पितामहं दृष्ट्वा पुत्रवधेन पीडितः वायुः तं शिशुं गृहीत्वा धातुः पुरतः उत्तस्थौ। चञ्चलकुण्डलः, मौलौ स्रजं धारयन्, सुवर्णाभरणभूषितः सः त्रिः उपस्थाय वेधसः पादयोः न्यपतत्। लम्बमानैः आभरणैः शोभितेन वेदविदा ब्रह्मणा वायुम् उत्थाप्य हस्तेन सः शिशुः परिमृष्टः। पद्मजन्मना लीलया स्पृष्टमात्रः सः शिशुः जलसिक्तं सस्यम् इव पुनः जीवितं प्राप्तवान्। प्राणवन्तम् इमं पुत्रं दृष्ट्वा प्राणः गन्धवहः वायुः मुदा पूर्ववत् सर्वभूतेषु निरुद्धं प्राणं संचारयन् चचार। वायोः निरोधात् विमुक्ताः ताः प्रजाः, शीतवातात् विमुक्ताः कमलिन्यः साम्बुजाः इव, मुदिताः अभवन्। ततः त्रियुग्मः त्रिककुत् त्रिधामा त्रिदशार्चितः देवः ब्रह्मा मारुतस्य प्रियं कर्तुम् इच्छन् अवदत् — ‘भोः महेन्द्र, अग्ने, वरुण, महेश्वर, धनेश्वर, यूयं सर्वं जानीथ एव, तथापि हितं वक्ष्यामि, श्रूयताम्। अनेन शिशुना युष्माकं महत् कार्यं कर्तव्यं भविष्यति; तस्मात् अस्य मारुतस्य तुष्टये सर्वे वरान् ददध्वम्।’ ब्रह्मणः स्पर्शः एव जीवनप्रदः — एतत् सृष्टिकर्तुः सामर्थ्यम्। ‘जलसिक्तं यथा सस्यम्’ इति उपमा सरला सुन्दरी च — शुष्कं सस्यं जलेन पुनः हरितं भवति तथा शिशुः। प्रजानां आनन्दस्य उपमा ‘शीतवातविनिर्मुक्ताः पद्मिन्यः’ — हिमकाले म्लानाः कमलिन्यः वसन्ते पुनः विकसन्ति। ब्रह्मणः विशेषणानि गूढार्थानि — ‘त्रियुग्मः’ इति त्रिभिः युग्मैः (ऐश्वर्यवीर्ययशःश्रीज्ञानवैराग्यैः) युक्तः, ‘त्रिककुत्’ इति त्रिमूर्तिः, ‘त्रिधामा’ इति त्रिलोकरूपगृहे निवसन्, ‘त्रिदशार्चितः’ इति त्रिभिः दशाभिः युक्तैः देवैः पूजितः — हिन्दीभाष्यस्य टिप्पण्यनुसारम्। ब्रह्मा देवेभ्यः आदेशं न ददाति, अपितु ‘हितं वक्ष्यामि’ इति उपदिशति — भविष्ये रावणवधे अस्य साहाय्यं तेषाम् एव हिताय। वायोः विनयः अत्र दर्शनीयः — यः क्षणपूर्वं समग्रं जगत् निरुद्धवान्, सः ब्रह्मणः पुरतः त्रिः प्रणमति, पादयोः पतति च। तस्य क्रोधः अहंकारात् न, अपितु पुत्रशोकात्; अतः शोके निवृत्ते क्रोधः अपि निवर्तते। ‘प्राणो गन्धवहः’ इति वायोः द्वे नामनी — सः सर्वेषां प्राणः, गन्धान् च वहति। तस्य पुनः संचारेण सर्वेषां श्वासः प्रत्यागतः, यज्ञाः स्वाध्यायः च पुनः प्रवृत्ताः। पञ्चमे श्लोके ‘संनिरुद्धं यथा पुरा’ इति — निरोधात् पूर्वं यथा, तथा पुनः।

ततः प्रीतियुक्तः शुभाननः सहस्रनयनः इन्द्रः कमलमयीं मालां उत्क्षिप्य इदं वचः अब्रवीत् — ‘मम करात् सृष्टेन वज्रेण अस्य हनुः हतः, अतः अयं कपिशार्दूलः हनूमान् इति नाम्ना भविष्यति। अहम् अस्मै परमम् अद्भुतं वरं ददामि — इतः प्रभृति अयं मम वज्रस्य अवध्यः भविष्यति।’ तत्र तिमिरापहः भगवान् मार्तण्डः अब्रवीत् — ‘अस्मै मम तेजसः शतांशं ददामि। यदा अस्य शास्त्राणि अध्येतुं शक्तिः भविष्यति, तदा अस्मै शास्त्रं दास्यामि, येन अयं वाग्मी भविष्यति; शास्त्रदर्शने अस्य सदृशः कश्चित् न भविष्यति।’ वरुणः वरं ददौ — ‘वर्षाणाम् अयुतशतेन अपि अस्य मम पाशात् उदकात् च मृत्युः न भविष्यति।’ यमः स्वदण्डात् अवध्यत्वम् आरोग्यं च दत्तवान्, ‘संतुष्टः अहं युद्धे अविषादं वरं ददामि’ इति च अवदत्। पिङ्गलैकनेत्रः धनदः कुबेरः अवदत् — ‘इयं मम गदा युद्धेषु एनं न वधिष्यति।’ ‘मत्तः मम आयुधेभ्यः च अयम् अवध्यः भविष्यति’ इति शङ्करेण अपि परमः वरः दत्तः। शिल्पिनां प्रवरः महामतिः विश्वकर्मा बालसूर्योपमम् इमं शिशुं दृष्ट्वा वरं ददौ — ‘मया कृतानि यानि दिव्यानि शस्त्राणि, तैः अवध्यत्वं प्राप्य अयं चिरजीवी भविष्यति।’ ब्रह्मा अपि तं ‘दीर्घायुः महात्मा च भविष्यति, सर्वेषां ब्रह्मदण्डानाम् अवध्यः च’ इति अब्रवीत्। प्रत्येकः देवः स्वकीयात् आयुधात् एव अवध्यत्वं ददाति — एवं सर्वतः सः सुरक्षितः। इन्द्रस्य वरः प्रथमः, यतः सः एव अपराधी; सः नामकरणेन अपि स्वस्य दोषं स्मारयति। सूर्यस्य वरः विशिष्टः — तेजः शास्त्रं च; अग्रे हनूमान् सूर्यात् एव व्याकरणम् अधीतवान् इति वक्ष्यते। कुबेरः ‘एकाक्षिपिङ्गलः’ इति — पार्वत्याः दर्शनात् तस्य एकं नेत्रं पिङ्गलं जातम् इति कथा। चतुर्दशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। विंशतितमः श्लोकः (विश्वकर्मणः वरः) मुद्रणे समीक्षितात् भिन्नशब्दैः, तथापि समानार्थः। वरप्रदानस्य क्रमः अपि सार्थकः — प्रथमं अपराधी इन्द्रः, ततः सूर्यः यस्य समीपं शिशुः गतः, ततः लोकपालाः वरुणयमकुबेराः, ततः शङ्करः, विश्वकर्मा, अन्ते स्वयं ब्रह्मा। एवं सर्वे प्रधानाः देवाः शिशवे वरान् ददति, येन सः सर्वदेवानां अनुग्रहपात्रं भवति। यमस्य वरः द्विविधः — दण्डात् अवध्यत्वम्, आरोग्यं च; तस्य ‘अविषादः’ इति वरः युद्धे कदापि निराशा न भविष्यति इति। चतुर्दशे श्लोके सूर्यस्य वरः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः — शास्त्राध्ययनशक्तिः, शास्त्रदानं वाग्मित्वं च, शास्त्रदर्शने असमत्वं च। ब्रह्मणः वरः (२१) मुद्रणे ‘दीर्घायुश्च महात्मा च’ इति प्रथमे अर्धे, ‘सर्वेषां ब्रह्मदण्डानाम्…’ इति द्वितीये — समीक्षिते अयं क्रमः विपरीतः। दशमे श्लोके इन्द्रः कुशेशयमयीं मालाम् उत्क्षिप्य वदति — प्रसन्नतायाः चिह्नम्।

सुराणां वरैः अलङ्कृतम् एनं दृष्ट्वा तुष्टमनाः जगद्गुरुः चतुर्मुखः वायुम् आह — ‘मारुत, तव पुत्रः मारुतिः अमित्राणां भयकरः, मित्राणाम् अभयंकरः, अजेयः च भविष्यति। कामरूपः कामचारी कामगः प्लवतां वरः सः अव्याहतगतिः कीर्तिमान् च भविष्यति। युद्धे रावणस्य उत्सादनार्थानि रामस्य प्रीतिकराणि रोमहर्षकराणि कर्माणि सः करिष्यति।’ एवम् उक्त्वा तं मारुतम् आमन्त्र्य पितामहपुरोगमाः सर्वे अमरैः सह यथागतं ययुः। सः गन्धवहः अपि पुत्रं गृहीत्वा गृहम् आनयत्, अञ्जनायै तं वरदत्तम् आख्याय निर्गतः। ब्रह्मणः वचने हनूमतः भावि चरितं संक्षेपेण वर्णितम् — रावणस्य उत्सादनं, रामस्य प्रीतिः च; एतत् भविष्यवाणी रामायणस्य सुन्दरयुद्धकाण्डयोः सारः। ‘कामरूपः’ इति इच्छानुसारं रूपधारणम् — हनूमान् सुन्दरकाण्डे सूक्ष्मरूपं महारूपं च धारितवान्। ‘अव्याहतगतिः’ इति तस्य गतेः कुत्रापि विघ्नः न भवति। चतुर्विंशः श्लोकः (‘कामरूपः कामचारी…’) समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटमात्रः। वायुः पुत्रं मातुः हस्ते समर्पयति, तस्याः चिन्तां च निवारयति — एतत् गृहस्थस्य पितुः आचरणम्। ब्रह्मणः वचनस्य प्रत्येकं पदं हनूमतः भाविकर्मणि सिद्धम् — शत्रूणां भयकरत्वं लङ्कायां, मित्राणाम् अभयं वानरसेनायां, कामरूपत्वं सीतान्वेषणे, अव्याहतगतिः सागरलङ्घने, कीर्तिः सर्वलोके। ‘रामप्रीतिकराणि’ इति पदं विशेषतः ध्येयम् — तस्य सर्वाणि कर्माणि रामस्य प्रीत्यर्थम्। देवानां प्रस्थानं ‘पितामहपुरोगमाः’ इति — ब्रह्मा अग्रे, अन्ये पृष्ठतः; एवं ते यथा आगताः तथा प्रतिगताः।

राम, वरान् प्राप्य वरदानबलेन अन्वितः एषः आत्मनि स्थितेन जवेन पूर्णः अर्णवः इव अभवत्। वेगेन पूर्यमाणः सः वानरपुङ्गवः निर्भयः महर्षीणाम् आश्रमेषु अपराध्यति स्म। शान्तचित्तानां महात्मनां स्रुक्-भाण्डानि, अग्निहोत्रपात्राणि, वल्कलानां संचयान् च अयं भग्नान् विच्छिन्नान् विध्वस्तान् करोति स्म। एवंविधानि कर्माणि सः महाबलः प्रावर्तयत्; सर्वेषां ब्रह्मदण्डानाम् अवध्यः सः शम्भुना — अत्र ब्रह्मणा, येन एकविंशे श्लोके सः वरः दत्तः — कृतः इति जानन्तः सर्वे ऋषयः तस्य शक्तिं ज्ञात्वा सहन्ते स्म। केसरिणा वायुना च निषिद्धः अपि सः अञ्जनीसुतः वानरः मर्यादाम् उल्लङ्घयति एव। ततः भृगोः अङ्गिरसः च वंशजाः महर्षयः क्रुद्धाः, रघुश्रेष्ठ, किन्तु नातिक्रुद्धाः नातिमन्यवः सन्तः एनं शेपुः — ‘प्लवङ्गम, यत् बलम् आश्रित्य त्वम् अस्मान् बाधसे, तत् शापमोहितः त्वं दीर्घकालं न ज्ञास्यसि; यदा ते कीर्तिः स्मार्यते, तदा ते बलं वर्धिष्यते।’ ततः महर्षिवचनस्य ओजसा हृततेजौजाः एषः मृदुभावं गतः तान् एव आश्रमान् अचरत्। बालस्य चापल्यं स्वाभाविकम् — वरैः निर्भयः सः क्रीडया एव ऋषीणां वस्तूनि नाशयति, न द्वेषेण। ऋषीणां शापः अपि करुणायुक्तः — ‘नातिक्रुद्धाः’ इति; ते तस्य बलं सर्वथा न हरन्ति, केवलं विस्मारयन्ति, उपायं च ददति — कीर्तिस्मरणम्। एषः एव शापः रामस्य प्रश्नस्य उत्तरम्: हनूमान् वालिसुग्रीवकलहे स्वबलं न ज्ञातवान्। अग्रे किष्किन्धाकाण्डे जाम्बवान् तस्य कीर्तिं स्मारयित्वा एव तं सागरलङ्घनाय प्रेरितवान् — एषः शापस्य एव परिणामः। ३५तमस्य द्वितीयः अर्धः ‘यदा ते स्मार्यते कीर्तिस्तदा ते वर्धते बलम्’ समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटमात्रः; ३१तमस्य प्रथमः अर्धः अपि तथा। शापस्य स्वरूपं विचित्रम् — बलं न हृतम्, केवलं तस्य ज्ञानं हृतम्; ‘शापमोहितः’ इति पदं तत् स्पष्टयति। ‘नातिक्रुद्धाः नातिमन्यवः’ इति ऋषीणां संयमं दर्शयति — ते बालस्य दोषं क्षमन्ते, केवलं तस्य हिताय तं नियमयन्ति। ‘हृततेजौजाः’ सः ‘मृदुभावं गतः’ — शापेन तस्य उद्धतता नष्टा, विनयः च आगतः; एषः विनयः एव अग्रे तस्य महान् गुणः अभवत्। त्रिंशे श्लोके ‘भग्नविच्छिन्नविध्वस्तान्’ इति त्रिभिः पदैः विनाशस्य त्रयः प्रकाराः उक्ताः — भङ्गः, छेदनं, विध्वंसः।

अथ वालिसुग्रीवयोः पिता ऋक्षरजाः नाम सर्ववानराणां राजा तेजसा भास्करः इव आसीत्। सः वानराणां महेश्वरः चिरं राज्यं कृत्वा कालधर्मेण संयुक्तः। तस्मिन् अस्तं गते मन्त्रकोविदैः मन्त्रिभिः वाली पितुः पदे राजा कृतः, सुग्रीवः वालिनः पदे युवराजः। सुग्रीवेण सह अस्य हनूमतः आबाल्यम् अद्वैधं छिद्ररहितं सख्यम् अभवत्, यथा अनिलस्य अग्निना सह। राम, यदा वालिसुग्रीवयोः वैरं समुत्थितम्, तदा एषः शापवशात् एव आत्मनः बलं न वेद। देव, वालिना भ्राम्यमाणः अपि सुग्रीवः एतस्य बलं न जानाति, न च मारुतिः आत्मनि स्थितं बलं जानाति। ऋषिशापेन हृतबलः सः कपिसत्तमः तदा कुञ्जरेण रुद्धः सिंहः इव सुग्रीवेण सहितः रणे आस्थितः। अनिलाग्न्योः उपमा — वायुः अग्निं वर्धयति, अग्निः वायुना प्रज्वलति; तथा हनूमान् सुग्रीवस्य सहायः। अस्मिन् प्रकरणे रामस्य प्रश्नस्य पूर्णम् उत्तरं दत्तम् — हनूमतः बलं शापेन विस्मृतम्, न नष्टम्। ‘सिंहः कुञ्जररुद्धो वा’ इति उपमा — बलवान् अपि सिंहः यदि गजेन रुद्धः तर्हि किमपि कर्तुं न शक्नोति; तथा हनूमान् सुग्रीवेण सह वने अरुद्धः इव अतिष्ठत्। अयं श्लोकः (४३) समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटमात्रः। अस्मिन् प्रसङ्गे वानरराज्यस्य इतिहासः अपि संक्षेपेण उक्तः — ऋक्षरजाः, ततः वाली, सुग्रीवः युवराजः। हनूमतः सुग्रीवेण सख्यं बाल्यात् एव, अतः सः सुग्रीवेण सह ऋष्यमूके अवसत्। ‘अद्वैधं छिद्रवर्जितम्’ इति सख्यस्य विशेषणे — तयोः मध्ये न कोऽपि भेदः, न कापि दुर्बलता। एकचत्वारिंशे द्विचत्वारिंशे च श्लोके अगस्त्यः रामं ‘राम’ ‘देव’ इति सम्बोधयति, हनूमतः सुग्रीवस्य च उभयोः अपि अज्ञानं स्वीकरोति।

पराक्रमे, उत्साहे, मतौ, प्रतापे, सौशील्ये, माधुर्ये, नयानयविवेके, गाम्भीर्ये, चातुर्ये, सुवीर्ये, धैर्ये च हनूमतः अधिकः कः अपि लोके अस्ति किम्? असौ कपीन्द्रः व्याकरणं ग्रहीतुम् इच्छन् सूर्योन्मुखः प्रष्टुमनाः महत् ग्रन्थं धारयन् उदयगिरेः अस्तगिरिं यावत् अप्रमेयः जगाम। सूत्रवृत्त्यर्थपदसहितं महार्थं संग्रहसहितं व्याकरणं कपीन्द्रः सिद्धवान्; शास्त्रे वैशारद्ये छन्दोगतौ च अस्य सदृशः कश्चित् नास्ति। सर्वासु विद्यासु तपसः विधाने च अयं सुराणां गुरुं बृहस्पतिम् अपि स्पर्धते; नवव्याकरणार्थवेत्ता अयं तव प्रसादात् ब्रह्मा अपि भविष्यति। प्रवेष्टुम् इच्छतः सागरस्य इव, लोकान् दग्धुम् इच्छतः पावकस्य इव, लोकक्षये अन्तकस्य इव हनूमतः पुरतः कः स्थास्यति? एषः, अन्ये च सुग्रीव-मैन्द-द्विविद-नील-तार-तारेय-नल-रम्भादयः महाकपीन्द्राः, गजः गवाक्षः गवयः सुदंष्ट्रः मैन्दः प्रभः ज्योतिर्मुखः नलः च, एते ऋक्षाः वानरेन्द्रैः सह — राम, त्वत्कारणात् एव सुरैः सृष्टाः। यत् त्वं माम् अपृच्छः तत् सर्वम् एतत् कथितम् — हनूमतः बालभावे कृतं कर्म मया उक्तम्। अस्य प्रकरणस्य सप्त श्लोकाः (४४–५०) उपजातिवृत्तेन निबद्धाः। एतेषु ४४, ४५, ४८, ४९ समीक्षिते ७.०३६.०४१–०४४ इति सन्ति; ४६, ४७, ५० वुल्गेटमात्राः (५०तमस्य द्वितीयः अर्धः ४९तमस्य अन्तिमपादस्य पुनरुक्तिः)। ‘नवव्याकरणार्थवेत्ता’ इति — ऐन्द्र-चान्द्र-काशकृत्स्न-पाणिनीयादीनि नव व्याकरणानि इति परम्परा। ‘तारेयः’ इति तारायाः पुत्रः अङ्गदः। हनूमतः विद्याध्ययनस्य कथा अद्भुता — सः सूर्यस्य सम्मुखं स्थित्वा, तेन सह उदयात् अस्तं यावत् गच्छन्, प्रश्नान् पृच्छन् व्याकरणम् अधीतवान्। ‘ससूत्रवृत्त्यर्थपदं ससंग्रहम्’ इति व्याकरणस्य सर्वाङ्गानि — सूत्राणि, वृत्तिः, अर्थः, पदानि, संग्रहः च। अगस्त्यः हनूमन्तं बृहस्पतिना तुलयति, भविष्ये ब्रह्मपदं च प्राप्स्यति इति वदति। चतुश्चत्वारिंशे श्लोके एकादश गुणाः एकस्मिन् एव समासे निबद्धाः — कवेः वाक्चातुर्यम्। अष्टचत्वारिंशे श्लोके त्रयः उपमानाः — प्रवेष्टुम् इच्छन् सागरः, दग्धुम् इच्छन् अग्निः, प्रलये अन्तकः; एते सर्वे अनिवार्याः, तथा हनूमान् अपि युद्धे अनिवार्यः। वानराणां दिव्योत्पत्तिः बालकाण्डे अपि उक्ता — देवाः रामस्य साहाय्याय वानररूपेण पुत्रान् अजनयन्।

अगस्त्यस्य कथितं श्रुत्वा रामः सौमित्रिः च, राक्षसैः सह वानराः च परमं विस्मयं जग्मुः। अगस्त्यः रामम् अब्रवीत् — ‘राम, एतत् सर्वं त्वया श्रुतम्; त्वं दृष्टः सम्भाषितः च; वयं गच्छामः।’ उग्रतेजसः अगस्त्यस्य एतत् वाक्यं श्रुत्वा राघवः प्राञ्जलिः प्रणतः च महर्षिम् इदम् अब्रवीत् — ‘अद्य मे देवताः, पितरः, प्रपितामहाः च युष्माकं दर्शनात् एव सबान्धवाः नित्यं तुष्टाः। आगतस्पृहः अहं यत् विज्ञापयामि, तत् भवद्भिः मम कृते अनुकम्पया कर्तव्यम्। पौरजानपदान् स्वकार्येषु स्थापयित्वा अहं भवतां सतां प्रभावात् क्रतून् करिष्यामि। महावीर्याः भवन्तः मम अनुग्रहम् इच्छन्तः नित्यं मम यज्ञेषु सदस्याः भविष्यथ। तपसा निर्धूतकल्मषान् युष्मान् समाश्रित्य अहं पितृभिः अनुगृहीतः सुनिर्वृतः भविष्यामि। तस्मात् भवद्भिः इह संगतैः अनिशम् आगन्तव्यम्।’ तत् श्रुत्वा संशितव्रताः अगस्त्यादयः ऋषयः ‘एवम् अस्तु’ इति उक्त्वा प्रयातुम् उपचक्रमुः; एवम् उक्त्वा ते सर्वे ऋषयः यथागतं गताः। राघवः च तम् एव अर्थं विस्मितः चिन्तयामास। ततः भास्करे अस्तं याते नृपान् वानरान् च विसृज्य, विधिवत् संध्याम् उपास्य, रजन्यां प्रवृत्तायां नरवरोत्तमः अन्तःपुरं प्राविशत्। अस्मिन् प्रकरणे रामस्य राजधर्मः दृश्यते — सः ऋषीन् यज्ञेषु आमन्त्रयति, राज्यस्य कार्यं च प्रजासु व्यवस्थापयति। ‘आगतस्पृहः’ इति तस्य विनयः — याचकः इव सः ऋषीणां साहाय्यं प्रार्थयते। अस्मिन् प्रकरणे समीक्षितेन साम्यं केवलं ५३.२ ‘दृष्टः सम्भाषितश्चासि…’ ६१.२ ‘एवमुक्त्वा गताः सर्वे…’ इत्यनयोः (७.०३६.०४६ इत्यस्य पूर्वार्धम् उत्तरार्धं च) — अन्ये रामस्य यज्ञनिमन्त्रणादयः सर्वे श्लोकाः वुल्गेटमात्राः। अग्रिमः सर्गः रामस्य प्रभाते प्रबोधनेन आरभते। ‘विस्मितः’ इति रामस्य मनःस्थितिः — हनूमतः अद्भुतं चरितं श्रुत्वा सः तम् एव चिन्तयति। अगस्त्यस्य ‘गच्छामहे वयम्’ इति वचनेन तेषां आगमनस्य प्रयोजनं — रामस्य अभिनन्दनं — पूर्णम् इति सूच्यते। रामः ऋषीन् न केवलं विसृजति, अपितु भविष्ये पुनः आगमनाय प्रार्थयते; एवं राज्ञः ऋषीणां च सम्बन्धः स्थिरः क्रियते। ‘पितरः प्रपितामहाः तुष्टाः’ इति वचनेन ऋषिदर्शनस्य पुण्यं पितृपर्यन्तं गच्छति इति भावः। अस्य सर्गस्य अन्ते अगस्त्यादीनाम् आगमनस्य कथा समाप्ता — राज्याभिषेकानन्तरं ते रामं द्रष्टुम् आगताः, रावणस्य उत्पत्तेः आरभ्य हनूमतः बाल्यपर्यन्तं सर्वं कथितवन्तः, अधुना प्रस्थिताः। रामः सायंकाले संध्याम् उपास्ते — राजा अपि नित्यकर्म न त्यजति; वालिनः संध्योपासनस्य स्मरणम् अपि अत्र जायते। ‘नृपवानरान्’ विसृज्य इति — सभा दिनान्ते विसर्जिता; अग्रिमे सर्गे पुनः प्रभाते सभा आरभ्यते। रामस्य वचने ‘तपोनिर्धूतकल्मषान्’ इति ऋषीणां विशेषणम् — तपसा येषां पापानि नष्टानि, तेषां संगः एव पवित्रीकरोति।

పితామహుని చూసి, కుమారుని వధతో బాధపడుతున్న వాయువు ఆ శిశువును పట్టుకొని బ్రహ్మ ఎదుట లేచి నిలబడ్డాడు. కదులుతున్న కుండలాలతో, తలపై మాల ధరించి, బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించుకొన్న అతడు మూడుసార్లు సమీపించి బ్రహ్మ పాదాలపై పడ్డాడు. వేలాడుతున్న ఆభరణాలతో శోభిస్తున్న వేదవేత్త అయిన బ్రహ్మ వాయువును లేవదీసి ఆ శిశువును చేతితో నిమిరాడు. పద్మజుడు అవలీలగా తాకినంత మాత్రాన్నే ఆ శిశువు నీళ్ళు చల్లిన పైరులా మళ్ళీ ప్రాణం పొందాడు. ప్రాణంతో ఉన్న ఈ కుమారుని చూసి, ప్రాణమూ గంధవహుడూ అయిన వాయువు సంతోషంతో, అంతకుముందులాగే, సమస్త ప్రాణులలో నిరోధించబడిన ప్రాణాన్ని సంచరింపజేస్తూ సంచరించాడు. వాయువు నిరోధం నుండి విముక్తులైన ఆ ప్రజలు, చలిగాలి నుండి విముక్తమైన తామరపూలతో కూడిన కొలనులవలె సంతోషించారు. అప్పుడు త్రియుగ్ముడు, త్రికకుత్తు, త్రిధాముడు, త్రిదశార్చితుడు అయిన బ్రహ్మదేవుడు మారుతునికి ప్రియం చేయాలని కోరుతూ ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ మహేంద్రా, అగ్నీ, వరుణా, మహేశ్వరా, ధనేశ్వరా, మీకు అంతా తెలిసినదే; అయినా హితం చెపుతాను, వినండి. ఈ శిశువు చేత మీకు గొప్ప కార్యం జరగవలసి ఉంది; అందువల్ల ఈ మారుతుని తృప్తి కోసం అందరూ వరాలు ఇవ్వండి.’ బ్రహ్మ స్పర్శే ప్రాణం పోస్తుంది — ఇది సృష్టికర్త సామర్థ్యం. ‘జలసిక్తం యథా సస్యం’ అనే ఉపమ సరళమైనది, అందమైనది — ఎండిన పైరు నీటితో మళ్ళీ పచ్చబడినట్లు శిశువు బతికాడు. ప్రజల ఆనందానికి ఉపమ ‘శీతవాతవినిర్ముక్తాః పద్మిన్యః’ — మంచుకాలంలో వాడిపోయిన తామరకొలనులు వసంతంలో మళ్ళీ వికసిస్తాయి. బ్రహ్మ విశేషణాలు గూఢార్థాలు గలవి — ‘త్రియుగ్మః’ అంటే మూడు జంటలతో (ఐశ్వర్యం-వీర్యం, యశస్సు-శ్రీ, జ్ఞానం-వైరాగ్యం) కూడినవాడు, ‘త్రికకుత్’ అంటే త్రిమూర్తి స్వరూపుడు, ‘త్రిధామా’ అంటే మూడులోకాలనే ఇంటిలో నివసించేవాడు, ‘త్రిదశార్చితః’ అంటే మూడు దశలతో కూడిన దేవతలచే పూజించబడేవాడు — హిందీ వ్యాఖ్యానంలోని టిప్పణి ప్రకారం. బ్రహ్మ దేవతలకు ఆజ్ఞ ఇవ్వడం లేదు, ‘హితం చెపుతాను’ అని ఉపదేశిస్తున్నాడు — భవిష్యత్తులో రావణవధలో ఇతని సహాయం వారి హితం కోసమే. ఇక్కడ వాయువు వినయం గమనించదగినది — క్షణం ముందు జగత్తంతటినీ నిరోధించినవాడు బ్రహ్మ ఎదుట మూడుసార్లు నమస్కరించి పాదాలపై పడుతున్నాడు. అతని కోపం అహంకారం వల్ల కాదు, పుత్రశోకం వల్ల; అందువల్ల శోకం తీరగానే కోపమూ తీరిపోతుంది. ‘ప్రాణో గంధవహః’ అనేవి వాయువు రెండు పేర్లు — అతడు అందరికీ ప్రాణం, గంధాలను మోసుకుపోయేవాడు. అతడు మళ్ళీ సంచరించడంతో అందరికీ శ్వాస తిరిగి వచ్చింది, యజ్ఞాలూ స్వాధ్యాయమూ మళ్ళీ మొదలయ్యాయి. ఐదవ శ్లోకంలో ‘సంనిరుద్ధం యథా పురా’ అంటే — నిరోధానికి ముందు ఎలా ఉండేదో మళ్ళీ అలాగే.

అప్పుడు ప్రీతితో నిండిన, అందమైన ముఖం గల వేయి కన్నుల ఇంద్రుడు తామరపూల మాలను పైకెత్తి ఇలా అన్నాడు — ‘నా చేతినుండి విడువబడిన వజ్రంతో ఇతని హనువు (దవడ) దెబ్బతిన్నది; అందువల్ల ఈ కపిశ్రేష్ఠుడు హనుమంతుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడవుతాడు. నేను ఇతనికి పరమాద్భుతమైన వరం ఇస్తున్నాను — ఇకనుండి ఇతడు నా వజ్రానికి చావనివాడవుతాడు.’ అక్కడ చీకటిని పోగొట్టే భగవాన్ మార్తాండుడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఇతనికి నా తేజస్సులో నూరవ భాగం ఇస్తున్నాను. శాస్త్రాలు చదవగల శక్తి ఇతనికి వచ్చినప్పుడు నేను ఇతనికి శాస్త్రం బోధిస్తాను; దానితో ఇతడు వాగ్మి అవుతాడు; శాస్త్రదర్శనంలో ఇతనికి సాటి ఎవరూ ఉండరు.’ వరుణుడు ‘పదిలక్షల సంవత్సరాలైనా నా పాశం వల్లనూ నీటి వల్లనూ ఇతనికి మరణం ఉండదు’ అని వరం ఇచ్చాడు. యముడు తన దండం వల్ల చావు లేకుండటం, ఆరోగ్యం ఇచ్చి, ‘సంతుష్టుడనై యుద్ధంలో విషాదం లేకుండటం అనే వరం ఇస్తున్నాను’ అన్నాడు. పింగళవర్ణమైన ఒక కన్ను గల ధనదుడు కుబేరుడు ‘ఈ నా గద యుద్ధాలలో ఇతనిని చంపదు’ అన్నాడు. ‘నా వల్లనూ నా ఆయుధాల వల్లనూ ఇతడు చావనివాడవుతాడు’ అని శంకరుడు కూడా పరమవరం ఇచ్చాడు. శిల్పులలో శ్రేష్ఠుడు, మహాబుద్ధిమంతుడు అయిన విశ్వకర్మ బాలసూర్యుని వంటి ఈ శిశువును చూసి ‘నేను చేసిన దివ్యశస్త్రాలన్నిటి వల్లనూ చావు లేకుండా ఇతడు చిరంజీవి అవుతాడు’ అని వరం ఇచ్చాడు. బ్రహ్మ కూడా ‘ఇతడు దీర్ఘాయుష్మంతుడు, మహాత్ముడు అవుతాడు, అన్ని బ్రహ్మదండాలకూ చావనివాడవుతాడు’ అని అతనితో అన్నాడు. ప్రతి దేవుడూ తన తన ఆయుధం నుండే చావు లేకుండటం ఇస్తున్నాడు — ఇలా అతడు అన్నివైపుల నుండీ సురక్షితుడయ్యాడు. ఇంద్రుని వరం మొదటిది, ఎందుకంటే అపరాధి అతడే; పేరు పెట్టడం ద్వారా కూడా అతడు తన దోషాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు. సూర్యుని వరం విశిష్టమైనది — తేజస్సు, శాస్త్రం; ముందు హనుమంతుడు సూర్యుని దగ్గరే వ్యాకరణం చదివాడని చెప్పబడుతుంది. కుబేరుడు ‘ఏకాక్షిపింగళః’ — పార్వతిని చూసినందువల్ల అతని ఒక కన్ను పింగళవర్ణం అయిందని కథ. పద్నాలుగవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూర్చబడింది. ఇరవయ్యవ శ్లోకం (విశ్వకర్మ వరం) ముద్రిత ప్రతిలో సమీక్షిత సంస్కరణకు భిన్నమైన పదాలతో ఉంది, అయినా అర్థం ఒక్కటే. వరప్రదాన క్రమం కూడా అర్థవంతమైనది — మొదట అపరాధి ఇంద్రుడు, తరువాత శిశువు ఎవరి దగ్గరకు వెళ్ళాడో ఆ సూర్యుడు, తరువాత లోకపాలకులైన వరుణుడు, యముడు, కుబేరుడు, తరువాత శంకరుడు, విశ్వకర్మ, చివరకు స్వయంగా బ్రహ్మ. ఇలా ప్రధానదేవతలందరూ శిశువుకు వరాలిచ్చారు; దానితో అతడు సర్వదేవతల అనుగ్రహానికి పాత్రుడయ్యాడు. యముని వరం రెండు విధాలు — దండం వల్ల చావు లేకుండటం, ఆరోగ్యం; అతని ‘అవిషాదం’ అనే వరం అంటే యుద్ధంలో ఎప్పుడూ నిరాశ కలగదని. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో సూర్యుని వరం మూడు అర్ధాలతో కూర్చబడింది — శాస్త్రాధ్యయనశక్తి, శాస్త్రబోధనతో వాగ్మిత్వం, శాస్త్రదర్శనంలో సాటిలేకపోవడం. బ్రహ్మ వరం (21) ముద్రిత ప్రతిలో మొదటి అర్ధంలో ‘దీర్ఘాయుశ్చ మహాత్మా చ’, రెండవ అర్ధంలో ‘సర్వేషాం బ్రహ్మదండానాం…’ అని ఉంది — సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ క్రమం తారుమారు. పదవ శ్లోకంలో ఇంద్రుడు తామరపూల మాలను పైకెత్తి మాట్లాడుతున్నాడు — ఇది ప్రసన్నతకు చిహ్నం.

దేవతల వరాలతో అలంకరించబడిన ఇతనిని చూసి సంతుష్టచిత్తుడైన జగద్గురువు చతుర్ముఖుడు వాయువుతో ఇలా అన్నాడు — ‘మారుతా, నీ కుమారుడు మారుతి శత్రువులకు భయం కలిగించేవాడు, మిత్రులకు అభయం ఇచ్చేవాడు, అజేయుడు అవుతాడు. కోరిన రూపం ధరించేవాడు, కోరినచోట సంచరించేవాడు, కోరినచోటికి వెళ్ళేవాడు, వానరులలో శ్రేష్ఠుడు అయిన అతడు అడ్డులేని గమనం గలవాడు, కీర్తిమంతుడు అవుతాడు. యుద్ధంలో రావణుని నిర్మూలించడానికీ, రామునికి ప్రీతి కలిగించడానికీ, రోమాంచం కలిగించే పనులు అతడు చేస్తాడు.’ ఇలా చెప్పి ఆ మారుతుని వీడ్కొని, పితామహుడు ముందు నడవగా అందరూ దేవతలతో కలిసి వచ్చినట్లే వెళ్ళిపోయారు. ఆ గంధవహుడు కూడా కుమారుని పట్టుకొని ఇంటికి తీసుకువచ్చి, అతడు వరాలు పొందినవాడని అంజనకు చెప్పి వెళ్ళిపోయాడు. బ్రహ్మ మాటలలో హనుమంతుని భావిచరిత్ర సంక్షేపంగా వర్ణించబడింది — రావణుని నిర్మూలనం, రామునికి ప్రీతి; ఈ భవిష్యద్వాణి రామాయణంలోని సుందర, యుద్ధ కాండల సారం. ‘కామరూపః’ అంటే ఇష్టానుసారం రూపం ధరించడం — హనుమంతుడు సుందరకాండలో సూక్ష్మరూపమూ మహారూపమూ ధరించాడు. ‘అవ్యాహతగతిః’ అంటే అతని గమనానికి ఎక్కడా అడ్డంకి ఉండదు. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం (‘కామరూపః కామచారీ…’) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. వాయువు కుమారుని తల్లి చేతికి అప్పగించి, ఆమె చింతను తొలగిస్తున్నాడు — ఇది గృహస్థుడైన తండ్రి నడవడి. బ్రహ్మ మాటలలోని ప్రతి పదమూ హనుమంతుని భావికర్మలో సిద్ధించింది — శత్రువులకు భయంకరత్వం లంకలో, మిత్రులకు అభయం వానరసేనలో, కామరూపత్వం సీతాన్వేషణలో, అడ్డులేని గమనం సముద్రలంఘనంలో, కీర్తి సర్వలోకాలలో. ‘రామప్రీతికరాణి’ అనే పదం ప్రత్యేకంగా గమనించదగినది — అతని పనులన్నీ రాముని ప్రీతి కోసమే. దేవతల ప్రయాణం ‘పితామహపురోగమాః’ — బ్రహ్మ ముందు, ఇతరులు వెనుక; ఇలా వారు వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్ళారు.

రామా, వరాలు పొంది, వరబలంతో కూడిన ఇతడు తనలో ఉన్న వేగంతో నిండిన సముద్రంలా అయ్యాడు. వేగంతో నిండిపోతున్న ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు నిర్భయంగా మహర్షుల ఆశ్రమాలలో అపరాధాలు చేసేవాడు. శాంతచిత్తులైన మహాత్ముల స్రుక్కులు మొదలైన యజ్ఞపాత్రలను, అగ్నిహోత్రపాత్రలను, నారబట్టల కుప్పలను ఇతడు విరగగొట్టి, చింపి, ధ్వంసం చేసేవాడు. ఆ మహాబలుడు ఇలాంటి పనులు చేస్తూ ఉండేవాడు; శంభువు — ఇక్కడ బ్రహ్మ అని అర్థం, ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ఆ వరం ఇచ్చింది ఆయనే — ఇతనిని అన్ని బ్రహ్మదండాలకూ చావనివానిగా చేశాడని తెలిసి, ఋషులందరూ ఇతని శక్తిని గ్రహించి సహిస్తూ ఉండేవారు. కేసరీ వాయువూ వారించినప్పటికీ అంజనీసుతుడైన ఆ వానరుడు హద్దు మీరుతూనే ఉండేవాడు. అప్పుడు, రఘుశ్రేష్ఠా, భృగు అంగిరసుల వంశానికి చెందిన మహర్షులు కోపించారు, అయినా మరీ కోపించకుండా, మరీ ఆగ్రహించకుండా ఇతనిని ఇలా శపించారు — ‘వానరా, ఏ బలాన్ని ఆశ్రయించి నీవు మమ్మల్ని బాధిస్తున్నావో, ఆ బలాన్ని శాపం వల్ల మోహితుడవై నీవు చాలాకాలం తెలుసుకోలేవు; ఎప్పుడు నీ కీర్తిని ఎవరైనా నీకు గుర్తుచేస్తారో, అప్పుడు నీ బలం పెరుగుతుంది.’ అప్పుడు మహర్షుల మాటల ప్రభావంతో తేజస్సూ ఓజస్సూ హరించబడిన ఇతడు మృదుస్వభావం పొంది ఆ ఆశ్రమాలలోనే సంచరించాడు. బాలుని చాపల్యం సహజమైనది — వరాల వల్ల భయం లేని అతడు ఆటగానే ఋషుల వస్తువులను పాడుచేస్తున్నాడు, ద్వేషంతో కాదు. ఋషుల శాపం కూడా కరుణతో కూడినదే — ‘నాతిక్రుద్ధాః’; వారు అతని బలాన్ని పూర్తిగా హరించలేదు, మరపింపజేశారు మాత్రమే, ఉపాయం కూడా ఇచ్చారు — కీర్తిని గుర్తుచేయడం. ఈ శాపమే రాముని ప్రశ్నకు సమాధానం: వాలి సుగ్రీవుల కలహంలో హనుమంతునికి తన బలం తెలియలేదు. ముందు కిష్కింధకాండలో జాంబవంతుడు అతని కీర్తిని గుర్తుచేసే అతనిని సముద్రలంఘనానికి ప్రేరేపించాడు — ఇది ఈ శాపపు పరిణామమే. ముప్పై ఐదవ శ్లోకపు రెండవ అర్ధం ‘యదా తే స్మార్యతే కీర్తిస్తదా తే వర్ధతే బలం’ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; ముప్పై ఒకటవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధం కూడా అంతే. శాపస్వరూపం విచిత్రమైనది — బలం హరించబడలేదు, దాని జ్ఞానం మాత్రమే హరించబడింది; ‘శాపమోహితః’ అనే పదం దానిని స్పష్టం చేస్తుంది. ‘నాతిక్రుద్ధాః నాతిమన్యవః’ అనేది ఋషుల సంయమాన్ని చూపుతుంది — వారు బాలుని దోషాన్ని క్షమిస్తున్నారు, అతని హితం కోసమే అతనిని నియంత్రిస్తున్నారు. ‘హృతతేజౌజాః’ అయిన అతడు ‘మృదుభావం గతః’ — శాపంతో అతని ఉద్ధతి నశించి వినయం వచ్చింది; ఈ వినయమే ముందు అతని గొప్ప గుణమైంది. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో ‘భగ్నవిచ్ఛిన్నవిధ్వస్తాన్’ అనే మూడు పదాలతో వినాశనంలోని మూడు రకాలు చెప్పబడ్డాయి — విరగగొట్టడం, చింపడం, ధ్వంసం చేయడం.

ఇక వాలి సుగ్రీవుల తండ్రి ఋక్షరజుడు అనేవాడు వానరులందరికీ రాజు, తేజస్సులో సూర్యుని వంటివాడు. వానరులకు మహేశ్వరుడైన అతడు చాలాకాలం రాజ్యం చేసి కాలధర్మం పొందాడు. అతడు అస్తమించాక మంత్రాలోచనలో నిపుణులైన మంత్రులు వాలిని తండ్రి స్థానంలో రాజుగా, సుగ్రీవుని వాలి స్థానంలో యువరాజుగా చేశారు. సుగ్రీవునితో ఈ హనుమంతునికి బాల్యం నుండీ, వాయువుకు అగ్నితో ఉన్నట్లు, భేదం లేని, లోపం లేని సఖ్యం ఏర్పడింది. రామా, వాలి సుగ్రీవుల మధ్య వైరం పుట్టినప్పుడు, ఇతడు శాపం వల్లనే తన బలాన్ని తెలుసుకోలేకపోయాడు. దేవా, వాలి తరిమి తిప్పుతున్నప్పటికీ సుగ్రీవునికి ఇతని బలం తెలియదు, మారుతికి కూడా తనలో ఉన్న బలం తెలియదు. ఋషిశాపం వల్ల బలం హరించబడిన ఆ కపిసత్తముడు అప్పుడు ఏనుగు అడ్డగించిన సింహంలా సుగ్రీవునితో పాటు రణంలో నిలిచి ఉన్నాడు. వాయువు అగ్నుల ఉపమ — వాయువు అగ్నిని పెంచుతుంది, అగ్ని వాయువుతో జ్వలిస్తుంది; అలాగే హనుమంతుడు సుగ్రీవునికి సహాయకుడు. ఈ ప్రకరణంలో రాముని ప్రశ్నకు పూర్తి సమాధానం లభించింది — హనుమంతుని బలం శాపం వల్ల మరుగునపడింది, నశించలేదు. ‘సింహః కుంజరరుద్ధో వా’ అనే ఉపమ — బలవంతమైన సింహమైనా ఏనుగు అడ్డగిస్తే ఏమీ చేయలేదు; అలాగే హనుమంతుడు సుగ్రీవునితో పాటు అడవిలో బంధించబడినవానిలా ఉండిపోయాడు. ఈ శ్లోకం (43) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ఈ సందర్భంలో వానరరాజ్య చరిత్ర కూడా సంక్షేపంగా చెప్పబడింది — ఋక్షరజుడు, తరువాత వాలి, సుగ్రీవుడు యువరాజు. హనుమంతునికి సుగ్రీవునితో సఖ్యం బాల్యం నుండే; అందువల్లనే అతడు సుగ్రీవునితో పాటు ఋష్యమూకంలో నివసించాడు. ‘అద్వైధం ఛిద్రవర్జితం’ అనేవి సఖ్యానికి విశేషణాలు — వారి మధ్య ఏ భేదమూ లేదు, ఏ బలహీనతా లేదు. నలభై ఒకటవ, నలభై రెండవ శ్లోకాలలో అగస్త్యుడు రాముని ‘రామా’, ‘దేవా’ అని సంబోధిస్తూ, హనుమంతుడూ సుగ్రీవుడూ ఇద్దరికీ ఉన్న ఈ అజ్ఞానాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు.

పరాక్రమంలో, ఉత్సాహంలో, బుద్ధిలో, ప్రతాపంలో, సౌశీల్యంలో, మాధుర్యంలో, నీతి-అనీతుల వివేకంలో, గాంభీర్యంలో, చాతుర్యంలో, సువీర్యంలో, ధైర్యంలో హనుమంతుని కంటె అధికుడు లోకంలో ఎవరైనా ఉన్నారా? ఈ కపీంద్రుడు వ్యాకరణం నేర్చుకోవాలని కోరి, ప్రశ్నలు అడగాలనే మనసుతో, గొప్ప గ్రంథాన్ని ధరించి, సూర్యునికి అభిముఖంగా ఉదయగిరి నుండి అస్తగిరి వరకు అప్రమేయుడై వెళ్ళాడు. సూత్రం, వృత్తి, అర్థం, పదం, సంగ్రహం — వీటితో కూడిన మహార్థవంతమైన వ్యాకరణాన్ని ఈ కపీంద్రుడు సాధించాడు; శాస్త్రంలోనూ, పాండిత్యంలోనూ, ఛందోగతిలోనూ ఇతనికి సాటి ఎవరూ లేరు. అన్ని విద్యలలోనూ, తపస్సు ఆచరణలోనూ ఇతడు దేవగురువు బృహస్పతితో కూడా పోటీపడతాడు; తొమ్మిది వ్యాకరణాల అర్థాన్ని ఎరిగిన ఇతడు నీ అనుగ్రహం వల్ల బ్రహ్మ కూడా అవుతాడు. ప్రవేశించాలనుకొనే సముద్రం ఎదుట, లోకాలను కాల్చాలనుకొనే అగ్ని ఎదుట, లోకక్షయంలో అంతకుని ఎదుట వలె, హనుమంతుని ఎదుట ఎవరు నిలబడగలరు? ఇతడూ, ఇంకా సుగ్రీవుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, నీలుడు, తారుడు, తారేయుడు, నలుడు, రంభుడు మొదలైన మహాకపీంద్రులూ, గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, సుదంష్ట్రుడు, మైందుడు, ప్రభుడు, జ్యోతిర్ముఖుడు, నలుడు — ఈ భల్లూకులూ వానరేంద్రులతో పాటు — రామా, నీ కోసమే దేవతలచే సృష్టించబడ్డారు. నీవు నన్ను ఏది అడిగావో అదంతా చెప్పాను — హనుమంతుడు బాల్యంలో చేసిన పనిని నేను వివరించాను. ఈ ప్రకరణంలోని ఏడు శ్లోకాలు (44–50) ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. వీటిలో 44, 45, 48, 49 సమీక్షిత సంస్కరణలో 7.036.041–044 గా ఉన్నాయి; 46, 47, 50 వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి (50వ శ్లోకపు రెండవ అర్ధం 49వ శ్లోకపు చివరి పాదానికి పునరుక్తి). ‘నవవ్యాకరణార్థవేత్తా’ — ఐంద్రం, చాంద్రం, కాశకృత్స్నం, పాణినీయం మొదలైన తొమ్మిది వ్యాకరణాలు అని సంప్రదాయం. ‘తారేయః’ అంటే తార కుమారుడు అంగదుడు. హనుమంతుని విద్యాధ్యయన కథ అద్భుతమైనది — అతడు సూర్యునికి ఎదురుగా నిలిచి, ఆయనతో పాటు ఉదయం నుండి అస్తమయం వరకు వెళ్తూ, ప్రశ్నలు అడుగుతూ వ్యాకరణం నేర్చుకొన్నాడు. ‘ససూత్రవృత్త్యర్థపదం ససంగ్రహం’ అనేవి వ్యాకరణంలోని అన్ని అంగాలు — సూత్రాలు, వృత్తి, అర్థం, పదాలు, సంగ్రహం. అగస్త్యుడు హనుమంతుని బృహస్పతితో పోలుస్తున్నాడు, భవిష్యత్తులో బ్రహ్మపదాన్ని పొందుతాడని చెపుతున్నాడు. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో పదకొండు గుణాలు ఒకే సమాసంలో కూర్చబడ్డాయి — ఇది కవి వాక్చాతుర్యం. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో మూడు ఉపమానాలు — ప్రవేశించాలనుకొనే సముద్రం, కాల్చాలనుకొనే అగ్ని, ప్రళయంలో అంతకుడు; ఇవన్నీ నివారించలేనివి, అలాగే హనుమంతుడు కూడా యుద్ధంలో నివారించలేనివాడు. వానరుల దివ్యోత్పత్తి బాలకాండలో కూడా చెప్పబడింది — దేవతలు రామునికి సహాయం చేయడానికి వానరరూపంలో కుమారులను కన్నారు.

అగస్త్యుడు చెప్పినది విని రాముడూ సౌమిత్రీ, రాక్షసులతో పాటు వానరులూ పరమ విస్మయం పొందారు. అగస్త్యుడు రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, ఇదంతా నీవు విన్నావు; నిన్ను చూశాము, నీతో మాట్లాడాము; ఇక మేము వెళ్తాము.’ ఉగ్రతేజస్సు గల అగస్త్యుని ఈ మాట విని రాఘవుడు చేతులు జోడించి వంగి నమస్కరించి ఆ మహర్షితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ రోజు నా దేవతలూ, పితరులూ, ప్రపితామహులూ బంధువులతో సహా మీ దర్శనమాత్రం చేతనే ఎల్లప్పుడూ తృప్తి పొందారు. కోరికతో నేను ఒకటి విన్నవిస్తున్నాను; దానిని మీరు నాపై అనుకంపతో చేయాలి. పౌరులనూ జానపదులనూ వారి వారి పనులలో నిలిపి, సత్పురుషులైన మీ ప్రభావం వల్ల నేను యజ్ఞాలు చేస్తాను. మహావీర్యవంతులైన మీరు నాకు అనుగ్రహం చేయాలని కోరుతూ ఎప్పుడూ నా యజ్ఞాలలో సదస్యులుగా ఉండాలి. తపస్సుతో పాపాలు పోగొట్టుకొన్న మిమ్మల్ని ఆశ్రయించి నేను పితరులచే అనుగ్రహించబడి పూర్తి తృప్తి పొందుతాను. అందువల్ల మీరందరూ కలిసి ఎల్లప్పుడూ ఇక్కడికి రావాలి.’ అది విని కఠోరవ్రతులైన అగస్త్యాది ఋషులు ‘అలాగే కానీ’ అని పలికి బయలుదేరసాగారు; అలా పలికి ఆ ఋషులందరూ వచ్చినట్లే వెళ్ళిపోయారు. రాఘవుడు కూడా విస్మితుడై ఆ విషయాన్నే ఆలోచిస్తూ ఉన్నాడు. ఆ తరువాత సూర్యుడు అస్తమించగా రాజులనూ వానరులనూ పంపివేసి, విధిపూర్వకంగా సంధ్యోపాసన చేసి, రాత్రి మొదలవగా నరశ్రేష్ఠుడైన రాముడు అంతఃపురంలో ప్రవేశించాడు. ఈ ప్రకరణంలో రాముని రాజధర్మం కనిపిస్తుంది — అతడు ఋషులను యజ్ఞాలకు ఆహ్వానిస్తున్నాడు, రాజ్యకార్యాన్ని ప్రజలలో వ్యవస్థీకరిస్తున్నాడు. ‘ఆగతస్పృహః’ అనేది అతని వినయం — యాచకునిలా అతడు ఋషుల సహాయాన్ని ప్రార్థిస్తున్నాడు. ఈ ప్రకరణంలో సమీక్షిత సంస్కరణతో సామ్యం 53.2 ‘దృష్టః సంభాషితశ్చాసి…’, 61.2 ‘ఏవముక్త్వా గతాః సర్వే…’ అనే వాటికి మాత్రమే (7.036.046a, c) — రాముని యజ్ఞనిమంత్రణం మొదలైన మిగిలిన శ్లోకాలన్నీ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. తరువాతి సర్గ ఉదయాన రాముడు మేల్కొనడంతో ప్రారంభమవుతుంది. ‘విస్మితః’ అనేది రాముని మనఃస్థితి — హనుమంతుని అద్భుతచరిత్ర విని అతడు దానినే ఆలోచిస్తున్నాడు. అగస్త్యుని ‘గచ్ఛామహే వయం’ (మేము వెళ్తాము) అనే మాటతో వారు వచ్చిన ప్రయోజనం — రాముని అభినందించడం — పూర్తయిందని సూచించబడుతుంది. రాముడు ఋషులను కేవలం పంపివేయడం లేదు, భవిష్యత్తులో మళ్ళీ రావాలని ప్రార్థిస్తున్నాడు; ఇలా రాజుకూ ఋషులకూ సంబంధం స్థిరపరచబడుతుంది. ‘పితరులూ ప్రపితామహులూ తృప్తి పొందారు’ అనే మాటతో ఋషిదర్శనపుణ్యం పితరుల వరకూ చేరుతుందని భావం. ఈ సర్గ చివరలో అగస్త్యాదుల రాక కథ ముగిసింది — పట్టాభిషేకం తరువాత వారు రాముని చూడడానికి వచ్చి, రావణుని పుట్టుక నుండి హనుమంతుని బాల్యం వరకు అంతా చెప్పి, ఇప్పుడు బయలుదేరారు. రాముడు సాయంకాలం సంధ్యోపాసన చేస్తున్నాడు — రాజైనా నిత్యకర్మను విడువడు; వాలి సంధ్యోపాసన కూడా ఇక్కడ గుర్తుకు వస్తుంది. ‘నృపవానరాన్’ పంపివేసి — సభ దినాంతంలో ముగిసింది; తరువాతి సర్గలో మళ్ళీ ఉదయాన సభ ప్రారంభమవుతుంది. రాముని మాటలలో ‘తపోనిర్ధూతకల్మషాన్’ అనేది ఋషుల విశేషణం — తపస్సుతో పాపాలు నశించినవారి సాంగత్యమే పవిత్రం చేస్తుంది.

பிதாமகரைக் கண்டு, மைந்தன் கொல்லப்பட்டதால் வருந்திய வாயு அந்தக் குழந்தையை ஏந்திக்கொண்டு படைப்பவரின் முன்னே எழுந்து நின்றான். அசையும் குண்டலங்களுடன், தலையில் மாலை அணிந்து, பொன்னணிகளால் அலங்கரிக்கப்பட்ட அவன் மூன்று முறை அருகில் சென்று வணங்கி, படைப்பவரின் திருவடிகளில் விழுந்தான். தொங்கும் அணிகலன்களால் பொலிந்த, வேதம் அறிந்த பிரம்மா வாயுவை எழுப்பி, அந்தக் குழந்தையைக் கையால் தடவினார். தாமரையில் பிறந்தவர் விளையாட்டாகத் தொட்ட மாத்திரத்திலேயே அந்தக் குழந்தை, நீர் பாய்ச்சப்பட்ட பயிர்போல மீண்டும் உயிர் பெற்றது. உயிர் பெற்ற இந்த மைந்தனைக் கண்டு, உயிர்மூச்சானவனும் மணத்தைச் சுமப்பவனுமான வாயு மகிழ்ச்சியோடு, முன்புபோலவே எல்லா உயிர்களிலும் தடுக்கப்பட்டிருந்த உயிர்மூச்சை இயக்கியபடி உலவினான். வாயுவின் தடையிலிருந்து விடுபட்ட அந்த உயிர்கள், குளிர்காற்றிலிருந்து விடுபட்ட தாமரைமலர்களுடன் கூடிய தாமரைக் குளங்கள்போல மகிழ்ந்தன. பிறகு மூன்று இணைகளுடையவரும், மூன்று சிகரங்களுடையவரும், மூன்று இருப்பிடங்களுடையவரும், முப்பது தேவர்களால் போற்றப்படுபவருமான தேவன் பிரம்மா, வாயுவுக்கு இனியதைச் செய்ய விரும்பிச் சொன்னார் — ‘மகேந்திரனே, அக்னியே, வருணனே, மகேசுவரனே, செல்வத் தலைவனே, நீங்கள் எல்லாவற்றையும் அறிவீர்கள்; இருந்தும் நன்மையானதைச் சொல்கிறேன், கேளுங்கள். இந்தக் குழந்தையால் உங்களுக்கு ஒரு பெரும் காரியம் செய்யப்பட வேண்டியிருக்கும்; ஆகவே இந்த வாயுவின் மகிழ்ச்சிக்காக நீங்கள் அனைவரும் வரங்களை அளியுங்கள்.’ பிரம்மாவின் தொடுகையே உயிர் தருவது — இது படைப்பவரின் ஆற்றல். ‘ஜலஸிக்தம் யதா ஸஸ்யம்’ (நீர் பாய்ச்சப்பட்ட பயிர்போல) என்ற உவமை எளிமையானதும் அழகானதும் — காய்ந்த பயிர் நீரால் மீண்டும் பசுமையாவதுபோலக் குழந்தை. உயிர்களின் மகிழ்ச்சிக்கான உவமை ‘ஶீதவாதவிநிர்முக்தா: பத்மிந்ய:’ (குளிர்காற்றிலிருந்து விடுபட்ட தாமரைக் குளங்கள்) — பனிக்காலத்தில் வாடிய தாமரைகள் வசந்தத்தில் மீண்டும் மலர்கின்றன. பிரம்மாவின் அடைமொழிகள் உட்பொருள் கொண்டவை — ‘த்ரியுக்ம:’ என்றால் மூன்று இணைகளால் (ஐசுவரியம், வீரியம், புகழ், திரு, ஞானம், வைராக்கியம்) கூடியவர்; ‘த்ரிககுத்’ என்றால் மும்மூர்த்தி வடிவினர்; ‘த்ரிதாமா’ என்றால் மூவுலகமாகிய இல்லத்தில் வாழ்பவர்; ‘த்ரிதஶார்சித:’ என்றால் மூன்று நிலைகளுடைய தேவர்களால் போற்றப்படுபவர் — இந்தி உரையின் குறிப்பின்படி. பிரம்மா தேவர்களுக்குக் கட்டளையிடவில்லை; ‘நன்மையானதைச் சொல்கிறேன்’ என்று அறிவுறுத்துகிறார் — எதிர்காலத்தில் ராவண வதத்தில் இவனுடைய உதவி அவர்களுடைய நன்மைக்கே. இங்கே வாயுவின் பணிவு காணத்தக்கது — சற்று முன் உலகம் முழுவதையும் தடுத்தவன் பிரம்மாவின் முன் மூன்று முறை வணங்கி அவர் திருவடிகளில் விழுகிறான். அவனுடைய சினம் செருக்கால் அல்ல, மைந்தனைப் பற்றிய சோகத்தால்; ஆகவே சோகம் நீங்கியதும் சினமும் நீங்குகிறது. ‘ப்ராணோ கந்தவஹ:’ என்பவை வாயுவின் இரண்டு பெயர்கள் — அவன் அனைவருக்கும் உயிர்மூச்சு, மணங்களைச் சுமப்பவனும் ஆவான். அவன் மீண்டும் இயங்கியதால் அனைவருக்கும் மூச்சு திரும்பியது; வேள்விகளும் வேத ஓதுதலும் மீண்டும் தொடங்கின. ஐந்தாம் சுலோகத்தில் ‘ஸம்நிருத்தம் யதா புரா’ — தடைக்கு முன் இருந்ததுபோலவே மீண்டும்.

பிறகு மகிழ்ச்சி நிறைந்த, அழகிய முகமுடைய, ஆயிரம் கண்களுடைய இந்திரன் தாமரை மலர்மாலையைத் தூக்கி இந்தச் சொல்லைக் கூறினான் — ‘என் கையிலிருந்து விடப்பட்ட வஜ்ரத்தால் இவனுடைய தாடை (ஹனு) அடிபட்டது; ஆகவே இந்த வானரப் புலி ஹனுமான் என்ற பெயரால் விளங்குவான். நான் இவனுக்கு மிக அற்புதமான ஒரு வரத்தைத் தருகிறேன் — இன்றுமுதல் இவன் என் வஜ்ரத்தால் கொல்லப்பட முடியாதவனாக இருப்பான்.’ அங்கே இருளைப் போக்கும் பகவான் மார்த்தாண்டன் (சூரியன்) சொன்னான் — ‘இவனுக்கு என் ஒளியில் நூறில் ஒரு பங்கைத் தருகிறேன். சாஸ்திரங்களைக் கற்கும் ஆற்றல் இவனுக்கு வரும்போது, இவனுக்குச் சாஸ்திரத்தைக் கற்பிப்பேன்; அதனால் இவன் சொல்வன்மை மிக்கவனாவான்; சாஸ்திர அறிவில் இவனுக்கு நிகர் யாரும் இருக்க மாட்டார்கள்.’ வருணன் வரம் அளித்தான் — ‘நூறு பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் ஆனாலும் என் பாசத்தாலும் நீராலும் இவனுக்கு மரணம் நேராது.’ யமன் தன் தண்டத்தால் கொல்லப்படாமையையும் நோயின்மையையும் அளித்து, ‘மகிழ்ந்த நான் போரில் சோர்வின்மை என்ற வரத்தைத் தருகிறேன்’ என்றும் சொன்னான். பழுப்பு நிற ஒற்றைக் கண்ணுடைய செல்வம் அளிப்பவனான குபேரன் சொன்னான் — ‘என் இந்தக் கதை போர்களில் இவனைக் கொல்லாது.’ ‘என்னாலும் என் ஆயுதங்களாலும் இவன் கொல்லப்பட முடியாதவனாவான்’ என்று சங்கரனும் மேலான வரம் அளித்தான். சிற்பிகளில் சிறந்தவனும் பேரறிவாளனுமான விசுவகர்மா, இளஞ்சூரியனுக்கு நிகரான இந்தக் குழந்தையைக் கண்டு வரம் அளித்தான் — ‘நான் படைத்த தெய்விக ஆயுதங்களால் கொல்லப்படாமையை அடைந்து இவன் நீண்டகாலம் வாழ்வான்.’ பிரம்மாவும் அவனிடம் ‘நீண்ட ஆயுளுடையவனாகவும் மகாத்மாவாகவும் இருப்பாய்; எல்லா பிரம்மதண்டங்களாலும் கொல்லப்பட முடியாதவனாகவும் இருப்பாய்’ என்றார். ஒவ்வொரு தேவனும் தன்னுடைய ஆயுதத்திலிருந்தே கொல்லப்படாமையை அளிக்கிறான் — இவ்வாறு அவன் எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் பாதுகாக்கப்படுகிறான். இந்திரனின் வரம் முதலாவது; ஏனெனில் குற்றம் செய்தவன் அவனே; பெயர் சூட்டுவதன் மூலமும் அவன் தன் குற்றத்தை நினைவுகூர்கிறான். சூரியனின் வரம் தனிச்சிறப்புடையது — ஒளியும் சாஸ்திரமும்; பின்னர் அனுமன் சூரியனிடமிருந்தே இலக்கணம் கற்றான் என்று சொல்லப்படும். குபேரன் ‘ஏகாக்ஷிபிங்கல:’ (ஒற்றைக் கண் பழுப்பானவன்) — பார்வதியைப் பார்த்ததால் அவனுடைய ஒரு கண் பழுப்பானது என்பது கதை. பதினான்காம் சுலோகம் மூன்று பாதிகளால் அமைந்தது. இருபதாம் சுலோகம் (விசுவகர்மாவின் வரம்) அச்சுப் பதிப்பில் திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து வேறுபட்ட சொற்களில் உள்ளது; ஆயினும் பொருள் ஒன்றே. வரம் அளிக்கும் வரிசையும் பொருள் பொதிந்தது — முதலில் குற்றம் செய்த இந்திரன், பிறகு குழந்தை யாரை நெருங்கினானோ அந்தச் சூரியன், பிறகு உலகக் காவலர்களான வருணன், யமன், குபேரன், பிறகு சங்கரன், விசுவகர்மா, இறுதியில் பிரம்மாவே. இவ்வாறு முதன்மையான தேவர்கள் அனைவரும் குழந்தைக்கு வரம் அளிக்கின்றனர்; அதனால் அவன் எல்லாத் தேவர்களின் அருளுக்கும் உரியவனாகிறான். யமனின் வரம் இருவகையானது — தண்டத்தால் கொல்லப்படாமை, நோயின்மை; அவனுடைய ‘அவிஷாத:’ (சோர்வின்மை) என்ற வரம், போரில் ஒருபோதும் மனம் தளராமை என்பது. பதினான்காம் சுலோகத்தில் சூரியனின் வரம் மூன்று பாதிகளால் அமைந்துள்ளது — சாஸ்திரம் கற்கும் ஆற்றல், சாஸ்திரத்தைக் கற்பித்தலும் சொல்வன்மையும், சாஸ்திர அறிவில் இணையின்மை. பிரம்மாவின் வரம் (21) அச்சுப் பதிப்பில் ‘தீர்காயுஶ்ச மஹாத்மா ச’ என்பது முதல் பாதியிலும், ‘ஸர்வேஷாம் ப்ரஹ்மதண்டாநாம்…’ என்பது இரண்டாம் பாதியிலும் உள்ளது — திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்த வரிசை தலைகீழாக உள்ளது. பத்தாம் சுலோகத்தில் இந்திரன் தாமரை மலர்மாலையைத் தூக்கிச் சொல்கிறான் — இது மகிழ்ச்சியின் அடையாளம்.

தேவர்களின் வரங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட இவனைக் கண்டு மனம் மகிழ்ந்த உலகின் குருவான நான்முகன் வாயுவிடம் சொன்னார் — ‘வாயுவே, உன் மைந்தன் மாருதி பகைவர்களுக்கு அச்சம் தருபவனாகவும், நண்பர்களுக்கு அபயம் அளிப்பவனாகவும், வெல்லப்பட முடியாதவனாகவும் இருப்பான். விரும்பிய வடிவம் எடுப்பவனாகவும், விரும்பியவாறு திரிபவனாகவும், விரும்பிய இடத்துக்குச் செல்பவனாகவும், தாவுபவர்களில் சிறந்தவனாகவும், தடையற்ற செலவுடையவனாகவும், புகழுடையவனாகவும் அவன் இருப்பான். போரில் ராவணனை அழிப்பதற்கானவையும், ராமனுக்கு மகிழ்ச்சி தருபவையும், மயிர்க்கூச்செறியச் செய்பவையுமான செயல்களை அவன் செய்வான்.’ இவ்வாறு சொல்லி, அந்த வாயுவிடம் விடைபெற்றுக்கொண்டு, பிதாமகரை முன்னிட்ட அனைவரும் தேவர்களோடு வந்த வழியே சென்றனர். மணத்தைச் சுமக்கும் வாயுவும் மைந்தனை எடுத்துக்கொண்டு வீட்டுக்குக் கொண்டுவந்து, அவன் வரம் பெற்றதை அஞ்சனையிடம் சொல்லிவிட்டுப் புறப்பட்டான். பிரம்மாவின் சொல்லில் அனுமனின் வருங்கால சரிதம் சுருக்கமாக வருணிக்கப்பட்டுள்ளது — ராவணனை அழித்தல், ராமனுக்கு மகிழ்ச்சி; இந்த முன்னறிவிப்பு ராமாயணத்தின் சுந்தர, யுத்த காண்டங்களின் சாரம். ‘காமரூப:’ என்றால் விருப்பப்படி வடிவம் எடுப்பவன் — அனுமன் சுந்தர காண்டத்தில் நுண்ணிய வடிவையும் பேருருவையும் எடுத்தான். ‘அவ்யாஹதகதி:’ என்றால் அவனுடைய செலவுக்கு எங்கும் தடை இல்லை. இருபத்துநான்காம் சுலோகம் (‘காமரூப: காமசாரீ…’) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது. வாயு மைந்தனைத் தாயின் கையில் ஒப்படைக்கிறான், அவளுடைய கவலையையும் போக்குகிறான் — இது இல்லறத்தானான ஒரு தந்தையின் நடத்தை. பிரம்மாவின் சொல்லின் ஒவ்வொரு சொல்லும் அனுமனின் வருங்காலச் செயல்களில் நிறைவேறியது — பகைவர்களுக்கு அச்சம் இலங்கையில், நண்பர்களுக்கு அபயம் வானரப் படையில், விரும்பிய வடிவம் சீதையைத் தேடுவதில், தடையற்ற செலவு கடலைக் கடப்பதில், புகழ் எல்லா உலகிலும். ‘ராமப்ரீதிகராணி’ (ராமனுக்கு மகிழ்ச்சி தருபவை) என்ற சொல் தனியாகக் கவனிக்கத்தக்கது — அவனுடைய எல்லாச் செயல்களும் ராமனின் மகிழ்ச்சிக்காகவே. தேவர்கள் புறப்பட்டது ‘பிதாமஹபுரோகமா:’ என்று — பிரம்மா முன்னே, மற்றவர்கள் பின்னே; இவ்வாறு அவர்கள் வந்தபடியே திரும்பிச் சென்றனர்.

ராமா, வரங்களைப் பெற்று, வரங்களின் வலிமையோடு கூடிய இவன், தன்னுள் இருந்த வேகத்தால் நிறைந்த கடல்போல ஆனான். வேகத்தால் நிரம்பிய அந்த வானரச் சிறந்தோன் அச்சமின்றி மகரிஷிகளின் ஆசிரமங்களில் குறும்பு செய்துவந்தான். அமைதியான மனமுடைய மகாத்மாக்களின் வேள்விக் கரண்டிகளையும் பாத்திரங்களையும், அக்னிஹோத்திரக் கலங்களையும், மரவுரிக் குவியல்களையும் இவன் உடைத்தும் கிழித்தும் சிதைத்தும் வந்தான். பெருவலிமை கொண்ட அவன் இத்தகைய செயல்களைச் செய்துவந்தான்; அவன் எல்லா பிரம்மதண்டங்களாலும் கொல்லப்பட முடியாதவனாகச் சம்புவால் — இங்கே இருபத்தோராம் சுலோகத்தில் அந்த வரத்தை அளித்த பிரம்மாவால் — ஆக்கப்பட்டான் என்று அறிந்த ரிஷிகள் அனைவரும் அவனுடைய ஆற்றலை உணர்ந்து பொறுத்துக்கொண்டனர். கேசரியும் வாயுவும் தடுத்தும், அஞ்சனையின் மைந்தனான அந்த வானரன் வரம்பை மீறிக்கொண்டே இருந்தான். ரகுகுலத்தில் சிறந்தவனே, அப்போது பிருகுவின் வம்சத்தவர்களும் ஆங்கிரஸின் வம்சத்தவர்களுமான மகரிஷிகள் சினம் கொண்டனர்; ஆயினும் மிகுந்த சினமோ மிகுந்த வெறுப்போ இன்றி இவனைச் சபித்தனர் — ‘வானரனே, எந்த வலிமையைச் சார்ந்து நீ எங்களைத் துன்புறுத்துகிறாயோ, அதைச் சாபத்தால் மயங்கிய நீ நீண்டகாலம் அறியமாட்டாய்; உன் புகழ் உனக்கு நினைவூட்டப்படும்போது உன் வலிமை பெருகும்.’ பிறகு மகரிஷிகளின் சொல்லின் ஆற்றலால் ஒளியும் ஊக்கமும் பறிக்கப்பட்ட இவன் மென்மையான இயல்பை அடைந்து அதே ஆசிரமங்களில் திரிந்தான். சிறுவனின் துடுக்குத்தனம் இயல்பானதே — வரங்களால் அச்சமற்ற அவன் விளையாட்டாகவே ரிஷிகளின் பொருள்களை அழிக்கிறான், வெறுப்பால் அல்ல. ரிஷிகளின் சாபமும் கருணை கலந்தது — ‘நாதிக்ருத்தா:’ (மிகுந்த சினமின்றி); அவர்கள் அவனுடைய வலிமையை முழுதும் பறிக்கவில்லை, மறக்கச் செய்கிறார்கள் மட்டுமே; ஒரு வழியையும் தருகிறார்கள் — புகழை நினைவூட்டுதல். இந்தச் சாபமே ராமனின் கேள்விக்கு விடை: வாலி சுக்ரீவர்களின் சண்டையில் அனுமன் தன் வலிமையை அறியவில்லை. பின்னர் கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் ஜாம்பவான் அவனுடைய புகழை நினைவூட்டியே அவனைக் கடலைக் கடக்கத் தூண்டினான் — இது சாபத்தின் விளைவே. முப்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தின் இரண்டாம் பாதியான ‘யதா தே ஸ்மார்யதே கீர்திஸ்ததா தே வர்ததே பலம்’ (உன் புகழ் நினைவூட்டப்படும்போது உன் வலிமை பெருகும்) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை, வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது; முப்பத்தோராம் சுலோகத்தின் முதல் பாதியும் அப்படியே. சாபத்தின் தன்மை விந்தையானது — வலிமை பறிக்கப்படவில்லை, அதைப் பற்றிய அறிவே பறிக்கப்பட்டது; ‘ஶாபமோஹித:’ (சாபத்தால் மயங்கியவன்) என்ற சொல் அதைத் தெளிவாக்குகிறது. ‘நாதிக்ருத்தா: நாதிமந்யவ:’ (மிகுந்த சினமோ மிகுந்த வெறுப்போ இன்றி) என்பது ரிஷிகளின் தன்னடக்கத்தைக் காட்டுகிறது — அவர்கள் சிறுவனின் குற்றத்தைப் பொறுக்கிறார்கள், அவனுடைய நன்மைக்காகவே அவனைக் கட்டுப்படுத்துகிறார்கள். ‘ஹ்ருததேஜௌஜா:’ (ஒளியும் ஊக்கமும் பறிக்கப்பட்ட) அவன் ‘ம்ருதுபாவம் கத:’ (மென்மையான இயல்பை அடைந்தான்) — சாபத்தால் அவனுடைய அடங்காமை அழிந்து பணிவு வந்தது; இந்தப் பணிவே பின்னர் அவனுடைய பெரும் பண்பாயிற்று. முப்பதாம் சுலோகத்தில் ‘பக்நவிச்சிந்நவித்வஸ்தான்’ என்ற மூன்று சொற்களால் அழிவின் மூன்று வகைகள் சொல்லப்படுகின்றன — உடைத்தல், கிழித்தல், சிதைத்தல்.

பிறகு வாலி, சுக்ரீவன் ஆகியோரின் தந்தையான ருக்ஷரஜஸ் என்பவன் எல்லா வானரர்களுக்கும் அரசனாக, ஒளியில் கதிரவன்போல இருந்தான். வானரர்களின் பெருந்தலைவனான அவன் நீண்டகாலம் அரசாண்டு காலத்தின் நியதிக்கு உட்பட்டான். அவன் மறைந்ததும், ஆலோசனையில் வல்ல அமைச்சர்களால் வாலி தந்தையின் இடத்தில் அரசனாக்கப்பட்டான்; சுக்ரீவன் வாலியின் இடத்தில் இளவரசனானான். நெருப்போடு காற்றுக்கு இருப்பதுபோல, சுக்ரீவனோடு இந்த அனுமனுக்கு இளமைமுதலே இரண்டற்ற, குறைவற்ற நட்பு இருந்தது. ராமா, வாலிக்கும் சுக்ரீவனுக்கும் பகை எழுந்தபோது, சாபத்தின் வசத்தாலேயே இவன் தன் வலிமையை அறியவில்லை. தேவனே, வாலியால் துரத்தி அலைக்கழிக்கப்பட்டும் சுக்ரீவன் இவனுடைய வலிமையை அறியவில்லை; மாருதியும் தன்னுள் இருந்த வலிமையை அறியவில்லை. ரிஷிகளின் சாபத்தால் வலிமை பறிக்கப்பட்ட அந்த வானரச் சிறந்தோன் அப்போது யானையால் தடுக்கப்பட்ட சிங்கம்போலச் சுக்ரீவனோடு போர்க்களத்தில் நின்றான். காற்றும் நெருப்பும் என்ற உவமை — காற்று நெருப்பை வளர்க்கிறது, நெருப்பு காற்றால் கொழுந்துவிடுகிறது; அதுபோல அனுமன் சுக்ரீவனுக்குத் துணைவன். இந்தப் பகுதியில் ராமனின் கேள்விக்கு முழு விடை தரப்பட்டுள்ளது — அனுமனின் வலிமை சாபத்தால் மறக்கப்பட்டது, அழியவில்லை. ‘ஸிம்ஹ: குஞ்ஜரருத்தோ வா’ (யானையால் தடுக்கப்பட்ட சிங்கம்போல) என்ற உவமை — வலிமையுடைய சிங்கமும் யானையால் தடுக்கப்பட்டால் எதுவும் செய்ய முடியாது; அதுபோல அனுமன் சுக்ரீவனோடு காட்டில் அடைபட்டவன்போல இருந்தான். இந்தச் சுலோகம் (43) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை, வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது. இந்தச் சூழலில் வானர அரசின் வரலாறும் சுருக்கமாகச் சொல்லப்பட்டுள்ளது — ருக்ஷரஜஸ், பிறகு வாலி, இளவரசனாகச் சுக்ரீவன். அனுமனுக்குச் சுக்ரீவனோடு இளமைமுதலே நட்பு; ஆகவே அவன் சுக்ரீவனோடு ரிஷ்யமூகத்தில் வாழ்ந்தான். ‘அத்வைதம் சித்ரவர்ஜிதம்’ (இரண்டற்ற, குறைவற்ற) என்பவை நட்பின் அடைமொழிகள் — அவ்விருவருக்கும் இடையே எந்த வேறுபாடும் இல்லை, எந்தப் பலவீனமும் இல்லை. நாற்பத்தொன்றாம், நாற்பத்திரண்டாம் சுலோகங்களில் அகஸ்தியர் ராமனை ‘ராமா’, ‘தேவனே’ என்று விளிக்கிறார்; அனுமன், சுக்ரீவன் இருவருடைய அறியாமையையும் ஒப்புக்கொள்கிறார்.

பராக்கிரமத்திலும், ஊக்கத்திலும், அறிவிலும், பெருமிதத்திலும், நல்லொழுக்கத்திலும், இனிமையிலும், நீதி அநீதியைப் பகுத்தறிவதிலும், ஆழ்ந்த தன்மையிலும், திறமையிலும், நல்வீரத்திலும், மனவுறுதியிலும் அனுமனைவிட மேலானவன் உலகில் யாரேனும் உண்டா? இந்த வானரத் தலைவன் இலக்கணத்தைக் கற்க விரும்பி, கேள்வி கேட்கும் எண்ணத்தோடு சூரியனை நோக்கியவனாக, பெரும் நூலைத் தாங்கியவனாக, அளவிட முடியாதவனாக, உதயமலையிலிருந்து அஸ்தமன மலை வரை சென்றான். சூத்திரம், உரை, பொருள், சொற்கள் ஆகியவற்றோடும் சங்கிரகத்தோடும் கூடிய, பெரும்பொருள் கொண்ட இலக்கணத்தை இந்த வானரத் தலைவன் கைவரப் பெற்றான்; சாஸ்திரத்திலும் புலமையிலும் யாப்பறிவிலும் இவனுக்கு நிகர் யாரும் இல்லை. எல்லாக் கலைகளிலும் தவ நெறியிலும் இவன் தேவர்களின் குருவான பிருகஸ்பதியோடும் போட்டியிடுகிறான்; ஒன்பது இலக்கணங்களின் பொருளையும் அறிந்த இவன் உன் அருளால் பிரம்மாவாகவும் ஆவான். புகுந்துவிட விரும்பும் கடலையும், உலகங்களை எரிக்க விரும்பும் நெருப்பையும், உலக அழிவில் யமனையும் போன்ற அனுமனின் முன் யார் நிற்க முடியும்? இவனும், மற்றும் சுக்ரீவன், மைந்தன், த்விவிதன், நீலன், தாரன், தாரையின் மைந்தன், நளன், ரம்பன் முதலிய பெரும் வானரத் தலைவர்களும், கஜன், கவாக்ஷன், கவயன், சுதம்ஷ்டிரன், மைந்தன், பிரபன், ஜ்யோதிர்முகன், நளன் ஆகியோரும், வானரத் தலைவர்களோடு கூடிய இந்தக் கரடிகளும் — ராமா, உனக்காகவே தேவர்களால் படைக்கப்பட்டனர். நீ என்னிடம் எதைக் கேட்டாயோ அவை அனைத்தும் சொல்லப்பட்டுவிட்டன — அனுமன் சிறுவனாக இருந்தபோது செய்த செயல் என்னால் சொல்லப்பட்டது. இந்தப் பகுதியின் ஏழு சுலோகங்கள் (44–50) உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்தவை. இவற்றுள் 44, 45, 48, 49 ஆகியவை திறனாய்வுப் பதிப்பில் 7.036.041–044 என்று உள்ளன; 46, 47, 50 வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளவை (50ஆம் சுலோகத்தின் இரண்டாம் பாதி 49ஆம் சுலோகத்தின் இறுதி அடியின் மறுகூற்று). ‘நவவ்யாகரணார்த்தவேத்தா’ (ஒன்பது இலக்கணங்களின் பொருள் அறிந்தவன்) — ஐந்திரம், சாந்திரம், காசகிருத்ஸ்னம், பாணினீயம் முதலிய ஒன்பது இலக்கணங்கள் என்பது மரபு. ‘தாரேய:’ என்பவன் தாரையின் மைந்தனான அங்கதன். அனுமன் கல்வி கற்ற கதை வியப்புக்குரியது — அவன் சூரியனுக்கு எதிரே நின்று, அவனோடு உதயத்திலிருந்து அஸ்தமனம் வரை சென்றுகொண்டே, கேள்விகள் கேட்டு இலக்கணம் கற்றான். ‘ஸஸூத்ரவ்ருத்த்யர்தபதம் ஸஸங்க்ரஹம்’ என்பவை இலக்கணத்தின் எல்லா உறுப்புகளும் — சூத்திரங்கள், உரை, பொருள், சொற்கள், சங்கிரகம். அகஸ்தியர் அனுமனைப் பிருகஸ்பதியோடு ஒப்பிடுகிறார்; எதிர்காலத்தில் அவன் பிரம்ம பதவியை அடைவான் என்றும் சொல்கிறார். நாற்பத்துநான்காம் சுலோகத்தில் பதினொரு நற்பண்புகள் ஒரே தொகைச்சொல்லில் அமைக்கப்பட்டுள்ளன — இது கவியின் சொல்திறம். நாற்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் மூன்று உவமைகள் — புகுந்துவிட விரும்பும் கடல், எரிக்க விரும்பும் நெருப்பு, பிரளயத்தில் யமன்; இவை அனைத்தும் தடுக்க முடியாதவை; அதுபோல அனுமனும் போரில் தடுக்க முடியாதவன். வானரர்களின் தெய்விகப் பிறப்பு பால காண்டத்திலும் சொல்லப்பட்டுள்ளது — ராமனுக்கு உதவுவதற்காகத் தேவர்கள் வானர வடிவில் மைந்தர்களைத் தோற்றுவித்தனர்.

அகஸ்தியர் சொன்னதைக் கேட்டு ராமனும் சௌமித்திரியும், ராக்ஷசர்களோடு வானரர்களும் பெரும் வியப்படைந்தனர். அகஸ்தியர் ராமனிடம் சொன்னார் — ‘ராமா, இவை அனைத்தையும் நீ கேட்டாய்; உன்னைக் கண்டோம், உன்னோடு உரையாடினோம்; நாங்கள் செல்கிறோம்.’ கடும் தவ ஒளியுடைய அகஸ்தியரின் இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு ராகவன் கைகூப்பி வணங்கி அந்த மகரிஷியிடம் இதைச் சொன்னான் — ‘இன்று என் தெய்வங்களும் முன்னோர்களும் பாட்டன்மார்களும் உறவினரோடு உங்களைக் கண்டதாலேயே என்றும் மகிழ்ந்தவர்களாக இருக்கிறார்கள். ஆவல் கொண்ட நான் எதை வேண்டுகிறேனோ, அதை நீங்கள் என்மீது இரக்கம் கொண்டு செய்ய வேண்டும். நகரமக்களையும் நாட்டுமக்களையும் அவரவர் பணிகளில் நிலைநிறுத்தி, நல்லோரான உங்கள் ஆற்றலால் நான் வேள்விகளைச் செய்வேன். பெரும் வீரியம் கொண்ட நீங்கள் என்மீது அருள்கொள்ள விரும்பி எப்போதும் என் வேள்விகளில் சபையோராக இருக்க வேண்டும். தவத்தால் பாவம் போக்கிய உங்களைச் சார்ந்து, முன்னோர்களால் அருளப்பெற்று நான் நிறைவுடையவனாவேன். ஆகவே நீங்கள் ஒன்றுகூடி இங்கே இடையறாது வர வேண்டும்.’ அதைக் கேட்டுக் கடும் விரதம் பூண்ட அகஸ்தியர் முதலிய ரிஷிகள் ‘அப்படியே ஆகட்டும்’ என்று சொல்லிப் புறப்படத் தொடங்கினர்; இவ்வாறு சொல்லி அந்த ரிஷிகள் அனைவரும் வந்த வழியே சென்றனர். ராகவனும் வியப்போடு அதே விஷயத்தைச் சிந்தித்தான். பிறகு கதிரவன் மறைந்ததும், அரசர்களையும் வானரர்களையும் அனுப்பிவைத்து, முறைப்படி சந்தியாவந்தனம் செய்து, இரவு தொடங்கியதும் மனிதர்களில் மிகச் சிறந்தவன் அந்தப்புரத்தில் நுழைந்தான். இந்தப் பகுதியில் ராமனின் அரச அறம் தெரிகிறது — அவன் ரிஷிகளை வேள்விகளுக்கு அழைக்கிறான், அரசின் பணிகளை மக்களிடையே ஒழுங்குபடுத்துகிறான். ‘ஆகதஸ்ப்ருஹ:’ (ஆவல் கொண்டவன்) என்பது அவனுடைய பணிவு — இரப்பவன்போல அவன் ரிஷிகளின் உதவியை வேண்டுகிறான். இந்தப் பகுதியில் திறனாய்வுப் பதிப்போடு ஒத்திருப்பவை 53.2 ‘த்ருஷ்ட: ஸம்பாஷிதஶ்சாஸி…’ (உன்னைக் கண்டோம், உன்னோடு உரையாடினோம்…), 61.2 ‘ஏவமுக்த்வா கதா: ஸர்வே…’ (இவ்வாறு சொல்லி அனைவரும் சென்றனர்…) என்ற இரண்டு மட்டுமே (7.036.046a, c) — ராமன் வேள்விக்கு அழைத்தல் முதலிய மற்ற சுலோகங்கள் அனைத்தும் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளவை. அடுத்த சர்க்கம் விடியலில் ராமன் துயிலெழுப்பப்படுவதோடு தொடங்குகிறது. ‘விஸ்மித:’ (வியந்தவன்) என்பது ராமனின் மனநிலை — அனுமனின் அற்புதச் சரிதத்தைக் கேட்டு அவன் அதையே சிந்திக்கிறான். அகஸ்தியரின் ‘கச்சாமஹே வயம்’ (நாங்கள் செல்கிறோம்) என்ற சொல்லால், அவர்கள் வந்த நோக்கம் — ராமனை வாழ்த்துதல் — நிறைவேறியது என்று சுட்டப்படுகிறது. ராமன் ரிஷிகளை அனுப்பிவைப்பதோடு நில்லாமல், எதிர்காலத்தில் மீண்டும் வர வேண்டுகிறான்; இவ்வாறு அரசனுக்கும் ரிஷிகளுக்குமான உறவு நிலைப்படுத்தப்படுகிறது. ‘முன்னோர்களும் பாட்டன்மார்களும் மகிழ்ந்தனர்’ என்ற சொல்லால், ரிஷிகளைக் காண்பதன் புண்ணியம் முன்னோர் வரை செல்கிறது என்பது கருத்து. இந்தச் சர்க்கத்தின் முடிவில் அகஸ்தியர் முதலியோர் வருகையின் கதை நிறைவுறுகிறது — பட்டாபிஷேகத்துக்குப் பின் அவர்கள் ராமனைக் காண வந்தனர்; ராவணனின் பிறப்புமுதல் அனுமனின் இளமை வரை அனைத்தையும் சொன்னார்கள்; இப்போது புறப்பட்டனர். ராமன் மாலையில் சந்தியாவந்தனம் செய்கிறான் — அரசனானாலும் அன்றாடக் கடமையைக் கைவிடுவதில்லை; வாலியின் சந்தியாவந்தனமும் இங்கே நினைவுக்கு வருகிறது. ‘ந்ருபவாநராந்’ (அரசர்களையும் வானரர்களையும்) அனுப்பிவைத்து — நாளின் முடிவில் சபை கலைக்கப்பட்டது; அடுத்த சர்க்கத்தில் விடியலில் மீண்டும் சபை தொடங்குகிறது. ராமனின் சொல்லில் ‘தபோநிர்தூதகல்மஷான்’ (தவத்தால் பாவம் போக்கியவர்கள்) என்பது ரிஷிகளின் அடைமொழி — தவத்தால் யாருடைய பாவங்கள் அழிந்தனவோ, அவர்களுடைய சேர்க்கையே தூய்மைப்படுத்துகிறது.

ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಕಂಡು, ಮಗನ ವಧೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದ ವಾಯುವು ಆ ಶಿಶುವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಧಾತೃವಿನ ಮುಂದೆ ಎದ್ದು ನಿಂತನು. ಅಲುಗಾಡುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ, ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತನಾದ ಅವನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಸಮೀಪಿಸಿ ವೇಧಸನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. ಜೋತಾಡುವ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವೇದವಿದನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ವಾಯುವನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಆ ಶಿಶುವನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ನೇವರಿಸಿದನು. ಪದ್ಮಜನು ಲೀಲೆಯಿಂದ ಮುಟ್ಟಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಆ ಶಿಶುವು ನೀರು ಹನಿಸಿದ ಪೈರಿನಂತೆ ಮತ್ತೆ ಜೀವವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಈ ಮಗನು ಪ್ರಾಣವಂತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಪ್ರಾಣರೂಪನೂ ಗಂಧವಹನೂ ಆದ ವಾಯುವು ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ, ತಡೆಹಿಡಿದಿದ್ದ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದನು. ವಾಯುನಿರೋಧದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡ ಆ ಪ್ರಜೆಗಳು, ಚಳಿಗಾಳಿಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡ ಕಮಲಗಳುಳ್ಳ ಕೊಳಗಳಂತೆ, ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಆಗ ತ್ರಿಯುಗ್ಮನೂ ತ್ರಿಕಕುತ್ತೂ ತ್ರಿಧಾಮನೂ ತ್ರಿದಶಾರ್ಚಿತನೂ ಆದ ದೇವ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮಾರುತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಲೈ ಮಹೇಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ವರುಣ, ಮಹೇಶ್ವರ, ಧನೇಶ್ವರರೇ, ನಿಮಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ; ಆದರೂ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳಿರಿ. ಈ ಶಿಶುವಿನಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವು ನೆರವೇರಬೇಕಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮಾರುತನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡಿರಿ.’ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಪರ್ಶವೇ ಜೀವವನ್ನು ಕೊಡುವಂಥದ್ದು — ಇದು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ‘ಜಲಸಿಕ್ತಂ ಯಥಾ ಸಸ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸರಳವೂ ಸುಂದರವೂ ಆಗಿದೆ — ಒಣಗಿದ ಪೈರು ನೀರಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹಸಿರಾಗುವಂತೆ ಶಿಶುವು. ಪ್ರಜೆಗಳ ಆನಂದಕ್ಕೆ ಉಪಮೆ ‘ಶೀತವಾತವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ ಪದ್ಮಿನ್ಯಃ’ — ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಬಾಡಿದ ಕಮಲಿನಿಗಳು ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅರಳುತ್ತವೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಗೂಢಾರ್ಥವುಳ್ಳವು — ‘ತ್ರಿಯುಗ್ಮಃ’ ಎಂದರೆ ಮೂರು ಜೋಡಿಗಳಿಂದ (ಐಶ್ವರ್ಯ-ವೀರ್ಯ, ಯಶಸ್ಸು-ಶ್ರೀ, ಜ್ಞಾನ-ವೈರಾಗ್ಯ) ಕೂಡಿದವನು, ‘ತ್ರಿಕಕುತ್’ ಎಂದರೆ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿ, ‘ತ್ರಿಧಾಮಾ’ ಎಂದರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೆಂಬ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನು, ‘ತ್ರಿದಶಾರ್ಚಿತಃ’ ಎಂದರೆ ಮೂರು ದಶೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನು — ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದ ಟಿಪ್ಪಣಿಯ ಪ್ರಕಾರ. ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದೆ ರಾವಣವಧೆಯಲ್ಲಿ ಇವನ ಸಹಾಯವು ಅವರದೇ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ. ವಾಯುವಿನ ವಿನಯ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿದಿದ್ದವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮುಂದೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕೋಪವು ಅಹಂಕಾರದಿಂದಲ್ಲ, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕವು ನಿವಾರಣೆಯಾದಾಗ ಕೋಪವೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಾಣೋ ಗಂಧವಹಃ’ ಎಂಬವು ವಾಯುವಿನ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳು — ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಾಣ, ಮತ್ತು ಗಂಧಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವವನು. ಅವನ ಪುನಃಸಂಚಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಉಸಿರು ಮರಳಿತು, ಯಜ್ಞಗಳೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವೂ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂನಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ ಪುರಾ’ ಎಂದಿದೆ — ನಿರೋಧಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಹೇಗಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಮತ್ತೆ.

ಆಗ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಶುಭಮುಖನಾದ ಸಹಸ್ರನಯನ ಇಂದ್ರನು ಕಮಲದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ವಜ್ರದಿಂದ ಇವನ ಹನು ಏಟು ತಿಂದಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹನುಮಾನ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವನು. ನಾನು ಇವನಿಗೆ ಪರಮ ಅದ್ಭುತವಾದ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ — ಇಂದಿನಿಂದ ಇವನು ನನ್ನ ವಜ್ರದಿಂದ ಅವಧ್ಯನಾಗುವನು.’ ಅಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಭಗವಾನ್ ಮಾರ್ತಾಂಡನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇವನಿಗೆ ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ನೂರನೆಯ ಒಂದು ಅಂಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಇವನಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಬಂದಾಗ ನಾನು ಇವನಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ, ಅದರಿಂದ ಇವನು ವಾಗ್ಮಿಯಾಗುವನು; ಶಾಸ್ತ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಇವನಿಗೆ ಸಮನಾದವನು ಯಾರೂ ಇರರು.’ ವರುಣನು ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು — ‘ಲಕ್ಷೋಪಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳಾದರೂ ನನ್ನ ಪಾಶದಿಂದಾಗಲಿ ನೀರಿನಿಂದಾಗಲಿ ಇವನಿಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿಲ್ಲ.’ ಯಮನು ತನ್ನ ದಂಡದಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನೂ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟು, ‘ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದವಿಲ್ಲದಿರುವ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದನು. ಒಂದು ಕಣ್ಣು ಪಿಂಗಳವಾಗಿರುವ ಧನದ ಕುಬೇರನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಈ ಗದೆಯು ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದು.’ ‘ನನ್ನಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಆಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ಇವನು ಅವಧ್ಯನಾಗುವನು’ ಎಂದು ಶಂಕರನೂ ಪರಮ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಶಿಲ್ಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾಮತಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ ಈ ಶಿಶುವನ್ನು ಕಂಡು ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು — ‘ನಾನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ದಿವ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದು ಇವನು ಚಿರಂಜೀವಿಯಾಗುವನು.’ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಅವನನ್ನು ಕುರಿತು ‘ಇವನು ದೀರ್ಘಾಯುವೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆಗುವನು, ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡಗಳಿಂದಲೂ ಅವಧ್ಯನಾಗುವನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ದೇವತೆಯೂ ತನ್ನದೇ ಆಯುಧದಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಸುರಕ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನ ವರವು ಮೊದಲನೆಯದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಪರಾಧಿ ಅವನೇ; ನಾಮಕರಣದ ಮೂಲಕವೂ ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನ ವರವು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ; ಮುಂದೆ ಹನುಮಂತನು ಸೂರ್ಯನಿಂದಲೇ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಕುಬೇರನು ‘ಏಕಾಕ್ಷಿಪಿಂಗಲಃ’ — ಪಾರ್ವತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಒಂದು ಕಣ್ಣು ಪಿಂಗಳವಾಯಿತು ಎಂಬ ಕಥೆಯಿದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ವರ) ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದ ಪದಗಳಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೂ ಅರ್ಥ ಒಂದೇ. ವರಪ್ರದಾನದ ಕ್ರಮವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮೊದಲು ಅಪರಾಧಿ ಇಂದ್ರ, ಅನಂತರ ಶಿಶುವು ಯಾರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದನೋ ಆ ಸೂರ್ಯ, ಅನಂತರ ಲೋಕಪಾಲರಾದ ವರುಣ, ಯಮ, ಕುಬೇರ, ಅನಂತರ ಶಂಕರ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಬ್ರಹ್ಮ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಧಾನ ದೇವತೆಗಳೂ ಶಿಶುವಿಗೆ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯಮನ ವರ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ದಂಡದಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ; ಅವನ ‘ಅವಿಷಾದ’ ಎಂಬ ವರವೆಂದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ನಿರಾಶೆಯಾಗದು ಎಂದು. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ವರವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನದ ಶಕ್ತಿ, ಶಾಸ್ತ್ರದಾನ ಮತ್ತು ವಾಗ್ಮಿತ್ವ, ಶಾಸ್ತ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಅಸಮತೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವರ (21) ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ದೀರ್ಘಾಯುಶ್ಚ ಮಹಾತ್ಮಾ ಚ’, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೇಷಾಂ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡಾನಾಮ್…’ ಎಂದಿದೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ರಮ ತಿರುವುಮುರುವಾಗಿದೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಕುಶೇಶಯಮಯ (ಕಮಲಮಯ) ಮಾಲೆಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ.

ದೇವತೆಗಳ ವರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದ ಇವನನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತುಷ್ಟಮನಸ್ಕನಾದ ಜಗದ್ಗುರು ಚತುರ್ಮುಖನು ವಾಯುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಾರುತನೇ, ನಿನ್ನ ಮಗ ಮಾರುತಿಯು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯಂಕರನೂ ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಅಭಯಂಕರನೂ ಅಜೇಯನೂ ಆಗುವನು. ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯೂ ಇಚ್ಛಾಸಂಚಾರಿಯೂ ಇಚ್ಛೆಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವವನೂ ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಅವನು ತಡೆಯಿಲ್ಲದ ಗತಿಯುಳ್ಳವನೂ ಕೀರ್ತಿವಂತನೂ ಆಗುವನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ನಿರ್ಮೂಲನಕ್ಕಾಗಿ, ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಅವನು ಮಾಡುವನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮಾರುತನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲರೂ ಅಮರರೊಡನೆ ಬಂದಂತೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ಆ ಗಂಧವಹನೂ ಮಗನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಮನೆಗೆ ತಂದು, ಅವನಿಗೆ ವರಗಳು ದೊರೆತ ವಿಷಯವನ್ನು ಅಂಜನೆಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮುಂದಿನ ಚರಿತೆಯು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ರಾವಣನ ನಿರ್ಮೂಲನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿ; ಈ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯು ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಕಾಂಡಗಳ ಸಾರ. ‘ಕಾಮರೂಪಃ’ ಎಂದರೆ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪಧಾರಣೆ — ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪವನ್ನೂ ಮಹಾರೂಪವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದನು. ‘ಅವ್ಯಾಹತಗತಿಃ’ ಎಂದರೆ ಅವನ ಗತಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ವಿಘ್ನವಾಗದು. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಕಾಮರೂಪಃ ಕಾಮಚಾರೀ…’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ವಾಯುವು ಮಗನನ್ನು ತಾಯಿಯ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಅವಳ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಗೃಹಸ್ಥನಾದ ತಂದೆಯ ನಡವಳಿಕೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದವೂ ಹನುಮಂತನ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು — ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯಂಕರತ್ವ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ, ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಅಭಯ ವಾನರಸೇನೆಯಲ್ಲಿ, ಕಾಮರೂಪತ್ವ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ, ಅವ್ಯಾಹತಗತಿ ಸಾಗರಲಂಘನದಲ್ಲಿ, ಕೀರ್ತಿ ಸರ್ವಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ. ‘ರಾಮಪ್ರೀತಿಕರಾಣಿ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ. ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಸ್ಥಾನ ‘ಪಿತಾಮಹಪುರೋಗಮಾಃ’ — ಬ್ರಹ್ಮನು ಮುಂದೆ, ಉಳಿದವರು ಹಿಂದೆ; ಹೀಗೆ ಅವರು ಹೇಗೆ ಬಂದಿದ್ದರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು.

ರಾಮನೇ, ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ವರದಾನದ ಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಇವನು ತನ್ನೊಳಗಿನ ವೇಗದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರದಂತಾದನು. ವೇಗದಿಂದ ತುಂಬಿತುಳುಕುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧವೆಸಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಶಾಂತಚಿತ್ತರಾದ ಮಹಾತ್ಮರ ಸ್ರುಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ ನಾರುಮಡಿಗಳ ರಾಶಿಗಳನ್ನೂ ಇವನು ಮುರಿದು, ಹರಿದು, ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಮಹಾಬಲನು ಇಂಥ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಶಂಭುವು ಅವನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡಗಳಿಂದ ಅವಧ್ಯನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನು ಅವನೇ — ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳೂ ಅವನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನರಿತು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೇಸರಿಯೂ ವಾಯುವೂ ತಡೆದರೂ ಆ ಅಂಜನೀಸುತನಾದ ವಾನರನು ಮೇರೆಯನ್ನು ಮೀರುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು. ಆಗ, ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಭೃಗು ಮತ್ತು ಅಂಗಿರಸರ ವಂಶದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಕೋಪಗೊಂಡರು; ಆದರೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಕೋಪಗೊಳ್ಳದೆ, ಅತಿಯಾದ ರೋಷವಿಲ್ಲದೆ ಇವನನ್ನು ಶಪಿಸಿದರು — ‘ಕಪಿಯೇ, ಯಾವ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಶಾಪದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ನೀನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಅರಿಯಲಾರೆ; ಯಾವಾಗ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ನಿನಗೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗುವುದೋ ಆಗ ನಿನ್ನ ಬಲವು ವೃದ್ಧಿಸುವುದು.’ ಆಗ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ವಚನದ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ತೇಜಸ್ಸೂ ಓಜಸ್ಸೂ ಅಪಹೃತವಾದ ಇವನು ಮೃದುಭಾವವನ್ನು ತಾಳಿ ಅದೇ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದನು. ಬಾಲಕನ ಚಾಪಲ್ಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ವರಗಳಿಂದ ನಿರ್ಭಯನಾದ ಅವನು ಆಟವಾಗಿಯೇ ಋಷಿಗಳ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ದ್ವೇಷದಿಂದಲ್ಲ. ಋಷಿಗಳ ಶಾಪವೂ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ‘ನಾತಿಕ್ರುದ್ಧಾಃ’; ಅವರು ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಸಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಮರೆಯುವಂತೆ ಮಾತ್ರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ — ಕೀರ್ತಿಯ ಸ್ಮರಣೆ. ಈ ಶಾಪವೇ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ: ವಾಲಿ-ಸುಗ್ರೀವರ ಕಲಹದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತನ್ನ ಬಲ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತನು ಅವನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಯೇ ಅವನನ್ನು ಸಾಗರಲಂಘನಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು — ಇದು ಈ ಶಾಪದ್ದೇ ಪರಿಣಾಮ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಯದಾ ತೇ ಸ್ಮಾರ್ಯತೇ ಕೀರ್ತಿಸ್ತದಾ ತೇ ವರ್ಧತೇ ಬಲಮ್’ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಶಾಪದ ಸ್ವರೂಪ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಬಲವನ್ನು ಕಸಿಯಲಿಲ್ಲ, ಅದರ ಅರಿವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಸಿಯಲಾಯಿತು; ‘ಶಾಪಮೋಹಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಾತಿಕ್ರುದ್ಧಾಃ ನಾತಿಮನ್ಯವಃ’ ಎಂಬುದು ಋಷಿಗಳ ಸಂಯಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಬಾಲಕನ ದೋಷವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಅವನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಹೃತತೇಜೌಜಾಃ’ ಆದ ಅವನು ‘ಮೃದುಭಾವಂ ಗತಃ’ — ಶಾಪದಿಂದ ಅವನ ಉದ್ಧತತನ ನಾಶವಾಗಿ ವಿನಯ ಬಂದಿತು; ಈ ವಿನಯವೇ ಮುಂದೆ ಅವನ ಮಹಾಗುಣವಾಯಿತು. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭಗ್ನವಿಚ್ಛಿನ್ನವಿಧ್ವಸ್ತಾನ್’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ವಿನಾಶದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮುರಿಯುವುದು, ಹರಿಯುವುದು, ಧ್ವಂಸಮಾಡುವುದು.

ಅನಂತರ ವಾಲಿ-ಸುಗ್ರೀವರ ತಂದೆ ಋಕ್ಷರಜಸ್ ಎಂಬುವನು ಸಮಸ್ತ ವಾನರರ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು; ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದನು. ವಾನರರ ಮಹೇಶ್ವರನಾದ ಅವನು ಬಹುಕಾಲ ರಾಜ್ಯವಾಳಿ ಕಾಲಧರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಅವನು ಅಸ್ತಂಗತನಾದ ಮೇಲೆ ಮಂತ್ರಕೋವಿದರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳು ವಾಲಿಯನ್ನು ತಂದೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನಾಗಿಯೂ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ವಾಲಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಯುವರಾಜನನ್ನಾಗಿಯೂ ಮಾಡಿದರು. ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಈ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ, ಅನಿಲನಿಗೆ ಅಗ್ನಿಯೊಡನೆ ಇರುವಂತೆ, ಎರಡೆಣಿಕೆಯಿಲ್ಲದ, ಬಿರುಕಿಲ್ಲದ ಸಖ್ಯವಿತ್ತು. ರಾಮನೇ, ವಾಲಿ-ಸುಗ್ರೀವರ ನಡುವೆ ವೈರವು ಎದ್ದಾಗ ಇವನು ಶಾಪದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ದೇವನೇ, ವಾಲಿಯಿಂದ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಇವನ ಬಲ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ, ಮಾರುತಿಗೂ ತನ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ಬಲ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಋಷಿಶಾಪದಿಂದ ಬಲವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆಗ ಆನೆಯಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸಿಂಹದಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಅನಿಲ-ಅಗ್ನಿಗಳ ಉಪಮೆ — ವಾಯುವು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಗ್ನಿಯು ವಾಯುವಿನಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸಹಾಯಕ. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪೂರ್ಣ ಉತ್ತರ ದೊರೆತಿದೆ — ಹನುಮಂತನ ಬಲವು ಶಾಪದಿಂದ ಮರೆತುಹೋಗಿತ್ತು, ನಾಶವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಸಿಂಹಃ ಕುಂಜರರುದ್ಧೋ ವಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಬಲವಂತವಾದ ಸಿಂಹವೂ ಆನೆಯಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರದು; ಹಾಗೆಯೇ ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದಂತೆ ಇದ್ದನು. ಈ ಶ್ಲೋಕ (43) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಾನರರಾಜ್ಯದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಋಕ್ಷರಜಸ್, ಅನಂತರ ವಾಲಿ, ಸುಗ್ರೀವ ಯುವರಾಜ. ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಸಖ್ಯ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ‘ಅದ್ವೈಧಂ ಛಿದ್ರವರ್ಜಿತಮ್’ ಎಂಬವು ಸಖ್ಯದ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವ ದೌರ್ಬಲ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ನಲವತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ರಾಮನನ್ನು ‘ರಾಮ’, ‘ದೇವ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತ, ಹನುಮಂತ-ಸುಗ್ರೀವರಿಬ್ಬರ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ, ಉತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಾಪದಲ್ಲಿ, ಸೌಶೀಲ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮಾಧುರ್ಯದಲ್ಲಿ, ನಯಾನಯವಿವೇಕದಲ್ಲಿ, ಗಾಂಭೀರ್ಯದಲ್ಲಿ, ಚಾತುರ್ಯದಲ್ಲಿ, ಸುವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ, ಧೈರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಇದ್ದಾರೆಯೇ? ಈ ಕಪೀಂದ್ರನು ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಕಲಿಯಬಯಸಿ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ, ಮಹಾಗ್ರಂಥವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಉದಯಗಿರಿಯಿಂದ ಅಸ್ತಗಿರಿಯವರೆಗೆ ಅಪ್ರಮೇಯನಾಗಿ ಸಾಗಿದನು. ಸೂತ್ರ, ವೃತ್ತಿ, ಅರ್ಥ, ಪದಗಳೊಡನೆ, ಸಂಗ್ರಹದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಮಹಾರ್ಥವುಳ್ಳ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಕಪೀಂದ್ರನು ಸಿದ್ಧಿಸಿಕೊಂಡನು; ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡಿತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಇವನಿಗೆ ಸಮನಾದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಪಸ್ಸಿನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಇವನು ದೇವಗುರು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯೊಡನೆಯೂ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಒಂಬತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಇವನು ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಆಗುವನು. ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಬಯಸುವ ಸಾಗರದ ಮುಂದೆ, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸುಡಲು ಬಯಸುವ ಅಗ್ನಿಯ ಮುಂದೆ, ಲೋಕಕ್ಷಯದಲ್ಲಿ ಅಂತಕನ ಮುಂದೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಹನುಮಂತನ ಮುಂದೆ ಯಾರು ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲರು? ಇವನು, ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ನೀಲ, ತಾರ, ತಾರೇಯ, ನಲ, ರಂಭ ಮೊದಲಾದ ಇತರ ಮಹಾಕಪೀಂದ್ರರು, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಸುದಂಷ್ಟ್ರ, ಮೈಂದ, ಪ್ರಭ, ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖ, ನಲ — ಈ ಕರಡಿಗಳು ವಾನರೇಂದ್ರರೊಡನೆ — ರಾಮನೇ, ನಿನಗಾಗಿಯೇ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸೃಷ್ಟರಾದವರು. ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಏನು ಕೇಳಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ — ಹನುಮಂತನು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಿದೆನು. ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳು (44–50) ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 44, 45, 48, 49 ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 7.036.041–044 ಆಗಿ ಇವೆ; 46, 47, 50 ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ (50ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವು 49ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯ ಪಾದದ ಪುನರುಕ್ತಿ). ‘ನವವ್ಯಾಕರಣಾರ್ಥವೇತ್ತಾ’ — ಐಂದ್ರ, ಚಾಂದ್ರ, ಕಾಶಕೃತ್ಸ್ನ, ಪಾಣಿನೀಯ ಮೊದಲಾದ ಒಂಬತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣಗಳಿವೆ ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ. ‘ತಾರೇಯಃ’ ಎಂದರೆ ತಾರೆಯ ಮಗ ಅಂಗದ. ಹನುಮಂತನ ವಿದ್ಯಾಧ್ಯಯನದ ಕಥೆ ಅದ್ಭುತವಾದುದು — ಅವನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ನಿಂತು, ಅವನೊಡನೆ ಉದಯದಿಂದ ಅಸ್ತದವರೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತ, ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದನು. ‘ಸಸೂತ್ರವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಪದಂ ಸಸಂಗ್ರಹಮ್’ ಎಂಬುದು ವ್ಯಾಕರಣದ ಸರ್ವಾಂಗಗಳು — ಸೂತ್ರಗಳು, ವೃತ್ತಿ, ಅರ್ಥ, ಪದಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮುಂದೆ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುವನೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ — ಕವಿಯ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳಿವೆ — ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಬಯಸುವ ಸಾಗರ, ಸುಡಲು ಬಯಸುವ ಅಗ್ನಿ, ಪ್ರಳಯದ ಅಂತಕ; ಇವೆಲ್ಲವೂ ತಡೆಯಲಸಾಧ್ಯವಾದವು; ಹಾಗೆಯೇ ಹನುಮಂತನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಡೆಯಲಸಾಧ್ಯ. ವಾನರರ ದಿವ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದರು.

ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನೂ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೂ, ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ವಾನರರೂ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮನೇ, ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಕೇಳಿದೆ; ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದ್ದಾಯಿತು, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದ್ದಾಯಿತು; ನಾವು ಹೊರಡುತ್ತೇವೆ.’ ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಕೈಮುಗಿದು, ತಲೆಬಾಗಿ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಂದು ನನ್ನ ದೇವತೆಗಳೂ ಪಿತೃಗಳೂ ಪ್ರಪಿತಾಮಹರೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ನಿಮ್ಮ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ನಿತ್ಯವೂ ತೃಪ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆಸೆಯಿಂದ ನಾನು ಒಂದು ವಿಜ್ಞಾಪನೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಅದನ್ನು ನೀವು ನನಗಾಗಿ ಅನುಕಂಪದಿಂದ ನಡೆಸಿಕೊಡಬೇಕು. ಪುರಜನರನ್ನೂ ಜನಪದದವರನ್ನೂ ಅವರವರ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿ, ಸಜ್ಜನರಾದ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಾನು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ನೀವು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತ ಸದಾ ನನ್ನ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯರಾಗಬೇಕು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ಪಿತೃಗಳಿಂದ ಅನುಗೃಹೀತನಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸದಾ ಬರುತ್ತಿರಬೇಕು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವ್ರತರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯಾದಿ ಋಷಿಗಳು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹೊರಡಲು ಅಣಿಯಾದರು; ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಋಷಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಬಂದಂತೆಯೇ ಹೊರಟುಹೋದರು. ರಾಘವನಾದರೋ ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿ ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಲು, ರಾಜರನ್ನೂ ವಾನರರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿ, ರಾತ್ರಿಯಾಗಲು ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ರಾಜಧರ್ಮವು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ಆಮಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಜ್ಯದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಗತಸ್ಪೃಹಃ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿನಯ — ಯಾಚಕನಂತೆ ಅವನು ಋಷಿಗಳ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಸಾಮ್ಯವು 53.2 ‘ದೃಷ್ಟಃ ಸಂಭಾಷಿತಶ್ಚಾಸಿ…’ ಮತ್ತು 61.2 ‘ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಗತಾಃ ಸರ್ವೇ…’ ಎಂಬ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ (7.036.046a, c) — ರಾಮನ ಯಜ್ಞನಿಮಂತ್ರಣ ಮೊದಲಾದ ಉಳಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳೆಲ್ಲವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗವು ಬೆಳಗ್ಗೆ ರಾಮನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿಸ್ಮಿತಃ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಮನಃಸ್ಥಿತಿ — ಹನುಮಂತನ ಅದ್ಭುತ ಚರಿತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಅದನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನ ‘ಗಚ್ಛಾಮಹೇ ವಯಮ್’ (ನಾವು ಹೊರಡುತ್ತೇವೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರ ಆಗಮನದ ಪ್ರಯೋಜನವಾದ ರಾಮನ ಅಭಿನಂದನೆ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಬೀಳ್ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆ ಮತ್ತೆ ಬರಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ರಾಜನಿಗೂ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವು ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಪಿತೃಗಳೂ ಪ್ರಪಿತಾಮಹರೂ ತೃಪ್ತರಾದರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಭಾವವೆಂದರೆ ಋಷಿದರ್ಶನದ ಪುಣ್ಯವು ಪಿತೃಗಳವರೆಗೂ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯಾದಿಗಳ ಆಗಮನದ ಕಥೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಅನಂತರ ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದು, ರಾವಣನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹನುಮಂತನ ಬಾಲ್ಯದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿ, ಈಗ ಹೊರಟಿದ್ದಾರೆ. ರಾಮನು ಸಂಜೆ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನಾದರೂ ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ವಾಲಿಯ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನೃಪವಾನರಾನ್’ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಎಂದರೆ — ದಿನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಭೆಯು ವಿಸರ್ಜಿತವಾಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮತ್ತೆ ಸಭೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ತಪೋನಿರ್ಧೂತಕಲ್ಮಷಾನ್’ ಎಂಬುದು ಋಷಿಗಳ ವಿಶೇಷಣ — ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಾರ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ ಅವರ ಸಂಗವೇ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

പിതാമഹനെ കണ്ടപ്പോൾ, പുത്രൻ അടിയേറ്റു വീണതിൽ ദുഃഖിതനായ വായു ആ ശിശുവിനെ എടുത്ത് ധാതാവിന്റെ മുന്നിൽ എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. ഇളകുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളോടും ശിരസ്സിൽ മാലയോടും സ്വർണാഭരണങ്ങളോടുംകൂടിയ അദ്ദേഹം മൂന്നു പ്രാവശ്യം നമസ്കരിച്ച് വേധസ്സിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു. തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ആഭരണങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന വേദജ്ഞനായ ബ്രഹ്മാവ് വായുവിനെ എഴുന്നേല്പിച്ച് ആ ശിശുവിനെ കൈകൊണ്ടു തലോടി. പത്മജൻ ലീലയായി സ്പർശിച്ച മാത്രയിൽ ആ ശിശു വെള്ളം നനച്ച വിളപോലെ വീണ്ടും ജീവൻ പ്രാപിച്ചു. ഈ പുത്രൻ ജീവനുള്ളവനായതു കണ്ട്, പ്രാണനും ഗന്ധവാഹനുമായ വായു സന്തോഷത്തോടെ, മുമ്പത്തെപ്പോലെ, സർവഭൂതങ്ങളിലും തടഞ്ഞുവച്ചിരുന്ന പ്രാണനെ വീണ്ടും സഞ്ചരിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു ചരിച്ചു. വായുവിന്റെ നിരോധത്തിൽനിന്നു മുക്തരായ ആ പ്രജകൾ, ശീതക്കാറ്റിൽനിന്നു മുക്തമായ താമരപ്പൊയ്കകൾ താമരപ്പൂക്കളോടെ വിടരുന്നതുപോലെ, ആനന്ദിച്ചു. അപ്പോൾ ത്രിയുഗ്മനും ത്രികകുത്തും ത്രിധാമാവും ത്രിദശന്മാരാൽ അർചിതനുമായ ദേവൻ ബ്രഹ്മാവ് മാരുതനു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘ഹേ മഹേന്ദ്രാ, അഗ്നേ, വരുണാ, മഹേശ്വരാ, ധനേശ്വരാ, നിങ്ങൾ എല്ലാം അറിയുന്നവരാണ്; എങ്കിലും ഹിതമായതു ഞാൻ പറയാം, കേൾക്കുവിൻ. ഈ ശിശുവിനാൽ നിങ്ങളുടെ ഒരു വലിയ കാര്യം നിർവഹിക്കപ്പെടാനിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഈ മാരുതന്റെ സന്തോഷത്തിനായി എല്ലാവരും വരങ്ങൾ നൽകുവിൻ.’ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്പർശംതന്നെ ജീവൻ നൽകുന്നു — ഇതു സൃഷ്ടികർത്താവിന്റെ സാമർഥ്യമാണ്. ‘ജലസിക്തം യഥാ സസ്യം’ എന്ന ഉപമ ലളിതവും സുന്ദരവുമാണ് — ഉണങ്ങിയ വിള വെള്ളംകൊണ്ടു വീണ്ടും പച്ചയാകുന്നതുപോലെ ശിശു. പ്രജകളുടെ ആനന്ദത്തിന്റെ ഉപമ ‘ശീതവാതവിനിർമുക്താഃ പദ്മിന്യഃ’ — ഹിമകാലത്തു വാടിയ താമരപ്പൊയ്കകൾ വസന്തത്തിൽ വീണ്ടും വിടരുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വിശേഷണങ്ങൾ ഗൂഢാർഥമുള്ളവയാണ് — ‘ത്രിയുഗ്മൻ’ എന്നാൽ മൂന്നു ജോടികളോടു (ഐശ്വര്യം-വീര്യം, യശസ്സ്-ശ്രീ, ജ്ഞാനം-വൈരാഗ്യം) കൂടിയവൻ, ‘ത്രികകുത്ത്’ എന്നാൽ ത്രിമൂർത്തി, ‘ത്രിധാമാവ്’ എന്നാൽ ത്രിലോകമാകുന്ന ഗൃഹത്തിൽ വസിക്കുന്നവൻ, ‘ത്രിദശാർചിതൻ’ എന്നാൽ മൂന്നു ദശകളോടുകൂടിയ ദേവന്മാരാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നവൻ — ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിലെ ടിപ്പണി അനുസരിച്ച്. ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാർക്ക് ആജ്ഞ നൽകുകയല്ല, ‘ഹിതം പറയാം’ എന്ന് ഉപദേശിക്കുകയാണ് — ഭാവിയിൽ രാവണവധത്തിൽ ഇവന്റെ സഹായം അവരുടെതന്നെ ഹിതത്തിനാണല്ലോ. വായുവിന്റെ വിനയം ഇവിടെ ശ്രദ്ധേയമാണ് — ഒരു നിമിഷം മുമ്പു ലോകത്തെ മുഴുവൻ തടഞ്ഞുവച്ചവൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മുന്നിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം നമസ്കരിക്കുന്നു, പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കോപം അഹങ്കാരത്തിൽനിന്നല്ല, പുത്രശോകത്തിൽനിന്നാണ്; അതിനാൽ ശോകം നീങ്ങുമ്പോൾ കോപവും നീങ്ങുന്നു. ‘പ്രാണോ ഗന്ധവഹഃ’ എന്നതിൽ വായുവിന്റെ രണ്ടു പേരുകൾ — അദ്ദേഹം എല്ലാവരുടെയും പ്രാണനാണ്, ഗന്ധങ്ങളെ വഹിക്കുന്നവനുമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുനഃസഞ്ചാരത്താൽ എല്ലാവർക്കും ശ്വാസം തിരിച്ചുകിട്ടി, യജ്ഞങ്ങളും സ്വാധ്യായവും വീണ്ടും ആരംഭിച്ചു. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സന്നിരുദ്ധം യഥാ പുരാ’ — നിരോധത്തിനു മുമ്പ് എങ്ങനെയായിരുന്നോ അങ്ങനെ വീണ്ടും.

അപ്പോൾ പ്രീതനും ശുഭാനനനുമായ സഹസ്രനയനൻ ഇന്ദ്രൻ താമരമാല ഉയർത്തിക്കൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ കൈയിൽനിന്നു വിട്ട വജ്രത്താൽ ഇവന്റെ ഹനു തകർന്നു; അതിനാൽ ഈ കപിശാർദൂലൻ ഹനുമാൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടും. ഞാൻ ഇവന് പരമവും അദ്ഭുതവുമായ ഒരു വരം നൽകുന്നു — ഇന്നുമുതൽ ഇവൻ എന്റെ വജ്രത്താൽ വധിക്കപ്പെടാത്തവനായിരിക്കും.’ അവിടെ തിമിരം നീക്കുന്ന ഭഗവാൻ മാർത്താണ്ഡൻ പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ ഇവന് എന്റെ തേജസ്സിന്റെ നൂറിലൊരംശം നൽകുന്നു. ശാസ്ത്രങ്ങൾ പഠിക്കാൻ ഇവനു ശക്തിയാകുമ്പോൾ ഞാൻ ഇവനു ശാസ്ത്രം പകർന്നുനൽകും; അതിനാൽ ഇവൻ വാഗ്മിയാകും; ശാസ്ത്രദർശനത്തിൽ ഇവനു തുല്യനായി ആരുമുണ്ടാകില്ല.’ വരുണൻ വരം നൽകി: ‘ലക്ഷക്കണക്കിനു വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാലും എന്റെ പാശത്താലോ ജലത്താലോ ഇവനു മരണമുണ്ടാകില്ല.’ യമൻ തന്റെ ദണ്ഡത്താൽ അവധ്യത്വവും ആരോഗ്യവും നൽകി; ‘സന്തുഷ്ടനായ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ വിഷാദമില്ലായ്മ എന്ന വരം നൽകുന്നു’ എന്നും പറഞ്ഞു. പിംഗലവർണമായ ഒരു കണ്ണുള്ള ധനദൻ കുബേരൻ പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ ഈ ഗദ യുദ്ധങ്ങളിൽ ഇവനെ വധിക്കുകയില്ല.’ ‘എന്നിൽനിന്നും എന്റെ ആയുധങ്ങളിൽനിന്നും ഇവൻ അവധ്യനായിരിക്കും’ എന്നു ശങ്കരനും പരമമായ വരം നൽകി. ശില്പികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും മഹാമതിയുമായ വിശ്വകർമാവ് ബാലസൂര്യനെപ്പോലെയുള്ള ഈ ശിശുവിനെ കണ്ട് വരം നൽകി: ‘ഞാൻ നിർമിച്ച ദിവ്യശസ്ത്രങ്ങളാൽ അവധ്യത്വം നേടി ഇവൻ ചിരഞ്ജീവിയാകും.’ ബ്രഹ്മാവും അവനെക്കുറിച്ച് ‘ദീർഘായുസ്സും മഹാത്മാവുമായിരിക്കും, എല്ലാ ബ്രഹ്മദണ്ഡങ്ങൾക്കും അവധ്യനുമായിരിക്കും’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഓരോ ദേവനും സ്വന്തം ആയുധത്തിൽനിന്നുള്ള അവധ്യത്വമാണു നൽകുന്നത് — അങ്ങനെ അവൻ എല്ലാവിധത്തിലും സുരക്ഷിതനാകുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ വരമാണ് ആദ്യത്തേത്, കാരണം അപരാധി അദ്ദേഹമാണ്; പേരിടലിലൂടെ അദ്ദേഹം സ്വന്തം ദോഷവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. സൂര്യന്റെ വരം വിശിഷ്ടമാണ് — തേജസ്സും ശാസ്ത്രവും; മുന്നോട്ട്, ഹനുമാൻ സൂര്യനിൽനിന്നുതന്നെയാണു വ്യാകരണം പഠിച്ചതെന്നു പറയും. കുബേരൻ ‘ഏകാക്ഷിപിംഗലൻ’ ആണ് — പാർവതിയെ നോക്കിയതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഒരു കണ്ണ് പിംഗലവർണമായി എന്നാണു കഥ. പതിന്നാലാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായാണു രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇരുപതാം ശ്ലോകം (വിശ്വകർമാവിന്റെ വരം) അച്ചടിയിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമായ വാക്കുകളിലാണ്, എങ്കിലും അർഥം ഒന്നുതന്നെ. വരപ്രദാനത്തിന്റെ ക്രമവും അർഥപൂർണമാണ് — ആദ്യം അപരാധിയായ ഇന്ദ്രൻ, പിന്നെ ശിശു ആരുടെ അടുത്തേക്കു പോയോ ആ സൂര്യൻ, പിന്നെ ലോകപാലന്മാരായ വരുണനും യമനും കുബേരനും, പിന്നെ ശങ്കരനും വിശ്വകർമാവും, ഒടുവിൽ സ്വയം ബ്രഹ്മാവ്. ഇങ്ങനെ എല്ലാ പ്രധാനദേവന്മാരും ശിശുവിനു വരങ്ങൾ നൽകുന്നു; അതിനാൽ അവൻ സർവദേവന്മാരുടെയും അനുഗ്രഹപാത്രമാകുന്നു. യമന്റെ വരം രണ്ടുവിധമാണ് — ദണ്ഡത്തിൽനിന്നുള്ള അവധ്യത്വവും ആരോഗ്യവും; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ‘അവിഷാദം’ എന്ന വരം യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും നിരാശയുണ്ടാകില്ല എന്നതാണ്. പതിന്നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ സൂര്യന്റെ വരം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — ശാസ്ത്രാധ്യയനശക്തി, ശാസ്ത്രദാനവും വാഗ്മിത്വവും, ശാസ്ത്രദർശനത്തിലെ അതുല്യത. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം (21) അച്ചടിയിൽ ആദ്യപകുതിയിൽ ‘ദീർഘായുശ്ച മഹാത്മാ ച’ എന്നും രണ്ടാം പകുതിയിൽ ‘സർവേഷാം ബ്രഹ്മദണ്ഡാനാം…’ എന്നുമാണ് — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ ക്രമം വിപരീതമാണ്. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ താമരമാല (കുശേശയമയീ മാല) ഉയർത്തിക്കൊണ്ടു പറയുന്നു — പ്രസന്നതയുടെ അടയാളം.

ദേവന്മാരുടെ വരങ്ങളാൽ അലംകൃതനായ ഇവനെ കണ്ട് സന്തുഷ്ടമനസ്കനായ ജഗദ്ഗുരു ചതുർമുഖൻ വായുവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘മാരുതാ, നിന്റെ പുത്രനായ മാരുതി ശത്രുക്കൾക്കു ഭയം നൽകുന്നവനും മിത്രങ്ങൾക്ക് അഭയം നൽകുന്നവനും അജയ്യനുമായിരിക്കും. ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്നവനും ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവനും ഇഷ്ടമുള്ളിടത്ത് എത്തുന്നവനും ചാടുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ അവൻ തടസ്സമില്ലാത്ത ഗതിയുള്ളവനും കീർത്തിമാനുമായിരിക്കും. യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യുന്നതിനുള്ളതും രാമനു പ്രീതി നൽകുന്നതും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ കർമങ്ങൾ അവൻ ചെയ്യും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ മാരുതനോടു യാത്ര ചോദിച്ച്, പിതാമഹനെ മുൻനിർത്തി എല്ലാവരും അമരന്മാരോടൊപ്പം വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോയി. ആ ഗന്ധവാഹനും പുത്രനെ എടുത്തു വീട്ടിൽ കൊണ്ടുവന്ന്, അവനു വരങ്ങൾ ലഭിച്ച കാര്യം അഞ്ജനയോടു പറഞ്ഞിട്ടു പുറപ്പെട്ടുപോയി. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കുകളിൽ ഹനുമാന്റെ ഭാവിചരിതം ചുരുക്കി വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — രാവണന്റെ ഉന്മൂലനവും രാമന്റെ പ്രീതിയും; ഈ പ്രവചനം രാമായണത്തിലെ സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെയും യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെയും സാരമാണ്. ‘കാമരൂപൻ’ എന്നാൽ ഇച്ഛയനുസരിച്ചു രൂപം ധരിക്കുന്നവൻ — സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ സൂക്ഷ്മരൂപവും മഹാരൂപവും ധരിച്ചു. ‘അവ്യാഹതഗതി’ എന്നാൽ അവന്റെ ഗതിക്ക് എവിടെയും വിഘ്നമുണ്ടാകില്ല. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം (‘കാമരൂപഃ കാമചാരീ…’) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. വായു പുത്രനെ അമ്മയുടെ കൈയിൽ ഏല്പിക്കുന്നു, അവളുടെ ആകുലത നീക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — ഇതൊരു ഗൃഹസ്ഥനായ പിതാവിന്റെ ആചരണമാണ്. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കിലെ ഓരോ പദവും ഹനുമാന്റെ ഭാവികർമങ്ങളിൽ സഫലമായി — ശത്രുക്കൾക്കു ഭയം നൽകുന്നത് ലങ്കയിൽ, മിത്രങ്ങൾക്ക് അഭയം വാനരസേനയിൽ, കാമരൂപത്വം സീതാന്വേഷണത്തിൽ, അവ്യാഹതഗതി സമുദ്രലംഘനത്തിൽ, കീർത്തി സർവലോകത്തിലും. ‘രാമപ്രീതികരാണി’ എന്ന പദം വിശേഷിച്ചു ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അവന്റെ എല്ലാ കർമങ്ങളും രാമന്റെ പ്രീതിക്കുവേണ്ടിയാണ്. ദേവന്മാരുടെ മടക്കം ‘പിതാമഹപുരോഗമാഃ’ — ബ്രഹ്മാവ് മുന്നിൽ, മറ്റുള്ളവർ പിന്നിൽ; ഇങ്ങനെ അവർ വന്നതുപോലെതന്നെ മടങ്ങി.

രാമാ, വരങ്ങൾ ലഭിച്ച്, വരദാനത്തിന്റെ ബലത്തോടുകൂടിയ ഇവൻ ഉള്ളിൽ നിറഞ്ഞ വേഗത്താൽ നിറഞ്ഞ സമുദ്രംപോലെയായി. വേഗംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞുതുളുമ്പുന്ന ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ നിർഭയനായി മഹർഷിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങളിൽ അപരാധങ്ങൾ ചെയ്തുതുടങ്ങി. ശാന്തചിത്തരായ മഹാത്മാക്കളുടെ സ്രുക്കുകളും പാത്രങ്ങളും അഗ്നിഹോത്രപാത്രങ്ങളും വല്കലക്കൂമ്പാരങ്ങളും ഇവൻ ഉടച്ചും കീറിയും നശിപ്പിച്ചുംകളഞ്ഞു. ആ മഹാബലൻ ഇത്തരം കർമങ്ങൾ ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു; സർവ ബ്രഹ്മദണ്ഡങ്ങൾക്കും അവധ്യനായി ശംഭു — ഇവിടെ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് ഇരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ആ വരം നൽകിയ ബ്രഹ്മാവിനെയാണ് — അവനെ ആക്കിയിരിക്കുന്നു എന്നറിയാവുന്ന ഋഷിമാരെല്ലാം അവന്റെ ശക്തി അറിഞ്ഞ് സഹിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. കേസരിയും വായുവും വിലക്കിയിട്ടും ആ അഞ്ജനീസുതനായ വാനരൻ മര്യാദ ലംഘിച്ചുകൊണ്ടേയിരുന്നു. അപ്പോൾ, രഘുശ്രേഷ്ഠാ, ഭൃഗുവിന്റെയും അംഗിരസ്സിന്റെയും വംശജരായ മഹർഷിമാർ ക്രുദ്ധരായി — എങ്കിലും അധികം ക്രുദ്ധരാകാതെ, അധികം രോഷംകൊള്ളാതെ — ഇവനെ ശപിച്ചു: ‘പ്ലവംഗമാ, ഏതു ബലത്തെ ആശ്രയിച്ചാണോ നീ ഞങ്ങളെ ഉപദ്രവിക്കുന്നത്, ശാപത്താൽ മോഹിതനായ നീ ദീർഘകാലം ആ ബലം അറിയുകയില്ല; നിന്റെ കീർത്തി ആരെങ്കിലും ഓർമിപ്പിക്കുമ്പോൾ നിന്റെ ബലം വർധിക്കും.’ അപ്പോൾ മഹർഷിമാരുടെ വാക്കിന്റെ ഓജസ്സാൽ തേജസ്സും ഓജസ്സും അപഹരിക്കപ്പെട്ട ഇവൻ മൃദുസ്വഭാവിയായി ആ ആശ്രമങ്ങളിൽത്തന്നെ ചുറ്റിനടന്നു. ബാലന്റെ ചാപല്യം സ്വാഭാവികമാണ് — വരങ്ങളാൽ നിർഭയനായ അവൻ കളിയായി മാത്രമാണ് ഋഷിമാരുടെ വസ്തുക്കൾ നശിപ്പിക്കുന്നത്, ദ്വേഷംകൊണ്ടല്ല. ഋഷിമാരുടെ ശാപവും കരുണയോടുകൂടിയതാണ് — ‘നാതിക്രുദ്ധാഃ’; അവർ അവന്റെ ബലം പൂർണമായി അപഹരിക്കുന്നില്ല, മറപ്പിക്കുന്നതേയുള്ളൂ; പരിഹാരവും നൽകുന്നു — കീർത്തിസ്മരണം. ഈ ശാപംതന്നെയാണു രാമന്റെ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം: ബാലി-സുഗ്രീവകലഹത്തിൽ ഹനുമാൻ സ്വന്തം ബലം അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല. പിന്നീടു കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ ജാംബവാൻ അവന്റെ കീർത്തി ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ് അവനെ സമുദ്രലംഘനത്തിനു പ്രേരിപ്പിച്ചത് — ഇത് ഈ ശാപത്തിന്റെതന്നെ പരിണാമമാണ്. മുപ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ രണ്ടാം പകുതി ‘യദാ തേ സ്മാര്യതേ കീർതിസ്തദാ തേ വർധതേ ബലം’ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; മുപ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യപകുതിയും അങ്ങനെതന്നെ. ശാപത്തിന്റെ സ്വരൂപം വിചിത്രമാണ് — ബലം അപഹരിക്കപ്പെട്ടില്ല, അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവു മാത്രമാണ് അപഹരിക്കപ്പെട്ടത്; ‘ശാപമോഹിതഃ’ എന്ന പദം അതു വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘നാതിക്രുദ്ധാഃ നാതിമന്യവഃ’ എന്നത് ഋഷിമാരുടെ സംയമം കാണിക്കുന്നു — അവർ ബാലന്റെ ദോഷം ക്ഷമിക്കുന്നു, അവന്റെ ഹിതത്തിനായി മാത്രം അവനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ‘ഹൃതതേജൗജാഃ’ ആയ അവൻ ‘മൃദുഭാവം ഗതഃ’ — ശാപത്താൽ അവന്റെ ഉദ്ധതത്വം നശിച്ചു, വിനയം വന്നുചേർന്നു; ഈ വിനയംതന്നെയാണ് പിന്നീട് അവന്റെ മഹാഗുണമായത്. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഭഗ്നവിച്ഛിന്നവിധ്വസ്താൻ’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ വിനാശത്തിന്റെ മൂന്നു വിധങ്ങൾ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഉടയ്ക്കൽ, കീറൽ, തകർക്കൽ.

ബാലിയുടെയും സുഗ്രീവന്റെയും പിതാവായ ഋക്ഷരജസ്സ് എന്ന സർവവാനരന്മാരുടെയും രാജാവ് തേജസ്സിൽ സൂര്യനെപ്പോലെയായിരുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ആ മഹേശ്വരൻ ദീർഘകാലം രാജ്യം ഭരിച്ചശേഷം കാലധർമം പ്രാപിച്ചു. അദ്ദേഹം അസ്തമിച്ചപ്പോൾ മന്ത്രകുശലരായ മന്ത്രിമാർ ബാലിയെ പിതാവിന്റെ സ്ഥാനത്തു രാജാവാക്കി, സുഗ്രീവനെ ബാലിയുടെ സ്ഥാനത്തു യുവരാജാവുമാക്കി. സുഗ്രീവനുമായി ഈ ഹനുമാനു ബാല്യംമുതലേ, അനിലന് അഗ്നിയോടെന്നപോലെ, ഭിന്നതയില്ലാത്തതും പഴുതില്ലാത്തതുമായ സഖ്യമുണ്ടായിരുന്നു. രാമാ, ബാലിക്കും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ ശത്രുത ഉടലെടുത്തപ്പോൾ ശാപംകാരണംതന്നെ ഇവൻ തന്റെ ബലം അറിഞ്ഞില്ല. ദേവാ, ബാലി ഓടിച്ചുനടത്തിയിട്ടും സുഗ്രീവൻ ഇവന്റെ ബലം അറിഞ്ഞില്ല; മാരുതിയും തന്നിലുള്ള ബലം അറിഞ്ഞില്ല. ഋഷിശാപത്താൽ ബലം അപഹരിക്കപ്പെട്ട ആ കപിശ്രേഷ്ഠൻ അപ്പോൾ ആനയാൽ തടയപ്പെട്ട സിംഹത്തെപ്പോലെ സുഗ്രീവനോടൊപ്പം രണഭൂമിയിൽ നിന്നു. അനിലന്റെയും അഗ്നിയുടെയും ഉപമ — വായു അഗ്നിയെ വളർത്തുന്നു, അഗ്നി വായുവിനാൽ ജ്വലിക്കുന്നു; അതുപോലെ ഹനുമാൻ സുഗ്രീവന്റെ സഹായിയാണ്. ഈ പ്രകരണത്തിൽ രാമന്റെ ചോദ്യത്തിനു പൂർണമായ ഉത്തരം നൽകിയിരിക്കുന്നു — ഹനുമാന്റെ ബലം ശാപത്താൽ മറന്നുപോയതാണ്, നശിച്ചതല്ല. ‘സിംഹഃ കുഞ്ജരരുദ്ധോ വാ’ എന്ന ഉപമ — ബലവാനായ സിംഹവും ആനയാൽ തടയപ്പെട്ടാൽ ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയാതാകുന്നു; അതുപോലെ ഹനുമാൻ സുഗ്രീവനോടൊപ്പം വനത്തിൽ തടയപ്പെട്ടവനെപ്പോലെ കഴിഞ്ഞു. ഈ ശ്ലോകം (43) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ വാനരരാജ്യത്തിന്റെ ചരിത്രവും ചുരുക്കി പറയുന്നു — ഋക്ഷരജസ്സ്, പിന്നെ ബാലി, സുഗ്രീവൻ യുവരാജാവ്. ഹനുമാനു സുഗ്രീവനുമായുള്ള സഖ്യം ബാല്യംമുതലുള്ളതാണ്; അതിനാലാണ് അവൻ സുഗ്രീവനോടൊപ്പം ഋശ്യമൂകത്തിൽ വസിച്ചത്. ‘അദ്വൈധം ഛിദ്രവർജിതം’ എന്ന സഖ്യവിശേഷണങ്ങൾ — അവർ തമ്മിൽ യാതൊരു ഭിന്നതയുമില്ല, യാതൊരു ദൗർബല്യവുമില്ല. നാല്പത്തിയൊന്നും നാല്പത്തിരണ്ടും ശ്ലോകങ്ങളിൽ അഗസ്ത്യൻ രാമനെ ‘രാമാ’, ‘ദേവാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു; ഹനുമാന്റെയും സുഗ്രീവന്റെയും — രണ്ടുപേരുടെയും — അജ്ഞത സമ്മതിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

പരാക്രമത്തിലും ഉത്സാഹത്തിലും ബുദ്ധിയിലും പ്രതാപത്തിലും സൗശീല്യത്തിലും മാധുര്യത്തിലും നയാനയവിവേകത്തിലും ഗാംഭീര്യത്തിലും ചാതുര്യത്തിലും സുവീര്യത്തിലും ധൈര്യത്തിലും ഹനുമാനെക്കാൾ മികച്ച ആരെങ്കിലും ലോകത്തുണ്ടോ? ഈ കപീന്ദ്രൻ വ്യാകരണം ഗ്രഹിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ മനസ്സോടെ, ഒരു മഹാഗ്രന്ഥം ധരിച്ചുകൊണ്ട്, സൂര്യന് അഭിമുഖനായി ഉദയഗിരിമുതൽ അസ്തഗിരിവരെ അപ്രമേയനായി സഞ്ചരിച്ചു. സൂത്രം, വൃത്തി, അർഥം, പദം എന്നിവയോടും സംഗ്രഹത്തോടുംകൂടിയ മഹാർഥമായ വ്യാകരണം കപീന്ദ്രൻ സ്വായത്തമാക്കി; ശാസ്ത്രത്തിലെ വൈശാരദ്യത്തിലും ഛന്ദസ്സിന്റെ ഗതിയിലും ഇവനു തുല്യനായി ആരുമില്ല. എല്ലാ വിദ്യകളിലും തപസ്സിന്റെ അനുഷ്ഠാനത്തിലും ഇവൻ ദേവഗുരുവായ ബൃഹസ്പതിയോടുപോലും മത്സരിക്കുന്നു; ഒൻപതു വ്യാകരണങ്ങളുടെയും അർഥം അറിയുന്ന ഇവൻ നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ബ്രഹ്മാവുപോലുമാകും. പ്രവേശിക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്ന സമുദ്രത്തെപ്പോലെ, ലോകങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ, ലോകക്ഷയത്തിലെ അന്തകനെപ്പോലെയുള്ള ഹനുമാന്റെ മുന്നിൽ ആർ നിൽക്കും? ഇവനും, മറ്റു മഹാകപീന്ദ്രന്മാരായ സുഗ്രീവൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, നീലൻ, താരൻ, താരേയൻ, നളൻ, രംഭൻ മുതലായവരും, ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, സുദംഷ്ട്രൻ, മൈന്ദൻ, പ്രഭൻ, ജ്യോതിർമുഖൻ, നളൻ എന്നിവരും, വാനരേന്ദ്രന്മാരോടൊപ്പമുള്ള ഈ ഋക്ഷന്മാരും — രാമാ, നിനക്കുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ദേവന്മാരാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത്. നീ എന്നോടു ചോദിച്ചതെല്ലാം ഇതാ പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു — ഹനുമാൻ ബാല്യത്തിൽ ചെയ്ത കർമം ഞാൻ വിവരിച്ചു. ഈ പ്രകരണത്തിലെ ഏഴു ശ്ലോകങ്ങൾ (44–50) ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഇവയിൽ 44, 45, 48, 49 എന്നിവ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 7.036.041–044 ആയി ഉണ്ട്; 46, 47, 50 വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് (അമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ രണ്ടാം പകുതി നാല്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ അവസാനപാദത്തിന്റെ പുനരുക്തിയാണ്). ‘നവവ്യാകരണാർഥവേത്താ’ — ഐന്ദ്രം, ചാന്ദ്രം, കാശകൃത്സ്നം, പാണിനീയം തുടങ്ങിയ ഒൻപതു വ്യാകരണങ്ങൾ എന്നാണു പരമ്പര. ‘താരേയൻ’ എന്നാൽ താരയുടെ പുത്രനായ അംഗദൻ. ഹനുമാന്റെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ കഥ അദ്ഭുതകരമാണ് — സൂര്യന് അഭിമുഖമായി നിന്ന്, അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം ഉദയംമുതൽ അസ്തമയംവരെ സഞ്ചരിച്ച്, ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ വ്യാകരണം പഠിച്ചു. ‘സസൂത്രവൃത്ത്യർഥപദം സസംഗ്രഹം’ എന്നതിൽ വ്യാകരണത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളും — സൂത്രങ്ങൾ, വൃത്തി, അർഥം, പദങ്ങൾ, സംഗ്രഹം. അഗസ്ത്യൻ ഹനുമാനെ ബൃഹസ്പതിയോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു; ഭാവിയിൽ അവൻ ബ്രഹ്മപദം പ്രാപിക്കുമെന്നും പറയുന്നു. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ പതിനൊന്നു ഗുണങ്ങൾ ഒറ്റ സമാസത്തിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — കവിയുടെ വാക്ചാതുര്യം. നാല്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങൾ — പ്രവേശിക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്ന സമുദ്രം, ദഹിപ്പിക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്ന അഗ്നി, പ്രളയത്തിലെ അന്തകൻ; ഇവയൊന്നും തടുക്കാനാവാത്തവയാണ്, അതുപോലെ ഹനുമാനും യുദ്ധത്തിൽ തടുക്കാനാവാത്തവനാണ്. വാനരന്മാരുടെ ദിവ്യോത്പത്തി ബാലകാണ്ഡത്തിലും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട് — രാമന്റെ സഹായത്തിനായി ദേവന്മാർ വാനരരൂപത്തിൽ പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു.

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞതു കേട്ട് രാമനും സൗമിത്രിയും രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം വാനരന്മാരും അത്യധികം വിസ്മയിച്ചു. അഗസ്ത്യൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, ഇതെല്ലാം നീ കേട്ടുകഴിഞ്ഞു; നിന്നെ ഞങ്ങൾ കാണുകയും നിന്നോടു സംസാരിക്കുകയും ചെയ്തു; ഞങ്ങൾ പോകുന്നു.’ ഉഗ്രതേജസ്വിയായ അഗസ്ത്യന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട് രാഘവൻ കൈകൂപ്പി വണങ്ങി മഹർഷിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഇന്ന് എന്റെ ദേവതകളും പിതൃക്കളും പ്രപിതാമഹന്മാരും ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം അങ്ങയുടെ ദർശനംകൊണ്ടുതന്നെ എന്നെന്നേക്കും തൃപ്തരായിരിക്കുന്നു. ഒരാഗ്രഹത്തോടെ ഞാൻ അപേക്ഷിക്കുന്ന കാര്യം അങ്ങുന്നുകൾ എനിക്കുവേണ്ടി കരുണയോടെ ചെയ്തുതരണം. പൗരന്മാരെയും ജനപദവാസികളെയും അവരവരുടെ കാര്യങ്ങളിൽ നിയോഗിച്ചിട്ട്, സജ്ജനങ്ങളായ അങ്ങുന്നുകളുടെ പ്രഭാവത്താൽ ഞാൻ യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കും. മഹാവീര്യരായ അങ്ങുന്നുകൾ എന്നെ അനുഗ്രഹിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് എന്നും എന്റെ യജ്ഞങ്ങളിൽ സദസ്യരായിരിക്കണം. തപസ്സാൽ പാപം കഴുകിക്കളഞ്ഞ നിങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച്, പിതൃക്കളാൽ അനുഗൃഹീതനായി ഞാൻ ഏറെ സംതൃപ്തനാകും. അതിനാൽ അങ്ങുന്നുകൾ ഒത്തുചേർന്ന് ഇവിടേക്ക് എപ്പോഴും വന്നുകൊണ്ടിരിക്കണം.’ അതു കേട്ട് കർശനവ്രതരായ അഗസ്ത്യാദി ഋഷിമാർ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങി; ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ ഋഷിമാരെല്ലാം വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോയി. രാഘവനാകട്ടെ, വിസ്മിതനായി അതേ വിഷയംതന്നെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നെ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ രാജാക്കന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും യാത്രയാക്കി, വിധിപ്രകാരം സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്ത്, രാത്രിയായപ്പോൾ നരവരോത്തമൻ അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഈ പ്രകരണത്തിൽ രാമന്റെ രാജധർമം കാണാം — അദ്ദേഹം ഋഷിമാരെ യജ്ഞങ്ങളിലേക്കു ക്ഷണിക്കുന്നു, രാജ്യകാര്യങ്ങൾ പ്രജകളിൽ ക്രമീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ആഗതസ്പൃഹഃ’ (ആഗ്രഹം ഉണർന്നവൻ) എന്നതിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയമുണ്ട് — ഒരു യാചകനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം ഋഷിമാരുടെ സഹായം അഭ്യർഥിക്കുന്നു. ഈ പ്രകരണത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി സാമ്യമുള്ളത് 53.2 ‘ദൃഷ്ടഃ സംഭാഷിതശ്ചാസി…’, 61.2 ‘ഏവമുക്ത്വാ ഗതാഃ സർവേ…’ എന്നിവയിൽ (7.036.046a, c) മാത്രമാണ് — രാമന്റെ യജ്ഞനിമന്ത്രണം മുതലായ മറ്റു ശ്ലോകങ്ങളെല്ലാം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. അടുത്ത സർഗം പ്രഭാതത്തിൽ രാമന്റെ ഉണരലോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. ‘വിസ്മിതഃ’ — ഇതാണു രാമന്റെ മനോനില; ഹനുമാന്റെ അദ്ഭുതചരിതം കേട്ട് അദ്ദേഹം അതുതന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു. ‘ഗച്ഛാമഹേ വയം’ എന്ന അഗസ്ത്യന്റെ വാക്കിലൂടെ അവരുടെ വരവിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം — രാമനെ അഭിനന്ദിക്കൽ — പൂർത്തിയായി എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമൻ ഋഷിമാരെ യാത്രയാക്കുക മാത്രമല്ല, ഭാവിയിൽ വീണ്ടും വരാൻ അഭ്യർഥിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അങ്ങനെ രാജാവും ഋഷിമാരും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സുസ്ഥിരമാക്കപ്പെടുന്നു. ‘പിതൃക്കളും പ്രപിതാമഹന്മാരും തൃപ്തരായി’ എന്ന വാക്കിന്റെ ഭാവം, ഋഷിദർശനത്തിന്റെ പുണ്യം പിതൃക്കൾവരെ എത്തുന്നു എന്നാണ്. ഈ സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യത്തോടെ അഗസ്ത്യാദികളുടെ ആഗമനകഥ സമാപിക്കുന്നു — രാജ്യാഭിഷേകത്തിനുശേഷം അവർ രാമനെ കാണാൻ വന്നു, രാവണന്റെ ഉത്പത്തിമുതൽ ഹനുമാന്റെ ബാല്യംവരെ എല്ലാം പറഞ്ഞു, ഇപ്പോൾ മടങ്ങി. രാമൻ സായംകാലത്തു സന്ധ്യോപാസന ചെയ്യുന്നു — രാജാവുപോലും നിത്യകർമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; ബാലിയുടെ സന്ധ്യോപാസനത്തിന്റെ സ്മരണയും ഇവിടെ ഉണരുന്നു. ‘നൃപവാനരന്മാരെ’ യാത്രയാക്കി — ദിവസാന്ത്യത്തിൽ സഭ പിരിഞ്ഞു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ പ്രഭാതത്തിൽ വീണ്ടും സഭ ആരംഭിക്കുന്നു. രാമന്റെ വാക്കിൽ ‘തപോനിർധൂതകല്മഷാൻ’ എന്ന ഋഷിവിശേഷണം — തപസ്സാൽ പാപങ്ങൾ നശിച്ചവരുടെ സംഗംതന്നെ പവിത്രീകരിക്കുന്നു.

"Seeing the Grandfather, the Wind, stricken by the harm done to his son, took the child up and rose to stand before the Creator. With his earrings swinging, a garland on his head and golden ornaments on his body, he approached the Ordainer three times and fell at his feet." The Wind's humility is worth noticing: a moment before he had stopped the breath of the whole world, and now he bowed three times and fell at Brahmā's feet; his anger had come not from pride but from grief for his son, and when the grief ended the anger ended too. "Then Brahmā, knower of the Veda, adorned with hanging ornaments, raised the Wind up and stroked the child with his hand. At that playful touch of the lotus-born god the child came back to life, like a crop sprinkled with water" — as a withered crop turns green again when watered; the Creator's touch alone gives life. "Seeing his son alive, the Wind — the breath of all and bearer of fragrance — joyfully began to move again through all beings, as he had before he held himself back." With his movement restored, everyone's breath returned and the sacrifices and recitations began again. "Freed from the Wind's obstruction, the creatures rejoiced like lotus-pools freed from the cold wind" — lotuses that wilt in the winter blooming again in spring. "Then Brahmā — possessed of the three pairs, the three peaks, dwelling in the three abodes, worshipped by the gods — wishing to please the Wind, spoke." These epithets carry hidden meanings: the three pairs are lordship and valour, fame and fortune, knowledge and detachment; the three peaks are the threefold form of the godhead; the three abodes are the three worlds that are his home; and he is worshipped by the thirty gods. "'Great Indra, Agni, Varuṇa, Maheśvara and lord of wealth,' he said, 'you know it all already, yet I will tell you what is for your good; listen. This child will accomplish a great task of yours, so all of you grant him boons, to please the Wind.'" Brahmā did not command the gods but counselled them, for the child's help in the slaying of Rāvaṇa would be for their own good.

"Then thousand-eyed Indra, well pleased and with a gracious face, raised his garland of lotuses — a sign of his pleasure — and said, 'Since his jaw, hanu, was struck by the thunderbolt loosed from my hand, this tiger among monkeys shall be known by the name Hanumān. And I give him a supreme and wonderful boon: from this day on my thunderbolt shall never slay him.'" Indra gave the first boon, since he was the one at fault, and in naming the child he even kept the memory of his own offence. "Then the blessed Mārtaṇḍa, the Sun, dispeller of darkness, said, 'I give him a hundredth part of my own splendour. And when he is able to study the śāstras, I will give him learning, so that he will be eloquent; no one will equal him in understanding the śāstras.'" The Sun's boon was special, splendour and learning, and it will soon be told how Hanumān learned grammar from the Sun himself. "Varuṇa gave the boon that even in a hundred times ten thousand years he would not die by Varuṇa's noose or by water. Yama gave him freedom from death by his staff, and freedom from sickness, and said, 'I am pleased, and I grant him the boon of never losing heart in battle.'" Yama's gift was twofold — immunity from his staff and health — and never to despair in battle. "'This mace of mine shall never kill him in battle,' said the lord of wealth, Kubera, tawny in one eye" — for, the story goes, one of his eyes turned tawny when he looked upon Pārvatī. "'He shall not be slain by me or by my weapons' — this supreme boon Śaṅkara too bestowed. And Viśvakarman, best of craftsmen and great of mind, seeing the child shining like the young sun, gave him a boon: 'He shall be safe from every divine weapon I have made, and he shall live long.' And Brahmā said, 'He shall be long-lived and great-souled, and no Brahmā-staff shall slay him.'" Each god gave immunity from his own weapon, so that the child was protected on every side. The order of the boons is meaningful: first Indra, the offender; then the Sun, whom the child had flown to; then the world-guardians Varuṇa, Yama and Kubera; then Śaṅkara and Viśvakarman; and last Brahmā himself. So all the chief gods gave him boons, and he became the object of every god's favour.

"Seeing him adorned with the boons of the gods, four-faced Brahmā, teacher of the world, well pleased, said to the Wind, 'Your son, Māruta, the son of the Wind, will be a terror to his enemies, a giver of safety to his friends, and invincible. He will take any form he wishes, go wherever he wishes and move as he pleases, the best of leapers; his course will never be blocked, and he will be famous. For the destruction of Rāvaṇa and for Rāma's delight he will perform hair-raising deeds in battle.'" Brahmā's words sum up Hanumān's future — the destruction of Rāvaṇa and the delight of Rāma — and this prophecy is the heart of the Sundara and Yuddha Kāṇḍas. Every word came true: terror to his enemies in Laṅkā, safety to his friends in the monkey army, the power to change his form in the search for Sītā — when he took on a tiny form and a huge one — his unblocked course in the leap across the ocean, and fame in every world. "For Rāma's delight" deserves notice: all his deeds would be done to please Rāma. "Having said this and taken leave of the Wind, all of them, with the Grandfather at their head, went away with the immortals as they had come. The bearer of fragrance took his son home, told Añjanā of the boons he had been given, and went on his way" — returning the child to his mother and easing her worry, as a father of a household should.

"Having received these boons, Rāma, and strong with their power, he became like a full ocean with the speed that lay within him. Filled with that force, the bull among monkeys fearlessly made mischief in the hermitages of the great sages. He would break, tear and scatter the ladles and vessels, the implements of the sacred fire and the piles of bark garments of those tranquil sages. Such were the pranks the mighty child got up to. The sages all bore with him, knowing his power, for they knew Śambhu — here Brahmā, who had given that boon — had made him safe from every Brahmā-staff." It was a child's natural mischief: made fearless by the boons, he broke the sages' things in play, not out of malice. "Though Kesarin and the Wind forbade him, this son of Añjanā kept overstepping the bounds. Then the great sages born of the lines of Bhṛgu and Aṅgiras grew angry, best of the Raghus — yet not too angry, not too wrathful — and they cursed him: 'Since you trouble us, monkey, relying on your strength, you shall not know that strength for a long time, bewildered by our curse; but when your fame is recalled to you, your strength will grow.'" Even their curse was merciful: they did not take his strength away but made him forget it, and they gave him a remedy — the recalling of his fame. The curse was a strange one: it was the knowledge of his strength, not the strength itself, that was taken, and the sages' restraint shows that they forgave the child's fault and only curbed him for his own good. "Then, his force and vigour taken from him by the power of the great sages' words, he went about those same hermitages gently." With the curse his wildness left him and humility came, and that humility later became one of his great virtues. This curse is the answer to Rāma's question: Hanumān did not know his own strength during the feud between Vālin and Sugrīva. And later, in the Kiṣkindhā Kāṇḍa, it was only when Jāmbavān reminded him of his fame that Hanumān was roused to leap the ocean — the working-out of this very curse.

"Now Ṛkṣarajas, the father of Vālin and Sugrīva, was king of all the monkeys, like the sun in splendour. After ruling the kingdom a long time as the great lord of the monkeys, he met his end. When he had set like the sun, ministers skilled in counsel made Vālin king in his father's place and Sugrīva heir after Vālin." So the history of the monkey kingdom is briefly told. "From childhood Hanumān had with Sugrīva a friendship without division or flaw, like that of the wind with fire" — as wind feeds fire and fire blazes with the wind, so Hanumān was Sugrīva's helper; there was no rift between them and no weakness, and that is why he lived with Sugrīva on Ṛṣyamūka. "Because of the curse, Rāma, he did not know his own strength when the feud arose between Vālin and Sugrīva. Neither did Sugrīva, lord, even as Vālin was chasing him about, know Hanumān's strength, nor did the son of the Wind know the strength within himself. With his strength taken from him by the sages' curse, the best of monkeys stood by Sugrīva in that struggle like a lion held back by an elephant." Here Rāma's question receives its full answer: Hanumān's strength had been forgotten through the curse, not destroyed. As a lion, however strong, can do nothing when an elephant blocks it, so Hanumān stayed with Sugrīva in the forest as if held back.

"In valour, energy, understanding, majesty, good conduct, sweetness, judgement of right and wrong policy, depth, cleverness, courage and fortitude — who in the world surpasses Hanumān?" The poet packs eleven virtues into a single breath. "Wishing to learn grammar, this lord of monkeys, immeasurable himself, went with his face turned to the Sun, eager to question him, carrying a great book, from the mountain of sunrise to the mountain of sunset." The story of his studies is wonderful: he stood facing the Sun and, travelling with him from dawn to dusk, asked his questions and learned grammar. "The lord of monkeys mastered grammar with its sūtras, commentary, meanings and words, its great import and its compendium" — every part of the science — "and no one equals him in learning, in scholarly skill or in the knowledge of metre. In all branches of knowledge and in the practice of austerity he rivals Bṛhaspati, the teacher of the gods; knowing the meaning of the nine grammars, he will even become Brahmā by your grace." The nine grammars, by tradition, include those of Indra, Candra, Kāśakṛtsna and Pāṇini; and Agastya matched Hanumān with Bṛhaspati and said he would one day attain the office of Brahmā. "Like the ocean when it longs to flood the land, like fire when it longs to burn the worlds, like Death at the destruction of the worlds — who could stand before Hanumān?" All three are irresistible, and so is Hanumān in battle. "He and the other great lords of monkeys — Sugrīva, Mainda and Dvivida, Nīla, Tāra, Tāreya" — that is, Aṅgada, son of Tārā — "Nala and Rambha; Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Sudaṃṣṭra, Mainda, Prabha, Jyotimukha and Nala, and these bears together with the monkey lords — all were created by the gods for your sake, Rāma." The divine origin of the monkeys was told in the Bāla Kāṇḍa as well: the gods begot sons in monkey form to help Rāma. "So I have told you all that you asked me; I have told you what Hanumān did in his childhood."

Hearing what Agastya had told, Rāma and Saumitri, and the monkeys and the rākṣasas with them, were filled with the greatest wonder, and Rāma kept pondering Hanumān's marvellous story. Then Agastya said to Rāma, "You have heard all this, Rāma. We have seen you and spoken with you; now we will go." The purpose of their coming — to greet Rāma — had been fulfilled. Hearing these words of Agastya, of fierce energy, Rāghava joined his palms, bowed low and said to the great sage, "Today, by the mere sight of you all, the gods, my fathers and forefathers and all my kin are pleased for ever." The merit of seeing the sages reached even to his ancestors. "But there is a request I make with longing, and you must grant it out of kindness to me." Like a suppliant he humbly asked for the sages' help. "When I have set the citizens and the country-folk to their proper tasks, I will perform sacrifices through the power of you good men. You of great power must always sit in the assembly at my sacrifices, wishing me well. Relying on you, whose sins have been shaken off by austerity — for the company of such men itself purifies — I shall be blessed by my ancestors and wholly content. So you must always come here together." Here Rāma's kingly dharma shows: he invited the sages to his sacrifices and set the kingdom's work in order among his people, and he did not merely send them off but begged them to come again, making the bond between king and sages lasting. Hearing this, Agastya and the other sages of rigorous vows said, "So be it," and prepared to leave; and having spoken, they all went away as they had come. So ends the story of Agastya's visit: the sages had come to see Rāma after his coronation, told him everything from Rāvaṇa's origins to Hanumān's childhood, and now departed. Rāghava, full of wonder, kept turning the matter over in his mind. When the sun had set, he dismissed the kings and the monkeys, closing the assembly for the day, performed the evening worship according to rule — a king too does not neglect his daily rites, a reminder of Vālin's twilight worship — and when night had fallen that best of men went into the inner apartments. The next sarga begins with Rāma waking at dawn.