अर्जुनेन विमुक्तः राक्षसाधिपः रावणः तथा अपमानितः अपि अनिर्विण्णः सन् सर्वां पृथिवीं पुनः चचार। अपमानेन तस्य दर्पः न नष्टः इति ‘अनिर्विण्णः’ इति पदेन सूच्यते। राक्षसं मनुष्यं वा यं कञ्चित् बलाधिकं शृणोति, तं समासाद्य दर्पितः सः युद्धाय आह्वयति स्म। ततः कदाचित् सः वालिना पालितां किष्किन्धां नगरीं गत्वा हेममालिनं वालिनं युद्धाय आह्वयत् — वाली इन्द्रदत्तां काञ्चनमालां धारयति इति प्रसिद्धम्। तदा वानराणाम् अमात्यः, तारायाः पिता प्रभुः तारः युद्धेप्सुम् आगतं तं वाक्यम् उवाच — ‘राक्षसेन्द्र, यः तव प्रतिबलः भवेत् सः वाली इदानीं गतः; अन्यः कः प्लवङ्गमः तव पुरतः स्थातुं शक्तः? वाली चतुर्भ्यः अपि समुद्रेभ्यः संध्याम् उपास्य अस्मिन् एव मुहूर्ते आयाति; मुहूर्तं तिष्ठ। एतान् शङ्खवत् पाण्डुरान् अस्थिराशीन् पश्य — एते वानराधिपस्य तेजसा हतानां युद्धार्थिनां राज्ञाम्। रावण, यदि त्वया अमृतरसः अपि पीतः स्यात्, तथापि वालिनम् आसाद्य तव जीवितं तदन्तं भविष्यति। विश्रवसः सुत, इदानीं इमं विचित्रं लोकं पश्य; मुहूर्तं तिष्ठ, अनन्तरं तव जीवितं दुर्लभं भविष्यति। अथवा यदि मर्तुं त्वरसे, दक्षिणसागरं गच्छ; तत्र भूमिष्ठं पावकम् इव वालिनं द्रक्ष्यसि।’ तारस्य वचने व्यङ्ग्यं करुणा च मिश्रे — सः रावणं भीषयति अपि, सावधानं करोति अपि। अस्थिचयानां दर्शनं वालिनः पूर्वविजयानां प्रत्यक्षं प्रमाणम्। नवमः श्लोकः (‘पश्येदानीं जगच्चित्रम्…’) समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटमात्रः। ‘अमृतरसः पीतः’ इति वचनेन — अमृतपानेन अपि त्वं अमरः न भविष्यसि इति भावः। अस्य सर्गस्य प्रसङ्गः पूर्वसर्गेण सम्बद्धः — अगस्त्यः रामाय रावणस्य पराजयानां कथां क्रमेण कथयति; अर्जुनात् अनन्तरं वाली द्वितीयः यः रावणं पराजितवान्। रावणस्य स्वभावः अत्र पुनः दर्शितः — सः पराजयात् न शिक्षते, अपितु नूतनं प्रतिस्पर्धिनम् अन्विष्यति। ‘यं बलाधिकं शृणोति’ इति वचनं तस्य ईर्ष्यां सूचयति — कस्यचित् बलस्य कीर्तिः अपि तस्य असह्या। तारः अत्र केवलं मन्त्री न, अपितु वालिनः श्वशुरः अपि; तस्य वचने वालिनः प्रति गर्वः रावणं प्रति च उपहासः उभौ दृश्येते। ‘कः अन्यः प्लवङ्गमः’ इति प्रश्नेन सः स्वस्य अपि असामर्थ्यं विनयेन स्वीकरोति। मृत्युं प्रति त्वरमाणं रावणं दक्षिणसागरं प्रति निर्दिशति — एतत् वाक्यं रावणस्य अहंकारं प्रज्वालयितुं पर्याप्तम्। मुहूर्तशब्दस्य पुनरावृत्तिः तारस्य व्यङ्ग्यं तीक्ष्णं करोति।

लोकान् रावयति इति लोकरावणः सः तारं निर्भर्त्स्य पुष्पकं विमानम् आरुह्य दक्षिणार्णवं प्रययौ। तत्र सः हेमगिरिसदृशं तरुणसूर्यनिभाननं संध्योपासनतत्परं वालिनं ददर्श। अञ्जनसंनिभः रावणः पुष्पकात् अवरुह्य वालिनं तूर्णं ग्रहीतुं निःशब्दैः पदैः अव्रजत् — चौरवत् पृष्ठतः आक्रमणम् एव तस्य उपायः। यदृच्छया वालिना अपि सः रावणः दृष्टः, किन्तु तस्य पापाभिप्रायं दृष्ट्वा अपि वाली सम्भ्रमं न चकार। सिंहः शशम् आलक्ष्य इव, गरुडः पन्नगम् इव, वाली पापनिश्चयं तं रावणं न चिन्तयति स्म। सः मनसि अचिन्तयत् — ‘ग्रहीतुम् इच्छन्तम् आयान्तं पापचेतसं रावणं कक्षे अवलम्ब्य त्रीन् महार्णवान् गमिष्यामि। गरुडस्य पन्नगम् इव मम अङ्के स्थितं लम्बमानं स्रस्तोरुकराम्बरं दशग्रीवं शत्रुं लोकाः द्रक्ष्यन्ति।’ इति मतिम् आस्थाय वाली मौनम् उपाश्रितः, वैदिकान् मन्त्रान् जपन् पर्वतराजः इव निश्चलः तस्थौ। अत्र द्वयोः चरित्रयोः विरोधः — रावणः छलेन पृष्ठतः आक्रमितुम् इच्छति, वाली तु धर्मकर्मणि निरतः अपि निर्भयः। वाली स्वकर्तव्यं संध्योपासनं न त्यजति; शत्रुं दृष्ट्वा अपि जपं न विरमति। ‘पर्वतराडिव’ इति उपमा तस्य स्थैर्यं दर्शयति। रावणस्य ‘अञ्जनसंनिभः’ इति कृष्णवर्णः, वालिनः ‘हेमगिरिप्रख्यः’ इति सुवर्णवर्णः — वर्णविरोधेन अपि पापपुण्ययोः भेदः सूच्यते। ‘स्रंसदूरुकराम्बरम्’ इति पदं रावणस्य भावि दुर्दशां चित्रयति — तस्य ऊरवः कराः वस्त्राणि च लम्बमानानि भविष्यन्ति। सिंहस्य शशं प्रति, गरुडस्य सर्पं प्रति च उपमा वालिनः अवज्ञां दर्शयति — सः रावणं शत्रुरूपेण अपि न गणयति, केवलं भक्ष्यम् इव पश्यति। वालिनः निश्चयः केवलं शत्रुं निग्रहीतुं न, अपितु तं लोकस्य पुरतः हास्यास्पदं कर्तुम् — ‘द्रक्ष्यन्ति’ इति वचनेन सः सर्वेषां पुरतः रावणस्य अपमानं कल्पयति। अष्टादशे श्लोके ‘मौनमुपास्थितः’ इति मुद्रणस्य पाठः; समीक्षिते ‘कर्णमुपाश्रितः’ इति भिन्नः। वालिनः मन्त्रजपः ‘नैगमान् मन्त्रान्’ इति वेदमन्त्राणाम्।

तौ हरिराक्षसपार्थिवौ बलदर्पितौ परस्परं ग्रहीतुम् इच्छन्तौ प्रयत्नवन्तौ तत् कर्म ईहतुः। पादशब्देन रावणं हस्तग्राह्यं समीपं प्राप्तं मत्वा वाली पराङ्मुखः अपि, अण्डजः गरुडः सर्पम् इव, तं जग्राह। ग्रहीतुकामं तं रक्षसाम् ईश्वरं गृहीत्वा कक्षे अवलम्ब्य वाली वेगेन खम् उत्पपात। सः रावणः पीड्यमानः नखैः मुहुः वितुदन् अपि आसीत्; तथापि पवनः मेघम् इव वाली तं जहार। दशानने ह्रियमाणे तस्य राक्षसामात्याः तं मोचयितुम् इच्छन्तः रवं कुर्वन्तः वालिनम् अभिद्रुताः। तैः अनुगम्यमानः अम्बरमध्यगः वाली मेघसमूहैः अनुगम्यमानः अम्बरस्थः सूर्यः इव भ्राजते स्म। ते राक्षसोत्तमाः वालिनं प्राप्तुम् अशक्नुवन्तः तस्य बाहूरुवेगेन परिश्रान्ताः स्थिताः। गच्छतः वालिनः मार्गात् पर्वतेन्द्राः अपि अपाक्रामन्; मांसशोणितं बिभ्रत् जीवितेच्छुः प्राणी तर्हि किं पुनः। ‘पराङ्मुखोऽपि जग्राह’ इति अस्य प्रसङ्गस्य मुख्यः चमत्कारः — वाली शत्रुं न पश्यन् अपि केवलं पादशब्देन तस्य स्थानं ज्ञात्वा तं गृह्णाति। रावणः नखैः तुदन् अपि मुक्तिं न लभते — तस्य विंशतिभुजानां बलम् अपि वालिनः कक्षात् निष्क्रमितुं न पर्याप्तम्। सूर्यस्य मेघैः सह उपमा — मेघाः सूर्यम् अनुधावन्ति, किन्तु तं न आच्छादयितुं शक्नुवन्ति। २६तमः श्लोकः ‘पर्वतेन्द्राः अपि…, किं पुनः जीवनप्रेप्सुः’ इति कैमुतिकन्यायेन वालिनः वेगस्य अतिशयं दर्शयति; तस्य द्वितीयः अर्धः समीक्षिते नास्ति। राक्षसामात्यानां अनुधावनं निष्फलम् — तेषां वेगः वालिनः वेगस्य समः न। ‘परिश्रान्ता व्यवस्थिताः’ इति पदाभ्यां ते मार्गमध्ये एव निवृत्ताः इति ज्ञायते। अत्र रावणः सर्वथा निस्सहायः — तस्य सहायाः दूरे, सः स्वयं कक्षे निबद्धः। बालकः इव सः नखैः तुदति, किन्तु तेन वाली न विचलति। एषः प्रसङ्गः अर्जुनप्रसङ्गेन तुल्यः — तत्र अपि रावणः बद्धः, अमात्याः च पलायिताः। पवनस्य तोयदहरणस्य उपमा सरला सुन्दरी च — मेघः यथा वायोः वशे असहायः तथा रावणः वालिनः।

पक्षिगणानाम् अपि यत्र सम्पातः न भवति, तादृशान् मार्गान् गच्छन् महाजवः वानरेन्द्रः क्रमशः सर्वान् सागरान् गत्वा संध्याकालं ववन्दे। खचरैः सम्पूज्यमानः खचरोत्तमः वाली रावणसहितः पश्चिमं सागरम् आजगाम। तत्र संध्याम् उपास्य, स्नात्वा जप्त्वा च, सः वानरः दशाननं वहन् उत्तरं सागरं प्रायात्। बहुयोजनसहस्राणि दशाननं वहन् सः महाहरिः वायुवत् मनोवत् च शत्रुणा सह जगाम। उत्तरे सागरे संध्याम् उपास्य दशाननं वहन् वाली पूर्वं महोदधिं ययौ। तत्र अपि संध्याम् अन्वास्य वासविः हरीश्वरः रावणं गृहीत्वा पुनः किष्किन्धाम् अभ्यागमत्। चतुर्षु अपि समुद्रेषु संध्याम् उपास्य रावणस्य वहनेन श्रान्तः सः वानरः किष्किन्धायाः उपवने अवातरत्। ‘वासविः’ इति पदेन वाली इन्द्रस्य पुत्रः इति स्मार्यते। एतत् भ्रमणं केवलं बलप्रदर्शनं न, अपितु वालिनः नित्यकर्मणः निष्ठा — सः शत्रुं वहन् अपि एकाम् अपि संध्यां न त्यजति। ‘रावणोद्वहनश्रान्तः’ इति पदं रावणस्य गुरुत्वं दर्शयति — तादृशः बली वाली अपि श्रान्तः। त्रिंशः श्लोकः (‘बहुयोजनसाहस्रं…, वायुवच्च मनोवच्च…’) समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटमात्रः। चतुःसमुद्रभ्रमणस्य क्रमः दक्षिणः, पश्चिमः, उत्तरः, पूर्वः इति — प्रदक्षिणक्रमेण। प्रत्येकस्मिन् सागरे वाली संध्याम् उपास्ते, स्नाति, जपति च; एतेन तस्य धर्मनिष्ठा पुनः पुनः दृढीक्रियते। ‘खचरोत्तमः’ इति विशेषणं दर्शयति यत् आकाशचारिणः सिद्धाः गन्धर्वाः अपि तं पूजयन्ति। अन्ते किष्किन्धायाः उपवने सः अवतरति, न नगरमध्ये — कदाचित् रावणं गुप्तं मोचयितुं, तस्य अपमानं प्रजानां पुरतः न प्रकाशयितुम्। त्रयोविंशे श्लोके राक्षसानां ‘रवमाणाः’ इति, अत्र च वालिनः निःशब्दं गमनम् — विरोधः स्पष्टः। वालिनः श्रमः अपि स्वाभाविकः, यतः सः सहस्रयोजनानि गुरुं भारं वहन् गतः।

ततः कपिसत्तमः स्वकक्षात् रावणं मुमोच, ‘कुतः त्वम् आगतः’ इति प्रहसन् मुहुः अपृच्छत्। महान्तं विस्मयं गत्वा श्रमेण चञ्चलनेत्रः राक्षसेन्द्रः तं हरीन्द्रम् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘महेन्द्राभ वानरेन्द्र, अहं राक्षसेन्द्रः रावणः; युद्धेप्सुः इह सम्प्राप्तः, सः अहम् अद्य त्वया आसादितः। अहो तव बलम्, अहो वीर्यम्, अहो गाम्भीर्यं च, येन अहं पशुवत् गृहीत्वा चतुरः अर्णवान् भ्रामितः। वीर वानर, एवम् अश्रान्तवत् शीघ्रं च मां वहन् त्वत् अन्यः कः वीरः भविष्यति? प्लवङ्गम, एषा गतिः त्रयाणाम् एव भूतानां — मनसः, अनिलस्य, सुपर्णस्य च; चतुर्थस्य तव, अत्र संशयः नास्ति। हरिपुङ्गव, दृष्टबलः अहं त्वया सह पावकस्य अग्रतः चिरं सुस्निग्धं सख्यम् इच्छामि। हरीश्वर, दाराः पुत्राः पुरं राष्ट्रं भोगाः आच्छादनं भोजनं च — सर्वम् एव नौ अविभक्तं भविष्यति।’ ततः अग्निं प्रज्वाल्य तौ उभौ हरिराक्षसौ परस्परं परिष्वज्य भ्रातृत्वम् उपसम्पन्नौ। ततः अन्योन्यस्य करौ गृहीत्वा हृष्टौ तौ, गिरिगुहां सिंहौ इव, किष्किन्धां प्रविविशतुः। तत्र रावणः सुग्रीवः इव सम्मानितः मासम् उषितः; ततः त्रैलोक्यस्य उत्सादनम् इच्छद्भिः आगतैः अमात्यैः नीतः। अगस्त्यः उपसंहरति — ‘प्रभो, एवम् एतत् पुरा वृत्तम् — वालिना रावणः धर्षितः, पावकसंनिधौ भ्राता च वृतः। राम, वालिनः बलम् अप्रतिमम् उत्तमम् आसीत्; सः अपि त्वया, वह्निना शलभः इव, विनिर्दग्धः।’ अत्र रावणस्य स्वभावपरिवर्तनं दर्शनीयम् — यः पराजितः सः शत्रुं न द्वेष्टि, अपितु तस्य बलेन चकितः मैत्रीं याचते; अर्जुनेन सह अपि तथा एव जातम्। अन्तिमः श्लोकः अस्य प्रकरणस्य प्रयोजनं स्पष्टयति — रामस्य प्रश्नस्य उत्तरम् एतत् यत् वाली रावणात् अपि बलवत्तरः आसीत्। ‘सुग्रीव इव’ इति उपमा — सुग्रीवः वालिनः भ्राता, तथा रावणः अपि भ्रातृवत् तत्र न्यवसत्। वालिनः ‘कुतः त्वम्’ इति प्रश्नः प्रहसनपूर्वकः — सः जानाति एव कः अयम्, किन्तु तस्य मुखात् एव परिचयं श्रोतुम् इच्छति। रावणस्य उत्तरे अपि विनयः — ‘युद्धेप्सुः आगतः, युद्धं च प्राप्तम्’ इति सः स्वस्य पराजयं स्वीकरोति। ‘त्रयाणामेव भूतानाम्’ इति प्रशंसायां वालिनः गतिः मनसः वायोः गरुडस्य च गत्या तुल्यते; एषः हनुमतः प्रसङ्गे अग्रे अपि श्रूयते। सख्यस्य प्रस्तावे रावणः सर्वस्वस्य साधारण्यं प्रस्तौति — दाराः अपि; एतत् तस्य आवेशं सूचयति। अग्निसाक्षिकं भ्रातृत्वं पवित्रं बन्धनम्; रामः अपि सुग्रीवेण सह अग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवान् इति स्मर्तव्यम्। अतः वालिनः वधः कीदृशस्य बलिनः वधः आसीत् इति अगस्त्यः रामं स्मारयति। शलभस्य उपमा दर्शयति यत् रामस्य पुरतः वालिनः बलम् अपि व्यर्थम् आसीत्। रावणः मासपर्यन्तं किष्किन्धायां न्यवसत् — एतेन वालिरावणयोः मैत्री न केवलं वाचिकी, अपितु व्यवहारे अपि स्थिरा इति दर्शितम्। तस्य अमात्याः तम् आगत्य नयन्ति, यतः तेषां त्रैलोक्यविजयस्य योजना अपूर्णा। ‘धर्षितश्च वृतश्चापि’ इति उपसंहारे द्वयं स्मर्यते — पराजयः सख्यं च।

అర్జునునిచేత విడువబడిన రాక్షసాధిపతి రావణుడు అలా అవమానించబడినప్పటికీ నిరుత్సాహపడకుండా మళ్ళీ భూమి అంతటా సంచరించాడు. అవమానంతో అతని దర్పం నశించలేదని ‘అనిర్విణ్ణః’ (నిరుత్సాహపడనివాడు) అనే పదంతో సూచించబడుతుంది. రాక్షసుడైనా మనుష్యుడైనా తనకంటే బలవంతుడని ఎవరి గురించి వింటాడో, అతనిని సమీపించి దర్పంతో యుద్ధానికి పిలుస్తూ ఉండేవాడు. తరువాత ఒకసారి అతడు వాలి పాలిస్తున్న కిష్కింధా నగరానికి వెళ్ళి బంగారుమాల ధరించిన వాలిని యుద్ధానికి పిలిచాడు — వాలి ఇంద్రుడు ఇచ్చిన బంగారుమాలను ధరిస్తాడని ప్రసిద్ధం. అప్పుడు వానరుల మంత్రీ, తార తండ్రీ, ప్రభువూ అయిన తారుడు యుద్ధం కోరి వచ్చిన అతనితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘రాక్షసేంద్రా, నీకు సమానబలుడు కాగలవాడు వాలి, అతడు ఇప్పుడు బయటకు వెళ్ళాడు; మరే వానరుడు నీ ఎదుట నిలువగలడు? వాలి నాలుగు సముద్రాలలోనూ సంధ్యోపాసన చేసి ఈ ముహూర్తంలోనే వస్తాడు; ముహూర్తకాలం ఆగు. శంఖాల వంటి తెల్లని ఈ ఎముకల కుప్పలను చూడు — ఇవి వానరాధిపతి తేజస్సుతో హతులైన, యుద్ధం కోరి వచ్చిన రాజులవి. రావణా, నువ్వు అమృతరసం తాగినప్పటికీ, వాలిని ఎదుర్కొంటే నీ జీవితం అంతటితో ముగుస్తుంది. విశ్రవసుని కుమారా, ఇప్పుడు ఈ విచిత్రమైన లోకాన్ని చూసుకో; ముహూర్తకాలం ఆగు, ఆ తరువాత నీ జీవితం దుర్లభమవుతుంది. లేదా చావడానికి తొందరపడుతుంటే దక్షిణసముద్రానికి వెళ్ళు; అక్కడ భూమిపై ఉన్న అగ్నిలా ఉన్న వాలిని చూస్తావు.’ తారుని మాటలో వ్యంగ్యమూ కరుణా కలిసిపోయాయి — అతడు రావణుని భయపెడుతున్నాడు, హెచ్చరిస్తున్నాడు కూడా. ఎముకల కుప్పలను చూపడం వాలి పూర్వవిజయాలకు ప్రత్యక్ష ప్రమాణం. తొమ్మిదవ శ్లోకం (‘పశ్యేదానీం జగచ్చిత్రమ్…’) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు, వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. ‘అమృతరసం తాగినా’ అనే మాటతో — అమృతం తాగినా నువ్వు అమరుడవు కాలేవని భావం. ఈ సర్గ సందర్భం గత సర్గతో ముడిపడి ఉంది — అగస్త్యుడు రావణుని పరాజయాల కథను రామునికి క్రమంగా చెబుతున్నాడు; అర్జునుని తరువాత రావణుని ఓడించిన రెండవవాడు వాలి. రావణుని స్వభావం ఇక్కడ మళ్ళీ చూపబడింది — అతడు పరాజయం నుండి గుణపాఠం నేర్చుకోడు, కొత్త ప్రతిస్పర్ధిని వెదుకుతాడు. ‘ఎవరిని తనకంటే బలవంతుడని వింటాడో’ అనే మాట అతని ఈర్ష్యను సూచిస్తుంది — ఎవరి బలపు కీర్తి అయినా అతనికి సహించరానిది. తారుడు ఇక్కడ కేవలం మంత్రి కాదు, వాలికి మామ కూడా; అతని మాటలో వాలిపట్ల గర్వమూ రావణునిపట్ల ఉపహాసమూ రెండూ కనిపిస్తాయి. ‘మరే వానరుడు’ అనే ప్రశ్నతో అతడు తన అసామర్థ్యాన్ని కూడా వినయంతో అంగీకరిస్తాడు. మృత్యువు వైపు తొందరపడుతున్న రావణుని దక్షిణసముద్రం వైపు నిర్దేశిస్తాడు — ఈ వాక్యం రావణుని అహంకారాన్ని రగిలించడానికి చాలు. ‘ముహూర్తం’ అనే శబ్దపు పునరావృత్తి తారుని వ్యంగ్యాన్ని తీక్ష్ణం చేస్తుంది.

లోకాలను ఏడిపించేవాడు కాబట్టి లోకరావణుడైన అతడు తారుని గద్దించి పుష్పకవిమానం ఎక్కి దక్షిణసముద్రానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ అతడు బంగారు పర్వతం వంటివాడూ, బాలసూర్యుని వంటి ముఖం గలవాడూ, సంధ్యోపాసనలో నిమగ్నుడూ అయిన వాలిని చూశాడు. కాటుక వంటి రావణుడు పుష్పకం నుండి దిగి వాలిని వెంటనే పట్టుకోవడానికి శబ్దం చేయని అడుగులతో వెళ్ళాడు — దొంగలా వెనుక నుండి దాడి చేయడమే అతని ఉపాయం. యాదృచ్ఛికంగా వాలి కూడా ఆ రావణుని చూశాడు, కానీ అతని పాపపు ఉద్దేశాన్ని చూసి కూడా వాలి కలవరపడలేదు. సింహం కుందేలును చూసినట్లు, గరుడుడు సర్పాన్ని చూసినట్లు, పాపనిశ్చయం గల ఆ రావణుని గురించి వాలి ఆలోచించలేదు. అతడు మనసులో ఇలా ఆలోచించాడు — ‘పట్టుకోవాలని కోరుతూ వస్తున్న పాపబుద్ధి గల రావణుని చంకలో వేలాడదీసుకొని మూడు మహాసముద్రాలకూ వెళ్తాను. గరుడుని ఒడిలో సర్పంలా నా ఒడిలో వేలాడుతూ, తొడలూ చేతులూ వస్త్రాలూ జారిపోతున్న శత్రువైన దశగ్రీవుని లోకులు చూస్తారు.’ ఈ నిశ్చయాన్ని అవలంబించి వాలి మౌనం వహించి, వైదిక మంత్రాలను జపిస్తూ పర్వతరాజులా నిశ్చలంగా నిలిచాడు. ఇక్కడ రెండు పాత్రల మధ్య వైరుధ్యం — రావణుడు మోసంతో వెనుక నుండి దాడి చేయాలనుకుంటాడు, వాలి మాత్రం ధర్మకార్యంలో నిమగ్నుడైనా నిర్భయుడు. వాలి తన కర్తవ్యమైన సంధ్యోపాసనను విడువడు; శత్రువును చూసినా జపం ఆపడు. ‘పర్వతరాడివ’ (పర్వతరాజులా) అనే ఉపమ అతని స్థైర్యాన్ని చూపుతుంది. రావణుడు ‘అంజనసంనిభః’ (కాటుక వంటివాడు) అని నల్లని వర్ణం, వాలి ‘హేమగిరిప్రఖ్యః’ (బంగారు పర్వతం వంటివాడు) అని బంగారు వర్ణం — వర్ణవైరుధ్యంతో కూడా పాపపుణ్యాల భేదం సూచించబడుతుంది. ‘స్రంసదూరుకరాంబరమ్’ (తొడలూ చేతులూ వస్త్రాలూ జారిపోతున్నవాని) అనే పదం రావణుని రాబోయే దుర్దశను చిత్రిస్తుంది — అతని తొడలూ చేతులూ వస్త్రాలూ వేలాడుతూ ఉంటాయి. సింహానికి కుందేలుపట్ల, గరుడునికి సర్పంపట్ల అనే ఉపమలు వాలి తిరస్కారాన్ని చూపుతాయి — అతడు రావణుని శత్రువుగా కూడా లెక్కించడు, కేవలం ఆహారంలా చూస్తాడు. వాలి నిశ్చయం కేవలం శత్రువును నిగ్రహించడం కాదు, అతనిని లోకం ఎదుట నవ్వులపాలు చేయడం — ‘చూస్తారు’ అనే మాటతో అతడు అందరి ఎదుట రావణుని అవమానాన్ని ఊహిస్తాడు. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘మౌనముపాస్థితః’ అనేది ముద్రిత పాఠం; సమీక్షిత పాఠంలో ‘కర్ణముపాశ్రితః’ అని భిన్నంగా ఉంది. వాలి మంత్రజపం ‘నైగమాన్ మంత్రాన్’ — అంటే వేదమంత్రాలు.

బలగర్వం గల ఆ వానర రాక్షస రాజులిద్దరూ ఒకరినొకరు పట్టుకోవాలని కోరుతూ ప్రయత్నపూర్వకంగా ఆ కార్యానికి పూనుకున్నారు. అడుగుల శబ్దంతో రావణుడు చేతికి అందేంత దగ్గరకు వచ్చాడని గ్రహించి, వాలి వెనుకకు తిరిగి ఉన్నప్పటికీ, అండజుడైన గరుడుడు సర్పాన్ని పట్టుకున్నట్లు అతనిని పట్టుకున్నాడు. పట్టుకోవాలని కోరిన ఆ రాక్షసేశ్వరుని పట్టుకొని చంకలో వేలాడదీసుకొని వాలి వేగంగా ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. పీడించబడుతున్న ఆ రావణుడు గోళ్ళతో మళ్ళీ మళ్ళీ గుచ్చుతూనే ఉన్నాడు; అయినా గాలి మేఘాన్ని తీసుకుపోయినట్లు వాలి అతనిని తీసుకుపోయాడు. దశాననుడు తీసుకుపోబడుతుండగా అతని రాక్షసమంత్రులు అతనిని విడిపించాలని కోరుతూ అరుస్తూ వాలిని వెంబడించారు. వారు అనుసరిస్తుండగా ఆకాశమధ్యంలో ఉన్న వాలి మేఘసమూహాలు అనుసరిస్తున్న ఆకాశంలోని సూర్యునిలా ప్రకాశించాడు. ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠులు వాలిని అందుకోలేక అతని బాహువుల, తొడల వేగానికి అలసిపోయి నిలిచిపోయారు. వెళ్తున్న వాలి మార్గం నుండి పర్వతరాజులు కూడా తొలగిపోయారు; ఇక మాంసరక్తాలు ధరించి జీవితాన్ని కోరుకొనే ప్రాణి సంగతి చెప్పేదేముంది. ‘పరాఙ్ముఖోఽపి జగ్రాహ’ (వెనుకకు తిరిగి ఉన్నా పట్టుకున్నాడు) అనేది ఈ సందర్భంలోని ముఖ్యమైన చమత్కారం — వాలి శత్రువును చూడకుండానే కేవలం అడుగుల శబ్దంతో అతని స్థానాన్ని తెలుసుకొని పట్టుకుంటాడు. రావణుడు గోళ్ళతో గుచ్చినా విముక్తి పొందడు — అతని ఇరవై భుజాల బలం కూడా వాలి చంక నుండి బయటపడటానికి చాలదు. సూర్యునికి మేఘాలతో ఉపమ — మేఘాలు సూర్యుని వెంబడిస్తాయి, కానీ అతనిని కప్పలేవు. 26వ శ్లోకం ‘పర్వతరాజులు కూడా…, ఇక జీవితాన్ని కోరేవాని సంగతి చెప్పేదేముంది’ అని కైముతిక న్యాయంతో వాలి వేగపు అతిశయాన్ని చూపుతుంది; దాని రెండవ అర్ధం సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. రాక్షసమంత్రుల వెంబడింపు నిష్ఫలం — వారి వేగం వాలి వేగానికి సమానం కాదు. ‘పరిశ్రాంతా వ్యవస్థితాః’ (అలసిపోయి నిలిచిపోయారు) అనే పదాలతో వారు మార్గమధ్యంలోనే వెనుదిరిగారని తెలుస్తుంది. ఇక్కడ రావణుడు పూర్తిగా నిస్సహాయుడు — అతని సహాయకులు దూరంలో ఉన్నారు, అతడు చంకలో బంధితుడు. పిల్లవానిలా అతడు గోళ్ళతో గుచ్చుతాడు, కానీ దానితో వాలి చలించడు. ఈ సందర్భం అర్జున సందర్భంతో సమానమైనది — అక్కడ కూడా రావణుడు బంధితుడయ్యాడు, మంత్రులు పారిపోయారు. గాలి మేఘాన్ని తీసుకుపోవడమనే ఉపమ సరళమైనదీ సుందరమైనదీ — మేఘం గాలికి వశమై నిస్సహాయంగా ఉన్నట్లు రావణుడు వాలికి వశమయ్యాడు.

పక్షిగణాలు కూడా చేరలేని మార్గాలలో వెళ్తూ మహావేగం గల వానరేంద్రుడు క్రమంగా అన్ని సముద్రాలకూ వెళ్ళి సంధ్యకు నమస్కరించాడు. ఆకాశచరులచేత పూజించబడుతున్న, ఆకాశచరులలో శ్రేష్ఠుడైన వాలి రావణునితో కలిసి పశ్చిమసముద్రానికి వచ్చాడు. అక్కడ సంధ్యోపాసన చేసి, స్నానం చేసి జపించి, ఆ వానరుడు దశాననుని మోస్తూ ఉత్తరసముద్రానికి వెళ్ళాడు. అనేక వేల యోజనాలు దశాననుని మోస్తూ ఆ మహావానరుడు గాలిలా, మనసులా శత్రువుతో కలిసి వెళ్ళాడు. ఉత్తరసముద్రంలో సంధ్యోపాసన చేసి దశాననుని మోస్తూ వాలి తూర్పు మహాసముద్రానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ కూడా సంధ్యోపాసన చేసి వాసవి (ఇంద్రుని కుమారుడు) అయిన వానరేశ్వరుడు రావణుని పట్టుకొని మళ్ళీ కిష్కింధకు వచ్చాడు. నాలుగు సముద్రాలలోనూ సంధ్యోపాసన చేసి, రావణుని మోయడంతో అలసిపోయిన ఆ వానరుడు కిష్కింధ ఉపవనంలో దిగాడు. ‘వాసవిః’ అనే పదంతో వాలి ఇంద్రుని కుమారుడని గుర్తుచేయబడుతుంది. ఈ భ్రమణం కేవలం బలప్రదర్శన కాదు, వాలి నిత్యకర్మనిష్ఠ కూడా — శత్రువును మోస్తున్నప్పటికీ అతడు ఒక్క సంధ్యనైనా విడువడు. ‘రావణోద్వహనశ్రాంతః’ (రావణుని మోయడంతో అలసినవాడు) అనే పదం రావణుని బరువును చూపుతుంది — అంతటి బలవంతుడైన వాలి కూడా అలసిపోయాడు. ముప్పయ్యవ శ్లోకం (‘బహుయోజనసాహస్రం…, వాయువచ్చ మనోవచ్చ…’) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు, వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. నాలుగు సముద్రాల భ్రమణ క్రమం దక్షిణం, పశ్చిమం, ఉత్తరం, తూర్పు — ప్రదక్షిణ క్రమంలో. ప్రతి సముద్రంలోనూ వాలి సంధ్యోపాసన చేస్తాడు, స్నానం చేస్తాడు, జపిస్తాడు; దీనితో అతని ధర్మనిష్ఠ మళ్ళీ మళ్ళీ దృఢపరచబడుతుంది. ‘ఖచరోత్తమః’ (ఆకాశచరులలో శ్రేష్ఠుడు) అనే విశేషణం ఆకాశంలో సంచరించే సిద్ధులూ గంధర్వులూ కూడా అతనిని పూజిస్తారని చూపుతుంది. చివరకు అతడు కిష్కింధ ఉపవనంలో దిగుతాడు, నగరం మధ్యలో కాదు — బహుశా రావణుని రహస్యంగా విడిచిపెట్టడానికి, అతని అవమానాన్ని ప్రజల ఎదుట బయటపెట్టకుండా ఉండటానికి. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో రాక్షసులు ‘రవమాణాః’ (అరుస్తున్నవారు), ఇక్కడ వాలి నిశ్శబ్దంగా వెళ్ళడం — వైరుధ్యం స్పష్టం. వాలి అలసట కూడా సహజమే, ఎందుకంటే అతడు వేలాది యోజనాలు బరువైన భారాన్ని మోస్తూ వెళ్ళాడు.

అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడు తన చంక నుండి రావణుని విడిచిపెట్టి, ‘నువ్వు ఎక్కడి నుండి వచ్చావు?’ అని నవ్వుతూ మళ్ళీ మళ్ళీ అడిగాడు. మహావిస్మయం పొంది, శ్రమతో చంచలమైన కళ్ళు గల రాక్షసేంద్రుడు ఆ వానరేంద్రునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘మహేంద్రుని వంటి కాంతి గల వానరేంద్రా, నేను రాక్షసేంద్రుడైన రావణుణ్ణి; యుద్ధం కోరి ఇక్కడికి వచ్చాను, ఆ నేను ఈ రోజు నీచేత పట్టుబడ్డాను. ఆహా నీ బలం, ఆహా నీ పరాక్రమం, ఆహా నీ గాంభీర్యం, దానితో నువ్వు నన్ను పశువులా పట్టుకొని నాలుగు సముద్రాలూ తిప్పావు. వీరవానరా, ఇలా అలసట లేనివానిలా వేగంగా నన్ను మోస్తూ వెళ్ళగల వీరుడు నువ్వు తప్ప మరెవడుంటాడు? వానరా, ఈ గతి మూడు భూతాలకే ఉంది — మనసుకు, గాలికి, సుపర్ణునికి (గరుడునికి); నాల్గవవాడివి నువ్వు, ఇందులో సందేహం లేదు. వానరశ్రేష్ఠా, నీ బలాన్ని చూసిన నేను అగ్ని ఎదుట నీతో దీర్ఘకాలికమైన, మిక్కిలి స్నేహపూర్వకమైన మైత్రిని కోరుకుంటున్నాను. వానరేశ్వరా, భార్యలూ కుమారులూ నగరమూ రాష్ట్రమూ భోగాలూ వస్త్రాలూ భోజనమూ — అంతా మన ఇద్దరికీ విభజించబడకుండా ఉమ్మడిగా ఉంటుంది.’ అప్పుడు అగ్నిని ప్రజ్వలింపజేసి ఆ వానరరాక్షసులిద్దరూ ఒకరినొకరు కౌగిలించుకొని సోదరత్వాన్ని పొందారు. తరువాత ఒకరి చేతులు ఒకరు పట్టుకొని సంతోషించిన వారిద్దరూ, పర్వతగుహలోకి రెండు సింహాలు ప్రవేశించినట్లు, కిష్కింధలో ప్రవేశించారు. అక్కడ రావణుడు సుగ్రీవునిలా సన్మానించబడి ఒక నెల నివసించాడు; తరువాత ముల్లోకాలను నాశనం చేయాలని కోరుకుంటూ వచ్చిన మంత్రులు అతనిని తీసుకువెళ్ళారు. అగస్త్యుడు ఉపసంహరిస్తున్నాడు — ‘ప్రభూ, పూర్వం ఇలా జరిగింది — వాలిచేత రావణుడు అవమానించబడ్డాడు, అగ్నిసన్నిధిలో సోదరునిగా కూడా వరించబడ్డాడు. రామా, వాలి బలం సాటిలేనిది, ఉత్తమమైనది; అతడు కూడా నీచేత, అగ్నిచేత మిడతలా, దహించబడ్డాడు.’ ఇక్కడ రావణుని స్వభావంలోని మార్పు గమనించదగినది — ఓడిపోయిన అతడు శత్రువును ద్వేషించడు, అతని బలానికి ఆశ్చర్యపోయి మైత్రిని యాచిస్తాడు; అర్జునునితో కూడా అలాగే జరిగింది. చివరి శ్లోకం ఈ ప్రకరణ ప్రయోజనాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — వాలి రావణునికంటే కూడా బలవంతుడని రాముని ప్రశ్నకు ఇదే జవాబు. ‘సుగ్రీవునిలా’ అనే ఉపమ — సుగ్రీవుడు వాలికి సోదరుడు, అలాగే రావణుడు కూడా అక్కడ సోదరునిలా నివసించాడు. వాలి ‘ఎక్కడి నుండి వచ్చావు’ అనే ప్రశ్న నవ్వుతో కూడినది — ఇతడెవరో అతనికి తెలుసు, కానీ అతని నోటనే పరిచయం వినాలనుకుంటున్నాడు. రావణుని జవాబులో కూడా వినయం ఉంది — ‘యుద్ధం కోరి వచ్చాను, యుద్ధం లభించింది’ అని అతడు తన పరాజయాన్ని అంగీకరిస్తాడు. ‘మూడు భూతాలకే’ అనే ప్రశంసలో వాలి గతి మనసు, గాలి, గరుడుని గతితో పోల్చబడుతుంది; ఇది హనుమంతుని సందర్భంలో ముందు కూడా వినిపిస్తుంది. మైత్రీ ప్రస్తావనలో రావణుడు సర్వస్వాన్నీ — భార్యలను కూడా — ఉమ్మడిగా ప్రతిపాదిస్తాడు; ఇది అతని ఆవేశాన్ని సూచిస్తుంది. అగ్నిసాక్షిగా సోదరత్వం పవిత్రమైన బంధం; రాముడు కూడా సుగ్రీవునితో అగ్నిసాక్షిగా మైత్రి చేసుకున్నాడని గుర్తుంచుకోవాలి. అందువల్ల వాలి వధ ఎంతటి బలవంతుని వధో అగస్త్యుడు రామునికి గుర్తుచేస్తాడు. మిడత ఉపమ రాముని ఎదుట వాలి బలం కూడా వ్యర్థమైందని చూపుతుంది. రావణుడు ఒక నెలపాటు కిష్కింధలో నివసించాడు — దీనితో వాలిరావణుల మైత్రి కేవలం మాటలకే కాక వ్యవహారంలో కూడా స్థిరమైనదని చూపబడింది. ముల్లోకాల విజయ ప్రణాళిక అసంపూర్ణంగా ఉంది కాబట్టి అతని మంత్రులు వచ్చి అతనిని తీసుకువెళ్తారు. ‘ధర్షితశ్చ వృతశ్చాపి’ (అవమానించబడ్డాడు, వరించబడ్డాడు కూడా) అనే ఉపసంహారంలో రెండు విషయాలు స్మరించబడతాయి — పరాజయమూ మైత్రీ.

அர்ஜுனனால் விடுவிக்கப்பட்ட ராக்ஷச அதிபன் ராவணன், அவ்வாறு அவமதிக்கப்பட்டும் மனம் தளராமல், மீண்டும் பூமி முழுவதும் சுற்றித் திரிந்தான். அவமானத்தால் அவன் செருக்கு அழியவில்லை என்பது ‘மனம் தளராமல்’ என்ற சொல்லால் சுட்டப்படுகிறது. ராக்ஷசனோ மனிதனோ, தன்னைவிட வலிமை மிக்கவன் என்று யாரைப் பற்றிக் கேள்விப்பட்டாலும், செருக்குற்ற அவன் அவனை அணுகிப் போருக்கு அழைத்தான். பிறகு ஒருமுறை அவன் வாலியால் ஆளப்பட்ட கிஷ்கிந்தை நகருக்குச் சென்று, பொன்மாலை அணிந்த வாலியைப் போருக்கு அழைத்தான் — இந்திரன் அளித்த பொன்மாலையை வாலி அணிந்திருக்கிறான் என்பது பிரசித்தம். அப்போது வானரர்களின் அமைச்சரும் தாரையின் தந்தையும் தலைவருமான தாரன், போரை விரும்பி வந்த அவனிடம் சொன்னான் — ‘ராக்ஷச வேந்தனே, உனக்கு நிகரான வலிமையுடையவனான வாலி இப்போது வெளியே சென்றிருக்கிறான்; வேறு எந்த வானரன் உன் முன்னே நிற்க வல்லவன்? நான்கு கடல்களிலும் சந்தியாவந்தனம் செய்துவிட்டு வாலி இந்த முகூர்த்தத்திலேயே வந்துவிடுவான்; சற்று நேரம் நில். சங்குபோல் வெளுத்த இந்த எலும்புக் குவியல்களைப் பார் — இவை வானர அதிபனின் ஒளியால் கொல்லப்பட்ட, போரை விரும்பி வந்த அரசர்களுடையவை. ராவணா, நீ அமுதச்சாற்றையே பருகியிருந்தாலும், வாலியை எதிர்கொண்டால் உன் வாழ்வு அதோடு முடிந்துவிடும். விஶ்ரவஸின் மகனே, இப்போது இந்த விந்தையான உலகைப் பார்த்துக்கொள்; சற்று நேரம் நில்; அதன்பின் உன் உயிர் அரிதாகிவிடும். அல்லது சாக அவசரப்பட்டால் தென்கடலுக்குச் செல்; அங்கே தரையில் நிற்கும் நெருப்புபோல வாலியைக் காண்பாய்.’ தாரனின் சொற்களில் ஏளனமும் இரக்கமும் கலந்துள்ளன — அவன் ராவணனை அச்சுறுத்தவும் செய்கிறான், எச்சரிக்கவும் செய்கிறான். எலும்புக் குவியல்களைக் காட்டுவது வாலியின் முந்தைய வெற்றிகளுக்குக் கண்கூடான சான்று. ஒன்பதாம் சுலோகம் (‘இப்போது இந்த விந்தையான உலகைப் பார்…’) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது. ‘அமுதச்சாற்றைப் பருகியிருந்தாலும்’ என்ற சொல்லால் — அமுதம் பருகியும் நீ சாவாமை பெறமாட்டாய் என்பது கருத்து. இந்தச் சர்க்கத்தின் சூழல் முந்தைய சர்க்கத்தோடு தொடர்புடையது — அகஸ்தியர் ராமனுக்கு ராவணனின் தோல்விகளின் கதையை வரிசையாகச் சொல்கிறார்; அர்ஜுனனுக்குப் பிறகு ராவணனைத் தோற்கடித்த இரண்டாமவன் வாலி. ராவணனின் இயல்பு இங்கே மீண்டும் காட்டப்படுகிறது — அவன் தோல்வியிலிருந்து பாடம் கற்கவில்லை; மாறாகப் புதிய போட்டியாளனைத் தேடுகிறான். ‘தன்னைவிட வலிமை மிக்கவன் என்று யாரைப் பற்றிக் கேள்விப்பட்டாலும்’ என்ற சொல் அவனுடைய பொறாமையைச் சுட்டுகிறது — ஒருவனுடைய வலிமையின் புகழும் அவனுக்குப் பொறுக்கமுடியாதது. தாரன் இங்கே அமைச்சன் மட்டுமல்ல, வாலியின் மாமனாரும்கூட; அவன் சொற்களில் வாலியைப் பற்றிய பெருமிதமும் ராவணனைப் பற்றிய ஏளனமும் இரண்டும் காணப்படுகின்றன. ‘வேறு எந்த வானரன்’ என்ற கேள்வியால் அவன் தன் இயலாமையையும் பணிவுடன் ஒப்புக்கொள்கிறான். சாக அவசரப்படும் ராவணனைத் தென்கடலுக்குத் திருப்பிவிடுகிறான் — ராவணனின் அகங்காரத்தைக் கொழுந்துவிடச் செய்ய இந்தச் சொல் போதுமானது. ‘முகூர்த்தம்’ என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருவது தாரனின் ஏளனத்தைக் கூர்மையாக்குகிறது.

உலகங்களை அலறச் செய்வதால் ‘லோகராவணன்’ (உலகை அலறவைப்பவன்) எனப்படும் அவன் தாரனைக் கடிந்துகொண்டு, புஷ்பக விமானத்தில் ஏறித் தென்கடலுக்குச் சென்றான். அங்கே அவன் பொன்மலைக்கு நிகரான, இளஞ்சூரியன் போன்ற முகமுடைய, சந்தியாவந்தனத்தில் ஈடுபட்டிருந்த வாலியைக் கண்டான். மைபோன்ற கருநிறமுடைய ராவணன் புஷ்பகத்திலிருந்து இறங்கி, வாலியை விரைவில் பிடிப்பதற்காக ஓசையற்ற அடிகளுடன் சென்றான் — திருடனைப்போலப் பின்புறமாகத் தாக்குவதே அவன் உபாயம். தற்செயலாக வாலியும் அந்த ராவணனைக் கண்டான்; ஆனால் அவனுடைய பாவ நோக்கத்தைக் கண்டும் வாலி பதற்றம் கொள்ளவில்லை. சிங்கம் முயலைக் கண்டதுபோல, கருடன் பாம்பைக் கண்டதுபோல, வாலி பாவத் தீர்மானமுடைய அந்த ராவணனைப் பொருட்படுத்தவில்லை. அவன் மனத்தில் எண்ணினான் — ‘என்னைப் பிடிக்க விரும்பி வரும் பாவ மனத்தவனான ராவணனைக் கக்கத்தில் இடுக்கிக்கொண்டு மூன்று பெருங்கடல்களுக்கும் செல்வேன். கருடனின் பிடியில் பாம்புபோல என் மடியில் தொங்கியபடி, தொடைகளும் கைகளும் ஆடைகளும் நழுவித் தொங்கும் பகைவனான தசக்ரீவனை உலகத்தார் காண்பார்கள்.’ இவ்வாறு முடிவுசெய்து வாலி மௌனத்தைக் கடைப்பிடித்து, வேத மந்திரங்களை ஜபித்தபடி மலையரசன்போல அசையாமல் நின்றான். இங்கே இரு கதாபாத்திரங்களின் முரண் — ராவணன் வஞ்சகத்தால் பின்னால் தாக்க விரும்புகிறான்; வாலியோ அறச்செயலில் ஈடுபட்டிருந்தும் அச்சமற்றவன். வாலி தன் கடமையான சந்தியாவந்தனத்தைக் கைவிடவில்லை; பகைவனைக் கண்டும் ஜபத்தை நிறுத்தவில்லை. ‘மலையரசன்போல’ என்ற உவமை அவனுடைய உறுதியைக் காட்டுகிறது. ராவணனின் ‘மைபோன்ற’ கருநிறமும் வாலியின் ‘பொன்மலைபோன்ற’ பொன்னிறமும் — நிற முரணாலும் பாவ புண்ணியங்களின் வேறுபாடு சுட்டப்படுகிறது. ‘தொடைகளும் கைகளும் ஆடைகளும் நழுவியவனாக’ என்ற சொல் ராவணனின் வருங்கால இழிநிலையைச் சித்திரிக்கிறது — அவன் தொடைகளும் கைகளும் ஆடைகளும் தொங்கிக்கொண்டிருக்கும். சிங்கம் முயலைப்போல, கருடன் பாம்பைப்போல என்ற உவமைகள் வாலியின் அலட்சியத்தைக் காட்டுகின்றன — அவன் ராவணனைப் பகைவனாகக்கூடக் கருதவில்லை; இரையாகவே பார்க்கிறான். வாலியின் தீர்மானம் பகைவனை அடக்குவது மட்டுமல்ல, உலகின் முன் அவனை நகைப்புக்குரியவனாக்குவதும்தான் — ‘காண்பார்கள்’ என்ற சொல்லால் அவன் அனைவர் முன்னும் ராவணனுக்கு நேரும் அவமானத்தைக் கற்பனை செய்கிறான். அச்சுப் பதிப்பில் பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘மௌனமுபாஸ்தித:’ (மௌனத்தைக் கடைப்பிடித்தான்) என்ற பாடம் உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘கர்ணமுபாஶ்ரித:’ என்று வேறுபட்டது. வாலியின் மந்திர ஜபம் ‘நைகம மந்திரங்கள்’, அதாவது வேத மந்திரங்கள்.

வலிமையால் செருக்குற்ற வானர அரசனும் ராக்ஷச அரசனுமான அவ்விருவரும் ஒருவரையொருவர் பிடிக்க விரும்பி, முயற்சியுடன் அந்தச் செயலில் ஈடுபட்டனர். காலடி ஓசையால் ராவணன் கைக்கு எட்டும் அருகில் வந்துவிட்டான் என்று எண்ணி, வாலி முகம் திருப்பியிருந்தபோதும், முட்டையில் பிறந்த கருடன் பாம்பைப் பிடிப்பதுபோல அவனைப் பிடித்தான். தன்னைப் பிடிக்க விரும்பிய அந்த ராக்ஷசர்களின் தலைவனைப் பிடித்துக் கக்கத்தில் இடுக்கிக்கொண்டு வாலி வேகமாக வானில் பாய்ந்தான். நசுக்கப்பட்ட அந்த ராவணன் நகங்களால் மீண்டும் மீண்டும் கீறிக்கொண்டிருந்தான்; ஆயினும் காற்று மேகத்தைக் கொண்டுசெல்வதுபோல வாலி அவனைக் கொண்டுசென்றான். பத்துத் தலையன் கொண்டுசெல்லப்படும்போது, அவனுடைய ராக்ஷச அமைச்சர்கள் அவனை விடுவிக்க விரும்பிக் கூச்சலிட்டபடி வாலியை நோக்கிப் பாய்ந்தனர். அவர்களால் பின்தொடரப்பட்ட, வானின் நடுவே சென்ற வாலி, மேகக் கூட்டங்களால் பின்தொடரப்படும் வானிலுள்ள சூரியன்போல ஒளிர்ந்தான். ராக்ஷசர்களில் சிறந்த அவர்கள் வாலியை எட்ட இயலாமல், அவனுடைய கைகள் தொடைகளின் வேகத்தால் களைத்து நின்றுவிட்டனர். செல்லும் வாலியின் வழியிலிருந்து மலைவேந்தர்களும் விலகினர்; ஊனும் குருதியும் தாங்கிய, உயிர்வாழ விரும்பும் ஓர் உயிரைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? ‘முகம் திருப்பியிருந்தும் பிடித்தான்’ என்பதே இந்நிகழ்வின் முதன்மையான வியப்பு — வாலி பகைவனைப் பார்க்காமலேயே, காலடி ஓசையால் மட்டுமே அவன் இருப்பிடத்தை அறிந்து அவனைப் பிடிக்கிறான். ராவணன் நகங்களால் கீறியும் விடுதலை பெறவில்லை — அவன் இருபது கைகளின் வலிமையும் வாலியின் கக்கத்திலிருந்து வெளியேறப் போதவில்லை. சூரியனையும் மேகங்களையும் பற்றிய உவமை — மேகங்கள் சூரியனைப் பின்தொடர்கின்றன; ஆனால் அவனை மறைக்க இயலவில்லை. ‘மலைவேந்தர்களும்…, உயிர்வாழ விரும்பும் உயிரைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா’ என்ற 26ஆம் சுலோகம் ‘சொல்லவும் வேண்டுமா’ என்ற கைமுதிக நியாயத்தால் வாலியின் வேகத்தின் மிகுதியைக் காட்டுகிறது; அதன் இரண்டாம் பாதி திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ராக்ஷச அமைச்சர்களின் பின்தொடர்தல் பயனற்றது — அவர்கள் வேகம் வாலியின் வேகத்துக்கு நிகரல்ல. ‘களைத்து நின்றுவிட்டனர்’ என்ற சொற்களால் அவர்கள் வழியிலேயே திரும்பிவிட்டனர் என்பது தெரிகிறது. இங்கே ராவணன் முற்றிலும் ஆதரவற்றவன் — அவன் துணைவர்கள் தொலைவில்; அவனோ கக்கத்தில் சிக்கியிருக்கிறான். குழந்தைபோல அவன் நகங்களால் கீறுகிறான்; ஆனால் அதனால் வாலி அசையவில்லை. இந்நிகழ்வு அர்ஜுனன் நிகழ்வுக்கு நிகரானது — அங்கும் ராவணன் கட்டப்பட்டான், அமைச்சர்கள் ஓடினர். காற்று மேகத்தைக் கொண்டுசெல்லும் உவமை எளிமையானது, அழகானது — மேகம் காற்றின் வசத்தில் ஆதரவற்றிருப்பதுபோல ராவணன் வாலியின் வசத்தில் இருக்கிறான்.

பறவைக் கூட்டங்களும் செல்லமுடியாத வழிகளில் சென்றபடி, பெருவேகமுடைய வானர வேந்தன் வரிசையாக எல்லாக் கடல்களுக்கும் சென்று சந்தியாவேளையை வணங்கினான். வானில் திரிபவர்களால் போற்றப்பட்ட, வானில் திரிபவர்களில் சிறந்த வாலி, ராவணனுடன் மேற்குக் கடலுக்கு வந்தான். அங்கே சந்தியாவந்தனம் செய்து, நீராடி, ஜபித்து, அந்த வானரன் பத்துத் தலையனைச் சுமந்தபடி வடக்குக் கடலுக்குச் சென்றான். பல ஆயிரம் யோஜனைகள் பத்துத் தலையனைச் சுமந்துகொண்டு, அந்தப் பெரும் வானரன் காற்றுபோலவும் மனம்போலவும் பகைவனுடன் சென்றான். வடக்குக் கடலில் சந்தியாவந்தனம் செய்து, பத்துத் தலையனைச் சுமந்தபடி வாலி கிழக்குப் பெருங்கடலுக்குச் சென்றான். அங்கேயும் சந்தியாவந்தனம் செய்துவிட்டு, வாசவனின் மகனும் வானரர்களின் தலைவனுமான அவன் ராவணனைப் பிடித்துக்கொண்டு மீண்டும் கிஷ்கிந்தைக்கு வந்தான். நான்கு கடல்களிலும் சந்தியாவந்தனம் செய்து, ராவணனைச் சுமந்ததால் களைத்த அந்த வானரன் கிஷ்கிந்தையின் உபவனத்தில் இறங்கினான். ‘வாசவனின் மகன்’ என்ற சொல்லால் வாலி இந்திரனின் மகன் என்பது நினைவூட்டப்படுகிறது. இந்தச் சுற்றுப்பயணம் வெறும் வலிமைக் காட்சி அல்ல; வாலியின் நித்யகர்மப் பற்றும்கூட — பகைவனைச் சுமந்தபோதும் அவன் ஒரு சந்தியாவந்தனத்தையும் விடவில்லை. ‘ராவணனைச் சுமந்ததால் களைத்தவன்’ என்ற சொல் ராவணனின் கனத்தைக் காட்டுகிறது — அத்தகைய வலியோனான வாலியும் களைத்துவிட்டான். முப்பதாம் சுலோகம் (‘பல ஆயிரம் யோஜனைகள்…, காற்றுபோலவும் மனம்போலவும்…’) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது. நான்கு கடல்களையும் சுற்றிய வரிசை தெற்கு, மேற்கு, வடக்கு, கிழக்கு — வலம்வரும் முறைப்படி. ஒவ்வொரு கடலிலும் வாலி சந்தியாவந்தனம் செய்கிறான், நீராடுகிறான், ஜபிக்கிறான்; இதனால் அவனுடைய அறப்பற்று மீண்டும் மீண்டும் உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. ‘வானில் திரிபவர்களில் சிறந்தவன்’ என்ற அடைமொழி, வானில் திரியும் சித்தர்களும் கந்தர்வர்களும் அவனைப் போற்றுகிறார்கள் என்று காட்டுகிறது. இறுதியில் அவன் கிஷ்கிந்தையின் உபவனத்தில் இறங்குகிறான், நகரின் நடுவே அல்ல — ராவணனை மறைவாக விடுவிக்கவோ, மக்கள் முன் அவன் அவமானத்தை வெளிப்படுத்தாமல் இருக்கவோ இருக்கலாம். இருபத்துமூன்றாம் சுலோகத்தில் ராக்ஷசர்கள் ‘கூச்சலிட்டபடி’, இங்கே வாலியின் ஓசையற்ற பயணம் — முரண் தெளிவானது. வாலியின் களைப்பும் இயல்பானதே; ஏனெனில் அவன் ஆயிரக்கணக்கான யோஜனைகள் கனத்த சுமையைச் சுமந்து சென்றான்.

பிறகு வானரர்களில் சிறந்தவன் ராவணனைத் தன் கக்கத்திலிருந்து விடுவித்து, புன்னகைத்தபடி, ‘நீ எங்கிருந்து வந்தாய்?’ என்று மீண்டும் மீண்டும் கேட்டான். பெரும் வியப்படைந்து, களைப்பால் கண்கள் அலைபாய, ராக்ஷச வேந்தன் அந்த வானர வேந்தனிடம் இந்தச் சொற்களைச் சொன்னான் — ‘மகேந்திரனைப் போன்ற ஒளியுடைய வானர வேந்தனே, நான் ராக்ஷச வேந்தன் ராவணன்; போரை விரும்பி இங்கே வந்தேன்; அந்த நான் இன்று உன்னால் பிடிக்கப்பட்டேன். ஆஹா உன் வலிமை! ஆஹா உன் வீரம்! ஆஹா உன் கம்பீரம்! அதனால்தான் என்னை விலங்கைப்போலப் பிடித்து நான்கு கடல்களையும் சுற்றவைத்தாய். வீர வானரனே, இவ்வாறு களைப்பின்றி விரைவாக என்னைச் சுமந்துசெல்ல உன்னைத் தவிர வேறு எந்த வீரன் இருப்பான்? வானரனே, இத்தகைய வேகம் மூன்று பொருள்களுக்கு மட்டுமே உரியது — மனம், காற்று, சுபர்ணன் (கருடன்); நான்காவதாக உனக்கு; இதில் ஐயமில்லை. வானரர்களில் காளையே, உன் வலிமையைக் கண்டுவிட்ட நான் அக்னியின் முன்னிலையில் உன்னுடன் நெடுங்கால, மிகுந்த அன்புடைய நட்பை விரும்புகிறேன். வானரர்களின் தலைவனே, மனைவியர், மைந்தர், நகரம், நாடு, இன்பங்கள், உடை, உணவு — எல்லாமே நம் இருவருக்கும் பிரிக்கப்படாத பொதுவுடைமையாக இருக்கும்.’ பிறகு நெருப்பை மூட்டி, அந்த வானரனும் ராக்ஷசனும் ஒருவரையொருவர் தழுவிச் சகோதரத்துவம் பூண்டனர். பிறகு ஒருவர் கையை ஒருவர் பற்றிக்கொண்டு மகிழ்ந்த அவ்விருவரும், மலைக்குகைக்குள் இரு சிங்கங்கள் புகுவதுபோலக் கிஷ்கிந்தைக்குள் புகுந்தனர். அங்கே ராவணன் சுக்ரீவனைப்போல மதிக்கப்பட்டு ஒரு மாதம் தங்கினான்; பிறகு மூவுலகையும் அழிக்க விரும்பி வந்த அமைச்சர்களால் அழைத்துச் செல்லப்பட்டான். அகஸ்தியர் நிறைவுசெய்கிறார் — ‘தலைவனே, முன்பு நடந்தது இதுவே — வாலியால் ராவணன் அவமதிக்கப்பட்டான்; அக்னியின் முன்னிலையில் சகோதரனாகவும் ஏற்கப்பட்டான். ராமா, வாலியின் வலிமை ஒப்பற்றது, மேலானது; அவனும் நெருப்பால் விட்டில்பூச்சிபோல உன்னால் எரிக்கப்பட்டான்.’ இங்கே ராவணனின் இயல்பு மாறுவது காணத்தக்கது — தோற்றவன் பகைவனை வெறுக்கவில்லை; மாறாக அவன் வலிமையால் திகைத்து நட்பை வேண்டுகிறான்; அர்ஜுனனோடும் அவ்வாறே நடந்தது. இறுதிச் சுலோகம் இந்தப் பகுதியின் நோக்கத்தைத் தெளிவுபடுத்துகிறது — வாலி ராவணனைவிடவும் வலியவன் என்பதே ராமனின் கேள்விக்கான விடை. ‘சுக்ரீவனைப்போல’ என்ற உவமை — சுக்ரீவன் வாலியின் சகோதரன்; அவ்வாறே ராவணனும் அங்கே சகோதரனைப்போல வாழ்ந்தான். ‘நீ எங்கிருந்து வந்தாய்?’ என்ற வாலியின் கேள்வி புன்னகையுடன் கூடியது — இவன் யார் என்பது அவனுக்கு நன்றாகத் தெரியும்; ஆயினும் அவன் வாயாலேயே அறிமுகத்தைக் கேட்க விரும்புகிறான். ராவணனின் மறுமொழியிலும் பணிவு — ‘போரை விரும்பி வந்தேன், போரைப் பெற்றேன்’ என்று அவன் தன் தோல்வியை ஒப்புக்கொள்கிறான். ‘மூன்று பொருள்களுக்கு மட்டுமே’ என்ற புகழ்ச்சியில் வாலியின் வேகம் மனம், காற்று, கருடன் ஆகியவற்றின் வேகத்துக்கு நிகராக்கப்படுகிறது; இதுவே பின்னர் அனுமனின் நிகழ்விலும் கேட்கப்படுகிறது. நட்பை முன்மொழியும்போது ராவணன் எல்லாவற்றையும் — மனைவியரையும்கூட — பொதுவாக்க முன்வருகிறான்; இது அவனுடைய உணர்ச்சிவேகத்தைச் சுட்டுகிறது. அக்னிசாட்சியான சகோதரத்துவம் புனிதமான பிணைப்பு; ராமனும் சுக்ரீவனுடன் அக்னிசாட்சியாக நட்புக்கொண்டான் என்பதை நினைவுகூரவேண்டும். ஆகவே வாலியின் வதம் எத்தகைய வலியோனின் வதம் என்பதை அகஸ்தியர் ராமனுக்கு நினைவூட்டுகிறார். விட்டில்பூச்சியின் உவமை, ராமன் முன் வாலியின் வலிமையும் பயனற்றதாக இருந்தது என்று காட்டுகிறது. ராவணன் ஒரு மாதம் கிஷ்கிந்தையில் தங்கினான் — இதனால் வாலி ராவணன் நட்பு சொல்லளவில் மட்டுமல்லாமல் நடைமுறையிலும் நிலைத்திருந்தது என்று காட்டப்படுகிறது. அவனுடைய அமைச்சர்கள் வந்து அவனை அழைத்துச் செல்கின்றனர்; ஏனெனில் அவர்களுடைய மூவுலக வெற்றித் திட்டம் இன்னும் முழுமையடையவில்லை. ‘அவமதிக்கப்பட்டான், ஏற்கவும்பட்டான்’ என்ற நிறைவுரையில் இரண்டு நினைவுகூரப்படுகின்றன — தோல்வியும் நட்பும்.

ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಹಾಗೆ ಅಪಮಾನಿತನಾದರೂ ಬೇಸರಗೊಳ್ಳದೆ ಮತ್ತೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಅಪಮಾನದಿಂದ ಅವನ ದರ್ಪ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ‘ಅನಿರ್ವಿಣ್ಣಃ’ (ಬೇಸರಗೊಳ್ಳದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸನಾಗಲಿ ಮನುಷ್ಯನಾಗಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಬಲದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರೆಂದು ಕೇಳಿದರೆ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ದರ್ಪದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಒಮ್ಮೆ ಅವನು ವಾಲಿಯಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ನಗರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆದನು — ವಾಲಿಯು ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಆಗ ವಾನರರ ಅಮಾತ್ಯನೂ ತಾರೆಯ ತಂದೆಯೂ ಆದ ಪ್ರಭು ತಾರನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸಿ ಬಂದ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೇ, ನಿನಗೆ ಸಮಬಲನಾಗಬಲ್ಲ ವಾಲಿಯು ಈಗ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ; ಬೇರೆ ಯಾವ ವಾನರನು ನಿನ್ನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲನು? ವಾಲಿಯು ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಇದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾನೆ; ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ನಿಲ್ಲು. ಶಂಖದಂತೆ ಬಿಳುಪಾದ ಈ ಎಲುಬುಗಳ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ನೋಡು — ಇವು ವಾನರಾಧಿಪನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹತರಾದ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸಿ ಬಂದ ರಾಜರವು. ರಾವಣ, ನೀನು ಅಮೃತರಸವನ್ನೇ ಕುಡಿದಿದ್ದರೂ ವಾಲಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರೆ ನಿನ್ನ ಜೀವನ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವುದು. ವಿಶ್ರವಸನ ಮಗನೇ, ಈಗ ಈ ವಿಚಿತ್ರ ಲೋಕವನ್ನು ನೋಡಿಕೋ; ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ನಿಲ್ಲು, ಆಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಜೀವನವೇ ದುರ್ಲಭವಾಗುವುದು. ಅಥವಾ ಸಾಯಲು ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ದಕ್ಷಿಣಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗು; ಅಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕಾಣುವೆ.’ ತಾರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಮತ್ತು ಕರುಣೆ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಲೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಎಲುಬುಗಳ ರಾಶಿಗಳ ದರ್ಶನ ವಾಲಿಯ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಪಶ್ಯೇದಾನೀಂ ಜಗಚ್ಚಿತ್ರಮ್…’ — ಈಗ ವಿಚಿತ್ರ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡಿಕೋ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಅಮೃತರಸವನ್ನು ಕುಡಿದಿದ್ದರೂ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ — ಅಮೃತಪಾನದಿಂದಲೂ ನೀನು ಅಮರನಾಗಲಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವ. ಈ ಸರ್ಗದ ಪ್ರಸಂಗ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ — ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನಿಗೆ ರಾವಣನ ಪರಾಜಯಗಳ ಕಥೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಅರ್ಜುನನ ಅನಂತರ ರಾವಣನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಎರಡನೆಯವನು ವಾಲಿ. ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಪರಾಜಯದಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಹೊಸ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಲದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವನೆಂದು ಕೇಳಿದರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಅಸೂಯೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾರ ಬಲದ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಅಸಹನೀಯ. ತಾರನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಿಯಲ್ಲ, ವಾಲಿಯ ಮಾವನೂ ಹೌದು; ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಗರ್ವವೂ ರಾವಣನ ಬಗ್ಗೆ ಉಪಹಾಸವೂ ಎರಡೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಬೇರೆ ಯಾವ ವಾನರನು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ವಿನಯದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮೃತ್ಯುವಿನತ್ತ ಆತುರಪಡುತ್ತಿರುವ ರಾವಣನಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣಸಾಗರದ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಮಾತು ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಕೆರಳಿಸಲು ಸಾಕು. ‘ಮುಹೂರ್ತ’ ಶಬ್ದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ತಾರನ ವ್ಯಂಗ್ಯವನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳುವಂತೆ ಮಾಡುವವನಾದ್ದರಿಂದ ‘ಲೋಕರಾವಣ’ನಾದ ಅವನು ತಾರನನ್ನು ಗದರಿಸಿ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ ದಕ್ಷಿಣಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಚಿನ್ನದ ಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ರಾವಣನು ಪುಷ್ಪಕದಿಂದ ಇಳಿದು ವಾಲಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಿಡಿಯಲು ಸದ್ದಿಲ್ಲದ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ನಡೆದನು — ಕಳ್ಳನಂತೆ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸುವುದೇ ಅವನ ಉಪಾಯ. ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ವಾಲಿಯೂ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡನು; ಆದರೆ ಅವನ ಪಾಪದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕಂಡರೂ ವಾಲಿ ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಸಿಂಹವು ಮೊಲವನ್ನು ಕಂಡಂತೆ, ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಕಂಡಂತೆ, ಪಾಪನಿಶ್ಚಯನಾದ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ವಾಲಿ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸಿ ಬರುತ್ತಿರುವ ಪಾಪಬುದ್ಧಿಯ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಂಡು ಮೂರು ಮಹಾಸಾಗರಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಗರುಡನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿನ ಸರ್ಪದಂತೆ ನನ್ನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ತೂಗಾಡುತ್ತಿರುವ, ತೊಡೆ-ಕೈ-ವಸ್ತ್ರಗಳು ಜೋತುಬಿದ್ದಿರುವ ಶತ್ರು ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಲೋಕಗಳು ಕಾಣುವುವು.’ ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ವಾಲಿ ಮೌನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತ, ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿ ನಿಂತನು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಾತ್ರಗಳ ವಿರೋಧವಿದೆ — ರಾವಣನು ಮೋಸದಿಂದ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ವಾಲಿಯಾದರೋ ಧರ್ಮಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಭಯ. ವಾಲಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾದ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಜಪವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪರ್ವತರಾಡಿವ’ (ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ‘ಅಂಜನಸಂನಿಭಃ’ — ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದವನು, ವಾಲಿ ‘ಹೇಮಗಿರಿಪ್ರಖ್ಯಃ’ — ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದವನು; ಬಣ್ಣಗಳ ವಿರೋಧದಿಂದಲೂ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳ ಭೇದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ರಂಸದೂರುಕರಾಂಬರಮ್’ (ತೊಡೆ-ಕೈ-ವಸ್ತ್ರಗಳು ಜೋತುಬಿದ್ದವನು) ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ಮುಂದಿನ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ತೊಡೆಗಳೂ ಕೈಗಳೂ ವಸ್ತ್ರಗಳೂ ಜೋತಾಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಸಿಂಹ-ಮೊಲ, ಗರುಡ-ಸರ್ಪಗಳ ಉಪಮೆ ವಾಲಿಯ ಅವಜ್ಞೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ಶತ್ರುವೆಂದೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಭಕ್ಷ್ಯದಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ವಾಲಿಯ ನಿಶ್ಚಯ ಕೇವಲ ಶತ್ರುವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ಲೋಕದ ಮುಂದೆ ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದು — ‘ದ್ರಕ್ಷ್ಯಂತಿ’ (ಕಾಣುವರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ರಾವಣನ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮೌನಮುಪಾಸ್ಥಿತಃ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಣಮುಪಾಶ್ರಿತಃ’ ಎಂದು ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ವಾಲಿಯ ಮಂತ್ರಜಪ ‘ನೈಗಮಾನ್ ಮಂತ್ರಾನ್’ — ಅಂದರೆ ವೇದಮಂತ್ರಗಳದು.

ಬಲದಿಂದ ದರ್ಪಿತರಾದ ಆ ವಾನರರಾಜ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ಇಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸಿ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮುಂದಾದರು. ಹೆಜ್ಜೆಯ ಸದ್ದಿನಿಂದ ರಾವಣನು ಕೈಗೆಟುಕುವಷ್ಟು ಹತ್ತಿರ ಬಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ಅರಿತು, ವಾಲಿ ಬೆನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದ್ದರೂ, ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ತನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಂಡು ವಾಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ರಾವಣನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪರಚುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಗಾಳಿಯು ಮೋಡವನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವಂತೆ ವಾಲಿ ಅವನನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ದನು. ದಶಾನನನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ರಾಕ್ಷಸ ಅಮಾತ್ಯರು ಅವನನ್ನು ಬಿಡಿಸಲು ಬಯಸಿ ಕೂಗುತ್ತ ವಾಲಿಯ ಹಿಂದೆ ಧಾವಿಸಿದರು. ಅವರಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ಆಕಾಶದ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ವಾಲಿ, ಮೋಡಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಡುವ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ವಾಲಿಯನ್ನು ತಲುಪಲಾರದೆ, ಅವನ ತೋಳು-ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ದಣಿದು ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು. ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ವಾಲಿಯ ದಾರಿಯಿಂದ ಮಹಾಪರ್ವತಗಳೂ ಸರಿದುಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು; ಇನ್ನು ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ, ಬದುಕನ್ನು ಬಯಸುವ ಪ್ರಾಣಿಯ ಮಾತೇನು. ‘ಪರಾಙ್ಮುಖೋಽಪಿ ಜಗ್ರಾಹ’ (ಬೆನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದ್ದರೂ ಹಿಡಿದನು) ಎಂಬುದೇ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಮುಖ್ಯ ಚಮತ್ಕಾರ — ವಾಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ನೋಡದೆಯೂ ಕೇವಲ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಅರಿತು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಪರಚಿದರೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಇಪ್ಪತ್ತು ತೋಳುಗಳ ಬಲವೂ ವಾಲಿಯ ಕಂಕುಳಿನಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಸಾಲದು. ಮೋಡಗಳೊಡನೆ ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ — ಮೋಡಗಳು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ಮುಚ್ಚಲಾರವು. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ‘ಮಹಾಪರ್ವತಗಳೂ…, ಇನ್ನು ಬದುಕನ್ನು ಬಯಸುವವನ ಮಾತೇನು’ ಎಂಬ ಕೈಮುತಿಕನ್ಯಾಯದಿಂದ (‘ಇನ್ನು ಹೇಳುವುದೇನು’ ಎಂಬ ತರ್ಕದಿಂದ) ವಾಲಿಯ ವೇಗದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸ ಅಮಾತ್ಯರ ಬೆನ್ನಟ್ಟುವಿಕೆ ನಿಷ್ಫಲ — ಅವರ ವೇಗ ವಾಲಿಯ ವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮವಲ್ಲ. ‘ಪರಿಶ್ರಾಂತಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ’ (ದಣಿದು ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವರು ದಾರಿಯ ನಡುವೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸಹಾಯಕ — ಅವನ ಸಹಾಯಕರು ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ಅವನು ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಗುವಿನಂತೆ ಅವನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಪರಚುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ವಾಲಿ ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನು ಬಂಧಿತನಾದನು, ಅಮಾತ್ಯರು ಓಡಿಹೋದರು. ಗಾಳಿ ಮೋಡವನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವ ಉಪಮೆ ಸರಳವೂ ಸುಂದರವೂ — ಮೋಡವು ಗಾಳಿಯ ವಶದಲ್ಲಿ ಅಸಹಾಯಕವಾಗಿರುವಂತೆ ರಾವಣನು ವಾಲಿಯ ವಶದಲ್ಲಿ.

ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳೂ ಹಾರಲಾಗದಂತಹ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ವಾನರೇಂದ್ರನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಗರಗಳಿಗೂ ಹೋಗಿ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲವನ್ನು ವಂದಿಸಿದನು. ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ, ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಾಲಿ ರಾವಣನೊಡನೆ ಪಶ್ಚಿಮಸಾಗರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿ, ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಜಪಿಸಿ, ಆ ವಾನರನು ದಶಾನನನನ್ನು ಹೊತ್ತು ಉತ್ತರಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ದಶಾನನನನ್ನು ಹೊತ್ತು ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಗಾಳಿಯಂತೆ, ಮನಸ್ಸಿನಂತೆ ಶತ್ರುವಿನೊಡನೆ ಸಾಗಿದನು. ಉತ್ತರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿ ದಶಾನನನನ್ನು ಹೊತ್ತು ವಾಲಿ ಪೂರ್ವದ ಮಹಾಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿ ಇಂದ್ರಪುತ್ರನಾದ ಆ ವಾನರೇಶ್ವರನು ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಬಂದನು. ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿ, ರಾವಣನನ್ನು ಹೊತ್ತುದರಿಂದ ದಣಿದ ಆ ವಾನರನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಉಪವನದಲ್ಲಿ ಇಳಿದನು. ‘ವಾಸವಿಃ’ (ವಾಸವನ ಮಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿ ಇಂದ್ರನ ಮಗ ಎಂಬುದು ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಪರಿಭ್ರಮಣ ಕೇವಲ ಬಲಪ್ರದರ್ಶನವಲ್ಲ, ವಾಲಿಯ ನಿತ್ಯಕರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯೂ ಹೌದು — ಶತ್ರುವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಾವಣೋದ್ವಹನಶ್ರಾಂತಃ’ (ರಾವಣನನ್ನು ಹೊತ್ತು ದಣಿದವನು) ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ಭಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂತಹ ಬಲಶಾಲಿ ವಾಲಿಯೂ ದಣಿದನು. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಬಹುಯೋಜನಸಾಹಸ್ರಂ…, ವಾಯುವಚ್ಚ ಮನೋವಚ್ಚ…’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳ ಪರಿಭ್ರಮಣದ ಕ್ರಮ ದಕ್ಷಿಣ, ಪಶ್ಚಿಮ, ಉತ್ತರ, ಪೂರ್ವ — ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಕ್ರಮದಲ್ಲಿ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಗರದಲ್ಲೂ ವಾಲಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಸ್ನಾನಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಜಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದೃಢಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಖಚರೋತ್ತಮಃ’ (ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳಾದ ಸಿದ್ಧರೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಉಪವನದಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ನಗರದ ನಡುವೆ ಅಲ್ಲ — ಬಹುಶಃ ರಾವಣನನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಬಿಡಲು, ಅವನ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸದಿರಲು. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ‘ರವಮಾಣಾಃ’ (ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದವರು), ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ನಿಃಶಬ್ದ ಸಂಚಾರ — ವಿರೋಧ ಸ್ಪಷ್ಟ. ವಾಲಿಯ ದಣಿವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸಾವಿರಾರು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಭಾರವಾದ ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸಾಗಿದನು.

ಅನಂತರ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ತನ್ನ ಕಂಕುಳಿನಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ‘ನೀನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆ?’ ಎಂದು ನಗುತ್ತ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದನು. ಮಹಾವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡು, ಆಯಾಸದಿಂದ ಚಂಚಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಆ ವಾನರೇಂದ್ರನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ವಾನರೇಂದ್ರನೇ, ನಾನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣ; ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆನು, ಆ ನಾನು ಇಂದು ನಿನ್ನಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟೆನು. ಆಹಾ ನಿನ್ನ ಬಲ, ಆಹಾ ವೀರ್ಯ, ಆಹಾ ಗಾಂಭೀರ್ಯ — ಅದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪಶುವಿನಂತೆ ಹಿಡಿದು ನಾಲ್ಕು ಸಾಗರಗಳಲ್ಲೂ ಸುತ್ತಿಸಿದೆ. ವೀರನಾದ ವಾನರನೇ, ಹೀಗೆ ದಣಿವಿಲ್ಲದವನಂತೆ ಬೇಗನೆ ನನ್ನನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸಾಗಬಲ್ಲ ವೀರನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾರಿರುವನು? ಪ್ಲವಂಗಮನೇ, ಈ ಗತಿ ಮೂರೇ ಭೂತಗಳಿಗೆ ಇದೆ — ಮನಸ್ಸಿಗೆ, ವಾಯುವಿಗೆ, ಸುಪರ್ಣನಿಗೆ (ಗರುಡನಿಗೆ); ನಾಲ್ಕನೆಯವನು ನೀನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಕಂಡ ನಾನು ಅಗ್ನಿಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಚಿರಕಾಲದ ಆಪ್ತ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ವಾನರೇಶ್ವರನೇ, ಪತ್ನಿಯರು, ಮಕ್ಕಳು, ನಗರ, ರಾಷ್ಟ್ರ, ಭೋಗಗಳು, ವಸ್ತ್ರ, ಭೋಜನ — ಎಲ್ಲವೂ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೂ ಅವಿಭಕ್ತವಾಗಿರುವುವು.’ ಅನಂತರ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಉರಿಸಿ ಆ ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರಿಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಸೋದರತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಒಬ್ಬರ ಕೈಯನ್ನೊಬ್ಬರು ಹಿಡಿದು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವರು, ಎರಡು ಸಿಂಹಗಳು ಪರ್ವತಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸುಗ್ರೀವನಂತೆ ಸನ್ಮಾನಿತನಾಗಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ವಾಸಿಸಿದನು; ಆಮೇಲೆ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ಬಂದ ಅಮಾತ್ಯರು ಅವನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದರು. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಪ್ರಭುವೇ, ಹೀಗೆ ಇದು ಹಿಂದೆ ನಡೆಯಿತು — ವಾಲಿಯಿಂದ ರಾವಣನು ಪರಾಭವಗೊಂಡನು, ಅಗ್ನಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸೋದರನಾಗಿಯೂ ಸ್ವೀಕೃತನಾದನು. ರಾಮ, ವಾಲಿಯ ಬಲವು ಅಪ್ರತಿಮವೂ ಉತ್ತಮವೂ ಆಗಿತ್ತು; ಅವನೂ ನಿನ್ನಿಂದ, ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಪತಂಗದಂತೆ, ಸುಟ್ಟುಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು — ಸೋತ ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಬಲದಿಂದ ಚಕಿತನಾಗಿ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಅರ್ಜುನನೊಡನೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಯಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ವಾಲಿ ರಾವಣನಿಗಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದನು ಎಂಬುದೇ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ. ‘ಸುಗ್ರೀವನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯ ತಮ್ಮ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನೂ ಅಲ್ಲಿ ಸೋದರನಂತೆ ವಾಸಿಸಿದನು. ವಾಲಿಯ ‘ನೀನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ನಗುವಿನೊಡನೆ ಕೂಡಿದೆ — ಇವನು ಯಾರೆಂಬುದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಉತ್ತರದಲ್ಲೂ ವಿನಯವಿದೆ — ‘ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸಿ ಬಂದೆ, ಯುದ್ಧವೂ ದೊರೆಯಿತು’ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನ ಪರಾಜಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ತ್ರಯಾಣಾಮೇವ ಭೂತಾನಾಮ್’ (ಮೂರೇ ಭೂತಗಳಿಗೆ) ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಗತಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸು, ವಾಯು ಮತ್ತು ಗರುಡರ ಗತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಮುಂದೆ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಸಖ್ಯದ ಪ್ರಸ್ತಾಪದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸರ್ವಸ್ವದ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ; ಇದು ಅವನ ಆವೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸೋದರತ್ವ ಪವಿತ್ರ ಬಂಧನ; ರಾಮನೂ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನೆಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ವಾಲಿಯ ವಧೆ ಎಂತಹ ಬಲಶಾಲಿಯ ವಧೆಯಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪತಂಗದ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಎದುರು ವಾಲಿಯ ಬಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು — ಇದರಿಂದ ವಾಲಿ-ರಾವಣರ ಮೈತ್ರಿ ಕೇವಲ ಮಾತಿನದಲ್ಲ, ನಡವಳಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವನ ಅಮಾತ್ಯರು ಬಂದು ಅವನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವಿಜಯದ ಯೋಜನೆ ಇನ್ನೂ ಅಪೂರ್ಣ. ‘ಧರ್ಷಿತಶ್ಚ ವೃತಶ್ಚಾಪಿ’ (ಪರಾಭವಗೊಂಡನು, ಸ್ವೀಕೃತನೂ ಆದನು) ಎಂಬ ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಎರಡನ್ನೂ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪರಾಜಯ ಮತ್ತು ಸಖ್ಯ.

അർജുനനാൽ മോചിപ്പിക്കപ്പെട്ട രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ അങ്ങനെ അപമാനിതനായിട്ടും മനംമടുക്കാതെ വീണ്ടും ഭൂമി മുഴുവൻ ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചു. അപമാനംകൊണ്ട് അവന്റെ ദർപ്പം നശിച്ചില്ലെന്ന് ‘അനിർവിണ്ണഃ’ (മനംമടുക്കാത്തവൻ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാക്ഷസനോ മനുഷ്യനോ ആകട്ടെ, ബലത്തിൽ മുന്നിലാണെന്ന് ആരെക്കുറിച്ചു കേൾക്കുന്നുവോ, അവനെ സമീപിച്ച് ദർപ്പിഷ്ഠനായ അവൻ യുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിച്ചിരുന്നു. അങ്ങനെയിരിക്കെ ഒരിക്കൽ അവൻ ബാലി ഭരിക്കുന്ന കിഷ്കിന്ധാനഗരിയിൽച്ചെന്ന് സ്വർണമാലയണിഞ്ഞ ബാലിയെ യുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിച്ചു — ഇന്ദ്രൻ നൽകിയ സ്വർണമാല ബാലി ധരിക്കുന്നുവെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. അപ്പോൾ വാനരന്മാരുടെ അമാത്യനും താരയുടെ പിതാവും പ്രഭുവുമായ താരൻ യുദ്ധം കൊതിച്ചുവന്ന അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസേന്ദ്രാ, നിനക്കു തുല്യബലനായ ബാലി ഇപ്പോൾ പുറത്തുപോയിരിക്കുന്നു; മറ്റേതു വാനരനാണ് നിന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ കഴിയുക? ബാലി നാലു സമുദ്രങ്ങളിലും സന്ധ്യോപാസന ചെയ്ത് ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ മടങ്ങിവരും; ഒരു മുഹൂർത്തം കാത്തുനിൽക്കുക. ശംഖുപോലെ വെളുത്ത ഈ അസ്ഥിക്കൂമ്പാരങ്ങൾ നോക്കൂ — വാനരാധിപന്റെ തേജസ്സാൽ വധിക്കപ്പെട്ട, യുദ്ധം കൊതിച്ചുവന്ന രാജാക്കന്മാരുടേതാണിവ. രാവണാ, നീ അമൃതരസംതന്നെ കുടിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും ബാലിയെ നേരിടുമ്പോൾ നിന്റെ ജീവിതം അവിടെ അവസാനിക്കും. വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രാ, ഇപ്പോൾ ഈ വിചിത്രമായ ലോകം കണ്ടുകൊള്ളുക; ഒരു മുഹൂർത്തം കാത്തുനിൽക്കുക, അതിനുശേഷം നിന്റെ ജീവിതം ദുർലഭമാകും. അതല്ല, മരിക്കാൻ നിനക്കു ധൃതിയുണ്ടെങ്കിൽ ദക്ഷിണസമുദ്രത്തിലേക്കു പോകുക; അവിടെ ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ ബാലിയെ നിനക്കു കാണാം.’ താരന്റെ വാക്കുകളിൽ പരിഹാസവും കരുണയും കലർന്നിരിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം രാവണനെ ഭയപ്പെടുത്തുകയും മുന്നറിയിപ്പു നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. അസ്ഥിക്കൂമ്പാരങ്ങളുടെ കാഴ്ച ബാലിയുടെ മുൻവിജയങ്ങളുടെ പ്രത്യക്ഷപ്രമാണമാണ്. ഒമ്പതാം ശ്ലോകം (‘പശ്യേദാനീം ജഗച്ചിത്രം…’ — ഇപ്പോൾ ഈ വിചിത്രലോകം കണ്ടുകൊള്ളുക) സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇല്ല, പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘അമൃതരസം കുടിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും’ എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് — അമൃതം കുടിച്ചാലും നീ അമരനാകില്ല എന്നാണു ഭാവം. ഈ സർഗത്തിന്റെ സന്ദർഭം കഴിഞ്ഞ സർഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ് — അഗസ്ത്യൻ രാമനോടു രാവണന്റെ പരാജയങ്ങളുടെ കഥ ക്രമമായി പറയുന്നു; അർജുനനുശേഷം രാവണനെ പരാജയപ്പെടുത്തിയ രണ്ടാമൻ ബാലിയാണ്. രാവണന്റെ സ്വഭാവം ഇവിടെ വീണ്ടും കാണിക്കുന്നു — പരാജയത്തിൽനിന്ന് അവൻ പാഠം പഠിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് പുതിയ പ്രതിസ്പർധിയെ തേടുന്നു. ‘ബലത്തിൽ മുന്നിലാണെന്ന് ആരെക്കുറിച്ചു കേൾക്കുന്നുവോ’ എന്ന വാക്ക് അവന്റെ അസൂയ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആരുടെയെങ്കിലും ബലത്തിന്റെ കീർത്തിപോലും അവന് അസഹ്യമാണ്. താരൻ ഇവിടെ മന്ത്രി മാത്രമല്ല, ബാലിയുടെ ഭാര്യാപിതാവുംകൂടിയാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകളിൽ ബാലിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഗർവവും രാവണനോടുള്ള ഉപഹാസവും ഒരുപോലെ കാണാം. ‘മറ്റേതു വാനരൻ’ എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം സ്വന്തം അസാമർഥ്യവും വിനയത്തോടെ അംഗീകരിക്കുന്നു. മരണത്തിലേക്കു ധൃതികൂട്ടുന്ന രാവണനെ അദ്ദേഹം ദക്ഷിണസമുദ്രത്തിലേക്കു ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു — ഈ വാക്ക് രാവണന്റെ അഹങ്കാരത്തെ ജ്വലിപ്പിക്കാൻ മതിയായതാണ്. ‘മുഹൂർത്തം’ എന്ന ശബ്ദത്തിന്റെ ആവർത്തനം താരന്റെ പരിഹാസത്തെ തീക്ഷ്ണമാക്കുന്നു.

ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്നതിനാൽ ലോകരാവണനായ അവൻ താരനെ ശകാരിച്ച്, പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറി ദക്ഷിണസമുദ്രത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ സ്വർണപർവതംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന, ഉദയസൂര്യനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ള, സന്ധ്യോപാസനയിൽ മുഴുകിയ ബാലിയെ അവൻ കണ്ടു. അഞ്ജനംപോലെ കറുത്ത രാവണൻ പുഷ്പകത്തിൽനിന്നിറങ്ങി ബാലിയെ വേഗം പിടികൂടാനായി ശബ്ദമുണ്ടാക്കാത്ത കാലടികളോടെ നടന്നു — കള്ളനെപ്പോലെ പിന്നിൽനിന്ന് ആക്രമിക്കുന്നതുതന്നെ അവന്റെ ഉപായം. യാദൃച്ഛികമായി ബാലിയും ആ രാവണനെ കണ്ടു; എന്നാൽ അവന്റെ പാപകരമായ ഉദ്ദേശ്യം കണ്ടിട്ടും ബാലി പരിഭ്രമിച്ചില്ല. സിംഹം മുയലിനെയെന്നപോലെ, ഗരുഡൻ സർപ്പത്തെയെന്നപോലെ, പാപനിശ്ചയമുള്ള ആ രാവണനെ ബാലി ഗൗനിച്ചില്ല. അദ്ദേഹം മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു: ‘എന്നെ പിടികൂടാൻ ആഗ്രഹിച്ചുവരുന്ന പാപചിത്തനായ രാവണനെ കക്ഷത്തിലിറുക്കി ഞാൻ മൂന്നു മഹാസമുദ്രങ്ങളിലേക്കും പോകും. ഗരുഡന്റെ മടിയിലെ സർപ്പംപോലെ, എന്റെ മടിയിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന, തുടകളും കൈകളും വസ്ത്രങ്ങളും ഊർന്നുകിടക്കുന്ന ശത്രുവായ ദശഗ്രീവനെ ലോകർ കാണും.’ ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച് ബാലി മൗനം അവലംബിച്ച്, വൈദികമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ചുകൊണ്ട് പർവതരാജനെപ്പോലെ നിശ്ചലനായി നിന്നു. ഇവിടെ രണ്ടു കഥാപാത്രങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം — രാവണൻ ചതിയിലൂടെ പിന്നിൽനിന്ന് ആക്രമിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ബാലിയാകട്ടെ ധർമകർമത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുമ്പോഴും നിർഭയൻ. ബാലി തന്റെ കർത്തവ്യമായ സന്ധ്യോപാസന ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; ശത്രുവിനെ കണ്ടിട്ടും ജപം നിർത്തുന്നില്ല. ‘പർവതരാഡിവ’ (പർവതരാജനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥൈര്യം കാണിക്കുന്നു. രാവണൻ ‘അഞ്ജനസംനിഭൻ’ — കറുത്ത നിറമുള്ളവൻ; ബാലി ‘ഹേമഗിരിപ്രഖ്യൻ’ — സ്വർണവർണൻ; നിറങ്ങളുടെ വൈരുദ്ധ്യത്തിലൂടെയും പാപപുണ്യങ്ങളുടെ ഭേദം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്രംസദൂരുകരാംബരം’ (തുടകളും കൈകളും വസ്ത്രങ്ങളും ഊർന്നുകിടക്കുന്ന) എന്ന പദം രാവണന്റെ ഭാവിദുർദശ ചിത്രീകരിക്കുന്നു — അവന്റെ തുടകളും കൈകളും വസ്ത്രങ്ങളും തൂങ്ങിക്കിടക്കും. സിംഹത്തിനു മുയലിനോടും ഗരുഡനു സർപ്പത്തോടുമുള്ള ഉപമ ബാലിയുടെ അവജ്ഞ കാണിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം രാവണനെ ശത്രുവായിപ്പോലും എണ്ണുന്നില്ല, ഒരു ഇരയെപ്പോലെ മാത്രം കാണുന്നു. ബാലിയുടെ നിശ്ചയം ശത്രുവിനെ നിഗ്രഹിക്കുക മാത്രമല്ല, ലോകത്തിനു മുന്നിൽ അവനെ പരിഹാസ്യനാക്കുകയുമാണ് — ‘ലോകർ കാണും’ എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് എല്ലാവരുടെയും മുന്നിൽ രാവണന്റെ അപമാനം അദ്ദേഹം വിഭാവനം ചെയ്യുന്നു. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മൗനമുപാസ്ഥിതഃ’ (മൗനം അവലംബിച്ച്) എന്നാണ് മുദ്രണത്തിലെ പാഠം; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘കർണമുപാശ്രിതഃ’ എന്ന വ്യത്യസ്തപാഠമാണ്. ബാലിയുടെ മന്ത്രജപം ‘നൈഗമാൻ മന്ത്രാൻ’ — വേദമന്ത്രങ്ങളുടേതാണ്.

ബലത്താൽ ദർപ്പിതരായ ആ വാനരരാജനും രാക്ഷസരാജനും പരസ്പരം പിടികൂടാൻ ആഗ്രഹിച്ച് പ്രയത്നപൂർവം ആ കർമത്തിനു മുതിർന്നു. കാലടിശബ്ദംകൊണ്ട് രാവണൻ കൈയെത്തും ദൂരത്ത് അടുത്തെത്തിയെന്നു മനസ്സിലാക്കി, ബാലി പുറംതിരിഞ്ഞുനിന്നിട്ടുപോലും, ഗരുഡൻ സർപ്പത്തെയെന്നപോലെ, അവനെ പിടികൂടി. പിടികൂടാൻ ആഗ്രഹിച്ചുവന്ന ആ രാക്ഷസേശ്വരനെ പിടിച്ച് കക്ഷത്തിലിറുക്കി ബാലി വേഗത്തിൽ ആകാശത്തേക്കു കുതിച്ചുയർന്നു. പീഡിതനായ ആ രാവണൻ നഖങ്ങൾകൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും മാന്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു; എന്നിട്ടും കാറ്റു മേഘത്തെയെന്നപോലെ ബാലി അവനെ കൊണ്ടുപോയി. ദശാനനൻ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുമ്പോൾ അവന്റെ രാക്ഷസാമാത്യന്മാർ അവനെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അലറിക്കൊണ്ട് ബാലിയുടെ പിന്നാലെ പാഞ്ഞു. അവരാൽ പിന്തുടരപ്പെട്ട് ആകാശമധ്യത്തിൽ പോകുന്ന ബാലി, മേഘക്കൂട്ടങ്ങളാൽ പിന്തുടരപ്പെടുന്ന ആകാശത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ബാലിയെ എത്തിപ്പിടിക്കാൻ കഴിയാതെ ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭുജങ്ങളുടെയും തുടകളുടെയും വേഗത്താൽ തളർന്ന് നിന്നുപോയി. പോകുന്ന ബാലിയുടെ വഴിയിൽനിന്നു പർവതരാജന്മാർപോലും മാറിനിന്നു; പിന്നെ മാംസവും രക്തവും വഹിക്കുന്ന, ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന പ്രാണിയുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ! ‘പറാങ്മുഖോഽപി ജഗ്രാഹ’ (പുറംതിരിഞ്ഞുനിന്നിട്ടും പിടികൂടി) എന്നതാണ് ഈ സന്ദർഭത്തിലെ മുഖ്യചമത്കാരം — ശത്രുവിനെ കാണാതെതന്നെ കാലടിശബ്ദംകൊണ്ടു മാത്രം അവന്റെ സ്ഥാനം അറിഞ്ഞ് ബാലി അവനെ പിടികൂടുന്നു. നഖങ്ങൾകൊണ്ടു മാന്തിയിട്ടും രാവണനു മോചനം ലഭിക്കുന്നില്ല — അവന്റെ ഇരുപതു ഭുജങ്ങളുടെ ബലംപോലും ബാലിയുടെ കക്ഷത്തിൽനിന്നു പുറത്തുകടക്കാൻ മതിയാകുന്നില്ല. സൂര്യനു മേഘങ്ങളോടുള്ള ഉപമ — മേഘങ്ങൾ സൂര്യനെ പിന്തുടരുന്നു, എന്നാൽ അവനെ മറയ്ക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ‘പർവതരാജന്മാർപോലും…, പിന്നെ ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ’ എന്ന ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകം കൈമുതികന്യായത്തിലൂടെ ബാലിയുടെ വേഗത്തിന്റെ അതിശയം കാണിക്കുന്നു; അതിന്റെ രണ്ടാംപകുതി സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇല്ല. രാക്ഷസാമാത്യന്മാരുടെ പിന്തുടരൽ നിഷ്ഫലമാണ് — അവരുടെ വേഗം ബാലിയുടെ വേഗത്തിനു തുല്യമല്ല. ‘പരിശ്രാന്താ വ്യവസ്ഥിതാഃ’ (തളർന്നു നിന്നുപോയി) എന്ന പദങ്ങളിൽനിന്ന് അവർ വഴിമധ്യേതന്നെ പിന്തിരിഞ്ഞുവെന്ന് അറിയാം. ഇവിടെ രാവണൻ തീർത്തും നിസ്സഹായനാണ് — അവന്റെ സഹായികൾ ദൂരെ, അവൻ സ്വയം കക്ഷത്തിൽ കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഒരു കുട്ടിയെപ്പോലെ അവൻ നഖങ്ങൾകൊണ്ടു മാന്തുന്നു; എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് ബാലി ഇളകുന്നില്ല. ഈ സന്ദർഭം അർജുനസന്ദർഭത്തിനു തുല്യമാണ് — അവിടെയും രാവണൻ ബന്ധിതനായി, അമാത്യന്മാർ ഓടിപ്പോയി. കാറ്റു മേഘത്തെ കൊണ്ടുപോകുന്നതിന്റെ ഉപമ ലളിതവും സുന്ദരവുമാണ് — മേഘം കാറ്റിന്റെ വശത്ത് നിസ്സഹായമായിരിക്കുന്നതുപോലെ രാവണൻ ബാലിയുടെ വശത്ത്.

പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾപോലും പറന്നെത്താത്ത വഴികളിലൂടെ പോയി, മഹാവേഗമുള്ള വാനരേന്ദ്രൻ ക്രമമായി എല്ലാ സമുദ്രങ്ങളിലുമെത്തി സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്തു. ആകാശചാരികളാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട്, ആകാശചാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ബാലി രാവണനോടുകൂടി പടിഞ്ഞാറൻ സമുദ്രത്തിലെത്തി. അവിടെ സന്ധ്യോപാസന ചെയ്ത്, കുളിച്ച്, ജപിച്ച്, ആ വാനരൻ ദശാനനനെ വഹിച്ചുകൊണ്ട് വടക്കൻ സമുദ്രത്തിലേക്കു പോയി. അനേകായിരം യോജന ദശാനനനെ വഹിച്ചുകൊണ്ട് ആ മഹാവാനരൻ കാറ്റിനെപ്പോലെയും മനസ്സിനെപ്പോലെയും ശത്രുവിനോടൊപ്പം സഞ്ചരിച്ചു. വടക്കൻ സമുദ്രത്തിൽ സന്ധ്യോപാസന ചെയ്ത് ദശാനനനെ വഹിച്ചുകൊണ്ട് ബാലി കിഴക്കൻ മഹാസമുദ്രത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെയും സന്ധ്യോപാസന നടത്തി, ഇന്ദ്രപുത്രനായ വാനരേശ്വരൻ രാവണനെ പിടിച്ചുകൊണ്ട് വീണ്ടും കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു മടങ്ങി. നാലു സമുദ്രങ്ങളിലും സന്ധ്യോപാസന ചെയ്ത്, രാവണനെ വഹിച്ചതിനാൽ തളർന്ന ആ വാനരൻ കിഷ്കിന്ധയിലെ ഉപവനത്തിൽ ഇറങ്ങി. ‘വാസവി’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ബാലി ഇന്ദ്രന്റെ പുത്രനാണെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സഞ്ചാരം വെറും ബലപ്രദർശനമല്ല; ബാലിയുടെ നിത്യകർമനിഷ്ഠയുമാണ് — ശത്രുവിനെ വഹിക്കുമ്പോഴും അദ്ദേഹം ഒരു സന്ധ്യപോലും ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘രാവണോദ്വഹനശ്രാന്തൻ’ (രാവണനെ വഹിച്ചു തളർന്നവൻ) എന്ന പദം രാവണന്റെ ഭാരം കാണിക്കുന്നു — അത്രയും ബലവാനായ ബാലിപോലും തളർന്നു. മുപ്പതാം ശ്ലോകം (‘ബഹുയോജനസാഹസ്രം…, വായുവച്ച മനോവച്ച…’ — അനേകായിരം യോജന…, കാറ്റിനെപ്പോലെയും മനസ്സിനെപ്പോലെയും…) സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇല്ല, പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്. നാലു സമുദ്രങ്ങളിലെ സഞ്ചാരക്രമം തെക്ക്, പടിഞ്ഞാറ്, വടക്ക്, കിഴക്ക് എന്നിങ്ങനെയാണ് — പ്രദക്ഷിണക്രമത്തിൽ. ഓരോ സമുദ്രത്തിലും ബാലി സന്ധ്യോപാസന ചെയ്യുന്നു, കുളിക്കുന്നു, ജപിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമനിഷ്ഠ വീണ്ടും വീണ്ടും ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഖചരോത്തമൻ’ (ആകാശചാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ) എന്ന വിശേഷണം ആകാശചാരികളായ സിദ്ധന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും അദ്ദേഹത്തെ പൂജിക്കുന്നുവെന്നു കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം കിഷ്കിന്ധയിലെ ഉപവനത്തിലാണ് ഇറങ്ങുന്നത്, നഗരമധ്യത്തിലല്ല — ഒരുപക്ഷേ രാവണനെ രഹസ്യമായി മോചിപ്പിക്കാനും അവന്റെ അപമാനം പ്രജകളുടെ മുന്നിൽ വെളിപ്പെടുത്താതിരിക്കാനുമാകാം. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ രാക്ഷസന്മാർ ‘രവമാണാഃ’ (അലറുന്നവർ) ആണ്; ഇവിടെയാകട്ടെ ബാലിയുടെ നിശ്ശബ്ദമായ ഗമനം — വൈരുദ്ധ്യം വ്യക്തമാണ്. ആയിരക്കണക്കിനു യോജന ഭാരമേറിയ ഒരു ഭാരം വഹിച്ചുകൊണ്ടു സഞ്ചരിച്ചതിനാൽ ബാലിയുടെ തളർച്ചയും സ്വാഭാവികമാണ്.

പിന്നീട് വാനരശ്രേഷ്ഠൻ തന്റെ കക്ഷത്തിൽനിന്നു രാവണനെ വിട്ടയച്ച്, ‘നീ എവിടെനിന്നാണു വരുന്നത്?’ എന്നു ചിരിച്ചുകൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിച്ചു. അത്യന്തം വിസ്മയിച്ച്, ക്ഷീണത്താൽ ചഞ്ചലമായ കണ്ണുകളോടെ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ആ വാനരേന്ദ്രനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘മഹേന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന വാനരേന്ദ്രാ, ഞാൻ രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണനാണ്; യുദ്ധം കൊതിച്ചാണ് ഇവിടെ വന്നത്; ആ ഞാൻ ഇന്ന് അങ്ങയാൽ പിടികൂടപ്പെട്ടു. അഹോ അങ്ങയുടെ ബലം! അഹോ വീര്യം! അഹോ ഗാംഭീര്യം! — ഒരു മൃഗത്തെയെന്നപോലെ എന്നെ പിടിച്ച് അങ്ങു നാലു സമുദ്രങ്ങളിലും ചുറ്റിച്ചുവല്ലോ. വീരനായ വാനരാ, ഇങ്ങനെ തളർച്ചയില്ലാത്തവനെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ എന്നെ വഹിച്ചുകൊണ്ടുപോകാൻ അങ്ങല്ലാതെ മറ്റേതു വീരനുണ്ടാകും? വാനരാ, ഈ ഗതി മൂന്നു ഭൂതങ്ങൾക്കു മാത്രമേയുള്ളൂ — മനസ്സിനും കാറ്റിനും ഗരുഡനും; നാലാമതായി അങ്ങേക്കും, അതിൽ സംശയമില്ല. വാനരശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങയുടെ ബലം കണ്ടറിഞ്ഞ ഞാൻ അഗ്നിയുടെ മുന്നിൽവെച്ച് അങ്ങയോടൊപ്പം ചിരസ്ഥായിയും അതിസ്നേഹപൂർണവുമായ ഒരു സഖ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വാനരേശ്വരാ, ഭാര്യമാർ, പുത്രന്മാർ, നഗരം, രാഷ്ട്രം, ഭോഗങ്ങൾ, വസ്ത്രം, ഭക്ഷണം — എല്ലാം നമുക്കു രണ്ടുപേർക്കും വിഭജിക്കാതെ പൊതുവായിരിക്കും.’ തുടർന്ന് അഗ്നി ജ്വലിപ്പിച്ച് ആ വാനരനും രാക്ഷസനും പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്ത് സഹോദരത്വം സ്വീകരിച്ചു. പിന്നെ പരസ്പരം കൈകോർത്ത് ഹർഷത്തോടെ അവർ ഇരുവരും, പർവതഗുഹയിൽ സിംഹങ്ങളെന്നപോലെ, കിഷ്കിന്ധയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ രാവണൻ സുഗ്രീവനെപ്പോലെ ആദരിക്കപ്പെട്ട് ഒരു മാസം പാർത്തു; പിന്നീട് മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചുവന്ന അമാത്യന്മാർ അവനെ കൊണ്ടുപോയി. അഗസ്ത്യൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘പ്രഭോ, പണ്ട് ഇങ്ങനെയാണ് ഇതു സംഭവിച്ചത് — ബാലി രാവണനെ പരാജയപ്പെടുത്തി; അഗ്നിസന്നിധിയിൽ സഹോദരനായി വരിക്കുകയും ചെയ്തു. രാമാ, ബാലിയുടെ ബലം അപ്രതിമവും ഉത്തമവുമായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തെയും അങ്ങ്, അഗ്നി ശലഭത്തെയെന്നപോലെ, ദഹിപ്പിച്ചുകളഞ്ഞു.’ ഇവിടെ രാവണന്റെ സ്വഭാവമാറ്റം ദർശനീയമാണ് — പരാജിതനായ അവൻ ശത്രുവിനെ വെറുക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അവന്റെ ബലത്തിൽ അമ്പരന്ന് മൈത്രി യാചിക്കുന്നു; അർജുനനോടും അങ്ങനെതന്നെയാണ് സംഭവിച്ചത്. അവസാനശ്ലോകം ഈ പ്രകരണത്തിന്റെ പ്രയോജനം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ബാലി രാവണനെക്കാളും ബലവാനായിരുന്നു എന്നതാണ് രാമന്റെ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം. ‘സുഗ്രീവനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ — സുഗ്രീവൻ ബാലിയുടെ സഹോദരനാണ്; അതുപോലെ രാവണനും അവിടെ ഒരു സഹോദരനെപ്പോലെ വസിച്ചു. ‘നീ എവിടെനിന്നാണ്’ എന്ന ബാലിയുടെ ചോദ്യം ചിരിയോടുകൂടിയതാണ് — ഇവൻ ആരെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാം; എങ്കിലും അവന്റെ വായിൽനിന്നുതന്നെ പരിചയം കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ഉത്തരത്തിലും വിനയമുണ്ട് — ‘യുദ്ധം കൊതിച്ചുവന്നു, യുദ്ധം ലഭിക്കുകയും ചെയ്തു’ എന്ന് അവൻ സ്വന്തം പരാജയം അംഗീകരിക്കുന്നു. ‘ത്രയാണാമേവ ഭൂതാനാം’ (മൂന്നു ഭൂതങ്ങൾക്കു മാത്രം) എന്ന പ്രശംസയിൽ ബാലിയുടെ ഗതിയെ മനസ്സിന്റെയും കാറ്റിന്റെയും ഗരുഡന്റെയും ഗതിയോട് ഉപമിക്കുന്നു; ഇതു മുന്നോട്ടു ഹനുമാന്റെ സന്ദർഭത്തിലും കേൾക്കാം. സഖ്യത്തിന്റെ നിർദേശത്തിൽ രാവണൻ സർവസ്വവും പൊതുവായിരിക്കുമെന്നു പറയുന്നു — ഭാര്യമാർപോലും; ഇത് അവന്റെ ആവേശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അഗ്നിസാക്ഷിയായുള്ള സഹോദരത്വം പവിത്രമായ ബന്ധനമാണ്; രാമനും സുഗ്രീവനുമായി അഗ്നിസാക്ഷിയായി സഖ്യം ചെയ്തുവെന്ന് ഓർക്കേണ്ടതാണ്. അതിനാൽ ബാലിയുടെ വധം എത്ര ബലവാനായ ഒരുവന്റെ വധമായിരുന്നു എന്ന് അഗസ്ത്യൻ രാമനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ശലഭത്തിന്റെ ഉപമ കാണിക്കുന്നത് രാമന്റെ മുന്നിൽ ബാലിയുടെ ബലംപോലും വ്യർഥമായിരുന്നു എന്നാണ്. രാവണൻ ഒരു മാസം കിഷ്കിന്ധയിൽ വസിച്ചു — ഇതിലൂടെ ബാലി-രാവണമൈത്രി വാക്കിൽ മാത്രമല്ല, പ്രവൃത്തിയിലും സ്ഥിരമായിരുന്നുവെന്നു കാണിക്കുന്നു. അവന്റെ അമാത്യന്മാർ വന്ന് അവനെ കൊണ്ടുപോകുന്നു, കാരണം അവരുടെ ത്രൈലോക്യവിജയപദ്ധതി അപൂർണമാണ്. ‘ധർഷിതശ്ച വൃതശ്ചാപി’ (പരാജയപ്പെടുത്തപ്പെട്ടു, വരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു) എന്ന ഉപസംഹാരത്തിൽ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പരാജയവും സഖ്യവും.

Released by Arjuna, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, was undaunted despite the humiliation he had suffered, and roamed the whole earth once more; the word "undaunted" shows that his pride had not been broken. He had learned nothing from defeat but went looking for a new rival: whenever he heard of anyone, rākṣasa or man, who excelled in strength, he would go to him in his arrogance and challenge him to battle — even the fame of another's strength was more than he could bear. So Agastya went on telling Rāma, one after another, the defeats Rāvaṇa had suffered, and after Arjuna, Vālin was the second to beat him. Once Rāvaṇa came to the city of Kiṣkindhā, ruled by Vālin, and challenged gold-garlanded Vālin to battle — Vālin was famous for wearing the golden garland Indra had given him. Then Tāra, minister of the vānaras and lordly father of Tārā — and so Vālin's father-in-law as well — spoke to him who had come eager for battle. "Lord of the rākṣasas," he said, "Vālin, who might be a match for you, has gone out. What other monkey could stand before you?" — humbly admitting that he himself was no match. "Vālin has been worshipping at the twilight by all four oceans, Rāvaṇa, and he will be back at this very hour; wait a moment. Look at these heaps of bones, white as conch shells: they belong to kings who came seeking battle and were slain by the might of the lord of the vānaras." The heaps of bones were plain proof of Vālin's past victories. "Even if you had drunk the essence of nectar, Rāvaṇa, once you met Vālin that would be the end of your life" — nectar itself would not make him immortal. "Look now at this wondrous world, son of Viśravas; wait just a moment here, for after it your life will be hard to keep. Or if you are in such a hurry to die, go to the southern ocean; there you will see Vālin, like a fire standing on the earth." Tāra's words mixed mockery with pity: he meant both to frighten Rāvaṇa and to warn him, and the repeated "a moment" sharpened his irony. His pride in Vālin and his scorn for Rāvaṇa both show, and telling one in a hurry to die to go to the southern ocean was enough to set Rāvaṇa's pride ablaze.

But Rāvaṇa — "he who makes the worlds cry out" — rebuked Tāra, mounted the Puṣpaka and went off to the southern ocean. There he saw Vālin, like a mountain of gold, his face like the young sun, absorbed in the twilight worship. Getting down from the Puṣpaka, Rāvaṇa, dark as collyrium, crept forward with soundless steps to seize Vālin quickly: to attack from behind like a thief was his plan. The contrast of colour — Rāvaṇa dark as collyrium, Vālin golden as a mountain of gold — marks the difference between sin and merit. By chance Vālin saw Rāvaṇa too, but though he saw his wicked intent he was not in the least alarmed. As a lion that has spotted a hare, or Garuḍa a serpent, Vālin gave no thought to Rāvaṇa and his wicked purpose; he did not even count him an enemy, only as prey. He thought to himself, "This wicked-minded Rāvaṇa is coming to seize me. I shall hang him under my arm and go round the three great oceans. The worlds will see my enemy, the Ten-necked one, hanging against my side like a serpent dangling from Garuḍa, his thighs, arms and clothes all slipping down." Vālin meant not only to subdue his enemy but to make him a laughing-stock before the world, and the words paint Rāvaṇa's coming plight — thighs, arms and garments all dangling. Having resolved this, Vālin kept silent and went on reciting the Vedic mantras, standing as still as the king of mountains. The two characters stand in contrast: Rāvaṇa wanted to strike from behind by stealth, while Vālin, absorbed in his religious duty, was fearless; he would not give up his twilight worship, and even with his enemy in sight he did not stop his prayers — steady as a mountain.

The two kings, of monkeys and of rākṣasas, each proud of his strength and each meaning to seize the other, set about the task in earnest. Judging from the sound of his footsteps that Rāvaṇa had come within reach of his hand, Vālin, though his back was turned, seized him as Garuḍa, the egg-born, seizes a snake. That is the marvel of the episode: Vālin never looked at his enemy but knew where he was by the sound of his feet alone. Having seized the lord of the rākṣasas who had meant to seize him, Vālin hung him under his arm and sprang swiftly into the sky. Crushed there, Rāvaṇa kept tearing at him with his nails, but Vālin carried him off as the wind carries a cloud — as helpless in Vālin's grip as a cloud in the wind's. Like a child he scratched with his nails, but Vālin did not waver, and even the strength of his twenty arms could not free him from under Vālin's arm. As the Ten-faced one was carried off, his rākṣasa ministers rushed shouting after Vālin to rescue him. With them following, Vālin shone in mid-sky like the sun pursued by masses of cloud, which chase it but cannot cover it. Unable to reach Vālin, those chief rākṣasas, worn out by the speed of his arms and thighs, gave up and halted on the way; their speed was no match for his, and Rāvaṇa was left wholly helpless, his helpers far off and himself pinned under an arm. Even the great mountains would get out of Vālin's way as he went — how much more any creature of flesh and blood that wanted to live! The scene recalls the episode with Arjuna: there too Rāvaṇa was bound and his ministers fled.

Along paths where not even flocks of birds could fly, the swift lord of the vānaras went to all the oceans in turn and saluted the twilight at each. Honoured by the beings who travel the sky — even the siddhas and gandharvas revered him — Vālin, best of sky-rovers, came to the western ocean with Rāvaṇa. There he worshipped the twilight, bathed and recited his prayers, and went on to the northern ocean, still carrying the Ten-faced one. Carrying him many thousands of yojanas, the great monkey travelled with his enemy like the wind and like the mind. At the northern ocean he worshipped the twilight, and then went on to the eastern ocean carrying the Ten-faced one. There too the son of Vāsava — for Vālin was Indra's son — worshipped the twilight, and then turned back towards Kiṣkindhā with Rāvaṇa in his grip. His round of the oceans went south, west, north and east, keeping them always to his right, and at each he worshipped, bathed and prayed: this was not merely a show of strength but proof of his devotion to his daily rites, for even carrying his enemy he did not miss a single twilight. Having worshipped at all four oceans, the monkey, tired from carrying Rāvaṇa — which shows how heavy Rāvaṇa was, that even so mighty a monkey grew tired, carrying such a load over thousands of yojanas — came down in a grove outside Kiṣkindhā, not in the middle of the city, perhaps so as to release Rāvaṇa quietly and not expose his humiliation before the people.

Then the best of monkeys let Rāvaṇa go from under his arm and, laughing, asked him again and again, "Where have you come from?" He knew very well who he was, but wanted to hear it from his own mouth. Filled with wonder, his eyes rolling with fatigue, the lord of the rākṣasas said to the lord of the monkeys, "Lord of the vānaras, splendid as great Indra, I am Rāvaṇa, lord of the rākṣasas. I came here looking for a fight, and today I have found one at your hands." There was humility even in his answer: he had come seeking battle and had got it, and he admitted his defeat. "Ah, what strength is yours, what valour, what depth, that you seized me like a beast and carried me round the four oceans! Who but you, hero, could carry me so swiftly and so tirelessly? Such speed belongs to three beings only, monkey — to the mind, to the wind and to Suparṇa, Garuḍa; and to you as a fourth, beyond doubt." This comparison of speed with mind, wind and Garuḍa will be heard again later of Hanumān. "Now that I have seen your strength, bull among monkeys, I want a lasting and loving friendship with you, sworn before the fire. Wives, sons, city, kingdom, pleasures, clothing and food — let everything be shared between us two, lord of the monkeys." That he offered to share everything, even wives, shows how carried away he was. Then they kindled a fire, and the monkey and the rākṣasa embraced and became brothers — a sacred bond with fire as witness, as Rāma too made his friendship with Sugrīva before the fire. Holding each other's hands, the two entered Kiṣkindhā joyfully, like two lions entering a mountain cave. Rāvaṇa stayed there a month, honoured like Sugrīva himself — like a brother of Vālin — so the friendship was not words alone but lived in deed. Then his ministers came and took him away, for they were eager to lay waste the three worlds, and their plan of conquest was not yet complete. Here we see a turn in Rāvaṇa's nature: when defeated, he did not hate his conqueror but, amazed by his strength, sought his friendship, just as he had done with Arjuna. Agastya concluded, "So it happened long ago, lord: Rāvaṇa was humbled by Vālin, and then chosen by him as a brother before the fire" — defeat and friendship both. "Vālin's strength, Rāma, was supreme and beyond compare; yet he too was burnt up by you, as a moth by a flame." That was the purpose of the whole episode, the answer to Rāma's question: Vālin had been stronger even than Rāvaṇa, and Agastya reminded Rāma what a mighty warrior it was he had slain — and the image of the moth shows that before Rāma even Vālin's strength was of no avail.