിന്നു ഹരിയായ നാരായണനെന്നപോലെ അദ്ദേഹം എഴുന്നേറ്റു. എഴുന്നേറ്റ ആ മഹാത്മാവിന്റെ അടുത്ത് ആയിരക്കണക്കിനു ജനങ്ങൾ വിനീതരായി കൈകൂപ്പി, ശുഭ്രമായ പാത്രങ്ങളിൽ വെള്ളവുമായി വന്നുനിന്നു. ജലകൃത്യം ചെയ്തു ശുചിയായി, യഥാകാലം അഗ്നിയിൽ ഹോമം ചെയ്ത്, അദ്ദേഹം ഇക്ഷ്വാകുക്കൾ സേവിച്ചിരുന്ന പുണ്യമായ ദേവാലയത്തിലേക്കു വേഗം പോയി. അവിടെ ദേവന്മാരെയും പിതൃക്കളെയും ബ്രാഹ്മണരെയും വിധിപ്രകാരം അർചിച്ചശേഷം ജനങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് രാമൻ പുറത്തെ സഭാമണ്ഡപത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. ശേഷശയ്യയിൽനിന്നു നാരായണൻ എഴുന്നേൽക്കുന്നതിനോടുള്ള ഉപമ രാമന്റെ വിഷ്ണുത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — വിഷ്ണു യോഗനിദ്രയിൽനിന്ന് ഉണരുന്നതുപോലെ രാമൻ. ‘പാണ്ഡുരാച്ഛാദനാസ്തൃതം’ എന്നതിൽ ശയ്യയുടെ വെണ്മ ശേഷനാഗത്തിന്റെ വെണ്മയോടു തുല്യമാണ്. ദേവാലയം ‘ഇക്ഷ്വാകുസേവിതം’ — പൂർവികരും പൂജ ചെയ്തിരുന്ന കുലദേവതയുടെ ക്ഷേത്രം; രാമൻ കുലപരമ്പര പാലിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ, പിതൃക്കൾ, ബ്രാഹ്മണർ എന്നിവരുടെ അർചന മൂന്നുവിധം ഋണങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ദേവഋണം, പിതൃഋണം, ഋഷിഋണം. അന്തഃപുരത്തിൽനിന്നു പുറത്തെ മണ്ഡപത്തിലേക്കുള്ള പോക്ക് — ഗൃഹജീവിതത്തിൽനിന്നു രാജകാര്യത്തിലേക്കുള്ള പ്രസ്ഥാനം; അയോധ്യയിലെ രാജഭവനത്തിൽ അനേകം കക്ഷ്യകൾ (മണ്ഡപങ്ങൾ) ഉണ്ടായിരുന്നു, പുറത്തെ കക്ഷ്യയായിരുന്നു സഭാസ്ഥാനം. നാലു ശ്ലോകങ്ങളുടെ ചെറിയൊരു പ്രകരണമാണിത്, എങ്കിലും രാജാവിന്റെ ശുചിത്വത്തിന്റെയും ധർമനിഷ്ഠയുടെയും പൂർണചിത്രം. ‘ഹുതഹുതാശനഃ’ (അഗ്നിയിൽ ഹോമം ചെയ്തവൻ) എന്നത് അഗ്നിഹോത്രത്തിന്റെ നിത്യത്വം കാണിക്കുന്നു.

അവിടെ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളെപ്പോലെ വസിഷ്ഠൻ മുതലായ മഹാത്മാക്കളായ മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതരും എല്ലാവരും വന്നുചേർന്നു. പല ജനപദങ്ങളുടെയും അധിപതികളായ മഹാത്മാക്കളായ ക്ഷത്രിയന്മാർ, ശക്രന്റെ അരികിൽ അമരന്മാരെന്നപോലെ, രാമന്റെ അരികിൽ ഇരുന്നു. ഭരതനും ലക്ഷ്മണനും മഹായശസ്വിയായ ശത്രുഘ്നനും ഹൃഷ്ടരായി, മൂന്നു വേദങ്ങൾ യജ്ഞത്തെയെന്നപോലെ, രാമനെ സേവിച്ചു. പ്രസന്നമുഖരായ അനേകം സേവകർ — ‘മുദിതർ’ എന്നുതന്നെ പേരുള്ളവർ — കൈകൂപ്പി വന്ന് അരികിൽ ഇരുന്നു. മഹാവീര്യരും കാമരൂപികളും മഹൗജസ്സുകളുമായ സുഗ്രീവൻ മുതലായ ഇരുപതു വാനരന്മാർ രാമനെ സേവിച്ചു. ഗുഹ്യകൻ ധനേശനെയെന്നപോലെ, നാലു രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വിഭീഷണൻ ആ മഹാത്മാവിനെ സേവിക്കുന്നു. വേദങ്ങളിൽ വൃദ്ധരും കുലീനരും വിചക്ഷണരുമായ മനുഷ്യരും തലകുനിച്ചു രാജാവിനെ വന്ദിച്ചു സേവിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ശ്രീമാന്മാരായ ഋഷിമാരാലും മഹാവീര്യരായ രാജാക്കന്മാരാലും വാനരന്മാരാലും രാക്ഷസന്മാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട രാജാവ് — ദേവേശ്വരൻ ഋഷിമാരാൽ എന്നും സേവിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ — ആ രൂപത്തിൽ സഹസ്രാക്ഷനെക്കാളും അധികം ശോഭിച്ചു. അവരെല്ലാം ഇരുന്നപ്പോൾ പുരാണജ്ഞരായ മഹാത്മാക്കൾ ധർമയുക്തവും അതിമധുരവുമായ പല പല കഥകളും പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. സഭയുടെ വർണനയിലെ ക്രമം ശ്രദ്ധിക്കണം — ആദ്യം പുരോഹിതരും മന്ത്രിമാരും, പിന്നെ ക്ഷത്രിയരാജാക്കന്മാർ, പിന്നെ സഹോദരന്മാർ, പിന്നെ സേവകർ, പിന്നെ വാനരന്മാർ, പിന്നെ രാക്ഷസന്മാർ, ഒടുവിൽ വിദ്വാന്മാരായ നാഗരികർ. ഇങ്ങനെ രാമരാജ്യത്തിൽ എല്ലാ വിഭാഗങ്ങൾക്കും സഭയിൽ സ്ഥാനം ലഭിക്കുന്നു. ഇരുപതു വാനരന്മാർ — അച്ചടിയിലെ അടിക്കുറിപ്പിൽ അവരുടെ പേരുകൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്: സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, ഹനുമാൻ, ജാംബവാൻ, സുഷേണൻ, താരൻ, നീലൻ, നളൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, കുമുദൻ, ശരഭൻ, ശതബലി, ഗന്ധമാദനൻ, ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, ധൂമ്രൻ, രംഭൻ, ജ്യോതിർമുഖൻ. വിഭീഷണന്റെ നാലു രാക്ഷസന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മന്ത്രിമാരാണ് — അനലൻ, പനസൻ, സമ്പാതി, പ്രമതി എന്നിങ്ങനെ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ പ്രസിദ്ധർ. മൂന്നു സഹോദരന്മാരെ മൂന്നു വേദങ്ങളോട് ഉപമിക്കുന്നു — മൂന്നു വേദങ്ങൾ യജ്ഞത്തെ സേവിക്കുന്നതുപോലെ അവർ രാമനെ സേവിക്കുന്നു. രാജസഭയിലെ എല്ലാവരുടെയും സാന്നിധ്യം രാമരാജ്യത്തിന്റെ സമാവേശസ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു — മനുഷ്യരും വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും ഒരേ സ്ഥലത്തു രാജാവിനെ സേവിക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിലെ മിത്രങ്ങൾ ഇപ്പോൾ രാജ്യത്തിൽ പങ്കാളികൾ. രാമന്റെ ശോഭ ഇന്ദ്രനെക്കാൾ അധികമാണ് — കാരണം ഇന്ദ്രനെ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും മാത്രമേ സേവിക്കുന്നുള്ളൂ, രാമനെയോ മനുഷ്യരും വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും സേവിക്കുന്നു. സർഗാന്ത്യത്തിൽ ധർമകഥകളുടെ ശ്രവണം — രാജസഭ ഭരണത്തിന്റെ സ്ഥാനം മാത്രമല്ല, ജ്ഞാനത്തിന്റെയും ധർമത്തിന്റെയും കേന്ദ്രവുമാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഇതേ സഭയുടെ സന്ദർഭത്തിൽ ജനകൻ മുതലായവരെ യാത്രയാക്കുന്നതു വർണിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ ഉപമ — ഗുഹ്യകന്മാരാൽ സേവിക്കപ്പെടുന്ന കുബേരൻ; കുബേരൻ വിഭീഷണന്റെ സഹോദരൻതന്നെയാകയാൽ ഉപമ അർഥവത്താണ്. ‘മുദിതർ’ എന്നു പേരുള്ള സേവകർ — അവരുടെ പേരുതന്നെ അവരുടെ സ്വഭാവം പറയുന്നു.

Kākutstha, who knew the Self, had been consecrated king according to dharma, and the first night after it passed, a night that filled the citizens with joy. This sarga describes the ideal day of a king — his waking, purification, fire-offering, worship and court — and prepares the ground for the next, in which the visiting kings are sent home. When that night had turned to dawn, the gentle bards whose office it was to wake the king came to the palace; it was an old royal custom that singers should rouse the king at daybreak with praise. Red-throated like kinnaras and well trained — skilled musicians — they sang the heroic king's praises duly and joyfully. "Wake, gentle hero, joy of Kausalyā! When you sleep, king, the whole world sleeps." The king's waking is the ground of his people's life, and so he must rise in the early hours. "Your valour is like Viṣṇu's, your beauty like that of the Aśvins; in understanding you equal Bṛhaspati, and you are like Prajāpati himself" — like the Creator, a father and protector to his people. "Your patience is like the earth's, your splendour like the sun's; your speed equals the wind's, your depth is like the ocean's. You are as unshakeable as Sthāṇu, and gentleness like yours is found only in the moon. There have been no kings like you before, lord of men, and there will be none. Because you are invincible, ever devoted to dharma and intent on your people's good, fame and fortune never leave you, bull among men; prosperity and dharma, Kākutstha, are forever established in you." The bards' praise was not mere flattery but a reminder of a king's virtues — valour, beauty, wisdom, patience, splendour, speed, depth, steadiness, gentleness, devotion to dharma and care for the people — and by likening each to a god or a force of nature they hinted that all the gods were present in Rāma. There was exaggeration in it, but in Rāma's case, the poet suggests, it was simply true. These and other sweet praises the bards sang, and the sūtas too, the other kind of court singers, woke Rāghava with divine hymns; and at the sound of their praises Rāghava awoke.

He left his bed, spread with white coverings, and rose as Hari Nārāyaṇa rises from his serpent-couch — the white bed like the white serpent Śeṣa, and Rāma waking as Viṣṇu wakes from his yogic sleep, a reminder of his divinity. As the great-souled one rose, men by the thousand bowed with joined palms and waited on him with water in shining vessels. Having washed and purified himself, and made his offering to the sacred fire at the proper time — the daily fire-rite never neglected — he went quickly to the holy temple frequented by the Ikṣvākus, the shrine of the family god where his forefathers too had worshipped; so he kept the traditions of his line. There he duly worshipped the gods, the ancestors and the brāhmaṇas — a reminder of the three debts every man owes, to the gods, the forefathers and the seers — and then, surrounded by people, he went out to the outer court. The palace of Ayodhyā had many courts, and the outer one was the hall of assembly: leaving the inner apartments for it meant passing from home life to the business of the kingdom. This short passage gives a full picture of a king's purity and devotion to dharma.

There Vasiṣṭha and all the other great-souled ministers and priests came to attend him, shining like blazing fires. The great-souled kṣatriyas, lords of many lands, sat beside Rāma as the immortals sit beside Śakra. Bharata, Lakṣmaṇa and illustrious Śatrughna attended him joyfully, as the three Vedas attend upon a sacrifice. Attendants with smiling faces, called the Muditas — their very name, "the glad ones", told their nature — came in great numbers with joined palms and sat down beside him. Twenty monkeys of great valour, able to take any form, mighty in energy, attended on Rāma, led by Sugrīva: Sugrīva, Aṅgada, Hanumān, Jāmbavān, Suṣeṇa, Tāra, Nīla, Nala, Mainda, Dvivida, Kumuda, Śarabha, Śatabali, Gandhamādana, Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Dhūmra, Rambha and Jyotimukha. Vibhīṣaṇa, with four rākṣasas around him — his ministers Anala, Panasa, Sampāti and Pramati, known from the Yuddha Kāṇḍa — attended the great-souled king as a guhyaka attends the lord of wealth, an apt image, for Kubera was Vibhīṣaṇa's own brother. And men wise in the Vedas, of noble family and discerning, bowed their heads to the king and waited on him. The order of the assembly is worth noticing: first the priests and ministers, then the kṣatriya kings, then the brothers, then the attendants, then the monkeys, then the rākṣasas, and last the learned citizens; in Rāma's kingdom every class had its place at court. Men, monkeys and rākṣasas served the king in one hall: those who had been allies in war were now partners in the kingdom. So surrounded by glorious sages, by kings of great valour, by monkeys and by rākṣasas, the king in that splendour outshone even thousand-eyed Indra, who is attended by the sages every day — for Indra is served only by gods and seers, but Rāma by men, monkeys and rākṣasas too. When they were all seated, great-souled men learned in the ancient lore told many sweet tales full of dharma. A king's court was not only the seat of government but a centre of learning and of dharma; and it is in this same assembly that the next sarga tells of the sending home of Janaka and the other kings.