रावणस्य ग्रहणं वायोः ग्रहणम् इव दुष्करम् अद्भुतं च आसीत्; तत् वृत्तं देवाः दिवि परस्परं कथयन्ति स्म, तेभ्यः पुलस्त्यः शुश्राव। पुलस्त्यः ब्रह्मणः मानसपुत्रः, विश्रवसः पिता, अतः रावणस्य पितामहः। महाधृतिः अपि सः पुत्रकृतात् स्नेहात् कम्पमानः माहिष्मतीपतिं द्रष्टुम् आजगाम — धीराणाम् अपि सन्ततिस्नेहः दुर्निवारः इति भावः। वायुतुल्यगतिः मनःसम्पातविक्रमः सः द्विजः वायुमार्गम् आस्थाय क्षणेन माहिष्मतीं पुरीं प्राप्तः। अमरावतीसदृशीं हृष्टपुष्टजनैः आवृतां तां पुरीं सः, इन्द्रस्य अमरावतीं ब्रह्मा इव, प्रविवेश। आकाशात् अवतरन्तं पादचारेण गच्छन्तं सूर्यम् इव दुर्दर्शं तं दृष्ट्वा अर्जुनस्य सेवकाः प्रत्यभिज्ञाय राज्ञे न्यवेदयन्। ‘पुलस्त्यः आगतः’ इति वचनात् विज्ञाय हैहयाधिपः शिरसि अञ्जलिं बद्ध्वा तं तपस्विनं प्रत्युज्जगाम। तस्य पुरोहितः अर्घ्यं मधुपर्कं च गृहीत्वा शक्रस्य पुरतः बृहस्पतिः इव राज्ञः पुरतः ययौ। उद्यन्तं भास्करम् इव आयान्तं तम् ऋषिं दृष्ट्वा सम्भ्रान्तः अर्जुनः, इन्द्रः ईश्वरम् इव, ववन्दे। ततः मधुपर्कं गां पाद्यम् अर्घ्यं च निवेद्य राजेन्द्रः हर्षगद्गदया गिरा पुलस्त्यम् अवदत्। अत्र अतिथिसत्कारस्य शास्त्रीयः क्रमः सम्पूर्णः दर्शितः — प्रत्युद्गमनं, पुरोहितस्य अग्रगमनं, वन्दनं, मधुपर्कः, गोदानं, पाद्यम्, अर्घ्यं च। यः राजा ह्यः एव रावणं बलात् बबन्ध, सः अद्य ब्राह्मणस्य पुरतः विनयेन नमति — एषः क्षत्रियस्य आदर्शः। ‘पादचारमिवादित्यम्’ इति उपमा ऋषेः तेजः सूचयति — भूमौ चरन् सूर्यः इव सः दीप्यते। इन्द्रस्य बृहस्पतेः च उपमा पुरोहितस्य गौरवं दर्शयति। अस्य सर्गस्य आरम्भः पूर्वसर्गस्य अनुवृत्तिः — अर्जुनेन बद्धः रावणः माहिष्मत्यां बन्दी वर्तते। ‘वायुग्रहणसंनिभम्’ इति उपमा द्विविधम् अर्थं वहति — वायुः यथा हस्तेन ग्रहीतुं न शक्यते, तथा रावणः अपि अग्राह्यः इति लोके प्रसिद्धिः आसीत्; तस्य ग्रहणम् अतः अद्भुतम्, देवानां च आनन्दकारणम्। देवाः दिवि तत् कथयन्ति स्म इति वचनेन देवलोके अपि एषा वार्ता प्रसृता इति सूच्यते। ऋषेः आगमनस्य वेगः ‘वायुतुल्यगतिः’, ‘मनःसम्पातविक्रमः’ इति पदाभ्यां वर्णितः — तपोबलेन सः क्षणेन यत्र इच्छति तत्र गच्छति। अमरावत्याः ब्रह्मणः च उपमा माहिष्मत्याः समृद्धिं ऋषेः गौरवं च युगपत् दर्शयति। अर्जुनस्य ‘सम्भ्रान्तः’ इति विशेषणं तस्य आदरपूर्णां त्वरां सूचयति, न भयम्।

अर्जुनः अवदत् — ‘अद्य एव माहिष्मती अमरावत्या तुल्या कृता, यस्मात् अहं दुर्दर्शं त्वां, द्विजेन्द्र, पश्यामि। अद्य मे कुशलं, अद्य मे व्रतं कुशलम्; अद्य मे जन्म सफलं, अद्य मे तपः सफलम्, यत् देवगणैः वन्द्यौ तव चरणौ अहं वन्दे। इदं राज्यम्, इमे पुत्राः, इमे दाराः, इमे वयं च — सर्वं तव। ब्रह्मन्, किं कुर्मः, किं कार्यम् इति भवान् आज्ञापयतु।’ ततः पुलस्त्यः तं पार्थिवं धर्मे, अग्निषु, पुत्रेषु च शिवं पृष्ट्वा हैहयानां राजानम् अर्जुनम् अवदत् — ‘नरेन्द्र, अम्बुजपत्राक्ष, पूर्णचन्द्रनिभानन, तव बलम् अतुलं, येन त्वया दशग्रीवः जितः। यस्य भयात् सागरः अनिलः च निष्पन्दौ उपतिष्ठतः, सः रणदुर्जयः मम पौत्रः त्वया मृधे बद्धः। पुत्रकस्य यशः त्वया पीतम्, तव नाम च लोके विश्रावितम्। अद्य मम वचनेन याच्यमानः, वत्स, दशाननं मुञ्च।’ अर्जुनस्य वचने विनयस्य पराकाष्ठा — सः राज्यं कुटुम्बं स्वात्मानं च ऋषये अर्पयति। पुलस्त्यः अपि कुशलप्रश्नेन आरभते — धर्मः, अग्निहोत्रं, सन्ततिः च गृहस्थस्य राज्ञः त्रीणि मुख्यानि। पुलस्त्यस्य याचनायां चातुर्यम् — सः प्रथमम् अर्जुनस्य बलं प्रशंसति, ततः रावणस्य महत्त्वं वर्णयित्वा तस्य विजेतुः गौरवं वर्धयति, अन्ते एव मोक्षं याचते। ‘पीतम्’ इति पदेन — यथा जलं पीयते तथा रावणस्य यशः त्वया निःशेषं कृतम् इति भावः; मुद्रणे ‘पीतं’, समीक्षिते ‘स्फीतं’। ‘वत्स’ इति सम्बोधनेन ऋषिः राजानं पुत्रवत् स्निह्यति। द्वादशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, यत्र अर्जुनस्य समर्पणं पराकाष्ठां गच्छति। ‘कुर्मि’ इति आर्षं रूपं मुद्रणानुसारं रक्षितम्।

पुलस्त्यस्य आज्ञां गृहीत्वा अर्जुनः किंचित् अपि वचः न अवदत्; पार्थिवेन्द्रः प्रहृष्टः इव राक्षसेन्द्रं मुमोच। त्रिदशानां शत्रुं तं प्रमुच्य अर्जुनः दिव्यैः आभरणैः स्रग्भिः अम्बरैः च तं सम्पूज्य, अग्निसाक्षिकम् अहिंसकं सख्यम् उपेत्य, ब्रह्मसुतं पुलस्त्यं प्रणम्य स्वगृहं ययौ। पुलस्त्येन अपि विसृष्टः, परिष्वक्तः कृतातिथ्यः च सः प्रतापवान् राक्षसेन्द्रः विनिर्जितः सन् लज्जमानः आसीत्। पितामहसुतः मुनिपुङ्गवः पुलस्त्यः अपि दशग्रीवं मोचयित्वा ब्रह्मलोकं जगाम। एवं सः महाबलः रावणः कार्तवीर्यात् प्रधर्षणं प्राप्तः, पुलस्त्यस्य वचनात् च पुनः मुक्तः। अगस्त्यः रामं वदति — ‘राघवनन्दन, एवं बलिभ्यः अपि बलिनः सन्ति; अतः यः आत्मनः श्रेयः इच्छेत्, तेन परस्य अवज्ञा न कार्या।’ किन्तु सः पिशिताशनानां राजा सहस्रबाहोः मैत्रीम् उपलभ्य पुनः दर्पात् नृपाणां कदनं चकार, सर्वां पृथिवीं च चचार। अर्जुनस्य मौनं तस्य महत्त्वं दर्शयति — सः न तर्कयति, न शर्तं करोति, ब्राह्मणस्य वचनम् एव प्रमाणं मन्यते। ‘लज्जमानः’ इति पदं रावणस्य अवस्थां सूचयति — अपमानितः सः, तथापि तस्य दर्पः न नष्टः, यतः अन्तिमः श्लोकः तस्य पुनः हिंसां वर्णयति। अस्मिन् खण्डे द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तौ — अष्टादशः वंशस्थजातीयः, त्रयोविंशः (अन्तिमः) उपजातिः। अन्तिमे श्लोके ‘चकार चकार’ इति द्विरुक्तिः — प्रथमं ‘कदनं चकार’, द्वितीयं ‘चचार’ इत्यर्थे ‘चकार’ इति मुद्रितम्। अर्जुनः रावणं केवलं न मुञ्चति, अपितु तं सम्मानयति, सख्यं च करोति — एतत् तस्य औदार्यम्। अग्निसाक्षिकं सख्यं ‘अहिंसकम्’ इति, अर्थात् परस्परं न हिंसितव्यम् इति प्रतिज्ञा। अगस्त्यस्य उपदेशः रामाय अपि सार्थकः — रावणवधेन रामस्य गौरवं सिद्धम्, किन्तु दर्पः न कार्यः।

రావణుని పట్టుకోవడం గాలిని పట్టుకోవడంలా దుష్కరమైనదీ అద్భుతమైనదీ; ఆ వృత్తాంతాన్ని దేవతలు స్వర్గంలో ఒకరికొకరు చెప్పుకుంటుండగా వారి నుండి పులస్త్యుడు విన్నాడు. పులస్త్యుడు బ్రహ్మ మానసపుత్రుడు, విశ్రవసుని తండ్రి, అందువల్ల రావణునికి తాత. మహాధైర్యవంతుడైనప్పటికీ సంతానంపట్ల ప్రేమతో కంపిస్తూ అతడు మాహిష్మతీపతిని చూడటానికి వచ్చాడు — ధీరులకు కూడా సంతానప్రేమ నివారించరానిదని భావం. వాయువుతో సమానమైన గతి గల, మనోవేగంతో సంచరించే ఆ ద్విజుడు వాయుమార్గాన్ని అవలంబించి క్షణంలో మాహిష్మతీ నగరాన్ని చేరాడు. అమరావతి వంటి, సంతోషంతో పుష్టితో ఉన్న జనులతో నిండిన ఆ నగరంలో అతడు, ఇంద్రుని అమరావతిలో బ్రహ్మ ప్రవేశించినట్లు, ప్రవేశించాడు. ఆకాశం నుండి దిగుతున్న, కాలినడకన నడుస్తున్న సూర్యునిలా చూడ శక్యంకాని అతనిని చూసి అర్జునుని సేవకులు గుర్తించి రాజుకు తెలియజేశారు. ‘పులస్త్యుడు వచ్చాడు’ అనే మాట విని తెలుసుకొని హైహయాధిపతి తలపై దోసిలి జోడించి ఆ తపస్విని ఎదుర్కోవడానికి వెళ్ళాడు. అతని పురోహితుడు అర్ఘ్యమూ మధుపర్కమూ తీసుకొని, శక్రుని ముందు బృహస్పతిలా, రాజుకు ముందు నడిచాడు. ఉదయిస్తున్న సూర్యునిలా వస్తున్న ఆ ఋషిని చూసి ఆదరంతో తొందరపడుతూ అర్జునుడు, ఇంద్రుడు ఈశ్వరునికి వలె, నమస్కరించాడు. తరువాత మధుపర్కం, గోవు, పాద్యం, అర్ఘ్యం సమర్పించి ఆ రాజేంద్రుడు హర్షంతో గద్గదమైన స్వరంతో పులస్త్యునితో అన్నాడు. ఇక్కడ అతిథిసత్కారపు శాస్త్రీయ క్రమం సంపూర్ణంగా చూపబడింది — ఎదురువెళ్ళడం, పురోహితుడు ముందు నడవడం, నమస్కారం, మధుపర్కం, గోదానం, పాద్యం, అర్ఘ్యం. నిన్ననే రావణుని బలవంతంగా బంధించిన రాజు ఈ రోజు బ్రాహ్మణుని ఎదుట వినయంతో వంగుతున్నాడు — ఇది క్షత్రియునికి ఆదర్శం. ‘పాదచారమివాదిత్యమ్’ (కాలినడకన నడిచే సూర్యునిలా) అనే ఉపమ ఋషి తేజస్సును సూచిస్తుంది — భూమిపై నడిచే సూర్యునిలా అతడు ప్రకాశిస్తున్నాడు. ఇంద్రుడూ బృహస్పతీ అనే ఉపమ పురోహితుని గౌరవాన్ని చూపుతుంది. ఈ సర్గ ఆరంభం గత సర్గకు కొనసాగింపు — అర్జునునిచేత బంధించబడిన రావణుడు మాహిష్మతిలో బందీగా ఉన్నాడు. ‘వాయుగ్రహణసంనిభమ్’ (గాలిని పట్టుకోవడం వంటిది) అనే ఉపమ రెండు అర్థాలను వహిస్తుంది — గాలిని చేతితో పట్టుకోవడం సాధ్యం కానట్లు రావణుడు కూడా పట్టుకోరానివాడని లోకంలో ప్రసిద్ధి ఉండేది; అందువల్ల అతనిని పట్టుకోవడం అద్భుతం, దేవతలకు ఆనందకారణం. దేవతలు స్వర్గంలో దానిని చెప్పుకుంటున్నారనే మాటతో ఈ వార్త దేవలోకంలో కూడా వ్యాపించిందని సూచించబడుతుంది. ఋషి రాక వేగం ‘వాయుతుల్యగతిః’ (వాయువుతో సమానమైన గతి గలవాడు), ‘మనఃసంపాతవిక్రమః’ (మనోవేగంతో సంచరించేవాడు) అనే పదాలతో వర్ణించబడింది — తపోబలంతో అతడు కోరిన చోటికి క్షణంలో వెళ్తాడు. అమరావతి, బ్రహ్మ అనే ఉపమ మాహిష్మతి సమృద్ధినీ ఋషి గౌరవాన్నీ ఒకేసారి చూపుతుంది. అర్జునునికి ఇచ్చిన ‘సంభ్రాంతః’ అనే విశేషణం అతని ఆదరపూర్వకమైన తొందరను సూచిస్తుంది, భయాన్ని కాదు.

అర్జునుడు అన్నాడు — ‘ద్విజేంద్రా, చూడ శక్యంకాని నిన్ను నేను చూస్తున్నాను కాబట్టి ఈ రోజే మాహిష్మతి అమరావతితో సమానమైంది. ఈ రోజు నాకు క్షేమం, ఈ రోజు నా వ్రతం సఫలం; ఈ రోజు నా జన్మ సఫలం, ఈ రోజు నా తపస్సు సఫలం, ఎందుకంటే దేవగణాలు నమస్కరించే నీ పాదాలకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను. ఈ రాజ్యమూ, ఈ కుమారులూ, ఈ భార్యలూ, మేమూ — అంతా నీదే. బ్రహ్మర్షీ, మేమేం చేయాలి, ఏ కార్యం జరగాలి అని మీరు ఆజ్ఞాపించండి.’ అప్పుడు పులస్త్యుడు ఆ రాజును ధర్మం, అగ్నులు, కుమారుల క్షేమం గురించి అడిగి హైహయరాజైన అర్జునునితో అన్నాడు — ‘నరేంద్రా, కమలదళాక్షా, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలవాడా, నీ బలం సాటిలేనిది, దానితో నువ్వు దశగ్రీవుని జయించావు. ఎవని భయంతో సముద్రమూ గాలీ కదలకుండా సేవిస్తాయో, యుద్ధంలో జయింపరాని ఆ నా మనుమడు నీచేత యుద్ధంలో బంధించబడ్డాడు. ఈ పిల్లవాని యశస్సును నువ్వు తాగివేశావు, నీ పేరు లోకంలో వినిపించేలా చేశావు. ఈ రోజు నా మాటతో యాచించబడుతున్న నువ్వు, నాయనా, దశాననుని విడిచిపెట్టు.’ అర్జునుని మాటలో వినయానికి పరాకాష్ఠ — అతడు రాజ్యాన్నీ కుటుంబాన్నీ తననూ ఋషికి అర్పిస్తాడు. పులస్త్యుడు కూడా క్షేమప్రశ్నతో ఆరంభిస్తాడు — ధర్మమూ అగ్నిహోత్రమూ సంతానమూ గృహస్థుడైన రాజుకు మూడు ముఖ్యమైనవి. పులస్త్యుని యాచనలో చాతుర్యం ఉంది — అతడు మొదట అర్జునుని బలాన్ని ప్రశంసిస్తాడు, తరువాత రావణుని మహత్త్వాన్ని వర్ణించి అతనిని జయించినవాని గౌరవాన్ని పెంచుతాడు, చివరకే విడుదలను యాచిస్తాడు. ‘పీతమ్’ (తాగివేయబడింది) అనే పదంతో — నీరు తాగినట్లు రావణుని యశస్సును నువ్వు నిశ్శేషం చేశావని భావం; ముద్రిత ప్రతిలో ‘పీతం’, సమీక్షిత పాఠంలో ‘స్ఫీతం’ (విస్తరించబడింది). ‘వత్స’ (నాయనా) అనే సంబోధనతో ఋషి రాజును కుమారునిలా ప్రేమిస్తాడు. పన్నెండవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో రచించబడింది, అందులో అర్జునుని సమర్పణ పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది. ‘కుర్మి’ అనే ఆర్షరూపం ముద్రిత ప్రతి ప్రకారం నిలుపబడింది.

పులస్త్యుని ఆజ్ఞను స్వీకరించి అర్జునుడు ఒక్క మాట కూడా అనలేదు; ఆ రాజేంద్రుడు సంతోషించినట్లుగా రాక్షసేంద్రుని విడిచిపెట్టాడు. దేవతల శత్రువైన అతనిని విడిచిపెట్టి అర్జునుడు దివ్యాభరణాలతో, పూమాలలతో, వస్త్రాలతో అతనిని పూజించి, అగ్నిసాక్షిగా అహింసాపూర్వకమైన మైత్రి చేసుకొని, బ్రహ్మపుత్రుడైన పులస్త్యునికి నమస్కరించి తన ఇంటికి వెళ్ళాడు. పులస్త్యుడు కూడా పంపుతూ కౌగిలించుకొని ఆతిథ్యం ఇచ్చినప్పటికీ, ప్రతాపశాలి అయిన ఆ రాక్షసేంద్రుడు ఓడిపోయినవాడై సిగ్గుపడుతున్నాడు. పితామహుని కుమారుడూ మునిశ్రేష్ఠుడూ అయిన పులస్త్యుడు కూడా దశగ్రీవుని విడిపించి బ్రహ్మలోకానికి వెళ్ళాడు. ఈ విధంగా మహాబలుడైన ఆ రావణుడు కార్తవీర్యునిచేత అవమానం పొందాడు, పులస్త్యుని మాటతో మళ్ళీ విడువబడ్డాడు. అగస్త్యుడు రామునితో అంటున్నాడు — ‘రాఘవనందనా, ఈ విధంగా బలవంతులకంటే కూడా బలవంతులు ఉంటారు; కాబట్టి తనకు శ్రేయస్సు కోరుకొనేవాడు ఇతరులను అవమానించకూడదు.’ కానీ మాంసాహారులైన రాక్షసులకు రాజైన అతడు సహస్రబాహువు మైత్రిని పొంది మళ్ళీ దర్పంతో రాజులను సంహరించాడు, భూమి అంతటా సంచరించాడు. అర్జునుని మౌనం అతని మహత్త్వాన్ని చూపుతుంది — అతడు తర్కించడు, షరతు పెట్టడు, బ్రాహ్మణుని మాటనే ప్రమాణంగా భావిస్తాడు. ‘లజ్జమానః’ (సిగ్గుపడుతున్నవాడు) అనే పదం రావణుని స్థితిని సూచిస్తుంది — అతడు అవమానించబడ్డాడు, అయినా అతని దర్పం నశించలేదు, ఎందుకంటే చివరి శ్లోకం అతని మళ్ళీ హింసను వర్ణిస్తుంది. ఈ ఖండంలో రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలు — పద్దెనిమిదవది వంశస్థ జాతికి చెందినది, ఇరవై మూడవది (చివరిది) ఉపజాతి. చివరి శ్లోకంలో ‘చకార చకార’ అనే ద్విరుక్తి ఉంది — మొదటిది ‘కదనం చకార’ (సంహారం చేశాడు), రెండవది ‘చచార’ (సంచరించాడు) అనే అర్థంలో ‘చకార’ అని ముద్రించబడింది. అర్జునుడు రావణుని విడిచిపెట్టడమే కాదు, అతనిని సన్మానిస్తాడు, మైత్రి కూడా చేసుకుంటాడు — ఇది అతని ఔదార్యం. అగ్నిసాక్షిగా చేసుకున్న మైత్రి ‘అహింసకమ్’ — అంటే పరస్పరం హింసించుకోకూడదనే ప్రతిజ్ఞ. అగస్త్యుని ఉపదేశం రామునికి కూడా సార్థకమైనది — రావణవధతో రాముని గౌరవం సిద్ధించింది, కానీ దర్పపడకూడదు.

ராவணனைப் பிடித்தது காற்றைப் பிடிப்பதுபோல அரிதானதும் வியப்பானதுமாக இருந்தது; அந்த நிகழ்வைத் தேவர்கள் வானில் ஒருவருக்கொருவர் சொல்லிக்கொண்டிருந்தனர்; அவர்களிடமிருந்து புலஸ்தியர் கேள்விப்பட்டார். புலஸ்தியர் பிரம்மனின் மானஸபுத்திரர், விஶ்ரவஸின் தந்தை; ஆகவே ராவணனின் பாட்டனார். பெரும் மனவுறுதியுடையவராக இருந்தும், மக்கள்பாசத்தால் நடுங்கியபடி அவர் மாஹிஷ்மதியின் தலைவனைக் காண வந்தார் — மனவுறுதி மிக்கவர்களுக்கும் சந்ததிப்பாசம் தடுக்கமுடியாதது என்பது கருத்து. காற்றுக்கு நிகரான வேகமும் மனத்தின் விரைவுக்கு நிகரான ஆற்றலும் உடைய அந்த அந்தணர், வான்வழியைப் பற்றிக் கணப்பொழுதில் மாஹிஷ்மதி நகரை அடைந்தார். அமராவதிக்கு நிகரான, மகிழ்ச்சியும் செழிப்பும் மிக்க மக்கள் நிறைந்த அந்த நகருக்குள், பிரம்மா இந்திரனின் அமராவதிக்குள் புகுவதுபோல அவர் புகுந்தார். வானிலிருந்து இறங்கி, காலால் நடந்துவரும் சூரியன்போலக் கண்கொண்டு காணமுடியாத அவரைக் கண்டு, அர்ஜுனனின் பணியாளர்கள் அடையாளம் கண்டுகொண்டு அரசனுக்குத் தெரிவித்தனர். ‘புலஸ்தியர் வந்திருக்கிறார்’ என்ற சொல்லால் அறிந்துகொண்ட ஹைஹய அதிபன் தலைமேல் கைகூப்பி அந்தத் தவசியை எதிர்கொண்டு சென்றான். அவனுடைய புரோகிதர் அர்க்கியத்தையும் மதுபர்க்கத்தையும் எடுத்துக்கொண்டு, சக்ரனுக்கு முன்னே பிருகஸ்பதி செல்வதுபோல அரசனுக்கு முன்னே சென்றார். உதிக்கும் கதிரவன்போல வந்துகொண்டிருந்த அந்த முனிவரைக் கண்டு பரபரப்புடன் அர்ஜுனன், இந்திரன் ஈஸ்வரனை வணங்குவதுபோல வணங்கினான். பிறகு மதுபர்க்கம், பசு, பாதம் கழுவும் நீர் (பாத்யம்), அர்க்கியம் ஆகியவற்றை அளித்து, அரசர்க்கரசன் மகிழ்ச்சியால் தழுதழுத்த குரலில் புலஸ்தியரிடம் சொன்னான். இங்கே விருந்தினரை உபசரிக்கும் சாஸ்திர முறை முழுமையாகக் காட்டப்படுகிறது — எதிர்கொண்டு செல்லுதல், புரோகிதர் முன்செல்லுதல், வணக்கம், மதுபர்க்கம், பசுதானம், பாத்யம், அர்க்கியம். நேற்றுதான் ராவணனை வலிந்து கட்டிய அரசன் இன்று அந்தணர் முன் பணிவுடன் வணங்குகிறான் — இதுவே க்ஷத்திரியனின் இலட்சியம். ‘காலால் நடக்கும் சூரியன்போல’ என்ற உவமை முனிவரின் ஒளியைச் சுட்டுகிறது — பூமியில் நடக்கும் சூரியனைப்போல அவர் ஒளிர்கிறார். இந்திரன், பிருகஸ்பதி ஆகியோரின் உவமை புரோகிதரின் பெருமையைக் காட்டுகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தின் தொடக்கம் முந்தைய சர்க்கத்தின் தொடர்ச்சி — அர்ஜுனனால் கட்டப்பட்ட ராவணன் மாஹிஷ்மதியில் சிறைப்பட்டிருக்கிறான். ‘காற்றைப் பிடிப்பதுபோல’ என்ற உவமை இரு பொருள்களைத் தாங்கியுள்ளது — காற்றைக் கையால் பிடிக்கமுடியாததுபோல ராவணனும் பிடிக்கமுடியாதவன் என்று உலகில் புகழ் இருந்தது; ஆகவே அவனைப் பிடித்தது வியப்பானது; தேவர்களுக்கு மகிழ்ச்சிக்குக் காரணமானது. தேவர்கள் வானில் அதைப் பேசிக்கொண்டிருந்தனர் என்ற சொல்லால் இந்தச் செய்தி தேவலோகத்திலும் பரவியது என்று சுட்டப்படுகிறது. முனிவர் வந்த வேகம் ‘காற்றுக்கு நிகரான வேகமுடையவர்’, ‘மனத்தின் விரைவுக்கு நிகரான ஆற்றலுடையவர்’ என்ற சொற்களால் வருணிக்கப்படுகிறது — தவவலிமையால் அவர் விரும்பிய இடத்துக்குக் கணப்பொழுதில் செல்கிறார். அமராவதி, பிரம்மா ஆகியோரின் உவமை மாஹிஷ்மதியின் வளத்தையும் முனிவரின் பெருமையையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது. அர்ஜுனனுக்கான ‘பரபரப்புடன்’ என்ற அடைமொழி அவனுடைய மதிப்பு நிறைந்த விரைவைச் சுட்டுகிறது, அச்சத்தை அல்ல.

அர்ஜுனன் சொன்னான் — ‘அந்தணர்களின் தலைவரே, காண்பதற்கரிய உம்மை நான் காண்பதால், இன்றே மாஹிஷ்மதி அமராவதிக்கு நிகராக்கப்பட்டது. இன்று எனக்கு நலம்; இன்று என் விரதம் நலம்பெற்றது; இன்று என் பிறவி பயனுற்றது; இன்று என் தவம் பயனுற்றது; ஏனெனில் தேவக் கூட்டங்களால் வணங்கப்படும் உம் திருவடிகளை நான் வணங்குகிறேன். இந்த அரசு, இந்த மைந்தர்கள், இந்த மனைவியர், நாங்கள் — எல்லாம் உம்முடையவை. அந்தணரே, நாங்கள் என்ன செய்யவேண்டும், என்ன காரியம் என்று நீர் ஆணையிடுங்கள்.’ பிறகு புலஸ்தியர் அந்த மன்னனிடம் அறத்திலும், அக்னிகளிலும், மைந்தர்களிடமும் நலம் விசாரித்துவிட்டு, ஹைஹயர்களின் அரசனான அர்ஜுனனிடம் சொன்னார் — ‘மனிதர்க்கரசே, தாமரையிதழ்க் கண்ணனே, முழுநிலவு போன்ற முகத்தவனே, உன் வலிமை ஈடற்றது; அதனால்தான் நீ தசக்ரீவனை வென்றாய். எவனுக்கு அஞ்சிக் கடலும் காற்றும் அசைவின்றி அடங்கி நிற்கின்றனவோ, போரில் வெல்லுதற்கரிய அந்த என் பேரன் உன்னால் போரில் கட்டப்பட்டான். என் மகன்வழிப் பேரனின் புகழை நீ பருகிவிட்டாய்; உன் பெயரை உலகில் பரப்பிவிட்டாய். இன்று என் சொல்லால் வேண்டப்படும் நீ, குழந்தாய், பத்துத் தலையனை விடுவி.’ அர்ஜுனனின் சொற்களில் பணிவின் உச்சம் — அவன் அரசையும் குடும்பத்தையும் தன்னையும் முனிவருக்கு அர்ப்பணிக்கிறான். புலஸ்தியரும் நலம் விசாரிப்பதில் தொடங்குகிறார் — அறம், அக்னிஹோத்திரம், சந்ததி ஆகிய மூன்றும் இல்லறத்தானான அரசனுக்கு முதன்மையானவை. புலஸ்தியரின் வேண்டுகோளில் சாதுர்யம் உள்ளது — முதலில் அர்ஜுனனின் வலிமையைப் புகழ்கிறார்; பிறகு ராவணனின் பெருமையை வருணித்து அவனை வென்றவனின் மதிப்பை உயர்த்துகிறார்; இறுதியில்தான் விடுதலையை வேண்டுகிறார். ‘பருகிவிட்டாய்’ என்ற சொல்லால் — நீர் பருகப்படுவதுபோல ராவணனின் புகழை நீ முழுமையாகத் தீர்த்துவிட்டாய் என்பது கருத்து; அச்சுப் பதிப்பில் ‘பீதம்’ (பருகப்பட்டது) என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸ்பீதம்’ (பெருக்கப்பட்டது). ‘குழந்தாய்’ என்ற விளியால் முனிவர் அரசனை மகன்போல் நேசிக்கிறார். பன்னிரண்டாம் சுலோகம் மூன்று அரைச்சுலோகங்களால் ஆனது; அதில் அர்ஜுனனின் அர்ப்பணிப்பு உச்சத்தை அடைகிறது. ‘குர்மி’ (செய்கிறோம்) என்பது ஆர்ஷ வடிவம்.

புலஸ்தியரின் ஆணையை ஏற்ற அர்ஜுனன் ஒரு சொல்லும் பேசவில்லை; மன்னர்க்கரசன் மகிழ்ந்தவன்போல ராக்ஷச வேந்தனை விடுவித்தான். தேவர்களின் பகைவனான அவனை விடுவித்து, அர்ஜுனன் தெய்வீக அணிகலன்களாலும் மாலைகளாலும் ஆடைகளாலும் அவனைச் சிறப்பித்து, அக்னியைச் சாட்சியாக வைத்து ஒருவருக்கொருவர் தீங்கிழைப்பதில்லை என்ற நட்பை ஏற்று, பிரம்மனின் மகனான புலஸ்தியரை வணங்கித் தன் மாளிகைக்குச் சென்றான். புலஸ்தியராலும் விடைகொடுக்கப்பட்டு, தழுவப்பட்டு, விருந்தோம்பல் பெற்ற அந்தப் பெருமிதமுடைய ராக்ஷச வேந்தன் தோற்கடிக்கப்பட்டவனாக நாணிக்கொண்டிருந்தான். பிதாமகனின் மகனும் முனிவர்களில் சிறந்தவருமான புலஸ்தியரும் தசக்ரீவனை விடுவித்துவிட்டுப் பிரம்மலோகம் சென்றார். இவ்வாறு பெருவலிமையுடைய அந்த ராவணன் கார்த்தவீர்யனால் அவமதிக்கப்பட்டான்; புலஸ்தியரின் சொல்லால் மீண்டும் விடுவிக்கப்பட்டான். அகஸ்தியர் ராமனிடம் சொல்கிறார் — ‘ரகுகுலத்தை மகிழ்விப்பவனே, இவ்வாறு வலியோரினும் வலியோர் உளர்; ஆகவே தனக்கு நன்மையை விரும்புபவன் பிறரை அலட்சியம் செய்யலாகாது.’ ஆனால் ஊனுண்பவர்களின் அந்த அரசன் ஆயிரம் கையனின் நட்பைப் பெற்றபின் மீண்டும் செருக்கால் அரசர்களை அழித்தான்; பூமி முழுவதும் சுற்றித் திரிந்தான். அர்ஜுனனின் மௌனம் அவன் பெருமையைக் காட்டுகிறது — அவன் வாதிடவில்லை, நிபந்தனை விதிக்கவில்லை; அந்தணரின் சொல்லையே பிரமாணமாகக் கொள்கிறான். ‘நாணிக்கொண்டிருந்தான்’ என்ற சொல் ராவணனின் நிலையைச் சுட்டுகிறது — அவன் அவமானப்பட்டான்; ஆயினும் அவன் செருக்கு அழியவில்லை; ஏனெனில் இறுதிச் சுலோகம் அவன் மீண்டும் வன்முறையில் இறங்கியதை வருணிக்கிறது. இப்பகுதியில் இரு சுலோகங்கள் நீண்ட யாப்பில் உள்ளன — பதினெட்டாவது வம்ஶஸ்த வகை, இருபத்துமூன்றாவது (இறுதியானது) உபஜாதி. இறுதிச் சுலோகத்தில் ‘சகார சகார’ என்ற இரட்டிப்பு — முதலாவது ‘அழிவைச் செய்தான்’ (கதனம் சகார), இரண்டாவது ‘சுற்றினான்’ (சசார) என்ற பொருளில் ‘சகார’ என்று அச்சிடப்பட்டுள்ளது. அர்ஜுனன் ராவணனை விடுவித்ததோடு நில்லாமல் அவனைச் சிறப்பித்து நட்பும் கொள்கிறான் — இது அவன் பெருந்தன்மை. அக்னிசாட்சியான நட்பு ‘தீங்கிழையாதது’ — அதாவது ஒருவருக்கொருவர் தீங்கிழைக்கக்கூடாது என்ற உறுதிமொழி. அகஸ்தியரின் உபதேசம் ராமனுக்கும் பொருந்தும் — ராவண வதத்தால் ராமனின் பெருமை நிலைபெற்றது; ஆயினும் செருக்குக் கொள்ளலாகாது.

ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಡಿದುದು ಗಾಳಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಂತೆ ದುಷ್ಕರವೂ ಅದ್ಭುತವೂ ಆಗಿತ್ತು; ಆ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು; ಅವರಿಂದ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಕೇಳಿದರು. ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಪುತ್ರರು, ವಿಶ್ರವಸನ ತಂದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಅಜ್ಜ. ಮಹಾಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಕಂಪಿಸುತ್ತ ಅವರು ಮಾಹಿಷ್ಮತಿಯ ಒಡೆಯನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದರು — ಧೀರರಿಗೂ ಸಂತಾನಸ್ನೇಹವನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗದು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಗಾಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಗತಿಯುಳ್ಳ, ಮನಸ್ಸಿನ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಬಲ್ಲ ಆ ದ್ವಿಜರು ವಾಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿಷ್ಮತೀ ನಗರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಅಮರಾವತಿಯಂತಿರುವ, ಹರ್ಷಿತರಾದ ಪುಷ್ಟ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಅವರು, ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಆಕಾಶದಿಂದ ಇಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ನೋಡಲು ಕಷ್ಟವಾದ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಅರ್ಜುನನ ಸೇವಕರು ಗುರುತಿಸಿ ರಾಜನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ‘ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಿಳಿದು ಹೈಹಯಾಧಿಪನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು ಆ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಎದುರುಗೊಳ್ಳಲು ಹೋದನು. ಅವನ ಪುರೋಹಿತನು ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನೂ ಮಧುಪರ್ಕವನ್ನೂ ಹಿಡಿದು, ಶಕ್ರನ ಮುಂದೆ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಂತೆ, ರಾಜನ ಮುಂದೆ ನಡೆದನು. ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಋಷಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಸಡಗರಗೊಂಡ ಅರ್ಜುನನು, ಇಂದ್ರನು ಈಶ್ವರನಿಗೆ ವಂದಿಸುವಂತೆ, ವಂದಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಮಧುಪರ್ಕ, ಗೋವು, ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ರಾಜೇಂದ್ರನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಎದುರುಗೊಳ್ಳುವುದು, ಪುರೋಹಿತನು ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವುದು, ವಂದನೆ, ಮಧುಪರ್ಕ, ಗೋದಾನ, ಪಾದ್ಯ ಮತ್ತು ಅರ್ಘ್ಯ. ನಿನ್ನೆಯಷ್ಟೇ ರಾವಣನನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜನು ಇಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮುಂದೆ ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಆದರ್ಶ. ‘ಪಾದಚಾರಮಿವಾದಿತ್ಯಮ್’ (ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಋಷಿಯ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅವರು ಬೆಳಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಉಪಮೆ ಪುರೋಹಿತನ ಗೌರವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮುಂದುವರಿಕೆ — ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ರಾವಣನು ಮಾಹಿಷ್ಮತಿಯಲ್ಲಿ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ‘ವಾಯುಗ್ರಹಣಸಂನಿಭಮ್’ (ಗಾಳಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಮಾನ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಗಾಳಿಯನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿಯಲಾಗದಂತೆ ರಾವಣನೂ ಹಿಡಿಯಲಾಗದವನು ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದುದು ಅದ್ಭುತ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಆನಂದದ ಕಾರಣ. ದೇವತೆಗಳು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಈ ಸುದ್ದಿ ದೇವಲೋಕದಲ್ಲೂ ಹರಡಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಋಷಿಯ ಆಗಮನದ ವೇಗವನ್ನು ‘ವಾಯುತುಲ್ಯಗತಿಃ’ (ಗಾಳಿಯಂತಹ ಗತಿಯುಳ್ಳವರು), ‘ಮನಃಸಂಪಾತವಿಕ್ರಮಃ’ (ಮನೋವೇಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ತಪೋಬಲದಿಂದ ಅವರು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅಮರಾವತಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಮೆ ಮಾಹಿಷ್ಮತಿಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಋಷಿಯ ಗೌರವವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನ ‘ಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ (ಸಡಗರಗೊಂಡವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಆದರಪೂರ್ಣ ಆತುರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಭಯವನ್ನಲ್ಲ.

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದ್ವಿಜೇಂದ್ರರೇ, ನೋಡಲು ದುರ್ಲಭರಾದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಇಂದೇ ಮಾಹಿಷ್ಮತಿಯು ಅಮರಾವತಿಗೆ ಸಮಾನವಾಯಿತು. ಇಂದು ನನಗೆ ಕ್ಷೇಮ, ಇಂದು ನನ್ನ ವ್ರತ ಸಫಲ; ಇಂದು ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಸಫಲ, ಇಂದು ನನ್ನ ತಪಸ್ಸು ಸಫಲ — ಏಕೆಂದರೆ ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ವಂದಿತವಾದ ನಿಮ್ಮ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಾನು ವಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಈ ರಾಜ್ಯ, ಈ ಮಕ್ಕಳು, ಈ ಪತ್ನಿಯರು, ನಾವು — ಎಲ್ಲವೂ ನಿಮ್ಮದೇ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ, ನಾವೇನು ಮಾಡಬೇಕು, ಏನು ಕಾರ್ಯವಾಗಬೇಕು ಎಂದು ತಾವು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಆ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ, ಅಗ್ನಿಗಳ, ಮಕ್ಕಳ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ಹೈಹಯರ ರಾಜನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ನರೇಂದ್ರನೇ, ಕಮಲದಳಾಕ್ಷನೇ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನೇ, ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಗೆದ್ದ ನಿನ್ನ ಬಲ ಅತುಲವಾದುದು. ಯಾರ ಭಯದಿಂದ ಸಾಗರವೂ ಗಾಳಿಯೂ ಅಲುಗಾಡದೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆಯೋ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಲು ಕಷ್ಟನಾದ ಆ ನನ್ನ ಮೊಮ್ಮಗನು ನಿನ್ನಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾದನು. ನನ್ನ ಮಗುವಿನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ನೀನು ಕುಡಿದುಬಿಟ್ಟಿರುವೆ, ನಿನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೊಳಗಿಸಿರುವೆ. ಇಂದು ನನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ ಬೇಡಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ನೀನು, ವತ್ಸ, ದಶಾನನನನ್ನು ಬಿಡು.’ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಕುಟುಂಬವನ್ನೂ ತನ್ನನ್ನೂ ಋಷಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುಲಸ್ತ್ಯರೂ ಕ್ಷೇಮಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ — ಧರ್ಮ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂತತಿ ಗೃಹಸ್ಥನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯಗಳು. ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಣ್ಮೆಯಿದೆ — ಅವರು ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆಮೇಲೆ ರಾವಣನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಗೆದ್ದವನ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಪೀತಮ್’ (ಕುಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ — ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತೆ ರಾವಣನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ನೀನು ನಿಃಶೇಷಗೊಳಿಸಿರುವೆ ಎಂಬ ಭಾವ; ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪೀತಂ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಫೀತಂ’ (ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿತು). ‘ವತ್ಸ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಋಷಿ ರಾಜನನ್ನು ಮಗನಂತೆ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಸಮರ್ಪಣೆ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ‘ಕುರ್ಮಿ’ ಎಂಬ ಆರ್ಷರೂಪವನ್ನು ಮುದ್ರಣದಂತೆ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು ಒಂದೇ ಒಂದು ಮಾತನ್ನೂ ಆಡಲಿಲ್ಲ; ಆ ರಾಜೇಂದ್ರನು ಹರ್ಷಗೊಂಡವನಂತೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದನು. ದೇವತೆಗಳ ಶತ್ರುವಾದ ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಅರ್ಜುನನು ದಿವ್ಯ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಹಿಂಸಿಸದ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನಾದ ಪುಲಸ್ತ್ಯರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು. ಪುಲಸ್ತ್ಯರಿಂದಲೂ ಬೀಳ್ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಆಲಿಂಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಆತಿಥ್ಯ ಪಡೆದ ಆ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಸೋತವನಾದ್ದರಿಂದ ನಾಚಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಪಿತಾಮಹನ ಮಗನೂ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಆದ ಪುಲಸ್ತ್ಯರೂ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಹೀಗೆ ಆ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾವಣನು ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನಿಂದ ಪರಾಭವವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು, ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಮಾತಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದನು. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ರಾಘವನಂದನ, ಹೀಗೆ ಬಲಶಾಲಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಇತರರನ್ನು ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡಬಾರದು.’ ಆದರೆ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳ ಆ ರಾಜನು ಸಹಸ್ರಬಾಹುವಿನ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಮತ್ತೆ ದರ್ಪದಿಂದ ರಾಜರ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ಇಡೀ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಅರ್ಜುನನ ಮೌನ ಅವನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಾದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಷರತ್ತು ಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಲಜ್ಜಮಾನಃ’ (ನಾಚಿಕೊಂಡವನು) ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅಪಮಾನಿತನಾದನು, ಆದರೂ ಅವನ ದರ್ಪ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಅವನ ಮರುಹಿಂಸೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ — ಹದಿನೆಂಟನೆಯದು ವಂಶಸ್ಥಜಾತಿಯದು, ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯದು (ಕೊನೆಯದು) ಉಪಜಾತಿ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಚಕಾರ ಚಕಾರ’ ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿದೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ‘ಕದನಂ ಚಕಾರ’ (ಸಂಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದನು), ಎರಡನೆಯದು ‘ಚಚಾರ’ (ಸಂಚರಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಚಕಾರ’ ಎಂದು ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ರಾವಣನನ್ನು ಕೇವಲ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸಖ್ಯವನ್ನೂ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಔದಾರ್ಯ. ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸಖ್ಯವು ‘ಅಹಿಂಸಕಮ್’ — ಅಂದರೆ ಪರಸ್ಪರ ಹಿಂಸಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಉಪದೇಶ ರಾಮನಿಗೂ ಸಾರ್ಥಕ — ರಾವಣವಧೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಗೌರವ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ದರ್ಪಪಡಬಾರದು.

രാവണനെ പിടികൂടിയതു കാറ്റിനെ പിടിക്കുന്നതുപോലെ ദുഷ്കരവും അത്ഭുതകരവുമായിരുന്നു; ആ സംഭവം ദേവന്മാർ സ്വർഗത്തിൽ പരസ്പരം പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു; അവരിൽനിന്നു പുലസ്ത്യൻ അതു കേട്ടു. പുലസ്ത്യൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസപുത്രനും വിശ്രവസ്സിന്റെ പിതാവുമാണ്; അതിനാൽ രാവണന്റെ പിതാമഹൻ. മഹാധൈര്യവാനായിരുന്നിട്ടും പുത്രസ്നേഹത്താൽ വിറച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം മാഹിഷ്മതീപതിയെ കാണാൻ വന്നു — ധീരന്മാർക്കുപോലും സന്താനസ്നേഹം തടുക്കാനാവാത്തതാണ് എന്നാണു ഭാവം. കാറ്റിനു തുല്യമായ ഗതിയും മനസ്സിന്റെ വേഗവുമുള്ള ആ ബ്രാഹ്മണൻ വായുമാർഗം അവലംബിച്ച് ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് മാഹിഷ്മതീനഗരിയിലെത്തി. അമരാവതിക്കു തുല്യവും ഹൃഷ്ടപുഷ്ടരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ ആ നഗരിയിൽ, ഇന്ദ്രന്റെ അമരാവതിയിൽ ബ്രഹ്മാവെന്നപോലെ, അദ്ദേഹം പ്രവേശിച്ചു. ആകാശത്തുനിന്ന് ഇറങ്ങിവന്ന്, കാൽനടയായി സഞ്ചരിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ നോക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് അർജുനന്റെ സേവകർ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് രാജാവിനെ അറിയിച്ചു. ‘പുലസ്ത്യൻ വന്നിരിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്കിൽനിന്ന് അറിഞ്ഞ് ഹൈഹയാധിപൻ ശിരസ്സിൽ കൈകൂപ്പി ആ തപസ്വിയെ എതിരേൽക്കാൻ ചെന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുരോഹിതൻ അർഘ്യവും മധുപർക്കവുമെടുത്ത്, ശക്രന്റെ മുന്നിൽ ബൃഹസ്പതിയെന്നപോലെ, രാജാവിന്റെ മുന്നിൽ നടന്നു. ഉദിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ വരുന്ന ആ ഋഷിയെ കണ്ട് അർജുനൻ ആദരത്തോടെ ധൃതിപ്പെട്ട്, ഇന്ദ്രൻ ഈശ്വരനെയെന്നപോലെ, വന്ദിച്ചു. തുടർന്ന് മധുപർക്കവും പശുവും പാദ്യവും അർഘ്യവും സമർപ്പിച്ച് രാജേന്ദ്രൻ ഹർഷത്താൽ ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ പുലസ്ത്യനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ അതിഥിസത്കാരത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയക്രമം സമ്പൂർണമായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — എതിരേൽപ്പ്, പുരോഹിതൻ മുന്നിൽ നടക്കുന്നത്, വന്ദനം, മധുപർക്കം, ഗോദാനം, പാദ്യം, അർഘ്യം. ഇന്നലെമാത്രം രാവണനെ ബലമായി ബന്ധിച്ച രാജാവ് ഇന്നു ബ്രാഹ്മണന്റെ മുന്നിൽ വിനയത്തോടെ നമിക്കുന്നു — ഇതാണു ക്ഷത്രിയന്റെ ആദർശം. ‘പാദചാരമിവാദിത്യം’ (കാൽനടയായി സഞ്ചരിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ ഋഷിയുടെ തേജസ്സു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭൂമിയിൽ നടക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം ജ്വലിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെയും ബൃഹസ്പതിയുടെയും ഉപമ പുരോഹിതന്റെ ഗൗരവം കാണിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ് — അർജുനനാൽ ബന്ധിതനായ രാവണൻ മാഹിഷ്മതിയിൽ തടവിലാണ്. ‘വായുഗ്രഹണസംനിഭം’ (കാറ്റിനെ പിടിക്കുന്നതുപോലെ) എന്ന ഉപമ രണ്ട് അർഥം വഹിക്കുന്നു — കാറ്റിനെ കൈകൊണ്ടു പിടിക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ രാവണനെയും പിടിക്കാനാവില്ല എന്നായിരുന്നു ലോകത്തിലെ പ്രസിദ്ധി; അതിനാൽ അവനെ പിടികൂടിയത് അത്ഭുതകരവും ദേവന്മാർക്ക് ആനന്ദകാരണവുമായി. ദേവന്മാർ സ്വർഗത്തിൽ അതു പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് ഈ വാർത്ത ദേവലോകത്തും പരന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഋഷിയുടെ ആഗമനവേഗം ‘വായുതുല്യഗതി’, ‘മനഃസമ്പാതവിക്രമൻ’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — തപോബലത്താൽ അദ്ദേഹം ഇച്ഛിക്കുന്നിടത്തേക്കു ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു പോകുന്നു. അമരാവതിയുടെയും ബ്രഹ്മാവിന്റെയും ഉപമ മാഹിഷ്മതിയുടെ സമൃദ്ധിയും ഋഷിയുടെ ഗൗരവവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. അർജുനന്റെ ‘സംഭ്രാന്തൻ’ എന്ന വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ആദരപൂർവമായ ധൃതിയെയാണ്, ഭയത്തെയല്ല.

അർജുനൻ പറഞ്ഞു: ‘ദ്വിജേന്ദ്രാ, ദർശനം ദുർലഭമായ അങ്ങയെ ഞാൻ കാണുന്നതിനാൽ ഇന്നുതന്നെ മാഹിഷ്മതി അമരാവതിക്കു തുല്യമായിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് എനിക്കു ക്ഷേമം, ഇന്ന് എന്റെ വ്രതം ക്ഷേമകരം; ഇന്ന് എന്റെ ജന്മം സഫലം, ഇന്ന് എന്റെ തപസ്സു സഫലം — കാരണം ദേവഗണങ്ങൾ വന്ദിക്കുന്ന അങ്ങയുടെ പാദങ്ങളെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു. ഈ രാജ്യം, ഈ പുത്രന്മാർ, ഈ ഭാര്യമാർ, ഞങ്ങൾ — എല്ലാം അങ്ങയുടേതാണ്. ബ്രഹ്മൻ, ഞങ്ങൾ എന്തു ചെയ്യണം, എന്താണു കാര്യം എന്ന് അങ്ങ് ആജ്ഞാപിച്ചാലും.’ അപ്പോൾ പുലസ്ത്യൻ ആ രാജാവിനോടു ധർമത്തിലും അഗ്നികളിലും പുത്രന്മാരിലുമുള്ള ക്ഷേമം അന്വേഷിച്ചശേഷം ഹൈഹയരാജാവായ അർജുനനോടു പറഞ്ഞു: ‘നരേന്ദ്രാ, താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനേ, പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ളവനേ, നിന്റെ ബലം അതുല്യമാണ്, അതുകൊണ്ടാണല്ലോ നീ ദശഗ്രീവനെ ജയിച്ചത്. ആരെ ഭയന്നു സമുദ്രവും കാറ്റും നിശ്ചലരായി നിൽക്കുന്നുവോ, യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള എന്റെ ആ പൗത്രൻ യുദ്ധത്തിൽ നിന്നാൽ ബന്ധിതനായി. എന്റെ കുഞ്ഞിന്റെ യശസ്സ് നീ കുടിച്ചുതീർത്തിരിക്കുന്നു; നിന്റെ പേര് ലോകത്തിൽ കേൾപ്പിക്കുകയും ചെയ്തിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് എന്റെ വാക്കാൽ യാചിക്കപ്പെടുന്ന നീ, കുഞ്ഞേ, ദശാനനനെ മോചിപ്പിക്കുക.’ അർജുനന്റെ വാക്കുകളിൽ വിനയത്തിന്റെ പാരമ്യമുണ്ട് — അദ്ദേഹം രാജ്യവും കുടുംബവും തന്നെത്തന്നെയും ഋഷിക്കു സമർപ്പിക്കുന്നു. പുലസ്ത്യനും ക്ഷേമാന്വേഷണത്തോടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത് — ധർമം, അഗ്നിഹോത്രം, സന്താനം എന്നിവയാണ് ഗൃഹസ്ഥനായ രാജാവിന്റെ മൂന്നു മുഖ്യകാര്യങ്ങൾ. പുലസ്ത്യന്റെ യാചനയിൽ ചാതുര്യമുണ്ട് — അദ്ദേഹം ആദ്യം അർജുനന്റെ ബലം പ്രശംസിക്കുന്നു, പിന്നെ രാവണന്റെ മഹത്ത്വം വർണിച്ച് അവനെ ജയിച്ചവന്റെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നു, അവസാനം മാത്രം മോചനം യാചിക്കുന്നു. ‘പീതം’ (കുടിച്ചുതീർത്തത്) എന്ന പദംകൊണ്ട്, ജലം കുടിക്കുന്നതുപോലെ രാവണന്റെ യശസ്സ് നീ നിശ്ശേഷമാക്കി എന്നാണു ഭാവം; മുദ്രണത്തിൽ ‘പീതം’ എന്നാണ്, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘സ്ഫീതം’ (വർധിച്ചത്). ‘കുഞ്ഞേ’ എന്ന സംബോധനയാൽ ഋഷി രാജാവിനെ പുത്രനെയെന്നപോലെ സ്നേഹിക്കുന്നു. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിൽ അർജുനന്റെ സമർപ്പണം പാരമ്യത്തിലെത്തുന്നു. ‘കുർമി’ (ഞങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു) എന്ന ആർഷരൂപം മുദ്രണപ്രകാരം നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു.

പുലസ്ത്യന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച അർജുനൻ ഒരു വാക്കുപോലും മറുത്തുപറഞ്ഞില്ല; രാജേന്ദ്രൻ സന്തോഷത്തോടെയെന്നപോലെ രാക്ഷസേന്ദ്രനെ മോചിപ്പിച്ചു. ദേവശത്രുവായ അവനെ മോചിപ്പിച്ച്, ദിവ്യാഭരണങ്ങളാലും മാലകളാലും വസ്ത്രങ്ങളാലും അവനെ ആദരിച്ച്, അഗ്നിസാക്ഷിയായി പരസ്പരം ഉപദ്രവിക്കില്ലെന്ന സഖ്യം സ്ഥാപിച്ച്, ബ്രഹ്മപുത്രനായ പുലസ്ത്യനെ നമസ്കരിച്ച് അർജുനൻ സ്വഗൃഹത്തിലേക്കു പോയി. പുലസ്ത്യനാൽ വിട്ടയയ്ക്കപ്പെട്ട്, ആലിംഗനം ചെയ്യപ്പെട്ട്, ആതിഥ്യം സ്വീകരിച്ച ആ പ്രതാപവാനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ പരാജിതനായതിനാൽ ലജ്ജിതനായിരുന്നു. പിതാമഹപുത്രനും മുനിശ്രേഷ്ഠനുമായ പുലസ്ത്യനും ദശഗ്രീവനെ മോചിപ്പിച്ചശേഷം ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്കു പോയി. ഇങ്ങനെ മഹാബലനായ ആ രാവണൻ കാർത്തവീര്യനിൽനിന്നു പരാഭവം നേരിട്ടു; പുലസ്ത്യന്റെ വാക്കിനാൽ വീണ്ടും മോചിതനുമായി. അഗസ്ത്യൻ രാമനോടു പറയുന്നു: ‘രാഘവനന്ദനാ, ഇങ്ങനെ ബലവാന്മാരെക്കാളും ബലവാന്മാരുണ്ട്; അതിനാൽ സ്വന്തം ശ്രേയസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ മറ്റൊരുവനെ അവജ്ഞയോടെ കാണരുത്.’ എന്നാൽ മാംസഭോജികളുടെ ആ രാജാവ് സഹസ്രബാഹുവിന്റെ മൈത്രി നേടിയശേഷം വീണ്ടും ദർപ്പത്താൽ രാജാക്കന്മാരെ സംഹരിച്ചു; ഭൂമി മുഴുവൻ ചുറ്റിസഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്തു. അർജുനന്റെ മൗനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം തർക്കിക്കുന്നില്ല, വ്യവസ്ഥകൾ വയ്ക്കുന്നില്ല; ബ്രാഹ്മണന്റെ വാക്കുതന്നെ പ്രമാണമായി കരുതുന്നു. ‘ലജ്ജമാനഃ’ (ലജ്ജിതൻ) എന്ന പദം രാവണന്റെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ അപമാനിതനായി; എന്നിട്ടും അവന്റെ ദർപ്പം നശിച്ചില്ല, കാരണം അവസാനശ്ലോകം അവന്റെ പുനരാരംഭിച്ച ഹിംസ വർണിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് — പതിനെട്ടാമത്തേതു വംശസ്ഥജാതിയിൽപ്പെട്ടത്, ഇരുപത്തിമൂന്നാമത്തേത് (അവസാനത്തേത്) ഉപജാതി. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ ‘ചകാര ചകാര’ എന്ന ആവർത്തനമുണ്ട് — ആദ്യത്തേത് ‘കദനം ചകാര’ (സംഹാരം ചെയ്തു); രണ്ടാമത്തേത് ‘ചചാര’ (സഞ്ചരിച്ചു) എന്ന അർഥത്തിൽ ‘ചകാര’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു. അർജുനൻ രാവണനെ വെറുതെ മോചിപ്പിക്കുക മാത്രമല്ല, അവനെ ആദരിക്കുകയും സഖ്യം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഔദാര്യമാണ്. അഗ്നിസാക്ഷിയായുള്ള സഖ്യം ‘അഹിംസകം’ ആണ്, അതായത് പരസ്പരം ഉപദ്രവിക്കില്ല എന്ന പ്രതിജ്ഞ. അഗസ്ത്യന്റെ ഉപദേശം രാമനും അർഥവത്താണ് — രാവണവധത്താൽ രാമന്റെ ഗൗരവം സിദ്ധമായി; എന്നാൽ ദർപ്പം പാടില്ല.

The story continues from the last sarga: bound by Arjuna, Rāvaṇa lay a prisoner in Māhiṣmatī. His capture was as hard and as wonderful as seizing the wind — for the world held that Rāvaṇa, like the wind, could not be grasped — and the gods in heaven told one another of it with delight, so that the news spread even through the world of the gods. From them Pulastya heard it. Pulastya was a mind-born son of Brahmā and the father of Viśravas, and so Rāvaṇa's grandfather. Steadfast as he was, the great sage trembled with love for his son's son and came to see the lord of Māhiṣmatī: even the wise cannot easily master their love for their descendants. Swift as the wind, moving with the speed of thought — by the power of his austerity he could go anywhere in an instant — the brāhmaṇa took the path of the wind and reached Māhiṣmatī in a moment. He entered that city, which was like Amarāvatī and thronged with happy, well-fed people, as Brahmā enters Indra's Amarāvatī; the image shows at once the city's prosperity and the sage's dignity. As he came down from the sky, dazzling to look upon like the sun walking on foot on the earth, Arjuna's attendants recognised him and told the king. Learning that Pulastya had come, the Haihaya lord raised his joined palms to his head and went out to meet the ascetic. His purohita went ahead of the king carrying the arghya water and the madhuparka, as Bṛhaspati goes before Śakra. Seeing the sage approach like the rising sun, Arjuna, in reverent haste — eagerness to honour him, not fear — saluted him as Indra salutes the Lord. He offered him the madhuparka, a cow, water for his feet and the arghya, and then, his voice choked with joy, the king of kings spoke to Pulastya. The whole prescribed order of welcoming a guest is shown here — going out to meet him, the priest walking ahead, the salutation, the madhuparka, the gift of a cow, water for the feet and the arghya. The king who had just bound Rāvaṇa by force now bowed humbly before a brāhmaṇa: that is the ideal of a kṣatriya.

"Today," said Arjuna, "Māhiṣmatī has been made the equal of Amarāvatī, for today, lord of brāhmaṇas, I see you, whom it is so hard to see. Today all is well with me; today my vows are fulfilled, my birth has borne fruit and my austerities have borne fruit, for I am bowing at your feet, which the hosts of gods revere. This kingdom, these sons, these wives and we ourselves are all yours. What shall we do, brāhman? Command us." His humility could go no further: he offered the sage his kingdom, his family and himself. Pulastya first asked after the king's welfare — in his dharma, his sacred fires and his sons, the three chief concerns of a king who is also a householder — and then said to Arjuna, king of the Haihayas, "Lord of men, lotus-eyed, your face like the full moon, your strength is beyond compare, for you have conquered the Ten-necked one. He in fear of whom the ocean and the wind stand still and wait on him, my grandson, invincible in battle, has been bound by you in combat. You have drunk up my boy's fame" — drained it as one drains water — "and made your own name resound through the world. Now, at my word, my child, I ask you: let the ten-faced one go." His request was shrewd: he first praised Arjuna's strength, then described Rāvaṇa's greatness so as to heighten the glory of the one who had conquered him, and only at the end asked for his release. Calling the king "my child", the sage showed him a father's affection.

Arjuna accepted Pulastya's command and said not a word; gladly the lord of kings released the lord of the rākṣasas. His silence shows his greatness: he did not argue or bargain, but took the brāhmaṇa's word as final. Having freed that enemy of the gods, he did not merely let him go but honoured him with divine ornaments, garlands and garments, and made a friendship with him with fire as witness, a pact that neither would harm the other — a mark of his generosity. Then he bowed to Brahmā's son Pulastya and went home. Pulastya too took leave of the mighty lord of the rākṣasas, embraced him and showed him hospitality, but Rāvaṇa, having been defeated, was ashamed. And Pulastya, son of the Grandfather, bull among sages, having freed the Ten-necked one, went back to the world of Brahmā. So the mighty Rāvaṇa was humbled by Kārtavīrya and set free again at Pulastya's word. "Thus, delight of the Raghus," said Agastya to Rāma, "there are always the strong who are stronger than the strong; whoever wants his own good should never despise another." The lesson held for Rāma too: the slaying of Rāvaṇa had established his glory, but pride was never to be indulged. As for Rāvaṇa, he was humiliated, but his arrogance was not destroyed: that king of the flesh-eaters, having won the friendship of the thousand-armed king, went on in his pride to make havoc of kings once more, and roamed the whole earth.