वालिरावणयोः कथां श्रुत्वा रामः दक्षिणदिशि आश्रमं कृतवन्तं मुनिम् अगस्त्यं प्राञ्जलिः विनयेन अर्थवत् वचः अपृच्छत्। ‘वालिनः रावणस्य च बलम् अतुलम् एव; किन्तु ते द्वे अपि हनूमता समे न इति मम मतिः। शौर्यं दाक्ष्यं बलं धैर्यं प्राज्ञता नीतिसाधनं विक्रमः प्रभावः च — एते सर्वे गुणाः हनूमति निवासं कृतवन्तः। सागरं दृष्ट्वा सीदन्तीं कपिसेनां वीक्ष्य तां समाश्वास्य सः महाबाहुः योजनानां शतं प्लुतः। लङ्कां पुरीं रावणस्य अन्तःपुरं च धर्षयित्वा तेन सीता दृष्टा, सम्भाषिता, आश्वासिता च। सेनाग्रगाः, मन्त्रिपुत्राः, किंकराः, रावणस्य पुत्रः अक्षः च — एते सर्वे तत्र एकेन हनूमता निपातिताः। पुनः बन्धनात् स्वयं विमुक्तः सः दशाननं भाषयित्वा पावकः मेदिनीम् इव लङ्कां भस्मीकृतवान्। युद्धे हनूमतः यानि कर्माणि श्रूयन्ते, तानि न कालस्य, न शक्रस्य, न विष्णोः, न कुबेरस्य। अस्य बाहुवीर्येण एव मया लङ्का, सीता, लक्ष्मणः, जयः, राज्यं, मित्राणि, बान्धवाः च प्राप्ताः। यदि वानराधिपस्य सखा हनूमान् मम न स्यात्, तर्हि जानक्याः वार्ताम् अपि ज्ञातुं कः शक्तः भवेत्? तर्हि वैरे उत्पन्ने सुग्रीवस्य प्रियं कर्तुम् इच्छन् अपि अयं किमर्थं वालिनं वीरुधम् इव न ददाह? मन्ये, हनूमान् स्वबलं न ज्ञातवान्, यतः प्राणेभ्यः अपि प्रियं वानराधिपं क्लिश्यन्तं दृष्ट्वा अपि सः उदासीनः अतिष्ठत्। भगवन् अमरपूजित महामुने, हनूमतः विषये एतत् सर्वं विस्तरेण यथातत्त्वं कथय।’ रामस्य प्रश्ने कृतज्ञता स्पष्टा — सः स्वस्य सर्वं विजयं हनूमतः बाहुवीर्याय समर्पयति। तस्य जिज्ञासा अपि युक्ता — यः एकः लङ्कां दग्धुं समर्थः, सः किमर्थं स्वामिनः सुग्रीवस्य दुःखं दृष्ट्वा अपि वालिनं न अजयत्? एषः प्रश्नः अस्य समग्रस्य हनुमच्चरितस्य आधारः, यत् अग्रिमे सर्गद्वये उत्तरितम्। हनूमतः कर्माणि कालशक्रविष्णुकुबेराणां कर्मभ्यः अपि अधिकानि इति रामस्य प्रशंसा अतिशयोक्तिः न, अपितु प्रत्यक्षानुभवः। ‘सेनाग्रगाः’ इति पञ्च सेनापतयः, ‘मन्त्रिसुताः’ सप्त मन्त्रिपुत्राः, ‘किंकराः’ अशीतिसहस्राणि राक्षसाः, ‘रावणात्मजः’ अक्षकुमारः — इति सुन्दरकाण्डस्य घटनाः स्मर्यन्ते। रामस्य प्रश्नस्य पृष्ठभूमिः अपि ध्येया — पूर्वसर्गयोः अगस्त्यः रावणस्य पराजयान् अर्जुनेन वालिना च कृतान् अवर्णयत्; अतः रामः स्वाभाविकतया पृच्छति यत् तादृशात् वालिनः अपि बलवत्तरः हनूमान् किमर्थं तं न अजयत्। ‘मन्ये’ इति पदेन रामः स्वस्य अनुमानम् एव वदति, न निर्णयम्; सः ऋषेः वचनं प्रमाणं मन्यते। ‘अमरपूजित’ इति सम्बोधनं अगस्त्यस्य गौरवं दर्शयति — देवाः अपि तं पूजयन्ति, यतः सः विन्ध्यं नमयितवान्, समुद्रं पीतवान्, वातापिं जीर्णवान्। अत्र रामस्य विनयः अपि दर्शनीयः — राजा भूत्वा अपि सः प्राञ्जलिः ऋषिं पृच्छति। हनूमतः गुणानाम् अष्टकं — शौर्यं, दाक्ष्यं, बलं, धैर्यं, प्राज्ञता, नयसाधनं, विक्रमः, प्रभावः — एतैः सः आदर्शः सेवकः मन्त्री योद्धा च इति रामः सूचयति। एते गुणाः ‘कृतालयाः’ इति, अर्थात् गृहं कृत्वा स्थिराः निवसन्ति, न क्षणिकाः। दशमे श्लोके रामः स्पष्टं वदति — हनूमान् विना सीतायाः वार्ता अपि दुर्लभा आसीत्; एषः तस्य कृतज्ञतायाः सारः।

हेतुयुक्तं राघवस्य वचः श्रुत्वा ऋषिः हनूमतः समक्षम् एव इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘रघुश्रेष्ठ, हनूमतः विषये यत् त्वं ब्रवीषि तत् सत्यम्; बले गतौ मतौ च तस्य तुल्यः परः न विद्यते। किन्तु अमोघशापैः मुनिभिः पुरा अस्मै शापः दत्तः; अतः अरिमर्दन, बली सन् अपि अयं स्वं सर्वं बलं न जानाति। महाबल राम, बाल्ये अपि अनेन यत् कर्म कृतं तत् वर्णयितुं न शक्यम् — अतिबालतया एव अस्य तत् कर्म अभवत्। राघव, यदि तव तत् श्रोतुम् अभिप्रायः अस्ति, तर्हि मतिं समाधाय शृणु, अहं वदामि। सूर्येण दत्तेन वरेण सुवर्णमयः सुमेरुः नाम पर्वतः अस्ति, यत्र अस्य पिता केसरी नाम राज्यं प्रशास्ति। तस्य इष्टा भार्या अञ्जना इति प्रसिद्धा आसीत्; तस्यां वायुः उत्तमम् आत्मजं जनयामास। शालिधान्यस्य शूकसदृशवर्णम् इमम् अञ्जना प्रसूतवती; ततः सा फलानि आहर्तुं गहनं वनं निष्क्रान्ता। एषः शिशुः मातुः वियोगात् क्षुधया च भृशं पीडितः, शरवणे कुमारः स्कन्दः इव अत्यर्थं रुरोद।’ अगस्त्यः हनूमतः समक्षम् एव कथयति — एतेन कथायाः प्रामाणिकता, हनूमतः विनयः च सूच्येते; सः स्वप्रशंसां शृण्वन् अपि मौनम् आस्थितः। शापस्य कारणम् अग्रिमे सर्गे वक्ष्यते। ‘शालिशूकनिभाभासम्’ इति वर्णनम् — पक्वधान्यस्य शूकः यथा पीतवर्णः तथा शिशोः कान्तिः। ‘शिशुः शरवणे यथा’ इति उपमया कार्तिकेयः स्मर्यते, यः शरवणे जातः षड्भिः कृत्तिकाभिः पोषितः। एवं हनूमतः जन्म देवस्य कुमारस्य जन्मना उपमितम्, तस्य दिव्यत्वं च सूचितम्। हनूमतः पिता केसरी, जनकः तु वायुः — अतः सः ‘केसरीनन्दनः’, ‘मारुतिः’, ‘वायुपुत्रः’, ‘अञ्जनीसुतः’ इति नामभिः प्रसिद्धः। सुमेरुः सूर्यस्य वरेण सुवर्णमयः अभवत् इति कथा — अतः ‘सूर्यदत्तवरस्वर्णः’ इति विशेषणम्; एवं हनूमतः जन्मभूमिः अपि सूर्येण सम्बद्धा, सूर्यः एव तस्य भावी गुरुः अपि। अञ्जना केसरिणः इष्टा भार्या; तस्यां वायोः अंशेन हनूमान् जातः इति पुराणेषु विस्तरेण वर्णितम्। माता फलानि आहर्तुं वनं गता — एषा वानरीणां स्वाभाविकी चर्या, अतः शिशुः एकाकी क्षुधितः अभवत्, येन अग्रिमा घटना सम्भूता। हनूमतः शिशुरूपं ‘शालिशूकनिभाभासम्’ इति वर्णितम्, अग्रे च ब्रह्मा तं ‘अर्कवैश्वानरकाञ्चनप्रभम्’ पश्यति — बाल्ये अपि तस्य तेजः अद्भुतम्।

तदा उद्यन्तं जपापुष्पराशिसदृशं रक्तं सूर्यं दृष्ट्वा, फलं मत्वा, फललोभात् सः रविं प्रति उत्पपात। बालसूर्याभिमुखः सः बालः मूर्तिमान् बालसूर्यः इव, बालसूर्यं ग्रहीतुम् इच्छन् आकाशमध्ये प्लवते स्म। शिशुभावे हनूमति एवं प्लवमाने देवदानवयक्षाणां महान् विस्मयः अभवत् — ‘यथा अयं वायुपुत्रः उत्तमम् आकाशं क्रमते, तथा न वायुः, न गरुडः, न मनः अपि वेगवत्। यदि शिशोः अस्य ईदृशः गतिविक्रमः, तर्हि यौवनं बलं च प्राप्य अस्य वेगः कथं भविष्यति!’ स्वपुत्रं प्लवन्तं तं वायुः सूर्यदाहभयात् रक्षन् हिमराशिवत् शीतलः अनुप्लवते स्म। बहुयोजनसहस्राणि आकाशं क्रमन् एव सः पितुः बलात् बाल्यात् च सूर्यस्य समीपम् आगतः। ‘एषः शिशुः दोषं न जानाति, अस्मिन् च महत् कार्यं समायत्तम्’ इति मत्वा दिवाकरः तं न ददाह। यस्मिन् एव दिवसे एषः भास्करं ग्रहीतुं प्लुतः, तस्मिन् एव दिवसे राहुः दिवाकरं ग्रहीतुम् इच्छति स्म। अनेन सूर्यरथस्य उपरि परामृष्टः चन्द्रार्कमर्दनः राहुः त्रस्तः अपक्रान्तः। सिंहिकायाः पुत्रः सरोषः इन्द्रस्य भवनं गत्वा भ्रुकुटिं कृत्वा देवगणैः वृतं देवम् अब्रवीत् — ‘वासव, बलवृत्रहन्, बुभुक्षायाः निवारणाय चन्द्रार्कौ मह्यं दत्त्वा किम् इदं तत् त्वया अन्यस्मै दत्तम्? अद्य पर्वकाले अहं सूर्यं ग्रहीतुम् आगतः, अथ अन्यः राहुः आसाद्य सहसा रविं जग्राह।’ अत्र बालस्य निष्कपटता सुन्दरं वर्णिता — सः सूर्यं फलम् एव मन्यते, तस्य उद्देशः क्षुधाशमनम् एव, न कोऽपि अहंकारः। देवानां विस्मयवचनं भाविनं सागरलङ्घनम् अपि सूचयति। वायोः पितृस्नेहः — सः पुत्रं शीतलः भूत्वा अनुगच्छति, येन सूर्यस्य तापः तं न बाधेत। सूर्यस्य करुणा अपि दर्शनीया — सः जानाति यत् अयं शिशुः भविष्ये रामस्य कार्यं साधयिष्यति। राहुः हनूमन्तम् ‘अन्यः राहुः’ इति मन्यते — एतत् हास्यरसस्य स्पर्शम् अपि ददाति। ‘चन्द्रार्कमर्दनः’ इति राहोः विशेषणम् — ग्रहणकाले सः चन्द्रसूर्यौ ग्रसति इति पौराणिकी कथा। शिशोः उत्प्लवनस्य कारणम् — क्षुधा, सूर्यस्य रक्तवर्णः च; जपापुष्पसदृशः उदयकाले रविः पक्वफलम् इव दृश्यते। ‘बालार्क इव मूर्तिमान्’ इति उपमा द्विविधा — शिशुः अपि सूर्यवत् तेजस्वी, बालः अपि बालसूर्यं प्रति गच्छति। देवदानवयक्षाः सर्वे विस्मिताः — तेषां वचनम् ‘यौवनं बलमासाद्य कथं वेगो भविष्यति’ इति भविष्यवाणी इव। सूर्यस्य चिन्तनं ‘कार्यं चास्मिन्समायत्तम्’ — अर्थात् रावणवधे अस्य साहाय्यम् आवश्यकम् इति देवाः जानन्ति। वायोः शीतलत्वं ‘तुषारचयशीतलः’ इति विशेषणेन वर्णितम् — हिमराशिः इव शीतलः सः पुत्रं सूर्यतापात् रक्षति। राहोः आक्रोशः देवराजस्य न्यायं प्रति प्रश्नः — ‘मम भागः अन्यस्मै किमर्थं दत्तः’ इति; एतत् तस्य स्वार्थं दर्शयति। अष्टाविंशतितमे श्लोके पितुः रक्षणस्य चित्रं मनोहरम् — अदृश्यः वायुः पुत्रस्य पृष्ठतः छाया इव गच्छति, तं शीतलं करोति, सूर्यस्य तापात् रक्षति च।

राहोः वचनं श्रुत्वा सम्भ्रान्तः वासवः काञ्चनीं स्रजं धारयन् आसनं त्यक्त्वा उत्पपात। ततः कैलासशिखरसदृशं, चतुर्दन्तं, मदस्राविणं, शृङ्गारेण अलङ्कृतं, उन्नतं, सुवर्णघण्टानादेन अट्टहासम् इव कुर्वन्तं करीन्द्रम् ऐरावतम् आरुह्य, राहुं पुरतः कृत्वा, इन्द्रः यत्र अनेन हनूमता सह सूर्यः आसीत् तत्र प्रायात्। अथ राहुः वासवं त्यक्त्वा अतिवेगेन अग्रे अगात्; अनेन च शैलशिखरवत् प्रधावन् सः दृष्टः। ततः सूर्यं त्यक्त्वा राहुं फलं मत्वा सिंहिकासुतं ग्रहीतुं सः पुनः व्योम उत्पपात। राम, अर्कं त्यक्त्वा प्रधावन्तम् इमं प्लवङ्गमं दृष्ट्वा मुखमात्रशेषः राहुः पराङ्मुखः निवृत्तः। त्रातारम् इन्द्रम् आशंसमानः सिंहिकासुतः भयात् ‘इन्द्र, इन्द्र’ इति मुहुर्मुहुः अभाषत। विक्रोशतः राहोः पूर्वम् एव परिचितं स्वरं श्रुत्वा इन्द्रः अवदत् — ‘मा भैषीः, अहम् एनं निषूदये।’ ततः ऐरावतं दृष्ट्वा ‘इदं ततः अपि महत् फलम्’ इति मत्वा मारुतिः तं हस्तिराजम् अभिदुद्राव। ऐरावतं ग्रहीतुम् इच्छया धावतः अस्य रूपं मुहूर्तम् इन्द्राग्न्योः इव घोरं भास्वरं च अभवत्। एवम् आधावन्तं तं नातिक्रुद्धः शचीपतिः हस्तात् मुक्तेन कुलिशेन अताडयत्। इन्द्रवज्रेण ताडितः एषः गिरौ पपात; पततः अस्य वामः हनुः अभज्यत। ऐरावतस्य वर्णनं विस्तृतम् — तस्य श्वेतत्वं, चत्वारः दन्ताः, मदजलं, आभूषणानि, घण्टानादः; एतेन इन्द्रस्य वैभवं सूच्यते। ‘नातिक्रुद्धः’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — इन्द्रः बालं हन्तुं न इच्छति, केवलं निवारयितुम्; अतः वज्रस्य प्रहारः अपि मृदुः। तथापि वज्रस्य आघातेन हनुः भग्नः, तस्मात् एव तस्य ‘हनूमान्’ इति नाम अग्रे ब्रह्मणा इन्द्रेण च दास्यते। राहोः ‘मुखशेषः’ इति विशेषणम् — तस्य शरीरं विष्णुना छिन्नम्, केवलं शिरः अवशिष्टम् इति कथा स्मर्यते। शिशोः दृष्टौ सर्वं फलम् एव — प्रथमं सूर्यः, ततः राहुः, ततः ऐरावतः; एषः क्रमः बालस्य निर्दोषं कुतूहलं दर्शयति, सः कस्यचित् हिंसां न इच्छति। राहुः यः सूर्यचन्द्रौ ग्रसति, सः अपि शिशोः भयात् पलायते, इन्द्रं च त्रातारम् आह्वयति — एतत् हनूमतः बलस्य प्रथमं प्रमाणम्। इन्द्रः वज्रं मुञ्चति ‘हस्तान्तात्’, अर्थात् पूर्णबलेन न, अपितु हस्तस्य अग्रात् एव। हनूमतः रूपम् ऐरावतं प्रति धावतः ‘इन्द्राग्न्योरिव भास्वरम्’ इति — इन्द्रः अग्निः च यथा युगपत् दीप्येते तथा। पर्वते पतनेन वामः हनुः भग्नः — एषः एव तस्य नाम्नः हेतुः भविष्यति।

वज्रताडनेन विह्वले तस्मिन् बाले पतिते पवनः इन्द्राय चुक्रोध, सः प्रजानाम् अहिताय प्रवृत्तः। प्रजासु अन्तर्गतः सः प्रभुः स्वप्रचारं संगृह्य, स्वसुतं शिशुम् आदाय गुहां प्रविवेश। प्रजानां मलमूत्राशयान् आवृत्य परमां पीडां कुर्वन् सः, वासवः वर्षाणि इव, सर्वभूतानि रुरोध। वायोः प्रकोपात् सर्वतः भूतानि निरुच्छ्वासानि, भिद्यमानैः सन्धिभिः काष्ठवत् निश्चेष्टानि जज्ञिरे। स्वाध्यायः वषट्कारः च निवृत्तौ, क्रियाः धर्मः च लुप्ताः; वायुप्रकोपात् त्रैलोक्यं नरकस्थम् इव अभवत्। ततः गन्धर्वदेवासुरमानुषसहिताः प्रजाः दुःखिताः सुखम् इच्छन्त्यः प्रजापतिं समाधावन्। महोदरनिभोदराः देवाः प्राञ्जलयः ऊचुः — ‘भगवन् नाथ, त्वया चतुर्विधाः प्रजाः सृष्टाः; त्वया अयं पवनः अस्माकम् आयुषः पतिः दत्तः। सत्तम, सः प्राणेश्वरः भूत्वा अपि अद्य कस्मात् अन्तःपुरे स्त्रियः इव अस्मान् दुःखं जनयन् रुरोध? अतः वायुना उपहताः वयं त्वां शरणं प्राप्ताः; दुःखहन्, वायुसंरोधजम् इदं नः दुःखं नुद।’ प्रजानाम् एतत् वचनं श्रुत्वा प्रजानाथः प्रजापतिः ‘कारणात्’ इति उक्त्वा, यस्मिन् कारणे वायुः चुक्रोध रुरोध च, तत् प्रजाः पुनः अभाषत। अत्र वायोः महत्त्वं प्रत्यक्षं दर्शितम् — सः सर्वेषां प्राणः, तस्य निरोधेन सृष्टिः एव निश्चेष्टा। ‘विण्मूत्राशयमावृत्य’ इति वर्णनं शरीरशास्त्रस्य अपि ज्ञानं सूचयति — अपानवायोः निरोधः। ‘अन्तःपुरे स्त्रियः इव’ इति उपमा — यथा अन्तःपुरे स्त्रियः निरुद्धाः तिष्ठन्ति, तथा वयं निरुद्धाः। ‘चतुर्विधाः प्रजाः’ — जरायुजाः, अण्डजाः, स्वेदजाः, उद्भिज्जाः च। एकोनपञ्चाशत्तमस्य द्वितीयः अर्धः ‘गुहां प्रविष्टः स्वसुतम्…’ पञ्चाशत्तमस्य प्रथमः अर्धः च समीक्षिते न, वुल्गेटमात्रौ। वायोः क्रोधः पितुः स्वाभाविकः शोकः — पुत्रस्य आघातं दृष्ट्वा सः सर्वलोकान् दण्डयति। तस्य उपायः हिंसात्मकः न, अपितु निष्क्रियतात्मकः — सः केवलं स्वकार्यं त्यजति, तेन एव सर्वं जगत् मृतप्रायं भवति। एतेन ज्ञायते यत् प्रत्येकस्य देवस्य कर्म सृष्टेः धारणाय अनिवार्यम्। यज्ञाः स्वाध्यायः च लुप्ताः — अतः देवाः अपि हविः न प्राप्नुवन्ति, तेषाम् अपि दुःखम्। देवानां ‘महोदरनिभोदराः’ इति वर्णनं तेषां श्वासनिरोधेन स्फीतानि उदराणि सूचयति — वायोः अभावे उदरं शोथं प्राप्नोति। एतत् दृश्यं करुणरसं हास्यरसं च मिश्रयति। वायोः निरोधस्य उपमा — इन्द्रः यथा अवर्षणेन वर्षाः रुणद्धि, तथा वायुः प्राणान् रुरोध; अतः वायुः इन्द्रम् एव तस्य शस्त्रेण प्रत्युत्तरति इव।

ब्रह्मा अवदत् — ‘प्रजाः, तत् सर्वं शृणुत, यत् श्रोतव्यम् आत्मनः क्षमं च। तस्य पुत्रः अद्य अमरेशेन इन्द्रेण राहोः वचनम् आस्थाय निपातितः; ततः सः अनिलः कुपितः। अशरीरः वायुः शरीरेषु पालयन् चरति; वायुं विना शरीरं दारुभिः समतां याति। वायुः प्राणः, वायुः सुखम्, वायुः इदं सर्वं जगत्; वायुना परित्यक्तं जगत् सुखं न विन्दते। अद्य एव जगदायुषा वायुना जगत् परित्यक्तम्; अद्य एव यूयं निरुच्छ्वासाः काष्ठकुड्योपमाः स्थिताः। तत् यत्र रुजां प्रदः मारुतः आस्ते तत्र यामः; अदितेः सुताः, तम् अप्रसाद्य विनाशं मा गमिष्याम।’ ततः प्रजाभिः देवगन्धर्वभुजङ्गगुह्यकैः सहितः प्रजापतिः यत्र सुरेन्द्रेण अभिहतं सुतं गृहीत्वा मारुतः आस्ते तत्र जगाम। ततः सूर्याग्निसुवर्णप्रभं सदागतेः अङ्के स्थितं सुतं वीक्ष्य चतुर्मुखः देवगन्धर्वर्षियक्षराक्षसैः सह कृपाम् अकरोत्। ब्रह्मणः वचने वायोः स्तुतिः दार्शनिकी — ‘वायुः प्राणः सुखं वायुर्वायुः सर्वमिदं जगत्’ इति उपनिषदां प्राणविद्यां स्मारयति। ब्रह्मा देवानाम् अपि दोषं न निगूहति — इन्द्रः राहोः वचनेन प्रेरितः अकार्यं कृतवान्। अन्तिमौ श्लोकौ वंशस्थवृत्तौ, शिशोः तेजः ‘अर्कवैश्वानरकाञ्चनप्रभम्’ इति त्रिभिः उपमानैः वर्णितम्। ‘रुक्प्रदो हि नः’ इति मुद्रणस्य पाठः — अस्माकं रोगदाता इति अर्थः; समीक्षिते ‘हि वः’, ‘अदितेः सुतम्’ च, मुद्रणे तु ‘अदितेः सुताः’ इति सम्बोधनम्। एवं सर्गः शिशोः दर्शनेन ब्रह्मणः करुणया च समाप्यते, अग्रिमे सर्गे वरप्रदानं भविष्यति। ब्रह्मा प्रजानां पुरतः स्पष्टं स्वीकरोति यत् वायोः क्रोधः न्याय्यः — तस्य पुत्रः निरपराधः आहतः। अतः उपायः अपि न बलप्रयोगः, अपितु प्रसादनम्। सर्वे देवाः गन्धर्वाः नागाः गुह्यकाः ऋषयः यक्षाः राक्षसाः च ब्रह्मणा सह वायोः गुहां गच्छन्ति — सम्पूर्णा सृष्टिः एकस्य शिशोः पुरतः उपस्थिता। त्रिषष्टितमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः — ‘अद्यैव ते निरुच्छ्वासाः…’, ‘तद्यामस्तत्र…’, ‘मा विनाशं…’ इति। ब्रह्मणः वचनम् ‘मा विनाशं गमिष्याम’ इति स्वस्य अपि विनाशस्य सम्भावनां स्वीकरोति — वायुं विना ब्रह्मा अपि न जीवेत्। अन्तिमे श्लोके ‘सदागतिः’ इति वायोः नाम — सदा गच्छति इति, यः अद्य निश्चलः।

వాలి రావణుల కథ విని, రాముడు దక్షిణ దిక్కున ఆశ్రమం ఏర్పరచుకొన్న అగస్త్యమునిని చేతులు జోడించి వినయంతో అర్థవంతమైన మాటలతో ఇలా అడిగాడు — ‘వాలి బలమూ రావణుని బలమూ నిజంగా సాటిలేనివే; కాని ఆ ఇద్దరూ హనుమంతునికి సమానులు కారని నా అభిప్రాయం. శౌర్యం, దక్షత, బలం, ధైర్యం, ప్రజ్ఞ, నీతిని సాధించే నేర్పు, పరాక్రమం, ప్రభావం — ఈ గుణాలన్నీ హనుమంతునిలో నివాసం ఏర్పరచుకొన్నాయి. సముద్రాన్ని చూసి కుంగిపోతున్న వానరసేనను చూసి, దానిని ఊరడించి, ఆ మహాబాహువు నూరు యోజనాలు దూకాడు. లంకానగరాన్నీ రావణుని అంతఃపురాన్నీ ధిక్కరించి, అతడు సీతను చూశాడు, ఆమెతో మాట్లాడాడు, ఆమెను ఊరడించాడు. సేనానాయకులు, మంత్రికుమారులు, కింకరులు, రావణుని కుమారుడు అక్షుడు — వీరందరినీ అక్కడ హనుమంతుడు ఒక్కడే కూల్చివేశాడు. మళ్ళీ బంధనం నుండి తనంతట తానే విడివడి, దశాననునితో మాట్లాడి, అగ్ని భూమిని కాల్చినట్లు లంకను భస్మం చేశాడు. యుద్ధంలో హనుమంతుడు చేసినట్లు వినవచ్చే పనులు కాలునివీ కావు, ఇంద్రునివీ కావు, విష్ణువువీ కావు, కుబేరునివీ కావు. ఇతని బాహుబలం వల్లనే నేను లంకను, సీతను, లక్ష్మణుని, విజయాన్ని, రాజ్యాన్ని, మిత్రులను, బంధువులను పొందాను. వానరరాజు సుగ్రీవుని సఖుడైన హనుమంతుడు నాకు లేకపోతే, జానకి సమాచారమైనా తెలుసుకోగలవాడెవడు? మరి, వైరం ఏర్పడినప్పుడు సుగ్రీవునికి ప్రియం చేయాలని కోరుకొంటున్నప్పటికీ, ఇతడు వాలిని ఒక తీగను కాల్చినట్లు ఎందుకు కాల్చివేయలేదు? హనుమంతునికి తన బలం తెలియదని నేను అనుకొంటున్నాను; ఎందుకంటే ప్రాణాలకంటె ప్రియమైన వానరరాజు కష్టపడుతుండటం చూస్తూ కూడా ఇతడు ఉదాసీనంగా ఉండిపోయాడు. పూజ్యుడా, దేవతలచే పూజించబడే మహామునీ, హనుమంతుని విషయంలో ఇదంతా వివరంగా, ఉన్నది ఉన్నట్లుగా చెప్పండి.’ రాముని ప్రశ్నలో కృతజ్ఞత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది — అతడు తన విజయమంతటినీ హనుమంతుని బాహుబలానికే అర్పిస్తున్నాడు. అతని జిజ్ఞాస కూడా సమంజసమైనదే — ఒక్కడే లంకను కాల్చగలిగినవాడు, తన స్వామి సుగ్రీవుని దుఃఖాన్ని చూస్తూ కూడా వాలిని ఎందుకు జయించలేదు? ఈ ప్రశ్నే ఈ హనుమచ్చరిత్ర అంతటికీ ఆధారం; దానికి సమాధానం తరువాతి రెండు సర్గలలో లభిస్తుంది. హనుమంతుని పనులు కాలుడు, ఇంద్రుడు, విష్ణువు, కుబేరుడు — వీరి పనులకంటె కూడా గొప్పవని రాముడు చేసిన ప్రశంస అతిశయోక్తి కాదు, ప్రత్యక్షంగా అనుభవించిన సత్యం. ‘సేనాగ్రగాః’ అంటే ఐదుగురు సేనాపతులు, ‘మంత్రిసుతాః’ అంటే ఏడుగురు మంత్రికుమారులు, ‘కింకరాః’ అంటే ఎనభై వేల రాక్షసులు, ‘రావణాత్మజః’ అంటే అక్షకుమారుడు — ఇలా సుందరకాండలోని సంఘటనలు గుర్తుకు వస్తాయి. రాముని ప్రశ్న నేపథ్యాన్ని కూడా గమనించాలి — గత రెండు సర్గలలో అగస్త్యుడు అర్జునుడు (కార్తవీర్యార్జునుడు) చేతిలోనూ వాలి చేతిలోనూ రావణుడు పొందిన పరాజయాలను వర్ణించాడు; అందువల్ల అంతటి వాలికంటె బలవంతుడైన హనుమంతుడు అతనిని ఎందుకు జయించలేదని రాముడు సహజంగానే అడుగుతున్నాడు. ‘మన్యే’ (నేను అనుకొంటున్నాను) అనే పదంతో రాముడు తన ఊహను మాత్రమే చెపుతున్నాడు, నిర్ణయాన్ని కాదు; ఋషి మాటనే అతడు ప్రమాణంగా భావిస్తాడు. ‘అమరపూజిత’ అనే సంబోధన అగస్త్యుని గౌరవాన్ని చూపుతుంది — దేవతలు కూడా అతనిని పూజిస్తారు, ఎందుకంటే అతడు వింధ్యపర్వతాన్ని వంచాడు, సముద్రాన్ని తాగాడు, వాతాపిని జీర్ణం చేసుకొన్నాడు. ఇక్కడ రాముని వినయం కూడా గమనించదగినది — రాజైనప్పటికీ అతడు చేతులు జోడించి ఋషిని అడుగుతున్నాడు. హనుమంతుని ఎనిమిది గుణాలతో — శౌర్యం, దక్షత, బలం, ధైర్యం, ప్రజ్ఞ, నీతిసాధనం, పరాక్రమం, ప్రభావం — అతడు ఆదర్శమైన సేవకుడు, మంత్రి, యోధుడు అని రాముడు సూచిస్తున్నాడు. ఈ గుణాలు ‘కృతాలయాః’ — అంటే ఇల్లు కట్టుకొని స్థిరంగా నివసిస్తున్నవి, క్షణికమైనవి కావు. పదవ శ్లోకంలో రాముడు స్పష్టంగా చెపుతున్నాడు — హనుమంతుడు లేకపోతే సీత సమాచారం కూడా దుర్లభమయ్యేది; ఇదే అతని కృతజ్ఞతకు సారం.

రాఘవుని హేతుబద్ధమైన మాటలు విని ఋషి హనుమంతుని సమక్షంలోనే ఇలా అన్నాడు — ‘రఘుశ్రేష్ఠా, హనుమంతుని గురించి నీవు చెప్పినది సత్యం; బలంలో, వేగంలో, బుద్ధిలో అతనితో సమానుడు మరొకడు లేడు. కాని వ్యర్థం కాని శాపాలు గల మునులు పూర్వం ఇతనికి శాపం ఇచ్చారు; అందువల్ల, శత్రుమర్దనా, బలవంతుడైనప్పటికీ ఇతనికి తన పూర్తి బలం తెలియదు. మహాబలుడవైన రామా, బాల్యంలోనే ఇతడు చేసిన పనిని వర్ణించడం సాధ్యం కాదు — మరీ పసితనంలోనే ఇతడు ఆ పని చేశాడు. రాఘవా, దానిని వినాలని నీకు కోరిక ఉంటే మనసు నిలిపి విను, నేను చెపుతాను. సూర్యుడు ఇచ్చిన వరం వల్ల బంగారుమయమైన సుమేరువు అనే పర్వతం ఉంది; అక్కడ ఇతని తండ్రి కేసరి రాజ్యం పరిపాలిస్తున్నాడు. అతని ప్రియమైన భార్య అంజన అని ప్రసిద్ధురాలు; ఆమెయందు వాయువు ఉత్తముడైన కుమారుని కన్నాడు. వరిధాన్యపు ముల్లు వంటి రంగు గల ఇతనిని అంజన కన్నది; ఆ తరువాత ఆమె పండ్లు తేవడానికి దట్టమైన అడవికి వెళ్ళింది. ఈ శిశువు తల్లి ఎడబాటుతోనూ ఆకలితోనూ బాగా బాధపడి, రెల్లుపొదలో కుమారస్వామి స్కందుడు ఏడ్చినట్లు గట్టిగా ఏడ్చాడు.’ అగస్త్యుడు హనుమంతుని సమక్షంలోనే చెపుతున్నాడు — దీని వల్ల కథ ప్రామాణికత, హనుమంతుని వినయం రెండూ సూచితమవుతాయి; తన ప్రశంసను వింటూ కూడా అతడు మౌనంగా ఉన్నాడు. శాపానికి కారణం తరువాతి సర్గలో చెప్పబడుతుంది. ‘శాలిశూకనిభాభాసం’ అనే వర్ణన — పండిన ధాన్యపు ముల్లు ఎలా పసుపురంగులో ఉంటుందో, శిశువు కాంతి అలా ఉంది. ‘శిశుః శరవణే యథా’ అనే ఉపమతో కార్తికేయుడు గుర్తుకు వస్తాడు — అతడు రెల్లువనంలో పుట్టి ఆరుగురు కృత్తికలచే పోషించబడ్డాడు. ఈ విధంగా హనుమంతుని జన్మ దేవకుమారుని జన్మతో పోల్చబడి, అతని దివ్యత్వం సూచించబడింది. హనుమంతుని తండ్రి కేసరి, జనకుడు మాత్రం వాయువు — అందువల్ల అతడు ‘కేసరీనందనుడు’, ‘మారుతి’, ‘వాయుపుత్రుడు’, ‘అంజనీసుతుడు’ అనే పేర్లతో ప్రసిద్ధుడు. సూర్యుని వరం వల్ల సుమేరువు బంగారుమయమైందని కథ — అందుకే ‘సూర్యదత్తవరస్వర్ణః’ అనే విశేషణం; ఈ విధంగా హనుమంతుని జన్మభూమి కూడా సూర్యునితో ముడిపడి ఉంది, సూర్యుడే అతనికి కాబోయే గురువు కూడా. అంజన కేసరికి ప్రియమైన భార్య; ఆమెయందు వాయువు అంశతో హనుమంతుడు పుట్టాడని పురాణాలలో విస్తారంగా వర్ణించబడింది. తల్లి పండ్లు తేవడానికి అడవికి వెళ్ళింది — ఇది వానరస్త్రీల సహజమైన నడవడి; అందువల్ల శిశువు ఒంటరిగా ఆకలితో ఉండిపోయాడు, దాని వల్లనే తరువాతి సంఘటన జరిగింది. హనుమంతుని శిశురూపం ‘శాలిశూకనిభాభాసం’ అని వర్ణించబడింది, ముందు బ్రహ్మ అతనిని ‘అర్కవైశ్వానరకాంచనప్రభం’ — సూర్యుని, అగ్నిని, బంగారాన్ని పోలిన కాంతి గలవానిగా — చూస్తాడు; బాల్యంలోనే అతని తేజస్సు అద్భుతమైనది.

అప్పుడు ఉదయిస్తున్న, మందారపూల రాశి వంటి ఎర్రని సూర్యుని చూసి, అది పండు అనుకొని, పండు మీది ఆశతో అతడు సూర్యుని వైపు ఎగిరాడు. బాలసూర్యునికి అభిముఖంగా ఉన్న ఆ బాలుడు రూపం దాల్చిన బాలసూర్యునిలా, బాలసూర్యుని పట్టుకోవాలని కోరుతూ ఆకాశం మధ్యలో ఎగురుతున్నాడు. పసితనంలోనే హనుమంతుడు ఇలా ఎగురుతుండగా దేవతలకు, దానవులకు, యక్షులకు గొప్ప విస్మయం కలిగింది — ‘ఈ వాయుపుత్రుడు ఉత్తమమైన ఆకాశాన్ని ఎలా దాటుతున్నాడో, అంత వేగంగా వాయువూ వెళ్ళదు, గరుడుడూ వెళ్ళడు, మనసు కూడా వెళ్ళదు. పసివానికే ఇంతటి గమనపరాక్రమం ఉంటే, యౌవనాన్నీ బలాన్నీ పొందాక ఇతని వేగం ఎలా ఉంటుందో!’ ఎగురుతున్న తన కుమారుని సూర్యుని తాపం కాల్చివేస్తుందేమోనన్న భయంతో కాపాడుతూ వాయువు మంచుకుప్పలా చల్లగా అతని వెంట ఎగురుతూ వెళ్ళాడు. ఎన్నో వేల యోజనాల ఆకాశాన్ని దాటుతూ, తండ్రి బలం వల్లనూ బాల్యం వల్లనూ అతడు సూర్యుని సమీపానికి వచ్చాడు. ‘ఈ శిశువుకు తప్పు ఏదో తెలియదు, ఇతనిపై ఒక గొప్ప కార్యం ఆధారపడి ఉంది’ అని భావించి దివాకరుడు అతనిని కాల్చలేదు. ఇతడు సూర్యుని పట్టుకోవడానికి ఎగిరిన రోజునే రాహువు కూడా సూర్యుని పట్టుకోవాలని అనుకొన్నాడు. సూర్యుని రథం పైభాగంలో ఇతని చేత తాకబడి, చంద్రసూర్యులను పీడించే రాహువు భయపడి వెనుదిరిగాడు. సింహిక కుమారుడైన అతడు కోపంతో ఇంద్రుని భవనానికి వెళ్ళి, కనుబొమలు ముడిచి, దేవగణాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్న ఇంద్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వాసవా, బలాసురుని వృత్రుని చంపినవాడా, నా ఆకలి తీర్చుకోవడానికి చంద్రసూర్యులను నాకు ఇచ్చి, ఇప్పుడు వారిని మరొకరికి ఎందుకు ఇచ్చావు? ఈ రోజు పర్వకాలంలో నేను సూర్యుని పట్టుకోవడానికి వచ్చాను; ఇంతలో మరొక రాహువు వచ్చి హఠాత్తుగా సూర్యుని పట్టుకొన్నాడు.’ ఇక్కడ బాలుని నిష్కపటత్వం అందంగా వర్ణించబడింది — అతడు సూర్యుని పండుగానే భావిస్తున్నాడు; అతని ఉద్దేశం ఆకలి తీర్చుకోవడం మాత్రమే, ఏ అహంకారమూ లేదు. దేవతల విస్మయవచనాలు రాబోయే సముద్రలంఘనాన్ని కూడా సూచిస్తున్నాయి. వాయువు పితృప్రేమ — సూర్యుని తాపం కుమారుని బాధించకుండా అతడు చల్లగా మారి కుమారుని వెంట వెళ్ళాడు. సూర్యుని కరుణ కూడా గమనించదగినది — ఈ శిశువు భవిష్యత్తులో రాముని కార్యాన్ని సాధిస్తాడని అతనికి తెలుసు. రాహువు హనుమంతుని ‘మరొక రాహువు’ అనుకొంటున్నాడు — ఇది హాస్యరసాన్ని కూడా స్పృశిస్తుంది. ‘చంద్రార్కమర్దనః’ అనేది రాహువు విశేషణం — గ్రహణకాలంలో అతడు చంద్రసూర్యులను మింగుతాడని పౌరాణిక కథ. శిశువు ఎగరడానికి కారణం — ఆకలి, సూర్యుని ఎరుపురంగు; ఉదయకాలంలో మందారపువ్వు వంటి సూర్యుడు పండిన పండులా కనిపిస్తాడు. ‘బాలార్క ఇవ మూర్తిమాన్’ అనే ఉపమ రెండు విధాల ఉంది — శిశువు కూడా సూర్యునిలా తేజస్సు గలవాడు, బాలుడు బాలసూర్యుని వైపు వెళ్తున్నాడు. దేవదానవయక్షులందరూ విస్మయం చెందారు — ‘యౌవనాన్నీ బలాన్నీ పొందాక వేగం ఎలా ఉంటుందో’ అనే వారి మాట భవిష్యద్వాణిలా ఉంది. సూర్యుని ఆలోచన ‘కార్యం చాస్మిన్ సమాయత్తం’ — అంటే రావణవధలో ఇతని సహాయం అవసరమని దేవతలకు తెలుసు. వాయువు చల్లదనం ‘తుషారచయశీతలః’ అనే విశేషణంతో వర్ణించబడింది — మంచుకుప్పలా చల్లగా ఉండి అతడు కుమారుని సూర్యతాపం నుండి కాపాడుతున్నాడు. రాహువు ఆక్రోశం దేవరాజు న్యాయాన్ని ప్రశ్నిస్తుంది — ‘నా భాగాన్ని మరొకరికి ఎందుకు ఇచ్చావు’ అని; ఇది అతని స్వార్థాన్ని చూపుతుంది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో తండ్రి రక్షణచిత్రం మనోహరమైనది — కనిపించని వాయువు కుమారుని వెనుక నీడలా వెళ్తూ, అతనిని చల్లగా ఉంచుతూ, సూర్యుని తాపం నుండి కాపాడుతున్నాడు.

రాహువు మాట విని తొట్రుపడిన వాసవుడు బంగారు మాల ధరించి ఆసనం విడిచి లేచాడు. ఆ తరువాత కైలాసశిఖరం వంటి, నాలుగు దంతాలు గల, మదజలం స్రవిస్తున్న, శృంగారాలతో అలంకరించబడిన, ఎత్తైన, బంగారు గంటల నాదంతో అట్టహాసం చేస్తున్నట్లున్న గజరాజు ఐరావతాన్ని ఎక్కి, రాహువును ముందు ఉంచుకొని, ఈ హనుమంతునితో పాటు సూర్యుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి ఇంద్రుడు బయలుదేరాడు. అప్పుడు రాహువు వాసవుని విడిచి అతివేగంగా ముందుకు వెళ్ళాడు; పర్వతశిఖరంలా పరుగెత్తుతూ వస్తున్న అతనిని ఇతడు చూశాడు. అప్పుడు సూర్యుని విడిచి, రాహువును పండు అనుకొని, సింహికాసుతుని పట్టుకోవడానికి ఇతడు మళ్ళీ ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. రామా, సూర్యుని విడిచి తనవైపు పరుగెత్తుతున్న ఈ వానరుని చూసి, ముఖం మాత్రమే మిగిలిన రాహువు వెనుదిరిగి పారిపోయాడు. తనను కాపాడేవాడు ఇంద్రుడే అని ఆశిస్తూ సింహికాసుతుడు భయంతో ‘ఇంద్రా, ఇంద్రా’ అని మాటిమాటికీ అరిచాడు. అరుస్తున్న రాహువు ముందే పరిచితమైన కంఠస్వరాన్ని విని ఇంద్రుడు ‘భయపడకు, నేను ఇతనిని చంపుతాను’ అన్నాడు. అప్పుడు ఐరావతాన్ని చూసి ‘ఇది దానికంటె పెద్ద పండు’ అనుకొని మారుతి ఆ గజరాజు వైపు పరుగెత్తాడు. ఐరావతాన్ని పట్టుకోవాలనే కోరికతో పరుగెత్తుతున్న ఇతని రూపం ఒక క్షణం ఇంద్రాగ్నుల రూపంలా భయంకరంగా, ప్రకాశవంతంగా అయింది. అలా పరుగెత్తి వస్తున్న అతనిని శచీపతి ఎక్కువ కోపం లేకుండానే చేతినుండి విడిచిన వజ్రాయుధంతో కొట్టాడు. ఇంద్రుని వజ్రంతో కొట్టబడి ఇతడు ఒక పర్వతంపై పడ్డాడు; పడుతుండగా ఇతని ఎడమ దవడ (హనువు) విరిగింది. ఐరావతం వర్ణన విస్తారంగా ఉంది — దాని తెల్లదనం, నాలుగు దంతాలు, మదజలం, ఆభరణాలు, గంటల నాదం; దీని వల్ల ఇంద్రుని వైభవం సూచించబడుతుంది. ‘నాతిక్రుద్ధః’ (మరీ కోపించకుండా) అనే పదం ముఖ్యమైనది — ఇంద్రుడు బాలుని చంపాలనుకోలేదు, కేవలం అడ్డుకోవాలనుకొన్నాడు; అందువల్ల వజ్రప్రహారం కూడా మృదువైనదే. అయినా వజ్రం దెబ్బకు హనువు విరిగింది; అందువల్లనే ముందు బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు అతనికి ‘హనుమంతుడు’ అనే పేరు పెడతారు. రాహువు విశేషణం ‘ముఖశేషః’ — విష్ణువు అతని శరీరాన్ని ఛేదించగా తల మాత్రమే మిగిలిందనే కథ గుర్తుకు వస్తుంది. శిశువు దృష్టిలో అంతా పండే — మొదట సూర్యుడు, తరువాత రాహువు, ఆ తరువాత ఐరావతం; ఈ క్రమం బాలుని నిర్దోషమైన కుతూహలాన్ని చూపుతుంది, అతడు ఎవరినీ హింసించాలనుకోడు. సూర్యచంద్రులను మింగే రాహువు కూడా శిశువు భయానికి పారిపోయి ఇంద్రుని రక్షకునిగా పిలుస్తున్నాడు — హనుమంతుని బలానికి ఇదే మొదటి ప్రమాణం. ఇంద్రుడు వజ్రాన్ని ‘హస్తాంతాత్’ విడిచాడు — అంటే పూర్తి బలంతో కాక, చేతి కొననుండే. ఐరావతం వైపు పరుగెత్తుతున్న హనుమంతుని రూపం ‘ఇంద్రాగ్న్యోరివ భాస్వరం’ — ఇంద్రుడూ అగ్నీ ఒకేసారి ప్రకాశించినట్లు ఉంది. పర్వతంపై పడడం వల్ల ఎడమ దవడ విరిగింది — ఇదే అతని పేరుకు కారణం అవుతుంది.

వజ్రం దెబ్బకు విలవిలలాడుతూ ఆ బాలుడు పడిపోగా పవనుడు ఇంద్రునిపై కోపించాడు; అతడు ప్రజలకు అహితం చేయడానికి పూనుకొన్నాడు. ప్రజలందరిలో లోపల ఉండే ఆ ప్రభువు తన సంచారాన్ని ఉపసంహరించుకొని, తన కుమారుడైన శిశువును తీసుకొని ఒక గుహలో ప్రవేశించాడు. ఇంద్రుడు వర్షాలను ఆపినట్లుగా, అతడు ప్రజల మలమూత్రాశయాలను అడ్డగించి తీవ్రమైన బాధ కలిగిస్తూ సమస్త ప్రాణులనూ నిరోధించాడు. వాయువు కోపం వల్ల అంతటా ప్రాణులు ఊపిరి లేనివై, కీళ్ళు విరిగిపోతుండగా కట్టెలలా చలనం లేనివయ్యాయి. స్వాధ్యాయమూ వషట్కారమూ ఆగిపోయాయి, క్రియలూ ధర్మమూ లుప్తమయ్యాయి; వాయువు కోపం వల్ల ముల్లోకాలూ నరకంలో ఉన్నట్లయ్యాయి. అప్పుడు గంధర్వులు, దేవతలు, అసురులు, మానవులతో కూడిన ప్రజలు దుఃఖితులై సుఖాన్ని కోరుతూ ప్రజాపతి దగ్గరకు పరుగెత్తారు. జలోదరరోగుల ఉదరాల వంటి ఉబ్బిన కడుపులతో దేవతలు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నారు — ‘భగవాన్, నాథా, నాలుగు విధాల ప్రజలను నీవే సృష్టించావు; మా ఆయువుకు అధిపతిగా ఈ పవనుని నీవే ఇచ్చావు. సత్తమా, ప్రాణాలకు ప్రభువైనప్పటికీ అతడు ఈ రోజు ఎందుకు అంతఃపురంలో స్త్రీలను బంధించినట్లు మమ్మల్ని దుఃఖపెడుతూ నిరోధించాడు? అందువల్ల వాయువు చేత పీడించబడి మేము నిన్ను శరణుజొచ్చాము; దుఃఖాన్ని పోగొట్టేవాడా, వాయువు నిరోధం వల్ల కలిగిన మా ఈ దుఃఖాన్ని తొలగించు.’ ప్రజల ఈ మాటలు విని ప్రజానాథుడైన ప్రజాపతి ‘కారణం ఉంది’ అని పలికి, వాయువు ఏ కారణంతో కోపించి నిరోధించాడో దానిని ప్రజలకు మళ్ళీ చెప్పాడు. ఇక్కడ వాయువు మహత్త్వం ప్రత్యక్షంగా చూపబడింది — అతడు అందరికీ ప్రాణం; అతని నిరోధంతో సృష్టి అంతా చలనం లేనిదైపోతుంది. ‘విణ్మూత్రాశయమావృత్య’ అనే వర్ణన శరీరశాస్త్ర జ్ఞానాన్ని కూడా సూచిస్తుంది — అపానవాయువు నిరోధం. ‘అంతఃపురంలో స్త్రీల వలె’ అనే ఉపమ — అంతఃపురంలో స్త్రీలు నిర్బంధంలో ఉన్నట్లు మేము నిర్బంధించబడ్డాము. ‘నాలుగు విధాల ప్రజలు’ — జరాయుజాలు (గర్భం నుండి పుట్టేవి), అండజాలు (గుడ్డు నుండి పుట్టేవి), స్వేదజాలు (చెమట నుండి పుట్టేవి), ఉద్భిజ్జాలు (భూమిని చీల్చుకొని మొలిచేవి). నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకపు రెండవ అర్ధం ‘గుహాం ప్రవిష్టః స్వసుతం…’, ఏభైయవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. వాయువు కోపం ఒక తండ్రికి సహజమైన శోకం — కుమారునికి తగిలిన దెబ్బను చూసి అతడు సమస్త లోకాలనూ శిక్షిస్తున్నాడు. అతని ఉపాయం హింసాత్మకం కాదు, నిష్క్రియాత్మకం — అతడు తన పనిని మాత్రమే విడిచిపెడతాడు; దానితోనే జగత్తంతా మృతప్రాయమవుతుంది. దీనివల్ల ప్రతి దేవుని కర్మా సృష్టిని నిలపడానికి అనివార్యమని తెలుస్తుంది. యజ్ఞాలూ స్వాధ్యాయమూ లుప్తమయ్యాయి — అందువల్ల దేవతలకు కూడా హవిస్సు అందదు, వారికీ దుఃఖమే. దేవతల ‘మహోదరనిభోదరాః’ అనే వర్ణన శ్వాసనిరోధం వల్ల ఉబ్బిన వారి కడుపులను సూచిస్తుంది — వాయువు లేకపోతే ఉదరం ఉబ్బిపోతుంది. ఈ దృశ్యం కరుణరసాన్నీ హాస్యరసాన్నీ కలిపివేస్తుంది. వాయువు నిరోధానికి ఉపమ — ఇంద్రుడు అనావృష్టితో వర్షాలను ఎలా ఆపుతాడో అలా వాయువు ప్రాణాలను ఆపాడు; అందువల్ల వాయువు ఇంద్రునికి అతని ఆయుధంతోనే బదులిస్తున్నట్లుంది.

బ్రహ్మ ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రజలారా, మీరు వినవలసినదీ మీకు తగినదీ అయిన అదంతా వినండి. అమరేశుడైన ఇంద్రుడు రాహువు మాటను నమ్మి ఈ రోజు అతని కుమారుని కూల్చివేశాడు; అందువల్ల ఆ అనిలుడు కోపించాడు. శరీరం లేని వాయువు శరీరాలలో ఉండి వాటిని పాలిస్తూ సంచరిస్తాడు; వాయువు లేకపోతే శరీరం కట్టెతో సమానమవుతుంది. వాయువే ప్రాణం, వాయువే సుఖం, వాయువే ఈ జగత్తంతా; వాయువు విడిచిపెట్టిన జగత్తు సుఖాన్ని పొందదు. ఈ రోజే జగత్తుకు ఆయువైన వాయువు జగత్తును విడిచిపెట్టాడు; ఈ రోజే మీరు ఊపిరి లేక కట్టెలవలె, గోడలవలె నిలిచిపోయారు. కాబట్టి మనకు బాధ కలిగిస్తున్న మారుతుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి వెళ్దాం; అదితి కుమారులారా, అతనిని ప్రసన్నం చేసుకోకుండా మనం వినాశనం పొందకుందాం.’ ఆ తరువాత ప్రజలతో, దేవతలు, గంధర్వులు, సర్పాలు, గుహ్యకులతో కూడి ప్రజాపతి, సురేంద్రుని చేత కొట్టబడిన కుమారుని పట్టుకొని మారుతుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి వెళ్ళాడు. అక్కడ సూర్యుని, అగ్నిని, బంగారాన్ని పోలిన కాంతితో సదాగతి (వాయువు) ఒడిలో ఉన్న కుమారుని చూసి చతుర్ముఖుడు దేవతలు, గంధర్వులు, ఋషులు, యక్షులు, రాక్షసులతో కలిసి కరుణ చూపాడు. బ్రహ్మ మాటలలోని వాయుస్తుతి తాత్త్వికమైనది — ‘వాయుః ప్రాణః సుఖం వాయుర్వాయుః సర్వమిదం జగత్’ అనేది ఉపనిషత్తుల ప్రాణవిద్యను గుర్తుచేస్తుంది. బ్రహ్మ దేవతల దోషాన్ని కూడా దాచడు — ఇంద్రుడు రాహువు మాటకు ప్రేరేపితుడై చేయరాని పని చేశాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు వంశస్థవృత్తంలో ఉన్నాయి; శిశువు తేజస్సు ‘అర్కవైశ్వానరకాంచనప్రభం’ అని మూడు ఉపమానాలతో వర్ణించబడింది. ‘రుక్ప్రదో హి నః’ అనేది ముద్రిత ప్రతి పాఠం — ‘మనకు బాధ కలిగించేవాడు’ అని అర్థం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘హి వః’, ‘అదితేః సుతం’ అని ఉంది, ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం ‘అదితేః సుతాః’ (అదితి కుమారులారా) అనే సంబోధన ఉంది. ఈ విధంగా సర్గ శిశువు దర్శనంతో, బ్రహ్మ కరుణతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో వరప్రదానం జరుగుతుంది. వాయువు కోపం న్యాయమైనదేనని బ్రహ్మ ప్రజల ఎదుట స్పష్టంగా అంగీకరిస్తున్నాడు — అతని కుమారుడు నిరపరాధిగా దెబ్బతిన్నాడు. అందువల్ల ఉపాయం కూడా బలప్రయోగం కాదు, ప్రసన్నం చేసుకోవడమే. దేవతలు, గంధర్వులు, నాగులు, గుహ్యకులు, ఋషులు, యక్షులు, రాక్షసులు అందరూ బ్రహ్మతో కలిసి వాయువు గుహకు వెళ్తున్నారు — సృష్టి అంతా ఒక శిశువు ఎదుట నిలిచింది. అరవై మూడవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూర్చబడింది — ‘అద్యైవ తే నిరుచ్ఛ్వాసాః…’, ‘తద్యామస్తత్ర…’, ‘మా వినాశం…’ అని. ‘మా వినాశం గమిష్యామ’ (మనం వినాశనం పొందకుందాం) అనే బ్రహ్మ మాట తనకు కూడా వినాశనం కలిగే అవకాశాన్ని అంగీకరిస్తుంది — వాయువు లేకపోతే బ్రహ్మ కూడా జీవించలేడు. చివరి శ్లోకంలో ‘సదాగతి’ అనేది వాయువు పేరు — ఎల్లప్పుడూ కదిలేవాడు అని; అతడే ఈ రోజు నిశ్చలంగా ఉన్నాడు.

வாலி, ராவணன் ஆகியோரின் கதையைக் கேட்ட ராமன், தென்திசையில் ஆசிரமம் அமைத்து வாழ்ந்த முனிவர் அகஸ்தியரிடம் கைகூப்பி, பணிவோடு பொருள் நிறைந்த சொல்லைக் கேட்டான் — ‘வாலியின் வலிமையும் ராவணனின் வலிமையும் ஒப்பற்றவையே; ஆயினும் அவ்விருவரும் அனுமனுக்கு நிகரானவர்கள் அல்லர் என்பது என் கருத்து. வீரம், திறமை, வலிமை, மனவுறுதி, அறிவுநுட்பம், நீதியைச் செயல்படுத்தும் ஆற்றல், பராக்கிரமம், பெருமை — இந்த நற்பண்புகள் அனைத்தும் அனுமனிடம் குடிகொண்டுள்ளன. கடலைக் கண்டு சோர்ந்த வானரப் படையைப் பார்த்து, அதைத் தேற்றி, அந்த நீண்ட கரங்களுடையவன் நூறு யோஜனை தாவினான். இலங்கை நகரையும் ராவணனின் அந்தப்புரத்தையும் தாக்கி, அவன் சீதையைக் கண்டான், அவளோடு உரையாடினான், அவளைத் தேற்றினான். படைத் தலைவர்கள், அமைச்சர்களின் மைந்தர்கள், கிங்கரர்கள், ராவணனின் மகன் அக்ஷன் — இவர்கள் அனைவரும் அங்கே தனியொருவனான அனுமனால் வீழ்த்தப்பட்டனர். மீண்டும் கட்டிலிருந்து தானாகவே விடுபட்டு, பத்துத் தலையனோடு பேசிவிட்டு, நெருப்பு பூமியை எரிப்பதுபோல இலங்கையைச் சாம்பலாக்கினான். போரில் அனுமனின் எந்தச் செயல்கள் கேட்கப்படுகின்றனவோ, அவை காலனுடையவையும் அல்ல, இந்திரனுடையவையும் அல்ல, விஷ்ணுவுடையவையும் அல்ல, குபேரனுடையவையும் அல்ல. இவனுடைய தோள்வலிமையாலேயே நான் இலங்கையையும் சீதையையும் லக்ஷ்மணனையும் வெற்றியையும் அரசையும் நண்பர்களையும் உறவினர்களையும் பெற்றேன். வானரத் தலைவனின் தோழனான அனுமன் எனக்கு இல்லாதிருந்தால், ஜானகியைப் பற்றிய செய்தியையாவது அறிய யாரால் முடிந்திருக்கும்? அப்படியிருக்க, பகை எழுந்தபோது சுக்ரீவனுக்கு நன்மை செய்ய விரும்பியும், இவன் ஏன் வாலியை ஒரு கொடியை எரிப்பதுபோல எரிக்கவில்லை? உயிரினும் இனிய வானரத் தலைவன் துன்புறுவதைக் கண்டும் இவன் ஒதுங்கியே நின்றதால், அனுமன் தன் வலிமையை அறியவில்லை என்று நான் எண்ணுகிறேன். பகவானே, தேவர்களால் போற்றப்படும் மாமுனிவரே, அனுமனைப் பற்றிய இவை அனைத்தையும் விரிவாக, உள்ளபடியே சொல்லுங்கள்.’ ராமனின் கேள்வியில் நன்றியுணர்வு தெளிவாகத் தெரிகிறது — தன் வெற்றி முழுவதையும் அவன் அனுமனின் தோள்வலிமைக்கே உரித்தாக்குகிறான். அவனுடைய ஆவலும் பொருத்தமானதே — தனியொருவனாக இலங்கையை எரிக்க வல்லவன், தன் தலைவன் சுக்ரீவனின் துன்பத்தைக் கண்டும் ஏன் வாலியை வெல்லவில்லை? இந்தக் கேள்வியே இந்த அனுமன் சரிதம் முழுவதற்கும் அடிப்படை; அடுத்த இரண்டு சர்க்கங்களில் இதற்கு விடை கூறப்படுகிறது. அனுமனின் செயல்கள் காலன், இந்திரன், விஷ்ணு, குபேரன் ஆகியோரின் செயல்களையும் விஞ்சியவை என்ற ராமனின் புகழ்ச்சி மிகைப்படுத்தல் அல்ல; நேரடி அனுபவம். ‘ஸேநாக்ரகா:’ என்பவர்கள் ஐந்து சேனாதிபதிகள், ‘மந்த்ரிஸுதா:’ ஏழு அமைச்சர் மைந்தர்கள், ‘கிங்கரா:’ எண்பதாயிரம் ராக்ஷசர்கள், ‘ராவணாத்மஜ:’ அக்ஷகுமாரன் — இவ்வாறு சுந்தர காண்டத்தின் நிகழ்ச்சிகள் நினைவுகூரப்படுகின்றன. ராமனின் கேள்விக்கான பின்னணியும் கவனிக்கத்தக்கது — முந்தைய இரண்டு சர்க்கங்களில் அகஸ்தியர் கார்த்தவீரியார்ஜுனனும் வாலியும் ராவணனுக்கு ஏற்படுத்திய தோல்விகளை விவரித்தார்; ஆகவே அத்தகைய வாலியைவிடவும் வலியவனான அனுமன் ஏன் அவனை வெல்லவில்லை என்று ராமன் இயல்பாகவே கேட்கிறான். ‘மன்யே’ (நான் எண்ணுகிறேன்) என்ற சொல்லால் ராமன் தன் ஊகத்தையே கூறுகிறான், முடிவை அல்ல; முனிவரின் சொல்லையே அவன் சான்றாகக் கொள்கிறான். ‘அமரபூஜித’ (தேவர்களால் போற்றப்படுபவரே) என்ற விளி அகஸ்தியரின் பெருமையைக் காட்டுகிறது — விந்திய மலையைத் தாழச் செய்தவர், கடலைக் குடித்தவர், வாதாபியைச் செரித்தவர் என்பதால் தேவர்களும் அவரைப் போற்றுகின்றனர். இங்கே ராமனின் பணிவும் காணத்தக்கது — அரசனாக இருந்தும் அவன் கைகூப்பி முனிவரைக் கேட்கிறான். வீரம், திறமை, வலிமை, மனவுறுதி, அறிவுநுட்பம், நீதியைச் செயல்படுத்துதல், பராக்கிரமம், பெருமை — அனுமனின் இந்த எட்டு நற்பண்புகளால் அவன் சிறந்த பணியாளன், அமைச்சன், போர்வீரன் என்று ராமன் சுட்டுகிறான். இந்தப் பண்புகள் ‘க்ருதாலயா:’ — அதாவது வீடமைத்து நிலையாகக் குடியிருப்பவை, கணநேரத்தவை அல்ல. பத்தாம் சுலோகத்தில் ராமன் தெளிவாகச் சொல்கிறான் — அனுமன் இல்லாவிட்டால் சீதையைப் பற்றிய செய்திகூடக் கிடைத்திருக்காது; இதுவே அவனுடைய நன்றியுணர்வின் சாரம்.

காரணம் பொதிந்த ராகவனின் சொல்லைக் கேட்ட முனிவர், அனுமனின் முன்னிலையிலேயே இந்தச் சொல்லைக் கூறினார் — ‘ரகுகுலத்தில் சிறந்தவனே, அனுமனைப் பற்றி நீ சொல்வது உண்மையே; வலிமையிலும் வேகத்திலும் அறிவிலும் இவனுக்கு நிகரானவன் வேறு யாரும் இல்லை. ஆனால் பொய்க்காத சாபமுடைய முனிவர்கள் முன்பு இவனுக்குச் சாபம் கொடுத்தனர்; ஆகவே, பகைவரை அழிப்பவனே, வலிமை உடையவனாக இருந்தும் இவன் தன் முழு வலிமையையும் அறியவில்லை. பெருவலிமை படைத்த ராமா, இளமையிலேயே இவன் செய்த செயலை வருணிக்கவே முடியாது — மிகச் சிறு வயதிலேயே இவனுக்கு அச்செயல் நிகழ்ந்தது. ராகவா, அதைக் கேட்க உனக்கு விருப்பம் இருந்தால், மனத்தை ஒருமுகப்படுத்திக் கேள்; நான் சொல்கிறேன். சூரியன் தந்த வரத்தால் பொன்மயமான சுமேரு என்ற மலை ஒன்று உள்ளது; அங்கே இவனுடைய தந்தை கேசரி என்பவன் அரசாள்கிறான். அவனுடைய அன்பு மனைவி அஞ்சனை என்று புகழ்பெற்றவள்; அவளிடம் வாயு சிறந்த மைந்தனைத் தோற்றுவித்தான். நெற்கதிரின் தோகைபோன்ற நிறமுடைய இவனை அஞ்சனை ஈன்றாள்; பிறகு அவள் பழங்களைக் கொண்டுவருவதற்காக அடர்ந்த காட்டுக்குச் சென்றாள். இந்தக் குழந்தை தாயைப் பிரிந்ததாலும் பசியாலும் மிகவும் வருந்தி, நாணல் காட்டில் குமாரனான ஸ்கந்தன்போல மிகுதியாக அழுதது.’ அகஸ்தியர் அனுமனின் முன்னிலையிலேயே கதை சொல்கிறார் — இதனால் கதையின் நம்பகத்தன்மையும் அனுமனின் பணிவும் சுட்டப்படுகின்றன; தன் புகழ்ச்சியைக் கேட்டும் அவன் மௌனமாகவே இருந்தான். சாபத்தின் காரணம் அடுத்த சர்க்கத்தில் சொல்லப்படும். ‘ஶாலிஶூகநிபாபாஸம்’ என்ற வருணனை — பழுத்த நெல்லின் தோகை மஞ்சள் நிறமாக இருப்பதுபோலக் குழந்தையின் ஒளி. ‘ஶிஶு: ஶரவணே யதா’ (நாணல் காட்டில் குழந்தைபோல) என்ற உவமையால் கார்த்திகேயன் நினைவுகூரப்படுகிறான்; அவன் நாணல் காட்டில் பிறந்து ஆறு கிருத்திகைகளால் வளர்க்கப்பட்டவன். இவ்வாறு அனுமனின் பிறப்பு தேவகுமாரனின் பிறப்போடு ஒப்பிடப்படுகிறது; அவனுடைய தெய்விகத் தன்மையும் சுட்டப்படுகிறது. அனுமனை வளர்த்த தந்தை கேசரி, தோற்றுவித்தவனோ வாயு — ஆகவே அவன் ‘கேசரி நந்தனன்’, ‘மாருதி’, ‘வாயுபுத்திரன்’, ‘அஞ்சனை மைந்தன்’ என்ற பெயர்களால் புகழ்பெற்றவன். சூரியனின் வரத்தால் சுமேரு பொன்மயமானது என்பது கதை — ஆகவே ‘ஸூர்யதத்தவரஸ்வர்ண:’ (சூரியன் தந்த வரத்தால் பொன்னானது) என்ற அடைமொழி; இவ்வாறு அனுமனின் பிறப்பிடமும் சூரியனோடு தொடர்புடையது, சூரியனே அவனுடைய வருங்கால குருவும் ஆவான். அஞ்சனை கேசரியின் அன்பு மனைவி; அவளிடம் வாயுவின் அம்சத்தால் அனுமன் பிறந்தான் என்று புராணங்களில் விரிவாக வருணிக்கப்பட்டுள்ளது. தாய் பழங்களைக் கொண்டுவரக் காட்டுக்குச் சென்றாள் — இது வானரப் பெண்களின் இயல்பான வழக்கம்; ஆகவே குழந்தை தனியாகப் பசியோடு இருந்தது; அதனால் அடுத்த நிகழ்ச்சி நேர்ந்தது. அனுமனின் குழந்தை வடிவம் ‘ஶாலிஶூகநிபாபாஸம்’ என்று வருணிக்கப்படுகிறது; பின்னர் பிரம்மா அவனை ‘அர்கவைஶ்வாநரகாஞ்சநப்ரபம்’ (சூரியன், நெருப்பு, பொன் ஆகியவற்றின் ஒளியுடையவன்) என்று காண்கிறார் — இளமையிலேயே அவனுடைய ஒளி வியப்புக்குரியது.

அப்போது செம்பருத்திப் பூக்குவியல்போலச் சிவந்து உதிக்கும் சூரியனைக் கண்டு, அதைப் பழம் என்று எண்ணி, பழத்தின்மீது கொண்ட ஆசையால் அவன் கதிரவனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். இளஞ்சூரியனை நோக்கிச் சென்ற அந்தச் சிறுவன் உருவெடுத்த இளஞ்சூரியன்போல, இளஞ்சூரியனைப் பற்ற விரும்பி வானத்தின் நடுவே பறந்துகொண்டிருந்தான். குழந்தைப் பருவத்து அனுமன் இவ்வாறு பறக்கும்போது தேவர்கள், தானவர்கள், யக்ஷர்கள் ஆகியோருக்குப் பெரும் வியப்பு உண்டாயிற்று — ‘இந்த வாயுமைந்தன் மேலான வானத்தைக் கடப்பதுபோல வாயுவும் கடப்பதில்லை, கருடனும் இல்லை, மனமும்கூட இவ்வளவு வேகமுடையது அல்ல. குழந்தையான இவனுக்கே இத்தகைய வேகமும் பராக்கிரமமும் என்றால், இளமையும் வலிமையும் அடைந்தபின் இவனுடைய வேகம் எப்படி இருக்குமோ!’ பறந்து செல்லும் தன் மைந்தனைச் சூரியனின் வெப்பம் எரித்துவிடுமோ என்ற அச்சத்தால் காக்கும் வாயு, பனிக்குவியல்போலக் குளிர்ந்தவனாக அவன் பின்னே பறந்தான். பல்லாயிரம் யோஜனை வானத்தைக் கடந்து, தந்தையின் வலிமையாலும் இளமைத் துடிப்பாலும் அவன் சூரியனின் அருகில் வந்தான். ‘இந்தக் குழந்தை குற்றம் அறியாதவன்; இவனைச் சார்ந்தே ஒரு பெரும் காரியம் இருக்கிறது’ என்று எண்ணிப் பகலவன் அவனை எரிக்கவில்லை. எந்த நாளில் இவன் கதிரவனைப் பற்றப் பாய்ந்தானோ, அதே நாளில் ராகுவும் பகலவனைப் பற்ற விரும்பினான். சூரியனின் தேரின் உச்சியில் இவனால் தொடப்பட்ட, சந்திரனையும் சூரியனையும் வருத்துபவனான ராகு அஞ்சி விலகிச் சென்றான். சிம்ஹிகையின் மைந்தனான அவன் சினத்தோடு இந்திரனின் மாளிகைக்குச் சென்று, புருவத்தை நெரித்து, தேவர் கூட்டம் சூழ்ந்திருந்த தேவனிடம் சொன்னான் — ‘வாசவனே, பலனையும் விருத்திரனையும் கொன்றவனே, என் பசியைப் போக்குவதற்காகச் சந்திரனையும் சூரியனையும் எனக்குக் கொடுத்துவிட்டு, இப்போது அதை வேறொருவனுக்குக் கொடுத்தது ஏன்? இன்று பர்வ காலத்தில் நான் சூரியனைப் பற்ற வந்தேன்; அப்போது வேறொரு ராகு வந்து திடீரென்று கதிரவனைப் பற்றிக்கொண்டான்.’ இங்கே சிறுவனின் கள்ளமற்ற தன்மை அழகாக வருணிக்கப்பட்டுள்ளது — அவன் சூரியனைப் பழமாகவே கருதுகிறான்; அவனுடைய நோக்கம் பசியைத் தணிப்பதே, எந்தச் செருக்கும் இல்லை. தேவர்களின் வியப்புச் சொற்கள் வருங்காலக் கடல் கடத்தலையும் சுட்டுகின்றன. வாயுவின் தந்தைப் பாசம் — மைந்தனைச் சூரியனின் வெப்பம் வருத்தாதிருக்க அவன் குளிர்ந்தவனாக மைந்தனைப் பின்தொடர்கிறான். சூரியனின் கருணையும் காணத்தக்கது — இந்தக் குழந்தை எதிர்காலத்தில் ராமனின் காரியத்தை நிறைவேற்றுவான் என்று அவன் அறிகிறான். ராகு அனுமனை ‘வேறொரு ராகு’ என்று கருதுகிறான் — இது நகைச்சுவையின் சாயலையும் தருகிறது. ‘சந்த்ரார்கமர்தன:’ (சந்திரனையும் சூரியனையும் வருத்துபவன்) என்பது ராகுவின் அடைமொழி — கிரகண காலத்தில் அவன் சந்திரனையும் சூரியனையும் விழுங்குகிறான் என்பது புராணக் கதை. குழந்தை பாய்ந்ததற்குக் காரணம் — பசி, சூரியனின் சிவந்த நிறம்; உதய காலத்தில் செம்பருத்திப் பூப்போன்ற கதிரவன் பழுத்த பழம்போலத் தோன்றுகிறான். ‘பாலார்க இவ மூர்திமான்’ (உருவெடுத்த இளஞ்சூரியன்போல) என்ற உவமை இருபொருளுடையது — குழந்தையும் சூரியன்போல ஒளிமிக்கவன், சிறுவனும் இளஞ்சூரியனை நோக்கிச் செல்கிறான். தேவர்கள், தானவர்கள், யக்ஷர்கள் அனைவரும் வியந்தனர் — ‘இளமையும் வலிமையும் அடைந்தபின் வேகம் எப்படி இருக்குமோ’ என்ற அவர்களுடைய சொல் ஒரு முன்னறிவிப்புபோல உள்ளது. ‘கார்யம் சாஸ்மின் ஸமாயத்தம்’ (இவனைச் சார்ந்தே ஒரு காரியம் இருக்கிறது) என்ற சூரியனின் எண்ணம் — அதாவது ராவண வதத்தில் இவனுடைய உதவி தேவை என்று தேவர்கள் அறிவார்கள். வாயுவின் குளிர்ச்சி ‘துஷாரசயஶீதல:’ (பனிக்குவியல்போலக் குளிர்ந்தவன்) என்ற அடைமொழியால் வருணிக்கப்பட்டுள்ளது — பனிக்குவியல்போலக் குளிர்ந்த அவன் மைந்தனைச் சூரியனின் வெப்பத்திலிருந்து காக்கிறான். ராகுவின் கூக்குரல் தேவராஜனின் நீதியைக் கேள்விக்குள்ளாக்குகிறது — ‘என் பங்கை ஏன் வேறொருவனுக்குக் கொடுத்தாய்’ என்று; இது அவனுடைய தன்னலத்தைக் காட்டுகிறது. இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் தந்தையின் காவல் பற்றிய சித்திரம் மனத்தைக் கவர்வது — கண்ணுக்குத் தெரியாத வாயு மைந்தனின் பின்னே நிழல்போலச் செல்கிறான், அவனைக் குளிர்விக்கிறான், சூரியனின் வெப்பத்திலிருந்து காக்கிறான்.

ராகுவின் சொல்லைக் கேட்டுப் பதற்றமடைந்த வாசவன், பொன்மாலை அணிந்தவனாக ஆசனத்தை விட்டு எழுந்தான். பிறகு கைலாச மலைச் சிகரம்போன்ற, நான்கு தந்தங்களுடைய, மதநீர் பெருக்கும், அலங்காரங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட, உயர்ந்த, பொன்மணிகளின் ஓசையால் வெடிச்சிரிப்புச் சிரிப்பதுபோன்ற யானைகளின் அரசனான ஐராவதத்தின்மீது ஏறி, ராகுவை முன்னே செல்லவிட்டு, இந்த அனுமனோடு சூரியன் எங்கே இருந்தானோ அங்கே இந்திரன் சென்றான். அப்போது ராகு வாசவனை விட்டு மிக வேகமாக முன்னே சென்றான்; மலைச்சிகரம்போல ஓடிவரும் அவனை இவன் கண்டான். பிறகு சூரியனை விட்டு, ராகுவைப் பழம் என்று எண்ணி, சிம்ஹிகையின் மைந்தனைப் பற்ற இவன் மீண்டும் வானத்தில் பாய்ந்தான். ராமா, சூரியனை விட்டுத் தன்னை நோக்கி ஓடிவரும் இந்த வானரனைக் கண்டு, முகம் மட்டுமே எஞ்சியிருந்த ராகு புறமுதுகிட்டுத் திரும்பினான். தன்னைக் காப்பவனாக இந்திரனை எதிர்பார்த்து, சிம்ஹிகையின் மைந்தன் அச்சத்தால் ‘இந்திரா, இந்திரா’ என்று மீண்டும் மீண்டும் கூவினான். கதறும் ராகுவின் முன்பே அறிந்த குரலைக் கேட்டு இந்திரன் சொன்னான் — ‘அஞ்சாதே, நான் இவனைக் கொல்கிறேன்.’ பிறகு ஐராவதத்தைக் கண்டு, ‘இது அதைவிடப் பெரிய பழம்’ என்று எண்ணி, மாருதி அந்த யானைகளின் அரசனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். ஐராவதத்தைப் பற்றும் விருப்பத்தோடு ஓடும் இவனுடைய உருவம் சிறிது நேரம் இந்திரனும் அக்னியும் போல அச்சமூட்டுவதாகவும் ஒளிர்வதாகவும் ஆயிற்று. இவ்வாறு பாய்ந்து வரும் அவனைச் சசியின் கணவனான இந்திரன் மிகுந்த சினமின்றி, கையிலிருந்து விடுத்த வஜ்ரத்தால் அடித்தான். இந்திரனின் வஜ்ரத்தால் அடிபட்ட இவன் மலையின்மேல் விழுந்தான்; விழும்போது இவனுடைய இடது தாடை முறிந்தது. ஐராவதத்தின் வருணனை விரிவானது — அதன் வெண்மை, நான்கு தந்தங்கள், மதநீர், அணிகலன்கள், மணியோசை; இவற்றால் இந்திரனின் பெருமிதம் சுட்டப்படுகிறது. ‘நாதிக்ருத்த:’ (மிகுந்த சினமின்றி) என்ற சொல் முக்கியமானது — இந்திரன் சிறுவனைக் கொல்ல விரும்பவில்லை, தடுக்க மட்டுமே விரும்பினான்; ஆகவே வஜ்ரத்தின் அடியும் மென்மையானதே. இருந்தும் வஜ்ரத்தின் அடியால் தாடை (ஹனு) முறிந்தது; அதனாலேயே பின்னர் பிரம்மாவும் இந்திரனும் அவனுக்கு ‘ஹனுமான்’ என்ற பெயரைத் தருவார்கள். ‘முகஶேஷ:’ (முகம் மட்டுமே எஞ்சியவன்) என்பது ராகுவின் அடைமொழி — அவனுடைய உடல் விஷ்ணுவால் வெட்டப்பட்டது, தலை மட்டுமே எஞ்சியது என்ற கதை நினைவுகூரப்படுகிறது. குழந்தையின் பார்வையில் எல்லாமே பழம்தான் — முதலில் சூரியன், பிறகு ராகு, பிறகு ஐராவதம்; இந்த வரிசை சிறுவனின் களங்கமற்ற ஆர்வத்தைக் காட்டுகிறது; அவன் யாருக்கும் தீங்கு செய்ய விரும்பவில்லை. சூரியனையும் சந்திரனையும் விழுங்கும் ராகுவும் குழந்தைக்கு அஞ்சி ஓடுகிறான், இந்திரனைக் காப்பவனாக அழைக்கிறான் — இது அனுமனின் வலிமைக்கு முதல் சான்று. இந்திரன் வஜ்ரத்தை ‘ஹஸ்தாந்தாத்’ விடுகிறான் — அதாவது முழு வலிமையோடு அல்ல, கையின் நுனியிலிருந்தே. ஐராவதத்தை நோக்கி ஓடும் அனுமனின் உருவம் ‘இந்த்ராக்ந்யோரிவ பாஸ்வரம்’ — இந்திரனும் அக்னியும் ஒருசேர ஒளிர்வதுபோல. மலையின்மேல் விழுந்ததால் இடது தாடை முறிந்தது — இதுவே அவனுடைய பெயருக்குக் காரணமாகும்.

வஜ்ரத்தின் அடியால் நிலைகுலைந்த அந்தச் சிறுவன் விழுந்ததும், வாயு இந்திரன்மீது சினம் கொண்டான்; உயிர்களுக்குத் தீங்கு செய்ய முற்பட்டான். உயிர்களுக்குள் உறைபவனான அந்தப் பிரபு தன் இயக்கத்தை ஒடுக்கிக்கொண்டு, குழந்தையான தன் மைந்தனை எடுத்துக்கொண்டு ஒரு குகைக்குள் நுழைந்தான். உயிர்களின் மலக்குடலையும் சிறுநீர்ப்பையையும் அடைத்து, பெரும் துன்பம் விளைவித்து, வாசவன் மழையைத் தடுப்பதுபோல அவன் எல்லா உயிர்களையும் தடுத்தான். வாயுவின் சினத்தால் எங்கும் உயிர்கள் மூச்சற்றவையாக, மூட்டுகள் பிளக்க, மரக்கட்டைபோல அசைவற்றவையாக ஆயின. வேத ஓதுதலும் வஷட்காரமும் நின்றன; சடங்குகளும் அறமும் மறைந்தன; வாயுவின் சினத்தால் மூவுலகும் நரகத்தில் இருப்பதுபோல ஆயிற்று. பிறகு கந்தர்வர்கள், தேவர்கள், அசுரர்கள், மனிதர்கள் ஆகியோரோடு கூடிய உயிர்கள் துயருற்று, இன்பத்தை விரும்பிப் பிரஜாபதியிடம் ஓடின. பெருவயிறு போலப் புடைத்த வயிறுடைய தேவர்கள் கைகூப்பிச் சொன்னார்கள் — ‘பகவானே, தலைவரே, நான்கு வகை உயிர்களும் உங்களால் படைக்கப்பட்டன; எங்கள் ஆயுளுக்குத் தலைவனாக இந்த வாயு உங்களால் தரப்பட்டான். நல்லோரில் சிறந்தவரே, உயிர்களின் தலைவனாக இருந்தும் அவன் இன்று ஏன் அந்தப்புரத்தில் பெண்களைப் போல எங்களை அடைத்து வைத்துத் துன்புறுத்துகிறான்? ஆகவே வாயுவால் தாக்கப்பட்ட நாங்கள் உங்களைச் சரணடைந்தோம்; துன்பத்தைப் போக்குபவரே, வாயுவின் தடையால் உண்டான எங்கள் இந்தத் துன்பத்தை நீக்குங்கள்.’ உயிர்களின் இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, உயிர்களின் தலைவரான பிரஜாபதி ‘காரணத்தால்’ என்று சொல்லி, வாயு எந்தக் காரணத்தால் சினந்து தடுத்தானோ அதை மீண்டும் உயிர்களுக்குக் கூறினார். இங்கே வாயுவின் முக்கியத்துவம் நேரடியாகக் காட்டப்படுகிறது — அவனே அனைவரின் உயிர்மூச்சு; அவன் தடைபட்டால் படைப்பு முழுவதுமே அசைவற்றுப் போகிறது. ‘விண்மூத்ராஶயமாவ்ருத்ய’ (மலக்குடலையும் சிறுநீர்ப்பையையும் அடைத்து) என்ற வருணனை உடலியல் அறிவையும் சுட்டுகிறது — அபான வாயுவின் தடை. ‘அந்தப்புரத்தில் பெண்களைப் போல’ என்ற உவமை — அந்தப்புரத்தில் பெண்கள் அடைபட்டிருப்பதுபோல நாங்கள் அடைபட்டிருக்கிறோம். ‘நான்கு வகை உயிர்கள்’ — கருப்பையில் பிறப்பவை, முட்டையில் பிறப்பவை, வியர்வையில் பிறப்பவை, மண்ணைப் பிளந்து முளைப்பவை. நாற்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தின் இரண்டாம் பாதியான ‘குகைக்குள் நுழைந்து தன் மைந்தனை…’ என்பதும் ஐம்பதாம் சுலோகத்தின் முதல் பாதியும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளன. வாயுவின் சினம் ஒரு தந்தையின் இயல்பான சோகம் — மைந்தன் அடிபட்டதைக் கண்டு அவன் எல்லா உலகங்களையும் தண்டிக்கிறான். அவனுடைய வழி வன்முறையானது அல்ல, செயலின்மையானது — அவன் தன் கடமையை மட்டும் கைவிடுகிறான்; அதனாலேயே உலகம் முழுவதும் இறந்ததுபோல் ஆகிறது. இதனால் ஒவ்வொரு தேவனின் செயலும் படைப்பைத் தாங்குவதற்கு இன்றியமையாதது என்று அறியப்படுகிறது. வேள்விகளும் வேத ஓதுதலும் மறைந்தன — ஆகவே தேவர்களுக்கும் அவிர்ப்பாகம் கிடைப்பதில்லை; அவர்களுக்கும் துன்பம். ‘மஹோதரநிபோதரா:’ (பெருவயிறு போன்ற வயிறுடையவர்கள்) என்ற தேவர்களின் வருணனை, மூச்சுத் தடையால் புடைத்த அவர்களுடைய வயிறுகளைச் சுட்டுகிறது — வாயு இல்லாதபோது வயிறு வீங்குகிறது. இந்தக் காட்சி அவலச்சுவையையும் நகைச்சுவையையும் கலக்கிறது. வாயுவின் தடைக்கான உவமை — இந்திரன் மழை பெய்யாமல் மழையைத் தடுப்பதுபோல வாயு உயிர்மூச்சைத் தடுத்தான்; ஆகவே வாயு இந்திரனுக்கு அவனுடைய ஆயுதத்தாலேயே பதிலடி கொடுப்பதுபோல் இருக்கிறது.

பிரம்மா சொன்னார் — ‘உயிர்களே, கேட்க வேண்டியதும் உங்களுக்குத் தகுந்ததுமான அனைத்தையும் கேளுங்கள். அவனுடைய மைந்தன் இன்று ராகுவின் சொல்லை ஏற்றுத் தேவர் தலைவனான இந்திரனால் வீழ்த்தப்பட்டான்; அதனால் அந்த வாயு சினம் கொண்டான். உடலற்ற வாயு உடல்களுக்குள் இருந்து காத்தபடி இயங்குகிறான்; வாயு இல்லாவிட்டால் உடல் மரக்கட்டைக்கு நிகராகிறது. வாயுவே உயிர், வாயுவே இன்பம், வாயுவே இந்த உலகம் முழுவதும்; வாயுவால் கைவிடப்பட்ட உலகம் இன்பம் அடைவதில்லை. உலகின் ஆயுளான வாயுவால் இன்றே உலகம் கைவிடப்பட்டது; இன்றே நீங்கள் மூச்சற்று மரக்கட்டைகளும் சுவர்களும் போல நிற்கிறீர்கள். ஆகவே துன்பம் தருபவனான வாயு எங்கே இருக்கிறானோ அங்கே செல்வோம்; அதிதியின் மைந்தர்களே, அவனை மகிழ்விக்காமல் நாம் அழிவை அடையக் கூடாது.’ பிறகு உயிர்களோடும் தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், நாகர்கள், குஹ்யகர்கள் ஆகியோரோடும் கூடிய பிரஜாபதி, தேவர் தலைவனால் அடிக்கப்பட்ட மைந்தனை ஏந்திக்கொண்டு வாயு எங்கே இருந்தானோ அங்கே சென்றார். பிறகு சூரியன், அக்னி, பொன் ஆகியவற்றின் ஒளியுடையவனாக, எப்போதும் இயங்குபவனான வாயுவின் மடியில் இருந்த மைந்தனைக் கண்டு, நான்முகன் தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், ரிஷிகள், யக்ஷர்கள், ராக்ஷசர்கள் ஆகியோரோடு சேர்ந்து கருணை கொண்டார். பிரம்மாவின் சொல்லில் வாயுவின் துதி தத்துவச் சாயலுடையது — ‘வாயு: ப்ராண: ஸுகம் வாயுர்வாயு: ஸர்வமிதம் ஜகத்’ (வாயுவே உயிர், வாயுவே இன்பம், வாயுவே இந்த உலகம் முழுவதும்) என்பது உபநிஷதங்களின் பிராண வித்யையை நினைவூட்டுகிறது. பிரம்மா தேவர்களின் குற்றத்தையும் மறைக்கவில்லை — ராகுவின் சொல்லால் தூண்டப்பட்ட இந்திரன் செய்யத்தகாததைச் செய்தான். கடைசி இரண்டு சுலோகங்கள் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்தவை; குழந்தையின் ஒளி ‘அர்கவைஶ்வாநரகாஞ்சநப்ரபம்’ என்று சூரியன், நெருப்பு, பொன் ஆகிய மூன்று உவமைகளால் வருணிக்கப்படுகிறது. ‘ருக்ப்ரதோ ஹி ந:’ (நமக்கு நோய் தருபவன்) என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஹி வ:’ (உங்களுக்கு), ‘அதிதே: ஸுதம்’ (அதிதியின் மைந்தனை) என்று உள்ளது; அச்சுப் பதிப்பிலோ ‘அதிதே: ஸுதா:’ (அதிதியின் மைந்தர்களே) என்ற விளி உள்ளது. இவ்வாறு குழந்தையைக் காண்பதிலும் பிரம்மாவின் கருணையிலும் சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் வரங்கள் வழங்கப்படும். வாயுவின் சினம் நியாயமானது என்று பிரம்மா உயிர்களின் முன் வெளிப்படையாக ஒப்புக்கொள்கிறார் — அவனுடைய மைந்தன் குற்றமற்றவனாக இருந்தும் அடிபட்டான். ஆகவே தீர்வும் வலிமையைப் பயன்படுத்துவது அல்ல, மகிழ்விப்பதே. தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், நாகர்கள், குஹ்யகர்கள், ரிஷிகள், யக்ஷர்கள், ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் பிரம்மாவோடு வாயுவின் குகைக்குச் செல்கிறார்கள் — படைப்பு முழுவதுமே ஒரு குழந்தையின் முன் வந்து நிற்கிறது. அறுபத்துமூன்றாம் சுலோகம் மூன்று பாதிகளால் அமைந்துள்ளது — ‘இன்றே நீங்கள் மூச்சற்று…’, ‘ஆகவே அங்கே செல்வோம்…’, ‘அழிவை அடையக் கூடாது…’ என்று. ‘மா விநாஶம் கமிஷ்யாம’ (நாம் அழிவை அடையக் கூடாது) என்ற பிரம்மாவின் சொல் தமக்கும் அழிவு நேரக்கூடும் என்பதை ஒப்புக்கொள்கிறது — வாயு இல்லாமல் பிரம்மாவும் வாழ முடியாது. கடைசிச் சுலோகத்தில் ‘ஸதாகதி:’ என்பது வாயுவின் பெயர் — எப்போதும் இயங்குபவன் என்று பொருள்; அவனே இன்று அசைவற்று இருக்கிறான்.

ವಾಲಿ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಮನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಮುನಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಕೈಮುಗಿದು ವಿನಯದಿಂದ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೇಳಿದನು — ‘ವಾಲಿಯ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಬಲವು ನಿಜಕ್ಕೂ ಅಸಮಾನವಾದುದು; ಆದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸಮರಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಶೌರ್ಯ, ದಕ್ಷತೆ, ಬಲ, ಧೈರ್ಯ, ಪ್ರಾಜ್ಞತೆ, ನೀತಿಸಾಧನೆ, ವಿಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ — ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳೂ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡು ಕುಸಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಅದನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಹಾರಿದನು. ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನೂ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರವನ್ನೂ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು, ಅವಳೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದನು, ಅವಳನ್ನು ಸಂತೈಸಿದನು. ಸೇನಾನಾಯಕರು, ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು, ಕಿಂಕರರು, ರಾವಣನ ಮಗ ಅಕ್ಷ — ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನೊಬ್ಬನೇ ಕೆಡವಿದನು. ಮತ್ತೆ ಬಂಧನದಿಂದ ತಾನೇ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು, ದಶಾನನನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿ, ಅಗ್ನಿಯು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಯಾವ ಕಾರ್ಯಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆಯೋ ಅಂಥವು ಕಾಲನದ್ದೂ ಅಲ್ಲ, ಶಕ್ರನದ್ದೂ ಅಲ್ಲ, ವಿಷ್ಣುವಿನದ್ದೂ ಅಲ್ಲ, ಕುಬೇರನದ್ದೂ ಅಲ್ಲ. ಇವನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದಲೇ ನಾನು ಲಂಕೆಯನ್ನೂ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಜಯವನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಮಿತ್ರರನ್ನೂ ಬಂಧುಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದೆನು. ವಾನರಾಧಿಪನ ಸಖನಾದ ಹನುಮಂತನು ನನಗೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಜಾನಕಿಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನಾದರೂ ತಿಳಿಯಲು ಯಾರು ಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು? ಹಾಗಿದ್ದರೆ, ವೈರವು ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿದ್ದರೂ ಇವನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಬಳ್ಳಿಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಏಕೆ ಸುಡಲಿಲ್ಲ? ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತನ್ನ ಬಲವು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾದ ವಾನರಾಧಿಪನು ಕ್ಲೇಶಪಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡೂ ಅವನು ಉದಾಸೀನನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದನು. ಪೂಜ್ಯನೇ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದ ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಹನುಮಂತನ ವಿಷಯವಾಗಿ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ, ಇದ್ದದ್ದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ಹೇಳು.’ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಯು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ವಿಜಯವನ್ನೂ ಹನುಮಂತನ ಬಾಹುಬಲಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯೂ ಯುಕ್ತವಾದುದೇ — ಒಬ್ಬನೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡಲು ಸಮರ್ಥನಾದವನು ಸ್ವಾಮಿ ಸುಗ್ರೀವನ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡೂ ವಾಲಿಯನ್ನು ಏಕೆ ಗೆಲ್ಲಲಿಲ್ಲ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಲಾಗುವ ಈ ಸಮಗ್ರ ಹನುಮಚ್ಚರಿತೆಗೆ ಆಧಾರ. ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯಗಳು ಕಾಲ, ಶಕ್ರ, ವಿಷ್ಣು, ಕುಬೇರರ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದವು ಎಂಬ ರಾಮನ ಪ್ರಶಂಸೆಯು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವ. ‘ಸೇನಾಗ್ರಗಾಃ’ ಎಂದರೆ ಐವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ‘ಮಂತ್ರಿಸುತಾಃ’ ಎಂದರೆ ಏಳು ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು, ‘ಕಿಂಕರಾಃ’ ಎಂದರೆ ಎಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು, ‘ರಾವಣಾತ್ಮಜಃ’ ಎಂದರೆ ಅಕ್ಷಕುಮಾರ — ಹೀಗೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಘಟನೆಗಳು ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಅರ್ಜುನನಿಂದಲೂ ವಾಲಿಯಿಂದಲೂ ರಾವಣನಿಗಾದ ಸೋಲುಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂಥ ವಾಲಿಗಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಅವನನ್ನು ಏಕೆ ಗೆಲ್ಲಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ರಾಮನು ಸಹಜವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಮನ್ಯೇ’ (ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಊಹೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ತೀರ್ಮಾನವನ್ನಲ್ಲ; ಋಷಿಯ ಮಾತನ್ನೇ ಅವನು ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಮರಪೂಜಿತ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಗೌರವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದೇವತೆಗಳೂ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವಿಂಧ್ಯವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಿದನು, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕುಡಿದನು, ವಾತಾಪಿಯನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿನಯವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಕೈಮುಗಿದು ಋಷಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶೌರ್ಯ, ದಕ್ಷತೆ, ಬಲ, ಧೈರ್ಯ, ಪ್ರಾಜ್ಞತೆ, ನಯಸಾಧನೆ, ವಿಕ್ರಮ, ಪ್ರಭಾವ — ಹನುಮಂತನ ಈ ಎಂಟು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಆದರ್ಶ ಸೇವಕ, ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಯೋಧ ಎಂದು ರಾಮನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಗುಣಗಳು ‘ಕೃತಾಲಯಾಃ’, ಅಂದರೆ ಮನೆಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿವೆ, ಕ್ಷಣಿಕವಾದವುಗಳಲ್ಲ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹನುಮಂತನಿಲ್ಲದೆ ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯೂ ದುರ್ಲಭವಾಗಿತ್ತು; ಇದೇ ಅವನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಸಾರ.

ರಾಘವನ ಸಕಾರಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಋಷಿಯು ಹನುಮಂತನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹನುಮಂತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಳುವುದು ಸತ್ಯ; ಬಲದಲ್ಲಿ, ಗತಿಯಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಇವನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಬೇರೊಬ್ಬನಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಮೋಘಶಾಪರಾದ ಮುನಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಇವನಿಗೆ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ, ಶತ್ರುಮರ್ದನನೇ, ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಇವನು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಬಲವನ್ನು ಅರಿಯನು. ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನೇ, ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೂ ಇವನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ — ತೀರಾ ಬಾಲತನದಿಂದಲೇ ಇವನಿಂದ ಆ ಕಾರ್ಯವು ನಡೆಯಿತು. ರಾಘವನೇ, ಅದನ್ನು ಕೇಳುವ ಅಭಿಲಾಷೆ ನಿನಗಿದ್ದರೆ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ ಕೇಳು, ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸೂರ್ಯನು ಕೊಟ್ಟ ವರದಿಂದ ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಸುಮೇರು ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಇವನ ತಂದೆ ಕೇಸರಿ ಎಂಬುವನು ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿ ಅಂಜನೆ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿದ್ದಳು; ಅವಳಲ್ಲಿ ವಾಯುವು ಉತ್ತಮನಾದ ಮಗನನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು. ಶಾಲಿಧಾನ್ಯದ ತೆನೆಯ ಕದಿರಿನಂಥ ಬಣ್ಣವುಳ್ಳ ಇವನನ್ನು ಅಂಜನೆಯು ಹೆತ್ತಳು; ಅನಂತರ ಅವಳು ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತರಲು ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟಳು. ಈ ಶಿಶುವು ತಾಯಿಯ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಹಸಿವಿನಿಂದಲೂ ಬಹಳ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಶರವಣದಲ್ಲಿ ಕುಮಾರ ಸ್ಕಂದನು ಅತ್ತಂತೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಅತ್ತನು.’ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹನುಮಂತನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯೂ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ತನ್ನ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮೌನವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶಾಪದ ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ‘ಶಾಲಿಶೂಕನಿಭಾಭಾಸಮ್’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ — ಮಾಗಿದ ಧಾನ್ಯದ ಕದಿರು ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿರುವಂತೆ ಶಿಶುವಿನ ಕಾಂತಿ. ‘ಶಿಶುಃ ಶರವಣೇ ಯಥಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನು ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಶರವಣದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಆರು ಕೃತ್ತಿಕೆಯರಿಂದ ಪೋಷಿತನಾದವನು. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಜನ್ಮವನ್ನು ದೇವಕುಮಾರನ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿ, ಅವನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ಪಾಲಕ ತಂದೆ ಕೇಸರಿ, ಜನಕನಾದರೋ ವಾಯು — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ಕೇಸರೀನಂದನ’, ‘ಮಾರುತಿ’, ‘ವಾಯುಪುತ್ರ’, ‘ಅಂಜನೀಸುತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸುಮೇರುವು ಸೂರ್ಯನ ವರದಿಂದ ಚಿನ್ನಮಯವಾಯಿತು ಎಂಬ ಕಥೆಯಿದೆ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ‘ಸೂರ್ಯದತ್ತವರಸ್ವರ್ಣಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ; ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಜನ್ಮಭೂಮಿಯೂ ಸೂರ್ಯನೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ, ಸೂರ್ಯನೇ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಗುರುವೂ ಹೌದು. ಅಂಜನೆಯು ಕೇಸರಿಯ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿ; ಅವಳಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನ ಅಂಶದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಹುಟ್ಟಿದನೆಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಾಯಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತರಲು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದಳು — ಇದು ವಾನರಿಯರ ಸಹಜ ನಡವಳಿಕೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಿಶುವು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಹಸಿದುಕೊಂಡಿತು, ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಘಟನೆ ಸಂಭವಿಸಿತು. ಹನುಮಂತನ ಶಿಶುರೂಪವನ್ನು ‘ಶಾಲಿಶೂಕನಿಭಾಭಾಸಮ್’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮುಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನನ್ನು ‘ಅರ್ಕವೈಶ್ವಾನರಕಾಂಚನಪ್ರಭಮ್’ (ಸೂರ್ಯ, ಅಗ್ನಿ, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವನು) ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೂ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಅದ್ಭುತವಾದುದು.

ಆಗ ಉದಯಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ದಾಸವಾಳದ ಹೂವಿನ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಂಡು, ಅದನ್ನು ಹಣ್ಣೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಹಣ್ಣಿನ ಆಸೆಯಿಂದ ಅವನು ರವಿಯ ಕಡೆಗೆ ನೆಗೆದನು. ಬಾಲಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಮುಖಮಾಡಿದ್ದ ಆ ಬಾಲಕನು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಡಿಯಬಯಸಿ ಆಕಾಶದ ನಡುವೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದನು. ಶಿಶುವಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹಾರುತ್ತಿರಲು ದೇವ, ದಾನವ, ಯಕ್ಷರಿಗೆ ಮಹಾ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು — ‘ಈ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಉನ್ನತವಾದ ಆಕಾಶವನ್ನು ದಾಟುವಷ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ವಾಯುವಾಗಲಿ, ಗರುಡನಾಗಲಿ, ಮನಸ್ಸಾಗಲಿ ಚಲಿಸದು. ಶಿಶುವಾಗಿರುವಾಗಲೇ ಇವನ ಗತಿವಿಕ್ರಮ ಹೀಗಿದ್ದರೆ, ಯೌವನವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಇವನ ವೇಗ ಹೇಗಿರಬಹುದು!’ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ವಾಯುವು ಸೂರ್ಯನ ತಾಪದ ಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತ, ಹಿಮರಾಶಿಯಂತೆ ತಣ್ಣಗಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಆಕಾಶವನ್ನು ದಾಟುತ್ತ, ತಂದೆಯ ಬಲದಿಂದಲೂ ಬಾಲ್ಯದ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೂ ಅವನು ಸೂರ್ಯನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ‘ಈ ಶಿಶುವಿಗೆ ದೋಷವೆಂಬುದು ತಿಳಿಯದು, ಮತ್ತು ಇವನನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವಿದೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ದಿವಾಕರನು ಅವನನ್ನು ಸುಡಲಿಲ್ಲ. ಯಾವ ದಿನ ಇವನು ಭಾಸ್ಕರನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ನೆಗೆದನೋ ಅದೇ ದಿನ ರಾಹುವು ದಿವಾಕರನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸಿದ್ದನು. ಸೂರ್ಯನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಇವನು ಮುಟ್ಟಲು, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರನ್ನು ಪೀಡಿಸುವ ರಾಹುವು ಹೆದರಿ ಓಡಿಹೋದನು. ಸಿಂಹಿಕೆಯ ಮಗನು ರೋಷದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿ, ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದ ದೇವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾಸವನೇ, ಬಲನನ್ನೂ ವೃತ್ರನನ್ನೂ ಕೊಂದವನೇ, ನನ್ನ ಹಸಿವನ್ನು ನೀಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟು, ಈಗ ಅದನ್ನು ಬೇರೊಬ್ಬನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟದ್ದೇಕೆ? ಇಂದು ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಂದೆ; ಆಗ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರಾಹುವು ಬಂದು ಥಟ್ಟನೆ ರವಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಬಾಲಕನ ನಿಷ್ಕಪಟತೆ ಸುಂದರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಣ್ಣೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಹಸಿವನ್ನು ತಣಿಸುವುದು ಮಾತ್ರ, ಯಾವ ಅಹಂಕಾರವೂ ಇಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳ ವಿಸ್ಮಯದ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಸಾಗರಲಂಘನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಯುವಿನ ಪಿತೃವಾತ್ಸಲ್ಯ — ಸೂರ್ಯನ ತಾಪವು ಮಗನನ್ನು ಬಾಧಿಸದಿರಲೆಂದು ಅವನು ತಣ್ಣಗಾಗಿ ಮಗನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನ ಕರುಣೆಯೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಈ ಶಿಶುವು ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವನೆಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ರಾಹುವು ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರಾಹು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಹಾಸ್ಯರಸದ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ಚಂದ್ರಾರ್ಕಮರ್ದನಃ’ ಎಂಬುದು ರಾಹುವಿನ ವಿಶೇಷಣ — ಗ್ರಹಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ. ಶಿಶುವಿನ ನೆಗೆತಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಹಸಿವು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣ; ದಾಸವಾಳದ ಹೂವಿನಂತಿರುವ ಉದಯಕಾಲದ ರವಿಯು ಮಾಗಿದ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಾಲಾರ್ಕ ಇವ ಮೂರ್ತಿಮಾನ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎರಡು ರೀತಿಯದು — ಶಿಶುವೂ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ, ಬಾಲಕನೂ ಬಾಲಸೂರ್ಯನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ದೇವ, ದಾನವ, ಯಕ್ಷರೆಲ್ಲರೂ ವಿಸ್ಮಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ — ‘ಯೌವನಂ ಬಲಮಾಸಾದ್ಯ ಕಥಂ ವೇಗೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ’ (ಯೌವನವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ವೇಗ ಹೇಗಿರಬಹುದು) ಎಂಬ ಅವರ ಮಾತು ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಂತಿದೆ. ಸೂರ್ಯನ ಚಿಂತನೆ ‘ಕಾರ್ಯಂ ಚಾಸ್ಮಿನ್ಸಮಾಯತ್ತಮ್’ — ಅಂದರೆ ರಾವಣವಧೆಯಲ್ಲಿ ಇವನ ಸಹಾಯ ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ಬಲ್ಲರು. ವಾಯುವಿನ ತಂಪನ್ನು ‘ತುಷಾರಚಯಶೀತಲಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹಿಮರಾಶಿಯಂತೆ ತಣ್ಣಗಾಗಿ ಅವನು ಮಗನನ್ನು ಸೂರ್ಯನ ತಾಪದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಹುವಿನ ಆಕ್ರೋಶವು ದೇವರಾಜನ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಕುರಿತ ಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ನನ್ನ ಪಾಲನ್ನು ಬೇರೊಬ್ಬನಿಗೆ ಏಕೆ ಕೊಟ್ಟೆ’ ಎಂದು; ಇದು ಅವನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಚಿತ್ರ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ — ಕಾಣದ ವಾಯುವು ಮಗನ ಹಿಂದೆ ನೆರಳಿನಂತೆ ಹೋಗುತ್ತ, ಅವನನ್ನು ತಂಪಾಗಿಸಿ, ಸೂರ್ಯನ ತಾಪದಿಂದ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ.

ರಾಹುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ವಾಸವನು ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಂತೆಯೇ ಆಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎದ್ದನು. ಅನಂತರ ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತಿದ್ದ, ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳುಳ್ಳ, ಮದ ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಶೃಂಗಾರದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದ, ಎತ್ತರವಾದ, ಚಿನ್ನದ ಗಂಟೆಗಳ ನಾದದಿಂದ ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಗಜರಾಜ ಐರಾವತವನ್ನು ಏರಿ, ರಾಹುವನ್ನು ಮುಂದುಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಇಂದ್ರನು ಈ ಹನುಮಂತನೊಡನೆ ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಆಗ ರಾಹುವು ವಾಸವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅತಿವೇಗದಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋದನು; ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಇವನು ಕಂಡನು. ಆಗ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ರಾಹುವನ್ನು ಹಣ್ಣೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಸಿಂಹಿಕಾಸುತನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಇವನು ಮತ್ತೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ರಾಮನೇ, ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಮುಖಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದ್ದ ರಾಹುವು ಬೆನ್ನುತೋರಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ರಕ್ಷಕನಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಆಶಿಸುತ್ತ ಸಿಂಹಿಕಾಸುತನು ಭಯದಿಂದ ‘ಇಂದ್ರಾ, ಇಂದ್ರಾ’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಗಿದನು. ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಹುವಿನ ಮೊದಲೇ ಪರಿಚಿತವಾದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಇಂದ್ರನು ‘ಹೆದರಬೇಡ, ನಾನು ಇವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದನು. ಆಗ ಐರಾವತವನ್ನು ಕಂಡು ‘ಇದು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡ ಹಣ್ಣು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮಾರುತಿಯು ಆ ಗಜರಾಜನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ಐರಾವತವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಇವನ ರೂಪವು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಇಂದ್ರಾಗ್ನಿಗಳ ರೂಪದಂತೆ ಘೋರವೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವೂ ಆಯಿತು. ಹೀಗೆ ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಅಷ್ಟೇನೂ ಕೋಪಗೊಳ್ಳದ ಶಚೀಪತಿಯು ಕೈಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದ ಏಟು ತಿಂದ ಇವನು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು; ಬೀಳುವಾಗ ಇವನ ಎಡ ಹನು (ದವಡೆ) ಮುರಿಯಿತು. ಐರಾವತದ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ — ಅದರ ಬಿಳುಪು, ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳು, ಮದಜಲ, ಆಭರಣಗಳು, ಗಂಟೆಯ ನಾದ; ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರನ ವೈಭವವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಾತಿಕ್ರುದ್ಧಃ’ (ಅಷ್ಟೇನೂ ಕೋಪಗೊಳ್ಳದೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಇಂದ್ರನು ಬಾಲಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಡೆಯಲು ಮಾತ್ರ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಜ್ರದ ಪ್ರಹಾರವೂ ಮೃದುವಾದುದು. ಆದರೂ ವಜ್ರದ ಆಘಾತದಿಂದ ಹನು ಮುರಿಯಿತು; ಅದರಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಇಂದ್ರನೂ ಅವನಿಗೆ ‘ಹನುಮಾನ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಕೊಡಲಿದ್ದಾರೆ. ರಾಹುವಿನ ‘ಮುಖಶೇಷಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ವಿಷ್ಣುವು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ತಲೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯಿತು ಎಂಬ ಕಥೆ ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಶಿಶುವಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಹಣ್ಣೇ — ಮೊದಲು ಸೂರ್ಯ, ಅನಂತರ ರಾಹು, ಅನಂತರ ಐರಾವತ; ಈ ಕ್ರಮವು ಬಾಲಕನ ನಿರ್ದೋಷ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಅವನು ಯಾರಿಗೂ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರನ್ನು ನುಂಗುವ ರಾಹುವೂ ಶಿಶುವಿನ ಭಯದಿಂದ ಓಡಿಹೋಗಿ ರಕ್ಷಕನಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕೂಗಿ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಹನುಮಂತನ ಬಲದ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ. ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರವನ್ನು ‘ಹಸ್ತಾಂತಾತ್’ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅಂದರೆ ಪೂರ್ಣಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಕೈಯ ತುದಿಯಿಂದಲೇ. ಐರಾವತದ ಕಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ರೂಪ ‘ಇಂದ್ರಾಗ್ನ್ಯೋರಿವ ಭಾಸ್ವರಮ್’ — ಇಂದ್ರನೂ ಅಗ್ನಿಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜ್ವಲಿಸುವಂತೆ. ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದದ್ದರಿಂದ ಎಡ ಹನು ಮುರಿಯಿತು — ಇದೇ ಅವನ ಹೆಸರಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿದೆ.

ವಜ್ರದ ಏಟಿನಿಂದ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಆ ಬಾಲಕನು ಬೀಳಲು, ಪವನನು ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದನು. ಪ್ರಜೆಗಳ ಒಳಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಆ ಪ್ರಭುವು ತನ್ನ ಸಂಚಾರವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಮಗನಾದ ಶಿಶುವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಪ್ರಜೆಗಳ ಮಲಮೂತ್ರಾಶಯಗಳನ್ನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿ ಪರಮ ಪೀಡೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತ, ವಾಸವನು ಮಳೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಂತೆ, ಅವನು ಸರ್ವಭೂತಗಳನ್ನೂ ತಡೆಹಿಡಿದನು. ವಾಯುವಿನ ಪ್ರಕೋಪದಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉಸಿರಿಲ್ಲದವಾಗಿ, ಸಂಧಿಗಳು ಒಡೆಯುತ್ತಿರಲು ಮರದ ತುಂಡುಗಳಂತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟವಾದವು. ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವೂ ವಷಟ್ಕಾರವೂ ನಿಂತುಹೋದವು, ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಧರ್ಮವೂ ಲುಪ್ತವಾದವು; ವಾಯುಪ್ರಕೋಪದಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ನರಕದಲ್ಲಿರುವಂತಾದವು. ಆಗ ಗಂಧರ್ವ, ದೇವ, ಅಸುರ, ಮಾನವರೊಡಗೂಡಿದ ಪ್ರಜೆಗಳು ದುಃಖಿತರಾಗಿ, ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಓಡಿದರು. ಮಹೋದರದಂತೆ ಉಬ್ಬಿದ ಹೊಟ್ಟೆಗಳುಳ್ಳ ದೇವತೆಗಳು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದರು — ‘ಭಗವಂತನೇ, ನಾಥನೇ, ನೀನು ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ; ನಮ್ಮ ಆಯುಸ್ಸಿನ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಈ ಪವನನನ್ನು ನೀನು ಕೊಟ್ಟೆ. ಸಜ್ಜನಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರಾಣೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಇಂದು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕೂಡಿಹಾಕುವಂತೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೂಡಿಹಾಕಿ ದುಃಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದ್ದು ಏಕೆ? ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಯುವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ನಾವು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬಂದಿದ್ದೇವೆ; ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವವನೇ, ವಾಯುನಿರೋಧದಿಂದ ಉಂಟಾದ ನಮ್ಮ ಈ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸು.’ ಪ್ರಜೆಗಳ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಜಾನಾಥನಾದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ‘ಕಾರಣವಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ವಾಯುವು ಕೋಪಗೊಂಡು ತಡೆಹಿಡಿದನೋ ಅದನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಾಣ, ಅವನ ನಿರೋಧದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾಶಯಮಾವೃತ್ಯ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಶರೀರಶಾಸ್ತ್ರದ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಪಾನವಾಯುವಿನ ನಿರೋಧ. ‘ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಿರ್ಬಂಧದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ನಾವು ನಿರ್ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ‘ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಪ್ರಜೆಗಳು’ — ಜರಾಯುಜಗಳು, ಅಂಡಜಗಳು, ಸ್ವೇದಜಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ಭಿಜ್ಜಗಳು. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಗುಹಾಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟಃ ಸ್ವಸುತಮ್…’ ಮತ್ತು ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ವಾಯುವಿನ ಕೋಪವು ತಂದೆಯ ಸಹಜ ಶೋಕ — ಮಗನಿಗಾದ ಆಘಾತವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಸರ್ವಲೋಕಗಳನ್ನೂ ದಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಉಪಾಯ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕವಲ್ಲ, ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಯದು — ಅವನು ತನ್ನ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಸತ್ತಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ದೇವತೆಯ ಕರ್ಮವೂ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಧಾರಣೆಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞಗಳೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವೂ ಲುಪ್ತವಾದವು — ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಹವಿಸ್ಸು ದೊರೆಯದು, ಅವರಿಗೂ ದುಃಖ. ದೇವತೆಗಳ ‘ಮಹೋದರನಿಭೋದರಾಃ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಉಸಿರು ಕಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಉಬ್ಬಿದ ಅವರ ಹೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ವಾಯುವಿಲ್ಲದಾಗ ಹೊಟ್ಟೆ ಊದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಶ್ಯವು ಕರುಣರಸವನ್ನೂ ಹಾಸ್ಯರಸವನ್ನೂ ಬೆರೆಸುತ್ತದೆ. ವಾಯುನಿರೋಧಕ್ಕೆ ಉಪಮೆ — ಇಂದ್ರನು ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಳೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಂತೆ ವಾಯುವು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆದನು; ಹೀಗೆ ವಾಯುವು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಅವನದೇ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುವಂತಿದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರಜೆಗಳೇ, ನೀವು ಕೇಳಬೇಕಾದ, ನಿಮಗೆ ಹಿತವಾದ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿರಿ. ಅವನ ಮಗನನ್ನು ಇಂದು ಅಮರೇಶನಾದ ಇಂದ್ರನು ರಾಹುವಿನ ಮಾತಿಗೆ ಮಣಿದು ಕೆಡವಿದನು; ಅದರಿಂದ ಆ ಅನಿಲನು ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಶರೀರವಿಲ್ಲದ ವಾಯುವು ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಾಯುವಿಲ್ಲದೆ ಶರೀರವು ಮರದ ತುಂಡಿಗೆ ಸಮವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಯುವೇ ಪ್ರಾಣ, ವಾಯುವೇ ಸುಖ, ವಾಯುವೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು; ವಾಯುವಿನಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತವಾದ ಜಗತ್ತು ಸುಖವನ್ನು ಕಾಣದು. ಇಂದೇ ಜಗತ್ತಿನ ಆಯುಸ್ಸಾದ ವಾಯುವು ಜಗತ್ತನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದಾನೆ; ಇಂದೇ ನೀವು ಉಸಿರಿಲ್ಲದೆ ಮರದ ತುಂಡುಗಳಂತೆ, ಗೋಡೆಗಳಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದೀರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪೀಡೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವ ಮಾರುತನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋಣ; ಅದಿತಿಯ ಮಕ್ಕಳೇ, ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸದೆ ನಾವು ವಿನಾಶವನ್ನು ಹೊಂದದಿರೋಣ.’ ಅನಂತರ ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ — ದೇವ, ಗಂಧರ್ವ, ನಾಗ, ಗುಹ್ಯಕರೊಡನೆ — ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಸುರೇಂದ್ರನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಗನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮಾರುತನು ಎಲ್ಲಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು. ಆಗ ಸದಾಗತಿಯ (ವಾಯುವಿನ) ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ, ಸೂರ್ಯ, ಅಗ್ನಿ, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು ಚತುರ್ಮುಖನು ದೇವ, ಗಂಧರ್ವ, ಋಷಿ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಕೃಪೆದೋರಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿರುವ ವಾಯುಸ್ತುತಿ ದಾರ್ಶನಿಕವಾದುದು — ‘ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಣಃ ಸುಖಂ ವಾಯುರ್ವಾಯುಃ ಸರ್ವಮಿದಂ ಜಗತ್’ (ವಾಯುವೇ ಪ್ರಾಣ, ವಾಯುವೇ ಸುಖ, ವಾಯುವೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು) ಎಂಬುದು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಣವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳ ದೋಷವನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ರಾಹುವಿನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಇಂದ್ರನು ಅಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ; ಶಿಶುವಿನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ‘ಅರ್ಕವೈಶ್ವಾನರಕಾಂಚನಪ್ರಭಮ್’ ಎಂದು ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ರುಕ್ಪ್ರದೋ ಹಿ ನಃ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ — ನಮಗೆ ರೋಗವನ್ನು (ಪೀಡೆಯನ್ನು) ಕೊಡುವವನು ಎಂದು ಅರ್ಥ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಹಿ ವಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅದಿತೇಃ ಸುತಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಅದಿತೇಃ ಸುತಾಃ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಇದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶಿಶುವಿನ ದರ್ಶನದಿಂದಲೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಕರುಣೆಯಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರಪ್ರದಾನವಾಗಲಿದೆ. ವಾಯುವಿನ ಕೋಪವು ನ್ಯಾಯವಾದುದೆಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಮಗನು ನಿರಪರಾಧಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಆಘಾತಕ್ಕೊಳಗಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪಾಯವೂ ಬಲಪ್ರಯೋಗವಲ್ಲ, ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದು. ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ನಾಗರು, ಗುಹ್ಯಕರು, ಋಷಿಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲರೂ ಬ್ರಹ್ಮನೊಡನೆ ವಾಯುವಿನ ಗುಹೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ಒಂದು ಶಿಶುವಿನ ಮುಂದೆ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ‘ಅದ್ಯೈವ ತೇ ನಿರುಚ್ಛ್ವಾಸಾಃ…’, ‘ತದ್ಯಾಮಸ್ತತ್ರ…’, ‘ಮಾ ವಿನಾಶಂ…’ ಎಂದು. ಬ್ರಹ್ಮನ ‘ಮಾ ವಿನಾಶಂ ಗಮಿಷ್ಯಾಮ’ (ನಾವು ವಿನಾಶವನ್ನು ಹೊಂದದಿರೋಣ) ಎಂಬ ಮಾತು ತನ್ನ ವಿನಾಶದ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ವಾಯುವಿಲ್ಲದೆ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಬದುಕಲಾರನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸದಾಗತಿ’ ಎಂಬುದು ವಾಯುವಿನ ಹೆಸರು — ಸದಾ ಚಲಿಸುವವನು ಎಂದರ್ಥ; ಅಂಥವನು ಇಂದು ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ബാലിയുടെയും രാവണന്റെയും കഥ കേട്ടശേഷം, ദക്ഷിണദിക്കിൽ ആശ്രമം സ്ഥാപിച്ച മുനിയായ അഗസ്ത്യനോട് രാമൻ കൈകൂപ്പി വിനയത്തോടെ അർഥവത്തായ ഒരു ചോദ്യം ചോദിച്ചു: ‘ബാലിയുടെയും രാവണന്റെയും ബലം അതുല്യംതന്നെ; എങ്കിലും അവർ രണ്ടുപേരും ഹനുമാനു തുല്യരല്ല എന്നാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം. ശൗര്യം, ദാക്ഷ്യം, ബലം, ധൈര്യം, പ്രാജ്ഞത, നീതിസാധനം, വിക്രമം, പ്രഭാവം — ഈ ഗുണങ്ങളെല്ലാം ഹനുമാനിൽ വാസമുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. സമുദ്രം കണ്ടു തളർന്നുപോയ വാനരസേനയെ നോക്കി, അതിനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, ആ മഹാബാഹു നൂറു യോജന ചാടിക്കടന്നു. ലങ്കാപുരിയെയും രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തെയും ധർഷണം ചെയ്ത് അവൻ സീതയെ കണ്ടു, അവളോടു സംസാരിച്ചു, അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. സേനാനായകന്മാർ, മന്ത്രിപുത്രന്മാർ, കിങ്കരന്മാർ, രാവണപുത്രനായ അക്ഷൻ — ഇവരെയെല്ലാം അവിടെ ഹനുമാൻ ഒറ്റയ്ക്കു വീഴ്ത്തി. പിന്നെ ബന്ധനത്തിൽനിന്നു സ്വയം മോചിതനായി ദശാനനനോടു സംസാരിച്ചശേഷം, അഗ്നി ഭൂമിയെയെന്നപോലെ അവൻ ലങ്കയെ ഭസ്മമാക്കി. യുദ്ധത്തിൽ ഹനുമാന്റേതായി കേൾക്കുന്ന കർമങ്ങൾ കാലന്റേതോ ശക്രന്റേതോ വിഷ്ണുവിന്റേതോ കുബേരന്റേതോ ആയിട്ടുപോലും കേട്ടിട്ടില്ല. ഇവന്റെ ബാഹുവീര്യംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് എനിക്കു ലങ്കയും സീതയും ലക്ഷ്മണനും ജയവും രാജ്യവും മിത്രങ്ങളും ബന്ധുക്കളും ലഭിച്ചത്. വാനരാധിപന്റെ സഖാവായ ഹനുമാൻ എനിക്കില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ജാനകിയുടെ വാർത്തയെങ്കിലും അറിയാൻ ആർക്കു കഴിയുമായിരുന്നു? എന്നിട്ടും, ശത്രുത ഉണ്ടായപ്പോൾ സുഗ്രീവനു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നിട്ടും ഇവൻ എന്തുകൊണ്ടാണ് ബാലിയെ ഒരു വള്ളിച്ചെടിയെയെന്നപോലെ ദഹിപ്പിക്കാതിരുന്നത്? ഹനുമാൻ സ്വന്തം ബലം അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; കാരണം, പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയനായ വാനരാധിപൻ ക്ലേശിക്കുന്നതു കണ്ടിട്ടും അവൻ ഉദാസീനനായി നിന്നു. ഭഗവാനേ, അമരന്മാരാൽ പൂജിതനായ മഹാമുനേ, ഹനുമാനെക്കുറിച്ച് ഇതെല്ലാം വിസ്തരിച്ച്, യഥാർഥം പോലെ പറഞ്ഞുതരണം.’ രാമന്റെ ചോദ്യത്തിൽ കൃതജ്ഞത വ്യക്തമാണ് — തന്റെ വിജയം മുഴുവൻ അദ്ദേഹം ഹനുമാന്റെ ബാഹുവീര്യത്തിനു സമർപ്പിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജിജ്ഞാസയും ന്യായമാണ് — ഒറ്റയ്ക്കു ലങ്കയെ ദഹിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻ സ്വാമിയായ സുഗ്രീവന്റെ ദുഃഖം കണ്ടിട്ടും എന്തുകൊണ്ടു ബാലിയെ ജയിച്ചില്ല? ഈ ചോദ്യമാണ് ഈ ഹനുമച്ചരിതത്തിന്റെ മുഴുവൻ അടിസ്ഥാനം; അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളിലായി ഇതിന് ഉത്തരം നൽകപ്പെടുന്നു. ഹനുമാന്റെ കർമങ്ങൾ കാലൻ, ശക്രൻ, വിഷ്ണു, കുബേരൻ എന്നിവരുടെ കർമങ്ങളെക്കാൾപോലും മികച്ചതാണെന്ന രാമന്റെ പ്രശംസ അതിശയോക്തിയല്ല, നേരിട്ടുള്ള അനുഭവമാണ്. ‘സേനാഗ്രഗാഃ’ എന്നത് അഞ്ചു സേനാപതികൾ, ‘മന്ത്രിസുതാഃ’ ഏഴു മന്ത്രിപുത്രന്മാർ, ‘കിങ്കരാഃ’ എൺപതിനായിരം രാക്ഷസന്മാർ, ‘രാവണാത്മജഃ’ അക്ഷകുമാരൻ — ഇങ്ങനെ സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ സംഭവങ്ങൾ ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ ചോദ്യത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലവും ശ്രദ്ധിക്കണം — മുൻപത്തെ രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ അർജുനനും ബാലിയും രാവണനെ തോല്പിച്ച കഥകൾ അഗസ്ത്യൻ വർണിച്ചു; അതിനാൽ അത്തരം ബാലിയെക്കാൾപോലും ബലവാനായ ഹനുമാൻ എന്തുകൊണ്ട് അവനെ ജയിച്ചില്ല എന്നു രാമൻ സ്വാഭാവികമായും ചോദിക്കുന്നു. ‘മന്യേ’ (ഞാൻ കരുതുന്നു) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമൻ സ്വന്തം അനുമാനം മാത്രമാണു പറയുന്നത്, തീർപ്പല്ല; ഋഷിയുടെ വാക്കാണ് അദ്ദേഹം പ്രമാണമായി കരുതുന്നത്. ‘അമരപൂജിത’ എന്ന സംബോധന അഗസ്ത്യന്റെ ഗൗരവം കാണിക്കുന്നു — വിന്ധ്യനെ വണക്കിയവനും സമുദ്രം പാനം ചെയ്തവനും വാതാപിയെ ദഹിപ്പിച്ചവനും ആകയാൽ ദേവന്മാർപോലും അദ്ദേഹത്തെ പൂജിക്കുന്നു. ഇവിടെ രാമന്റെ വിനയവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാജാവായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹം കൈകൂപ്പി ഋഷിയോടു ചോദിക്കുന്നു. ശൗര്യം, ദാക്ഷ്യം, ബലം, ധൈര്യം, പ്രാജ്ഞത, നയസാധനം, വിക്രമം, പ്രഭാവം — ഹനുമാന്റെ ഈ എട്ടു ഗുണങ്ങൾകൊണ്ട് അവൻ ആദർശസേവകനും മന്ത്രിയും യോദ്ധാവുമാണെന്നു രാമൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഗുണങ്ങൾ ‘കൃതാലയാഃ’ — അതായത് വീടുകെട്ടി സ്ഥിരമായി വസിക്കുന്നവ, ക്ഷണികമല്ലാത്തവ. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ഹനുമാനില്ലാതെ സീതയുടെ വാർത്തപോലും ദുർലഭമായിരുന്നു; ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃതജ്ഞതയുടെ സാരം.

രാഘവന്റെ യുക്തിയുക്തമായ വാക്കു കേട്ട് ഋഷി ഹനുമാന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽതന്നെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രഘുശ്രേഷ്ഠാ, ഹനുമാനെക്കുറിച്ചു നീ പറയുന്നതു സത്യമാണ്; ബലത്തിലും ഗതിയിലും ബുദ്ധിയിലും അവനു തുല്യനായി മറ്റൊരാളില്ല. എന്നാൽ പണ്ട് അമോഘശാപരായ മുനിമാർ ഇവനു ശാപം നൽകി; അതിനാൽ അരിമർദനാ, ബലവാനായിരുന്നിട്ടും ഇവൻ തന്റെ ബലം മുഴുവൻ അറിയുന്നില്ല. മഹാബലനായ രാമാ, ബാല്യത്തിൽതന്നെ ഇവൻ ചെയ്ത കർമം വർണിക്കാൻ കഴിയാത്തതാണ് — തീരെ കുട്ടിയായിരുന്നതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഇവന് ആ കർമം സംഭവിച്ചത്. രാഘവാ, അതു കേൾക്കാൻ നിനക്ക് ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ മനസ്സ് ഏകാഗ്രമാക്കി കേൾക്കുക, ഞാൻ പറയാം. സൂര്യൻ നൽകിയ വരത്താൽ സ്വർണമയമായിത്തീർന്ന സുമേരു എന്നൊരു പർവതമുണ്ട്; അവിടെ ഇവന്റെ പിതാവായ കേസരി രാജ്യം ഭരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രിയപത്നി അഞ്ജന എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായിരുന്നു; അവളിൽ വായു ഉത്തമനായ ഒരു പുത്രനെ ജനിപ്പിച്ചു. നെൽക്കതിരിന്റെ ഓലക്കൊടിപോലെ നിറമുള്ള ഇവനെ അഞ്ജന പ്രസവിച്ചു; പിന്നെ അവൾ പഴങ്ങൾ ശേഖരിക്കാൻ നിബിഡവനത്തിലേക്കു പോയി. അമ്മയുടെ വിയോഗംകൊണ്ടും വിശപ്പുകൊണ്ടും ഏറെ പീഡിതനായ ഈ ശിശു ശരവണത്തിൽ കുമാരനായ സ്കന്ദനെന്നപോലെ ഉറക്കെ കരഞ്ഞു.’ അഗസ്ത്യൻ ഹനുമാന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽതന്നെ കഥ പറയുന്നു — ഇതിലൂടെ കഥയുടെ പ്രാമാണികതയും ഹനുമാന്റെ വിനയവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; സ്വന്തം പ്രശംസ കേട്ടിട്ടും അവൻ മൗനം പാലിക്കുന്നു. ശാപത്തിന്റെ കാരണം അടുത്ത സർഗത്തിൽ പറയും. ‘ശാലിശൂകനിഭാഭാസം’ എന്ന വർണന — പഴുത്ത നെല്ലിന്റെ ഓക (ശൂകം) എങ്ങനെ മഞ്ഞനിറമുള്ളതാണോ അങ്ങനെയാണു ശിശുവിന്റെ കാന്തി. ‘ശിശുഃ ശരവണേ യഥാ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ ശരവണത്തിൽ ജനിച്ച് ആറു കൃത്തികമാരാൽ പോഷിപ്പിക്കപ്പെട്ട കാർത്തികേയനെ ഓർമിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ ജനനം ദേവനായ കുമാരന്റെ ജനനത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു; അവന്റെ ദിവ്യത്വവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാന്റെ പിതാവ് കേസരി, ജനയിതാവ് വായു — അതിനാൽ അവൻ ‘കേസരീനന്ദനൻ’, ‘മാരുതി’, ‘വായുപുത്രൻ’, ‘അഞ്ജനീസുതൻ’ എന്നീ പേരുകളിൽ പ്രസിദ്ധനാണ്. സൂര്യന്റെ വരത്താൽ സുമേരു സ്വർണമയമായി എന്ന കഥയുണ്ട് — അതുകൊണ്ടാണ് ‘സൂര്യദത്തവരസ്വർണഃ’ എന്ന വിശേഷണം; ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ ജന്മഭൂമിയും സൂര്യനുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, സൂര്യൻതന്നെയാണ് അവന്റെ ഭാവിഗുരുവും. അഞ്ജന കേസരിയുടെ പ്രിയപത്നി; അവളിൽ വായുവിന്റെ അംശത്തിൽ ഹനുമാൻ ജനിച്ചു എന്നു പുരാണങ്ങളിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. അമ്മ പഴങ്ങൾ ശേഖരിക്കാൻ വനത്തിലേക്കു പോയി — ഇതു വാനരസ്ത്രീകളുടെ സ്വാഭാവികചര്യയാണ്; അങ്ങനെ ശിശു തനിച്ചായി വിശന്നുപോയി, അതിൽനിന്നാണ് അടുത്ത സംഭവം ഉണ്ടായത്. ഹനുമാന്റെ ശിശുരൂപം ‘ശാലിശൂകനിഭാഭാസം’ എന്നു വർണിക്കപ്പെടുന്നു; മുന്നോട്ടു ബ്രഹ്മാവ് അവനെ ‘അർകവൈശ്വാനരകാഞ്ചനപ്രഭം’ (സൂര്യന്റെയും അഗ്നിയുടെയും സ്വർണത്തിന്റെയും പ്രഭയുള്ളവൻ) ആയി കാണുന്നു — ബാല്യത്തിൽപോലും അവന്റെ തേജസ്സ് അത്ഭുതകരമായിരുന്നു.

അപ്പോൾ ചെമ്പരത്തിപ്പൂക്കളുടെ കൂമ്പാരംപോലെ ചുവന്ന, ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യനെ കണ്ട്, അതൊരു പഴമാണെന്നു കരുതി, പഴത്തോടുള്ള കൊതിയാൽ അവൻ സൂര്യന്റെ നേർക്കു കുതിച്ചുയർന്നു. ബാലസൂര്യനെ ലക്ഷ്യമാക്കിയ ആ ബാലൻ മൂർത്തിമാനായ ബാലസൂര്യനെപ്പോലെ, ബാലസൂര്യനെ പിടിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ആകാശമധ്യത്തിലൂടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു. ശിശുവായ ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ പായുമ്പോൾ ദേവന്മാർക്കും ദാനവന്മാർക്കും യക്ഷന്മാർക്കും വലിയ വിസ്മയമുണ്ടായി: ‘ഈ വായുപുത്രൻ ഉന്നതാകാശത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നതുപോലെ വായുവോ ഗരുഡനോ മനസ്സുപോലുമോ വേഗമുള്ളതല്ല. ശിശുവായ ഇവന് ഇത്തരം ഗതിവിക്രമമുണ്ടെങ്കിൽ യൗവനവും ബലവും നേടുമ്പോൾ ഇവന്റെ വേഗം എങ്ങനെയായിരിക്കും!’ പായുന്ന സ്വന്തം പുത്രനെ സൂര്യന്റെ ദാഹത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കാൻ വായു മഞ്ഞുകൂമ്പാരംപോലെ തണുത്തവനായി അവനെ പിന്തുടർന്നു. അനേകായിരം യോജന ആകാശം കടന്ന്, പിതാവിന്റെ ബലംകൊണ്ടും ബാല്യത്തിന്റെ കൂസലില്ലായ്മകൊണ്ടും അവൻ സൂര്യന്റെ അടുത്തെത്തി. ‘ഈ ശിശു ദോഷം അറിയുന്നില്ല; ഇവനിൽ വലിയൊരു കാര്യം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്നു കരുതി ദിവാകരൻ അവനെ ദഹിപ്പിച്ചില്ല. ഇവൻ സൂര്യനെ പിടിക്കാൻ കുതിച്ച അതേ ദിവസംതന്നെ രാഹുവും ദിവാകരനെ പിടിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു. സൂര്യരഥത്തിന്റെ മുകൾഭാഗത്തുവച്ച് ഇവൻ സ്പർശിച്ചപ്പോൾ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെ മർദിക്കുന്നവനായ രാഹു ഭയന്നു പിൻവാങ്ങി. സിംഹികയുടെ പുത്രൻ കോപത്തോടെ ഇന്ദ്രന്റെ ഭവനത്തിൽ ചെന്ന്, പുരികം ചുളിച്ച്, ദേവഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ദേവനോടു പറഞ്ഞു: ‘വാസവാ, ബലനെയും വൃത്രനെയും കൊന്നവനേ, എന്റെ വിശപ്പടക്കാനായി ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെ എനിക്കു തന്നിട്ട് ഇപ്പോൾ അതു മറ്റൊരുവനു കൊടുത്തതെന്താണ്? ഇന്നു പർവകാലത്തു ഞാൻ സൂര്യനെ പിടിക്കാൻ വന്നു; അപ്പോൾ മറ്റൊരു രാഹു വന്നെത്തി പെട്ടെന്നു സൂര്യനെ പിടികൂടി.’ ഇവിടെ ബാലന്റെ നിഷ്കപടത മനോഹരമായി വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — അവൻ സൂര്യനെ ഒരു പഴമായിത്തന്നെ കരുതുന്നു; വിശപ്പടക്കൽ മാത്രമാണ് അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം, യാതൊരഹങ്കാരവുമില്ല. ദേവന്മാരുടെ വിസ്മയവാക്കുകൾ ഭാവിയിലെ സമുദ്രലംഘനത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വായുവിന്റെ പുത്രസ്നേഹം — സൂര്യന്റെ ചൂട് അവനെ ബാധിക്കാതിരിക്കാൻ അദ്ദേഹം തണുത്തവനായി പുത്രനെ അനുഗമിക്കുന്നു. സൂര്യന്റെ കരുണയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ഈ ശിശു ഭാവിയിൽ രാമന്റെ കാര്യം സാധിക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം അറിയുന്നു. രാഹു ഹനുമാനെ ‘മറ്റൊരു രാഹു’ എന്നു കരുതുന്നു — ഇതു ഹാസ്യരസത്തിന്റെ ഒരു സ്പർശവും നൽകുന്നു. ‘ചന്ദ്രാർകമർദനഃ’ എന്നതു രാഹുവിന്റെ വിശേഷണം — ഗ്രഹണകാലത്ത് അവൻ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെ വിഴുങ്ങുന്നു എന്നാണു പുരാണകഥ. ശിശുവിന്റെ കുതിപ്പിനു കാരണം വിശപ്പും സൂര്യന്റെ ചുവന്ന നിറവുമാണ്; ഉദയവേളയിൽ ചെമ്പരത്തിപ്പൂപോലുള്ള സൂര്യൻ പഴുത്ത പഴംപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ‘ബാലാർക ഇവ മൂർത്തിമാൻ’ എന്ന ഉപമ ഇരട്ടയാണ് — ശിശുവും സൂര്യനെപ്പോലെ തേജസ്വി; ബാലനും ബാലസൂര്യന്റെ നേർക്കു പോകുന്നു. ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും യക്ഷന്മാരും എല്ലാം വിസ്മയിച്ചു — ‘യൗവനം ബലമാസാദ്യ കഥം വേഗോ ഭവിഷ്യതി’ (യൗവനവും ബലവും നേടുമ്പോൾ വേഗം എങ്ങനെയാകും) എന്ന അവരുടെ വാക്ക് ഒരു പ്രവചനംപോലെയാണ്. സൂര്യന്റെ ചിന്ത ‘കാര്യം ചാസ്മിൻ സമായത്തം’ — അതായത് രാവണവധത്തിൽ ഇവന്റെ സഹായം ആവശ്യമാണെന്നു ദേവന്മാർ അറിയുന്നു. വായുവിന്റെ തണുപ്പ് ‘തുഷാരചയശീതലഃ’ എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ടു വർണിക്കുന്നു — മഞ്ഞുകൂമ്പാരംപോലെ തണുത്ത അദ്ദേഹം പുത്രനെ സൂര്യതാപത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കുന്നു. രാഹുവിന്റെ ആക്രോശം ദേവരാജന്റെ നീതിയോടുള്ള ചോദ്യമാണ് — ‘എന്റെ ഓഹരി എന്തിനു മറ്റൊരുവനു കൊടുത്തു’ എന്ന്; ഇത് അവന്റെ സ്വാർഥത കാണിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ പിതാവിന്റെ സംരക്ഷണത്തിന്റെ ചിത്രം മനോഹരമാണ് — അദൃശ്യനായ വായു പുത്രന്റെ പിന്നാലെ നിഴൽപോലെ പോകുന്നു, അവനെ തണുപ്പിക്കുന്നു, സൂര്യന്റെ ചൂടിൽനിന്നു രക്ഷിക്കുന്നു.

രാഹുവിന്റെ വാക്കു കേട്ട് പരിഭ്രാന്തനായ വാസവൻ സ്വർണമാല ധരിച്ച് ആസനം വിട്ട് ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. പിന്നെ കൈലാസശിഖരംപോലെയുള്ളതും നാലു കൊമ്പുകളുള്ളതും മദജലം ഒഴുക്കുന്നതും അലങ്കാരങ്ങളണിഞ്ഞതും ഉയരമുള്ളതും സ്വർണമണികളുടെ നാദംകൊണ്ട് അട്ടഹസിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നതുമായ ഗജേന്ദ്രൻ ഐരാവതത്തിൽ കയറി, രാഹുവിനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, ഈ ഹനുമാനോടൊപ്പം സൂര്യൻ എവിടെയായിരുന്നുവോ അവിടേക്ക് ഇന്ദ്രൻ പുറപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ രാഹു വാസവനെ വിട്ട് അതിവേഗത്തിൽ മുന്നോട്ടു പോയി; ശൈലശിഖരംപോലെ പാഞ്ഞുവരുന്ന അവനെ ഇവൻ കണ്ടു. ഉടനെ സൂര്യനെ വിട്ട്, രാഹുവിനെ ഒരു പഴമായി കരുതി, ആ സിംഹികാസുതനെ പിടിക്കാൻ ഇവൻ വീണ്ടും ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചു. രാമാ, സൂര്യനെ വിട്ടു പാഞ്ഞുവരുന്ന ഈ വാനരനെ കണ്ട്, മുഖം മാത്രം ബാക്കിയുള്ള രാഹു പിന്തിരിഞ്ഞ് ഓടി. രക്ഷകനായ ഇന്ദ്രനെ പ്രതീക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് സിംഹികാസുതൻ ഭയത്താൽ ‘ഇന്ദ്രാ, ഇന്ദ്രാ’ എന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും വിളിച്ചുപറഞ്ഞു. നിലവിളിക്കുന്ന രാഹുവിന്റെ മുമ്പേ പരിചിതമായ സ്വരം കേട്ട് ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: ‘ഭയപ്പെടേണ്ട, ഞാൻ ഇവനെ കൊല്ലാം.’ അപ്പോൾ ഐരാവതത്തെ കണ്ട്, ‘ഇത് അതിനെക്കാളും വലിയ പഴമാണ്’ എന്നു കരുതി മാരുതി ആ ഗജരാജന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഐരാവതത്തെ പിടിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ പായുന്ന ഇവന്റെ രൂപം ഒരു നിമിഷം ഇന്ദ്രന്റെയും അഗ്നിയുടെയുംപോലെ ഘോരവും ജ്വലിക്കുന്നതുമായി. ഇങ്ങനെ പാഞ്ഞുവരുന്ന അവനെ, അധികം ക്രുദ്ധനാകാതെ ശചീപതി കൈയിൽനിന്നു വിട്ട കുലിശംകൊണ്ട് അടിച്ചു. ഇന്ദ്രവജ്രത്താൽ അടിയേറ്റ് ഇവൻ ഒരു പർവതത്തിൽ വീണു; വീഴുമ്പോൾ ഇവന്റെ ഇടത്തെ ഹനു (താടിയെല്ല്) ഒടിഞ്ഞു. ഐരാവതത്തിന്റെ വർണന വിസ്തൃതമാണ് — അതിന്റെ വെളുപ്പ്, നാലു കൊമ്പുകൾ, മദജലം, ആഭരണങ്ങൾ, മണിനാദം; ഇതിലൂടെ ഇന്ദ്രന്റെ വൈഭവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നാതിക്രുദ്ധഃ’ (അധികം ക്രുദ്ധനാകാതെ) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ബാലനെ കൊല്ലാൻ ഇന്ദ്രൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, തടയാൻ മാത്രം; അതിനാൽ വജ്രപ്രഹരവും മൃദുവാണ്. എങ്കിലും വജ്രത്തിന്റെ ആഘാതത്താൽ ഹനു ഒടിഞ്ഞു; അതിനാലാണ് മുന്നോട്ടു ബ്രഹ്മാവും ഇന്ദ്രനും അവന് ‘ഹനുമാൻ’ എന്ന പേരു നൽകുന്നത്. രാഹുവിന്റെ ‘മുഖശേഷഃ’ (മുഖം മാത്രം ബാക്കിയുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണം — അവന്റെ ശരീരം വിഷ്ണു ഛേദിച്ചു, ശിരസ്സു മാത്രം ശേഷിച്ചു എന്ന കഥ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ശിശുവിന്റെ കണ്ണിൽ എല്ലാം പഴംതന്നെ — ആദ്യം സൂര്യൻ, പിന്നെ രാഹു, പിന്നെ ഐരാവതം; ഈ ക്രമം ബാലന്റെ നിർദോഷമായ കൗതുകം കാണിക്കുന്നു, ആരെയും ഉപദ്രവിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. സൂര്യചന്ദ്രന്മാരെ വിഴുങ്ങുന്ന രാഹുപോലും ശിശുവിനെ ഭയന്ന് ഓടുന്നു, രക്ഷകനായി ഇന്ദ്രനെ വിളിക്കുന്നു — ഇതാണു ഹനുമാന്റെ ബലത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ തെളിവ്. ഇന്ദ്രൻ വജ്രം വിടുന്നത് ‘ഹസ്താന്താത്’ — അതായത് പൂർണബലത്തോടെയല്ല, കൈത്തുമ്പിൽനിന്നു മാത്രം. ഐരാവതത്തിന്റെ നേർക്കു പായുന്ന ഹനുമാന്റെ രൂപം ‘ഇന്ദ്രാഗ്ന്യോരിവ ഭാസ്വരം’ — ഇന്ദ്രനും അഗ്നിയും ഒരുമിച്ചു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ. പർവതത്തിൽ വീണതിനാൽ ഇടത്തെ ഹനു ഒടിഞ്ഞു — ഇതുതന്നെയായിരിക്കും അവന്റെ പേരിനു കാരണം.

വജ്രപ്രഹരത്താൽ തളർന്ന് ആ ബാലൻ വീണപ്പോൾ പവനൻ ഇന്ദ്രനോടു കോപിച്ചു; അദ്ദേഹം പ്രജകളുടെ അഹിതത്തിനായി പ്രവർത്തിച്ചുതുടങ്ങി. പ്രജകൾക്കുള്ളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ പ്രഭു തന്റെ സഞ്ചാരം ഉൾവലിച്ച്, തന്റെ ശിശുവായ പുത്രനെ എടുത്ത് ഒരു ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു. പ്രജകളുടെ മലമൂത്രാശയങ്ങളെ അടച്ച്, കടുത്ത പീഡ ഉണ്ടാക്കിക്കൊണ്ട്, വാസവൻ മഴ തടയുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം സർവഭൂതങ്ങളെയും നിരോധിച്ചു. വായുവിന്റെ കോപത്താൽ എല്ലായിടത്തും ജീവികൾ ശ്വാസമില്ലാതെ, സന്ധികൾ പിളരുന്നവരായി, തടിപോലെ നിശ്ചേഷ്ടരായി. സ്വാധ്യായവും വഷട്കാരവും നിലച്ചു, ക്രിയകളും ധർമവും ലുപ്തമായി; വായുകോപത്താൽ ത്രൈലോക്യം നരകത്തിലെന്നപോലെയായി. അപ്പോൾ ഗന്ധർവന്മാരും ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും മനുഷ്യരും ഉൾപ്പെട്ട പ്രജകൾ ദുഃഖിതരായി, സുഖം ആഗ്രഹിച്ച് പ്രജാപതിയുടെ അടുത്തേക്ക് ഓടി. മഹോദരരോഗം ബാധിച്ചവരെപ്പോലെ വയർ വീർത്ത ദേവന്മാർ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, നാഥാ, നാലുവിധം പ്രജകളെ അങ്ങാണു സൃഷ്ടിച്ചത്; ഞങ്ങളുടെ ആയുസ്സിന്റെ പതിയായി ഈ പവനനെ അങ്ങാണു തന്നത്. സത്തമാ, പ്രാണേശ്വരനായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ഇന്ന് എന്തുകൊണ്ടാണ് അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകളെയെന്നപോലെ ഞങ്ങളെ ദുഃഖിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് തടഞ്ഞുവച്ചിരിക്കുന്നത്? അതിനാൽ വായുവിനാൽ പീഡിതരായ ഞങ്ങൾ അങ്ങയെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ദുഃഖഹന്താവേ, വായുവിന്റെ നിരോധത്താലുണ്ടായ ഞങ്ങളുടെ ഈ ദുഃഖം നീക്കണം.’ പ്രജകളുടെ ഈ വാക്കു കേട്ട് പ്രജാനാഥനായ പ്രജാപതി ‘കാരണമുണ്ട്’ എന്നു പറഞ്ഞ്, ഏതു കാരണത്താലാണോ വായു കോപിച്ചതും നിരോധിച്ചതും അതു പ്രജകളോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ വായുവിന്റെ മഹത്ത്വം നേരിട്ടു കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം എല്ലാവരുടെയും പ്രാണനാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിരോധത്താൽ സൃഷ്ടിതന്നെ നിശ്ചേഷ്ടമാകുന്നു. ‘വിണ്മൂത്രാശയമാവൃത്യ’ എന്ന വർണന ശരീരശാസ്ത്രജ്ഞാനത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അപാനവായുവിന്റെ നിരോധം. ‘അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ — അന്തഃപുരത്തിൽ സ്ത്രീകൾ അടച്ചിടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതുപോലെ ഞങ്ങളും അടച്ചിടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ചതുർവിധാഃ പ്രജാഃ’ — ജരായുജങ്ങൾ (ഗർഭപാത്രത്തിൽനിന്നു ജനിക്കുന്നവ), അണ്ഡജങ്ങൾ (മുട്ടയിൽനിന്ന്), സ്വേദജങ്ങൾ (വിയർപ്പിൽനിന്ന്), ഉദ്ഭിജ്ജങ്ങൾ (മണ്ണു പിളർന്നു മുളയ്ക്കുന്നവ). നാല്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ രണ്ടാം പകുതിയും (‘ഗുഹാം പ്രവിഷ്ടഃ സ്വസുതം…’) അമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യപകുതിയും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. വായുവിന്റെ കോപം ഒരു പിതാവിന്റെ സ്വാഭാവികശോകമാണ് — പുത്രന്റെ ആഘാതം കണ്ട് അദ്ദേഹം സർവലോകങ്ങളെയും ശിക്ഷിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉപായം ഹിംസാത്മകമല്ല, നിഷ്ക്രിയതാത്മകമാണ് — അദ്ദേഹം സ്വന്തം കർമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതേയുള്ളൂ, അതുകൊണ്ടുതന്നെ ലോകം മുഴുവൻ മൃതപ്രായമാകുന്നു. ഇതിൽനിന്ന്, ഓരോ ദേവന്റെയും കർമം സൃഷ്ടിയെ നിലനിർത്തുന്നതിന് അനിവാര്യമാണെന്ന് അറിയാം. യജ്ഞങ്ങളും സ്വാധ്യായവും ലുപ്തമായി — അതിനാൽ ദേവന്മാർക്കും ഹവിസ്സു ലഭിക്കുന്നില്ല, അവർക്കും ദുഃഖം. ദേവന്മാരെ ‘മഹോദരനിഭോദരാഃ’ എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നത് ശ്വാസനിരോധത്താൽ വീർത്ത അവരുടെ വയറുകളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വായുവില്ലാതാകുമ്പോൾ വയർ വീർക്കുന്നു. ഈ ദൃശ്യം കരുണരസവും ഹാസ്യരസവും കലർത്തുന്നു. വായുവിന്റെ നിരോധത്തിന്റെ ഉപമ — ഇന്ദ്രൻ മഴ പെയ്യിക്കാതെ മഴയെ തടയുന്നതുപോലെ വായു പ്രാണങ്ങളെ തടഞ്ഞു; അങ്ങനെ വായു ഇന്ദ്രനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെതന്നെ ആയുധംകൊണ്ടു തിരിച്ചടിക്കുന്നതുപോലെ.

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: ‘പ്രജകളേ, കേൾക്കേണ്ടതും നിങ്ങൾക്കു ഹിതവുമായ ആ കാര്യമെല്ലാം കേൾക്കുവിൻ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനെ ഇന്ന് അമരേശനായ ഇന്ദ്രൻ രാഹുവിന്റെ വാക്കു കേട്ട് വീഴ്ത്തി; അതുകൊണ്ടാണ് ആ അനിലൻ കോപിച്ചത്. അശരീരിയായ വായു ശരീരങ്ങളിൽ അവയെ പാലിച്ചുകൊണ്ടു സഞ്ചരിക്കുന്നു; വായുവില്ലാതെ ശരീരം തടിക്കഷണങ്ങൾക്കു സമമാകുന്നു. വായുവാണു പ്രാണൻ, വായുവാണു സുഖം, വായുവാണ് ഈ ലോകം മുഴുവൻ; വായു ഉപേക്ഷിച്ച ലോകം സുഖം കണ്ടെത്തുന്നില്ല. ലോകത്തിന്റെ ആയുസ്സായ വായു ഇന്നുതന്നെ ലോകത്തെ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇന്നുതന്നെ നിങ്ങൾ ശ്വാസമില്ലാതെ തടിയും ചുമരുംപോലെ നിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ നമുക്കു വേദന നൽകുന്ന മാരുതൻ എവിടെയിരിക്കുന്നുവോ അവിടേക്കു പോകാം; അദിതിയുടെ പുത്രന്മാരേ, അദ്ദേഹത്തെ പ്രസാദിപ്പിക്കാതെ നാം വിനാശത്തിലേക്കു പോകരുത്.’ അപ്പോൾ പ്രജകളോടും ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, ഗുഹ്യകന്മാർ എന്നിവരോടും കൂടി പ്രജാപതി, സുരേന്ദ്രനാൽ അടിയേറ്റ പുത്രനെയും എടുത്തു മാരുതൻ ഇരിക്കുന്നിടത്തേക്കു പോയി. അവിടെ സദാഗതിയുടെ (വായുവിന്റെ) മടിയിലിരിക്കുന്ന, സൂര്യന്റെയും അഗ്നിയുടെയും സ്വർണത്തിന്റെയും പ്രഭയുള്ള പുത്രനെ കണ്ട് ചതുർമുഖന് ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, ഋഷിമാർ, യക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ എന്നിവരോടൊപ്പം കരുണ തോന്നി. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കുകളിലെ വായുസ്തുതി ദാർശനികമാണ് — ‘വായുഃ പ്രാണഃ സുഖം വായുർവായുഃ സർവമിദം ജഗത്’ എന്നത് ഉപനിഷത്തുകളിലെ പ്രാണവിദ്യയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരുടെ ദോഷവും മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല — രാഹുവിന്റെ വാക്കിനാൽ പ്രേരിതനായി ഇന്ദ്രൻ അകാര്യം ചെയ്തു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; ശിശുവിന്റെ തേജസ്സ് ‘അർകവൈശ്വാനരകാഞ്ചനപ്രഭം’ എന്നു മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങളാൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘രുക്പ്രദോ ഹി നഃ’ എന്നത് അച്ചടിയിലെ പാഠം — നമുക്കു വേദന നൽകുന്നവൻ എന്നർഥം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഹി വഃ’ എന്നും ‘അദിതേഃ സുതം’ എന്നുമാണ്, അച്ചടിയിൽ ‘അദിതേഃ സുതാഃ’ എന്ന സംബോധനയും. ഇങ്ങനെ ശിശുവിന്റെ ദർശനത്തോടും ബ്രഹ്മാവിന്റെ കരുണയോടുംകൂടി സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ വരപ്രദാനം ഉണ്ടാകും. വായുവിന്റെ കോപം ന്യായമാണെന്നു ബ്രഹ്മാവ് പ്രജകളുടെ മുന്നിൽ വ്യക്തമായി സമ്മതിക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രൻ നിരപരാധിയായിട്ടും അടിയേറ്റു. അതിനാൽ പരിഹാരവും ബലപ്രയോഗമല്ല, പ്രസാദിപ്പിക്കലാണ്. ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും നാഗങ്ങളും ഗുഹ്യകന്മാരും ഋഷിമാരും യക്ഷന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും എല്ലാം ബ്രഹ്മാവിനോടൊപ്പം വായുവിന്റെ ഗുഹയിലേക്കു പോകുന്നു — സമ്പൂർണസൃഷ്ടിയും ഒരു ശിശുവിന്റെ മുന്നിൽ എത്തിച്ചേരുന്നു. അറുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായാണു രചിച്ചിരിക്കുന്നത് — ‘അദ്യൈവ തേ നിരുച്ഛ്വാസാഃ…’, ‘തദ്യാമസ്തത്ര…’, ‘മാ വിനാശം…’ എന്നിങ്ങനെ. ‘മാ വിനാശം ഗമിഷ്യാമ’ എന്ന ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്ക് സ്വന്തം വിനാശത്തിന്റെ സാധ്യതയും അംഗീകരിക്കുന്നു — വായുവില്ലാതെ ബ്രഹ്മാവുപോലും ജീവിക്കില്ല. അവസാനത്തെ ശ്ലോകത്തിൽ ‘സദാഗതി’ എന്നതു വായുവിന്റെ പേര് — എപ്പോഴും ചലിക്കുന്നവൻ എന്നർഥം; ആ സദാഗതിയാണ് ഇന്നു നിശ്ചലനായിരിക്കുന്നത്.

Having heard the story of Vālin and Rāvaṇa, Rāma joined his palms and, full of humility, put a thoughtful question to the sage Agastya, whose hermitage was in the southern quarter. His humility is worth noticing: king though he was, he questioned the seer with folded hands. "The strength of Vālin and of Rāvaṇa was matchless indeed," he said, "but to my mind neither was equal to Hanumān. Valour, skill, strength, fortitude, wisdom, mastery of policy, prowess and power have all made their home in Hanumān" — eight qualities that made him the ideal servant, minister and warrior, dwelling in him not for a moment but as in a settled home. "When he saw the ocean and the monkey army losing heart, the mighty-armed one reassured them and leapt a hundred yojanas. He broke into the city of Laṅkā and into Rāvaṇa's inner apartments, and there he saw Sītā, spoke with her and comforted her. The generals, the ministers' sons, the Kiṃkaras and Rāvaṇa's own son — all of them he struck down there single-handed." Rāma was recalling the deeds of the Sundara Kāṇḍa: the five generals, the seven sons of ministers, the eighty thousand Kiṃkara rākṣasas and the prince Akṣa. "Then he freed himself from his bonds, spoke his mind to the Ten-faced one, and burnt Laṅkā to ashes as fire burns the earth. Such deeds as are told of Hanumān in battle are not told of Death, nor of Śakra, nor of Viṣṇu, nor of the lord of wealth." This was no exaggeration, but what Rāma had seen with his own eyes. "By the strength of his arms I won Laṅkā, Sītā and Lakṣmaṇa, victory, kingdom, friends and kinsmen. Had Hanumān, the friend of the king of the vānaras, not been mine, who could even have brought me news of Jānakī?" — the heart of Rāma's gratitude, for he laid his whole victory at the feet of Hanumān's strength. "Why then, when the feud arose, did he not burn up Vālin like a creeper to please Sugrīva? I think Hanumān did not know his own strength, for he stood by while the lord of the vānaras, dear to him as his own life, suffered. Blessed one, great sage honoured by the gods, tell me all about Hanumān, fully and truly." The question was a fair one: Agastya had just told how Arjuna and Vālin defeated Rāvaṇa, so Rāma naturally asked why Hanumān, mightier even than such a Vālin, had not overcome him. He offered only a guess — "I think" — taking the seer's word as final; and he called Agastya honoured by the gods, for the gods revere the sage who humbled the Vindhya, drank the ocean and digested Vātāpi. This question is the foundation of the whole story of Hanumān's early life, answered in this sarga and the next.

Hearing Rāghava's well-reasoned words, the sage answered in Hanumān's very presence — which vouches for the story's truth and shows Hanumān's modesty, for he sat silent as his praises were told. "What you say of Hanumān is true, best of the Raghus. There is no one his equal in strength, or his superior in speed or understanding. But long ago sages whose curses never fail laid a curse on him, so that, mighty as he is, he does not know his full strength, crusher of foes." The reason for the curse will be told in the next sarga. "Even in his childhood, mighty Rāma, he did a deed beyond describing, and he did it out of sheer childishness. If you wish to hear it, Rāghava, compose your mind and listen, and I will tell it. There is a mountain called Sumeru, made golden by a boon from the Sun, where his father Kesarin rules a kingdom." So even Hanumān's birthplace was linked with the Sun, who would one day be his teacher. "Kesarin's beloved wife was known as Añjanā, and in her the Wind begot an excellent son." Hence Hanumān's many names — son of Kesarin, son of the Wind, Māruti, son of Añjanā — for Kesarin was his father, but the Wind his begetter. "Añjanā gave birth to him, shining with the colour of ripe rice-awns" — a golden-yellow glow — "and then she went out into the thick forest to gather fruit," as monkey mothers naturally do; so the child was left alone and hungry, and that led to what followed. "Sorely distressed by his mother's absence and by hunger, the child wept bitterly, like the child in the reed-bed." The image recalls Kārttikeya, born in a bed of reeds and nursed by the six Kṛttikās, and so likens Hanumān's birth to that of a divine prince and hints at his divinity.

"Then he saw the sun rising, red as a heap of japā flowers, and taking it for a fruit, he leapt up towards it, greedy for it." The rising sun, red as a hibiscus, looks like a ripe fruit, and his only aim was to still his hunger: the poet paints the innocence of a child who thought the sun was fruit, without a trace of pride. "Facing the young sun, the child — like the young sun embodied, for he was as bright as the sun himself — flew through the middle of the sky, wanting to seize it. As Hanumān, a mere child, flew like this, the gods, dānavas and yakṣas were filled with wonder. 'Not even the wind, nor Garuḍa, nor the mind is as swift as this son of the Wind as he strides across the highest heaven,' they said. 'If this is the speed and valour of the child now, what will his speed be when he has grown to youth and strength?'" Their words were almost a prophecy of his leap across the ocean. "The Wind flew after his son, cool as a heap of snow, to protect him from being burnt by the sun" — a father's love: invisible, he followed his son like a shadow, cooling him and shielding him from the heat. "Striding through many thousands of yojanas of sky, by his father's strength and his own childishness he came close to the sun. 'This is a child who knows no wrong,' thought the Sun, 'and great work depends on him,' and so he did not burn him." The Sun's compassion shows here too, for the gods knew this child would one day do Rāma's work and help in the slaying of Rāvaṇa. "On the very day he leapt to seize the sun, Rāhu too wanted to seize the sun. Touched by the child on top of the sun's chariot, Rāhu, the crusher of moon and sun" — who, the Purāṇas tell, swallows them at the eclipse — "fled in fear. Angry and frowning, the son of Siṃhikā went to Indra's palace and said to the god, who sat among the hosts of the gods, 'Vāsava, slayer of Bala and Vṛtra, you gave me the moon and the sun to satisfy my hunger. Why have you now given them to someone else? Today, at the time of the eclipse, I came to seize the sun, and another Rāhu came up and suddenly seized it first.'" Rāhu taking Hanumān for "another Rāhu" adds a touch of comedy, and his complaint — why has my share been given to another? — shows his selfishness.

"Hearing Rāhu's words, Vāsava sprang up from his seat in alarm, wearing his golden garland. He mounted the lord of elephants, Airāvata — like a peak of Kailāsa, four-tusked, streaming with ichor, richly adorned, towering, and seeming to laugh aloud with the ringing of his golden bells" — the splendour of the elephant shows the splendour of Indra — "and with Rāhu going ahead, Indra went to where the sun was with this Hanumān. Then Rāhu left Vāsava behind and rushed ahead at great speed, and the child saw him coming on like a mountain peak. Letting go of the sun and taking Rāhu for a fruit, he sprang up into the sky again to seize the son of Siṃhikā. Seeing this monkey, Rāma, let go of the sun and rush at him, Rāhu — who is nothing but a face" — for, as the story goes, Viṣṇu cut off his body and only the head remains — "turned tail and fled. Hoping Indra would save him, the son of Siṃhikā cried out again and again in terror, 'Indra! Indra!'" Rāhu, who swallows sun and moon, fleeing in fear from a child and calling on Indra to save him — this was the first proof of Hanumān's strength. "Hearing the familiar voice of Rāhu crying out, Indra said, 'Do not be afraid; I will kill him.' Then the son of the Wind saw Airāvata, thought, 'That is an even bigger fruit!', and rushed at the king of elephants." To the child everything was fruit — first the sun, then Rāhu, then Airāvata — the innocent curiosity of a child who meant no harm to anyone. "As he ran, eager to seize Airāvata, his form for a moment became terrible and blazing, like Indra and Agni both at once. As he rushed on, the lord of Śacī, not greatly angered, struck him with the thunderbolt, loosed only from the tip of his hand. Struck by Indra's thunderbolt, he fell onto a mountain, and as he fell his left jaw was broken." "Not greatly angered" matters: Indra did not want to kill a child, only to stop him, so he did not hurl the bolt with full force. Yet the blow broke the child's jaw, hanu, and that is why Brahmā and Indra would later give him the name Hanumān.

"When the child fell, stunned by the thunderbolt's blow, the Wind grew angry with Indra, to the harm of all creatures. The lord who dwells within all creatures withdrew his movement, took up his child, his own son, and went into a cave. He blocked the passages of excretion" — the stopping of the downward breath — "and caused creatures the greatest distress, holding back all beings as Vāsava holds back the rains." It was as if the Wind answered Indra with Indra's own weapon: as Indra withholds rain, so the Wind withheld breath. "Through the Wind's anger all beings everywhere stopped breathing; their joints cracked and they became like logs of wood. Without Vedic recitation or the cry of vaṣaṭ, without rites, bereft of dharma, the three worlds through the Wind's anger became like hell." Here the importance of the Wind is shown plainly: he is the breath of all, and when he stops, creation itself stops. His anger was a father's natural grief, and he punished all the worlds for the wound done to his son — yet not by violence, only by ceasing his work; and with the sacrifices stopped, even the gods received no offerings and suffered too, which shows that every god's work is needed to sustain creation. "Then all creatures, with gandharvas, gods, asuras and men, ran in distress to Prajāpati seeking relief. The gods, their bellies swollen like drums" — bloated for lack of breath, a scene both pitiful and comic — "said with joined palms, 'Blessed one, lord, you created the four kinds of beings' — those born from the womb, from eggs, from moisture and from sprouting seeds — 'and you gave us this Wind as the lord of our lives. Why, best of beings, has he, the lord of our breath, today shut us in and caused us pain, like women confined in the inner apartments? Stricken by the Wind, we have come to you for refuge; remover of sorrow, take away this suffering that comes from the Wind's obstruction.' Hearing these words of the creatures, Prajāpati, lord of creatures, said, 'There is a reason,' and went on to tell them why the Wind had grown angry and held them back."

"'Creatures,' said Brahmā, 'hear all of it; it is fit for you to hear and for your good. Today his son has been struck down by Indra, lord of the immortals, acting on Rāhu's words, and that is why the Wind is angry.'" Brahmā did not hide the gods' own fault: Indra, spurred by Rāhu, had done a wrong. "'Bodiless himself, the Wind moves within bodies and sustains them; without the Wind the body becomes like a log of wood. The Wind is breath, the Wind is happiness, the Wind is this whole world; abandoned by the Wind, the world finds no happiness.'" His praise of the Wind has a philosophic ring, recalling the Upaniṣads' teaching on the life-breath. "'Today the world has been abandoned by the Wind, the life of the world, and today you stand without breath, like logs and walls. So let us go to where the Wind is, the one who is causing us pain. Sons of Aditi, let us not perish for failing to appease him.'" Brahmā granted before the creatures that the Wind's anger was just, for his son had been hurt though innocent, so the remedy was not force but appeasement; and by saying "let us not perish" he admitted that even he could not live without the Wind. "Then Prajāpati, with the creatures and with gods, gandharvas, serpents and guhyakas, went to where the Wind sat holding his son, whom the lord of the gods had struck. There, seeing the child lying in the lap of the ever-moving Wind" — ever-moving, and now still — "shining like the sun, like fire and like gold, the four-faced god, together with the gods, gandharvas, seers, yakṣas and rākṣasas, was moved to compassion." Even in his childhood Hanumān's radiance was wonderful, and the last verses, set in a different metre, describe it with three images. So the whole of creation stood gathered before one child, and the sarga ends with the sight of him and Brahmā's compassion; the boons will come in the next sarga.