पूर्वसर्गस्य अन्ते रावणः नर्मदापुलिने वालुकावेद्यां शिवलिङ्गं स्थापयित्वा पुष्पैः अर्चयन् नृत्यति स्म। तस्मात् देशात् अदूरे माहिष्मत्याः पतिः, जयतां श्रेष्ठः अर्जुनः नारीभिः सह नर्मदातोयम् आश्रित्य क्रीडति। स्त्रीसहस्रस्य मध्ये सः करेणूनां मध्यस्थः कुञ्जरः इव रराज। स्वबाहूनां सहस्रस्य उत्तमं बलं ज्ञातुम् इच्छन् सः बहुभिः बाहुभिः नर्मदायाः वेगं रुरोध। कार्तवीर्यस्य भुजैः निरुद्धं तत् निर्मलं जलं कूलस्य उपहारं कुर्वत् प्रतिस्रोतः प्रधावितम्। मीनैः नक्रैः मकरैः पुष्पैः कुशास्तरणैः च सहितः सः जलवेगः वर्षाकाले इव प्रवृद्धः। कार्तवीर्येण प्रेषितः इव सः वेगः रावणस्य सकलं पुष्पोपहारं जहार। ततः रावणः अर्धसमाप्तं नियमं त्यक्त्वा प्रतिकूलां प्रियाम् इव नर्मदां पश्यति। पश्चिमदिशः आगत्य पूर्वदिशं प्रविशन्तं, सागरस्य उद्गारसदृशं वर्धमानं वेगं दृष्ट्वा सः पुनः नदीं स्वस्थाम् अपश्यत् — तस्याः शकुनाः अनुद्भ्रान्ताः, सा स्वभावे स्थिता, निर्विकारा अङ्गना इव। मौनव्रतं रक्षन् सः अशब्दमुखः दक्षिणहस्तस्य अङ्गुल्या एव संकेतं कृत्वा वेगस्य कारणम् अन्वेष्टुं शुकसारणौ आदिशत्। अत्र कविः विरोधं दर्शयति — एकतः राक्षसराजस्य भक्तिपूर्णः नियमः, अन्यतः मानुषराजस्य लीलामात्रम्; तथापि लीलया एव राक्षसस्य पूजा भग्ना। रावणः दिग्विजयार्थं भ्रमन् अपि पूजायां विघ्नं न सहते, किन्तु मौनं न त्यजति — इति तस्य चरित्रस्य द्वैधं सूच्यते। नदी सा कान्ता इव वर्णिता, या प्रियं प्रति प्रतिकूला भवति; एषा उपमा अग्रिमस्य कलहस्य सूचना। ‘अशब्दास्यः’ इति पदं दर्शयति यत् सः पूजायाः नियमं मनसि अद्यापि धारयति। अर्जुनः कः इति ज्ञातव्यम् — सः हैहयवंशीयः कृतवीर्यस्य पुत्रः, अतः ‘कार्तवीर्यः’ इति उच्यते; तस्य राजधानी माहिष्मती नर्मदातीरे स्थिता। सः दत्तात्रेयस्य प्रसादात् बाहुसहस्रं प्राप्तवान् इति पुराणेषु प्रसिद्धम्। ‘जयतां श्रेष्ठः’ इति विशेषणेन कविः पूर्वम् एव सूचयति यत् अस्मिन् संघर्षे सः एव जेता भविष्यति। नारीणां मध्ये तस्य शोभा करेणूनां मध्ये गजराजस्य शोभया उपमिता; एषा उपमा अग्रे अपि पुनः आगच्छति, येन तस्य स्वच्छन्दः विलासः दृढीक्रियते। बाहुभिः नदीरोधः तस्य बलपरीक्षा एव, न कस्यचित् पीडनार्थम्; किन्तु तस्य फलं रावणस्य पूजायाः विनाशः। एवं दैवयोगेन द्वयोः महाबलयोः संघर्षस्य बीजम् उप्तम्। जलस्य वर्णने ‘समीननक्रमकरः सपुष्पकुशसंस्तरः’ इति पदयुग्मं दृश्यचित्रं रचयति — प्रवाहे मत्स्याः, जलचराः, पुष्पाणि, कुशाः च मिश्राः प्लवन्ते। रावणः यदा नदीं पुनः पश्यति, तदा सा शान्ता; अतः सः जानाति यत् एषः न स्वाभाविकः पूरः, अपितु केनचित् कृतः। अतः एव सः कारणस्य अन्वेषणाय चारौ प्रेषयति। मुद्रणे चतुर्थे श्लोके ‘बाहुभिर्बहुभिर्वृतः’ इति पाठः, समीक्षिते तु भिन्नः; अस्माभिः मुद्रणम् अनुसृतम्।

रावणेन संदिष्टौ तौ भ्रातरौ शुकसारणौ आकाशमार्गेण पश्चिमाभिमुखौ प्रस्थितौ। अर्धयोजनमात्रं गत्वा तौ रजनीचरौ जले योषिद्भिः सह क्रीडन्तं पुरुषम् अपश्यताम्। सः बृहत्सालवृक्षसदृशः, तस्य केशाः जलेन व्याकुलाः, नेत्रान्ताः मदेन रक्ताः, चित्तं च मदव्याकुलम्। सः अरिमर्दनः बाहुसहस्रेण नदीं रुन्धन्, पादसहस्रेण मेदिनीं रुन्धन् गिरिः इव शोभते। बालानां वरनारीणां सहस्रेण परिवृतः सः समदानां करेणूनां सहस्रेण परिवृतः कुञ्जरः इव आसीत्। तम् अद्भुततरं दृष्ट्वा शुकसारणौ निवृत्य रावणम् उपागम्य अवदताम् — ‘राक्षसेश्वर, बृहत्सालप्रतीकाशः कः अपि पुरुषः नर्मदां सेतुना इव रुद्ध्वा योषितः क्रीडयति। तस्य बाहुसहस्रेण निरुद्धजला नदी सागरस्य उद्गारसदृशान् उद्गारान् मुहुः सृजति।’ इति तयोः वचनं श्रुत्वा ‘अर्जुनः सः’ इति उक्त्वा युद्धलालसः रावणः ययौ। अत्र चाराणां वर्णनं सूक्ष्मम् — ते नाम न जानन्ति, केवलं रूपं कर्म च वदन्ति; रावणः तु तत् श्रुत्वा एव तं जानाति, यतः कार्तवीर्यस्य सहस्रबाहुत्वं लोके प्रसिद्धम्। ‘मदरक्तान्तनयनम्’ इति विशेषणं दर्शयति यत् राजा पानक्रीडायां मग्नः, युद्धाय न सज्जः; अग्रे अमात्याः एतत् एव कारणं वदिष्यन्ति। गिरेः पादसहस्रेण मेदिनीरोधस्य उपमा तस्य स्थैर्यं विशालत्वं च सूचयति। रावणस्य तत्क्षणिकं प्रस्थानं तस्य युद्धलोभं दर्शयति — पूजा अपि विस्मृता। रावणस्य आज्ञा मौनेन एव दत्ता, तथापि चारौ तस्य अभिप्रायं सम्यक् अवगच्छतः। शुकसारणौ रावणस्य प्रसिद्धौ चारौ, युद्धकाण्डे अपि तौ रामसेनां द्रष्टुं प्रेषितौ। अत्र तयोः प्रथमं कार्यं नदीप्रवाहस्य मूलस्य अन्वेषणम्। ‘व्योमान्तरगतौ’ इति पदेन तौ आकाशेन गतौ इति स्पष्टम्, यतः राक्षसाः कामगमाः। अर्धयोजनमात्रम् एव अन्तरम् आसीत्, अतः अर्जुनस्य क्रीडास्थानं रावणस्य पूजास्थानात् नातिदूरम्। तयोः दृष्टौ अर्जुनः बृहत्सालवृक्षः इव उन्नतः, आर्द्रकेशः, मदरक्तनेत्रः — एतत् सर्वं जलक्रीडायाः पानस्य च चिह्नम्। ‘नदीं बाहुसहस्रेण रुन्धन्तम्’ इति दृश्यं ताभ्याम् अद्भुततरं मतम्; अतः तौ शीघ्रं निवृत्तौ। तयोः वचने ‘रोधवत्’ इति उपमा — यथा सेतुः जलं रुणद्धि तथा तस्य बाहवः। नदी पुनः पुनः उद्गारान् सृजति इति वचनं दर्शयति यत् निरोधः चिरं न तिष्ठति, रुद्धं जलं मुक्तं च मुहुः उच्छलति। रावणः ‘अर्जुनः’ इति नाम एव उच्चार्य प्रस्थितः — तस्य मनसि पूर्वम् एव अर्जुनस्य कीर्तिः आसीत्, तं जेतुम् इच्छा च।

अर्जुनाभिमुखे रावणे प्रस्थिते चण्डः पवनः सनादः सरजः च प्रवाति स्म; मेघैः सकृत् एव रक्तबिन्दुसहितः घोरः रवः कृतः — एते अशुभनिमित्ताः। महोदरमहापार्श्वधूम्राक्षशुकसारणैः परिवृतः राक्षसेन्द्रः यत्र अर्जुनः आसीत् तत्र अगात्। अदीर्घेण एव कालेन अञ्जनप्रभः सः बली राक्षसः तं भीमं नर्मदाह्रदम् आजगाम। तत्र वासिताभिः परिवृतं द्विपम् इव स्त्रीभिः परिवृतं नरेन्द्रम् अर्जुनं सः ददर्श। रोषात् रक्तनयनः बलोद्धतः सः अर्जुनस्य अमात्यान् गम्भीरया गिरा अवदत् — ‘अमात्याः, हैहयस्य नृपस्य क्षिप्रम् आख्यात — रावणः नाम युद्धार्थं समनुप्राप्तः इति।’ तत् श्रुत्वा अर्जुनस्य मन्त्रिणः सायुधाः उत्थाय रावणम् ऊचुः — ‘साधु रावण, साधु! युद्धस्य कालः सम्यक् विज्ञातः, यत् त्वं मत्तं स्त्रीमध्यगतं नृपं योद्धुम् उत्सहसे — वासितामध्यगं मत्तं कुञ्जरं शार्दूलः इव। अद्य क्षमस्व, दशग्रीव, अद्य रात्रिं वस; यदि युद्धे श्रद्धा अस्ति, श्वः समरे अर्जुनं द्रक्ष्यसि। यदि वा युद्धतृष्णया त्वरसे, तर्हि अस्मान् रणे निपात्य अर्जुनेन सह युद्धं प्राप्स्यसि।’ मन्त्रिणां वचने क्षत्रधर्मस्य उपालम्भः — स्त्रीभिः सह क्रीडन्तं मत्तं नृपं युद्धाय आह्वयितुं न युक्तम्। तेषां राजभक्तिः अपि स्पष्टा — ते स्वप्राणान् अर्पयित्वा अपि राज्ञः विश्रामं रक्षितुम् इच्छन्ति। अत्र त्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, मुद्रणानुसारम्। युद्धार्थं गच्छतः रावणस्य पुरतः प्रकृतिः एव अशुभं सूचयति — चण्डः वातः, धूलिः, मेघानां रक्तवर्षा च; एते उत्पाताः तस्य पराजयस्य पूर्वलक्षणानि। तस्य सहचराः महोदरः महापार्श्वः धूम्राक्षः शुकः सारणः च, पश्चात् प्रहस्तः मारीचः च अपि उल्लिख्यन्ते। अञ्जनप्रभः इति तस्य कृष्णवर्णः सूच्यते। अर्जुनं वासिताभिः परिवृतं द्विपम् इव दृष्ट्वा रावणस्य रोषः उद्दीप्तः; सः स्वयं राज्ञः समीपं न गच्छति, अपितु अमात्यैः एव सन्देशं प्रेषयति — एषा राजनीतेः मर्यादा। ‘रावणो नाम नामतः’ इति तस्य गर्वोक्तिः, यतः तस्य नाम एव भयजनकम्। अमात्यानाम् उत्तरे व्यङ्ग्यम् — ‘साधु भो साधु’ इति प्रशंसा वस्तुतः निन्दा। मत्तस्य स्त्रीमध्यगतस्य आक्रमणं शार्दूलस्य गजाक्रमणेन उपमितम् — शार्दूलः अपि मत्तं गजं स्त्रीमध्ये आक्रमितुं न साहसी भवेत् इति भावः। अमात्यानां द्वितीयः विकल्पः — ‘अस्मान् निपात्य एव अर्जुनं प्राप्स्यसि’ इति — तेषां वीरत्वं दर्शयति; ते न भीताः, अपितु स्वामिनः रक्षणाय मृत्युम् अपि स्वीकुर्वन्ति। रावणः तु प्रतीक्षां न सहते, अतः अग्रिमे श्लोके युद्धम् आरभ्यते। एवं क्षत्रधर्मस्य उपदेशः राक्षसस्य अधैर्येण निरस्तः।

ततः रावणस्य अमात्यैः अर्जुनस्य अमात्याः युद्धे सूदिताः, बुभुक्षितैः तैः भक्षिताः अपि। ततः नर्मदातीरे अर्जुनस्य अनुयायिनां रावणमन्त्रिणां च हलहलाशब्दः अभवत्। हैहययोधाः इषुभिः तोमरैः प्रासैः त्रिशूलैः वज्रकर्षणैः च सरावणान् राक्षसान् समन्तात् अभिद्रुत्य अर्दयन्ति स्म; तेषां वेगः सुदारुणः, तेषां निःस्वनः नक्रमीनमकरसहितस्य समुद्रस्य इव। रावणस्य अमात्याः प्रहस्तशुकसारणाः क्रुद्धाः स्वतेजसा कार्तवीर्यस्य बलं निहन्ति स्म। भयविह्वलैः पुरुषैः क्रीडमानाय अर्जुनाय रावणस्य समन्त्रिणः तत् कर्म कथितम्। ‘न भेतव्यम्’ इति स्त्रीजनम् उक्त्वा अर्जुनः गङ्गातोयात् अञ्जनः दिग्गजः इव जलात् उत्ततार। क्रोधेन दूषितनेत्रः सः अर्जुनरूपः पावकः युगान्ते पावकः इव प्रजज्वाल। वरहेमाङ्गदः सः तूर्णं गदाम् आदाय दिवाकरः तमांसि इव रक्षांसि अभिदुद्राव। बाहुविक्षेपकरणीं महागदां समुद्यम्य गरुडस्य वेगम् आस्थाय सः आपपात। तस्य मार्गं रुद्ध्वा मुसलायुधः प्रहस्तः अर्कस्य मार्गं रुन्धन् विन्ध्यः इव अकम्प्यः स्थितः। मदोद्धतः क्रुद्धः प्रहस्तः लोहबद्धं घोरं मुसलं प्रेषयन् अन्तकः इव ररास। प्रहस्तकरमुक्तस्य तस्य मुसलस्य अग्रे अशोकपुष्पसदृशः अग्निः प्रदहन् इव बभूव। आधावमानं तत् मुसलम् अविक्लवः अर्जुनः गदया निपुणं वञ्चयामास। ततः पञ्चशतबाहुप्रमाणां गुर्वीं गदां भ्रामयन् हैहयाधिपः प्रहस्तम् अभिदुद्राव। तया गदया अतिवेगेन हतः प्रहस्तः वज्रहतः शैलः इव निपपात। प्रहस्तं पतितं दृष्ट्वा मारीचशुकसारणाः महोदरधूम्राक्षसहिताः रणाजिरात् अपसृष्टाः। अत्र अर्जुनस्य धैर्यं दर्शनीयम् — सः प्रथमं स्त्रीणां भयं निवारयति, ततः एव युद्धाय उत्तिष्ठति। प्रहस्तः लङ्कायाः सेनापतिः, तस्य पातेन एव राक्षससेना भग्ना। युद्धस्य आरम्भः अमात्यानाम् एव मध्ये भवति। रावणामात्याः अर्जुनामात्यान् हत्वा भक्षयन्ति — एतेन राक्षसानां क्रौर्यं सूच्यते। हैहययोधाः अपि पराक्रमिणः, तेषां नानाविधानि आयुधानि वर्णितानि। कोलाहलस्य समुद्रनिःस्वनेन उपमा युद्धस्य विस्तारं दर्शयति। वार्ताहराः ‘भयविह्वलाः’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘द्वाररक्षिभिः’। अर्जुनस्य जलात् उत्तरणं गङ्गातोयात् अञ्जनदिग्गजस्य उत्तरणेन उपमितम् — महान् कृष्णवर्णः गजः जलात् उत्तिष्ठति इव। तस्य क्रोधः युगान्ताग्निः इव, येन सर्वं दहेत्। सूर्यः यथा तमांसि नाशयति तथा सः रक्षांसि नाशयितुम् अभिधावति — अत्र राक्षसाः अन्धकारेण उपमिताः। प्रहस्तस्य मुसलस्य अग्रे ज्वाला अशोकपुष्पवर्णा, अर्थात् रक्ता। अर्जुनः तत् मुसलं गदया वञ्चयति, न तु सहते — एतत् युद्धकौशलम्। गदायाः प्रमाणं पञ्चशतबाहुमात्रम् इति अतिशयोक्तिः, तस्य बलस्य सूचिका। प्रहस्तस्य स्थितिः विन्ध्यपर्वतेन उपमिता — पुरा विन्ध्यः सूर्यस्य मार्गं रोद्धुम् उन्नतः अभवत् इति कथा प्रसिद्धा; अतः ‘विन्ध्योऽर्कस्येव’ इति उपमा सार्थका, यतः अत्र अर्जुनः सूर्यः इव, प्रहस्तः तस्य मार्गरोधकः विन्ध्यः इव। किन्तु यथा विन्ध्यः अगस्त्यस्य वचनात् नम्रः अभवत्, तथा प्रहस्तः अपि अर्जुनस्य गदया पातितः। ‘वज्रिवज्रहतः’ इति पदेन इन्द्रस्य वज्रेण हतः पर्वतः इव इति भावः — पुरा इन्द्रः पर्वतानां पक्षान् वज्रेण अच्छिनत्। प्रहस्ते पतिते अन्ये अमात्याः — मारीचः, शुकः, सारणः, महोदरः, धूम्राक्षः च — रणभूमिं त्यक्त्वा पलायिताः; एतेन अर्जुनस्य पराक्रमस्य प्रभावः स्पष्टः। अत्र ध्येयं यत् अर्जुनः एकः एव, तस्य सैनिकाः पूर्वं हताः, तथापि सः सम्पूर्णां राक्षससेनां पराजयते। कविः क्रमेण वर्णयति — प्रथमं सैनिकानां युद्धम्, ततः सेनापतेः पातः, ततः एव स्वामिनोः द्वन्द्वयुद्धम्; एषः वीररसस्य स्वाभाविकः क्रमः। राक्षसाः अपि शूराः इति कविः न निगूहति — प्रहस्तादयः स्वतेजसा कार्तवीर्यस्य बलं निहन्ति स्म इति स्पष्टम् उक्तम्। अर्जुनस्य ‘वरहेमाङ्गदः’ इति विशेषणं तस्य राजवैभवं दर्शयति — जलक्रीडायाम् अपि सः आभूषितः आसीत्। गदा तस्य प्रियम् आयुधम्; बाहुसहस्रेण सः अनेकाः गदाः अपि धारयितुं शक्नोति, किन्तु अत्र एका एव महागदा उल्लिखिता। तस्य आक्रमणं ‘गारुडं वेगमास्थाय’ इति, अर्थात् गरुडः यथा सर्पान् प्रति पतति तथा सः राक्षसान् प्रति।

अमात्येषु अपक्रान्तेषु प्रहस्ते च निपातिते रावणः तूर्णं नृपसत्तमम् अर्जुनम् अभ्यद्रवत्। ततः सहस्रबाहोः विंशतिबाहोः च नृपराक्षसयोः रोमहर्षणं दारुणं युद्धम् आरब्धम्। तौ संक्षुब्धौ सागरौ इव, चलमूलौ अचलौ इव, तेजोयुक्तौ आदित्यौ इव, प्रदहन्तौ अनलौ इव; बलोद्धतौ नागौ इव, वासितार्थे युध्यमानौ वृषौ इव, विनर्दन्तौ मेघौ इव, बलोत्कटौ सिंहौ इव, क्रुद्धौ रुद्रकालौ इव आस्ताम्। तौ परस्परं गदाभ्यां भृशं ताडयामासतुः। अचलाः यथा घोरान् वज्रप्रहारान् सहन्ते, तथा तौ नरराक्षसौ गदाप्रहारान् सेहाते। अशनिरवेभ्यः यथा प्रतिध्वनिः जायते, तथा तयोः गदाघातैः सर्वाः दिशः प्रतिध्वनिताः। अर्जुनस्य गदा शत्रोः उरसि पात्यमाना विद्युत् इव नभः काञ्चनाभं चक्रे। रावणेन अपि मुहुर्मुहुः पात्यमाना गदा अर्जुनस्य उरसि महागिरौ उल्का इव निर्भाति। न अर्जुनः खेदम् आयाति, न राक्षसेश्वरः; पूर्वं बलीन्द्रयोः इव तयोः युद्धं समम् आसीत्। शृङ्गैः वृषाः इव, दन्ताग्रैः कुञ्जरौ इव तौ परस्परं विनिघ्नन्तौ युयुधाते। ततः क्रुद्धेन अर्जुनेन सर्वप्राणेन मुक्ता सा गदा रावणस्य महोरसि स्तनयोः अन्तरे पतिता। किन्तु वरदानेन रक्षिते रावणोरसि सा गदा दुर्बला इव द्विधा भूत्वा क्षितौ अपतत्। तथापि अर्जुनप्रयुक्तेन गदाघातेन रावणः धनुर्मात्रम् अपासर्पत्, निष्टनन् निषसाद च। अत्र उपमानां माला युद्धस्य समतां दर्शयति — द्वौ अपि समबलौ। ब्रह्मणः वरः रावणं मृत्योः रक्षति, न तु पराभवात् — इति सूक्ष्मः भेदः। मुद्रणे ‘विंशद्बाहोः’ इति पाठः, रावणस्य विंशतिभुजत्वं सूचयति। सहस्रबाहुः विंशतिबाहुः च — संख्यायाः विरोधः अपि कविना उपन्यस्तः, तथापि युद्धं समम्। ‘यथा पूर्वं बलीन्द्रयोः’ इति उपमा देवासुरयुद्धं स्मारयति, यत्र बलिः इन्द्रः च चिरं युयुधाते। गदाघातानां प्रतिध्वनिः अशनेः रवेण उपमितः, दिशः सर्वाः तेन पूरिताः। अर्जुनस्य गदा पात्यमाना आकाशं सुवर्णवर्णं करोति — विद्युत् इव सा दीप्यते। अन्ते अर्जुनस्य सर्वप्राणेन प्रयुक्तः प्रहारः निर्णायकः भवति। वरदानकृतं त्राणं रावणस्य उरसि कवचम् इव; तत्र गदा भग्ना, किन्तु आघातस्य वेगः तं धनुर्मात्रं दूरं निक्षिप्य भूमौ पातयति। ‘निष्टनन्’ इति पदं तस्य वेदनां दर्शयति। उपमानां मालायां प्रत्येकं युग्मं भिन्नं गुणं दर्शयति — सागरौ क्षोभं, अचलौ स्थैर्यं, आदित्यौ तेजः, अनलौ दाहकत्वं, नागौ बलं, वृषौ स्पर्धां, मेघौ गर्जनं, सिंहौ उत्कटत्वं, रुद्रकालौ संहारशक्तिं च। एवं कविः एकस्मिन् एव प्रसङ्गे युद्धस्य सर्वान् आयामान् चित्रयति। ‘नार्जुनः खेदमायाति न राक्षसगणेश्वरः’ इति वचनं द्वयोः अपि अश्रान्ततां दर्शयति — युद्धं दीर्घकालं प्रवृत्तम्। रावणस्य वरप्रभावः अत्र प्रथमवारं प्रत्यक्षः — गदा भग्ना, सः न मृतः; किन्तु सः निश्चेष्टः विह्वलः भवति, येन अर्जुनस्य ग्रहणस्य अवसरः उत्पद्यते। एतेन ज्ञायते यत् ब्रह्मणः वरः केवलं वधात् रक्षति, न बन्धनात् पराजयात् वा। ५९तमे श्लोके ‘वृषायुध्यन्’ इति पदं ‘वृषाः अयुध्यन्’ इति सन्धिरूपेण अवगम्यते। अर्जुनस्य गदा ‘अहितोरसि’ — शत्रोः उरसि — पात्यमाना इति ५६तमे श्लोके।

दशग्रीवं विह्वलं दृष्ट्वा अर्जुनः सहसा उत्पत्य गरुत्मान् पन्नगम् इव तं जग्राह। बलवान् राजा बाहुसहस्रेण बलात् दशाननं गृहीत्वा नारायणः बलिम् इव बबन्ध। दशग्रीवे बध्यमाने सिद्धचारणदेवताः ‘साधु’ इति वदन्तः अर्जुनस्य मूर्ध्नि पुष्पाणि किरन्ति स्म। व्याघ्रः मृगम् इव, सिंहः कुञ्जरम् इव तं गृहीत्वा हैहयः राजा हर्षात् मेघः इव मुहुः ररास। ततः समाश्वस्तः प्रहस्तः दशाननं बद्धं दृष्ट्वा क्रुद्धः सहसा हैहयम् अभिदुद्राव। आपततां तेषां निशाचराणां वेगः वर्षाकाले समुद्रे मेघानाम् इव उद्धूतः बभौ। ‘मुञ्च मुञ्च, तिष्ठ तिष्ठ’ इति असकृत् भाषमाणाः ते रणे मुसलानि शूलानि च उत्ससर्जुः। असम्भ्रान्तः अरिनिषूदनः अर्जुनः अमरारीणां तानि आयुधानि अप्राप्तानि एव आशु जग्राह। ततः तैः एव दुर्धरैः प्रवरायुधैः रक्षांसि भित्त्वा वायुः मेघान् इव विद्रावयामास। एवं राक्षसान् त्रासयित्वा कार्तवीर्यार्जुनः रावणं गृहीत्वा सुहृद्भिः वृतः नगरं प्रविवेश। नगरसमीपे द्विजैः पौरैः च पुष्पाक्षतैः अभिवृष्यमाणः इन्द्रसदृशः अर्जुनः, बलिं निगृह्य सहस्रलोचनः इव, तां स्वां पुरीं प्रविवेश। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः। नारायणेन बलेः बन्धनस्य उपमा द्विवारं प्रयुक्ता — अर्जुनः अत्र विष्णोः इन्द्रस्य च स्थाने, रावणः बलेः स्थाने। एवं त्रैलोक्यविजयी रावणः अपि मानुषेण राज्ञा पराजितः इति अगस्त्यः रामं बोधयति। अर्जुनस्य ग्रहणं गरुडस्य सर्पग्रहणेन, बन्धनं च नारायणस्य बलिबन्धनेन उपमितम्। देवाः सिद्धाः चारणाः च अर्जुनं प्रशंसन्ति, यतः रावणः तेषां सर्वेषां शत्रुः। प्रहस्तः मूर्च्छां त्यक्त्वा पुनः आक्रामति — राक्षसानां स्वामिभक्तिः दृश्यते। अर्जुनः तेषाम् आयुधानि मध्ये एव गृहीत्वा तैः एव तान् हन्ति — एतत् तस्य बाहुसहस्रस्य उपयोगः। वायुः यथा मेघान् विकिरति तथा सः राक्षसान् व्यकिरत्। अन्ते विजयी राजा पौरैः द्विजैः च अभिनन्दितः स्वपुरीं प्रविशति, बद्धः रावणः तेन सह नीयते। अस्य सर्गस्य मुख्यः सन्देशः अग्रिमसर्गस्य अन्ते स्पष्टीभविष्यति — ‘बलिभ्यः बलिनः सन्ति’। रावणः यः देवान् इन्द्रं च अजयत्, सः अपि एकेन मानुषेण राज्ञा लीलया बद्धः। एतत् श्रुत्वा रामः अपि ज्ञास्यति यत् रावणः अजेयः न आसीत्। राक्षसानां पुनः आक्रमणे अर्जुनः ‘असम्भ्रान्तः’ इति वर्णितः — सः न त्वरते, न भीतः भवति। अन्ते पौराणां द्विजानां च उत्सवः राजधर्मस्य फलं दर्शयति। राक्षसानां ‘मुञ्च मुञ्च, तिष्ठ तिष्ठ’ इति आक्रोशः तेषां निराशां दर्शयति — स्वामी बद्धः, ते तु केवलं वचनैः एव आक्रामन्ति। सिद्धचारणानां पुष्पवृष्टिः दर्शयति यत् देवाः अपि रावणस्य पराभवेन प्रसन्नाः, यतः सः तान् पूर्वं पीडितवान्।

గత సర్గ చివరలో రావణుడు నర్మదా ఇసుకతిన్నెపై ఇసుక వేదికలో శివలింగాన్ని స్థాపించి పుష్పాలతో అర్చిస్తూ నాట్యం చేస్తున్నాడు. ఆ ప్రదేశానికి దగ్గరలోనే మాహిష్మతి ప్రభువూ జయించేవారిలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన అర్జునుడు స్త్రీలతో కలిసి నర్మదాజలంలో క్రీడిస్తున్నాడు. వేయిమంది స్త్రీల మధ్య అతడు ఆడ ఏనుగుల మధ్య ఉన్న మగ ఏనుగులా ప్రకాశించాడు. తన వేయి బాహువుల ఉత్తమ బలాన్ని తెలుసుకోవాలనుకొని అతడు అనేక బాహువులతో నర్మదా వేగాన్ని అడ్డగించాడు. కార్తవీర్యుని భుజాలచేత నిరోధించబడిన ఆ నిర్మలజలం ఒడ్డుకు కానుకలు అర్పిస్తున్నట్లుగా ఎదురుప్రవాహంగా పరుగెత్తింది. చేపలు, మొసళ్ళు, మకరాలు, పుష్పాలు, దర్భల పరుపులతో కూడిన ఆ జలవేగం వర్షాకాలంలో వలె పెరిగింది. కార్తవీర్యుడు పంపినట్లుగా ఆ వేగం రావణుని పుష్పోపహారాన్నంతటినీ కొట్టుకుపోయింది. అప్పుడు రావణుడు సగం పూర్తయిన నియమాన్ని విడిచి, ప్రతికూలురాలైన ప్రియురాలిని చూసినట్లు నర్మదను చూశాడు. పడమర దిక్కు నుండి వచ్చి తూర్పు దిక్కులోకి ప్రవేశిస్తున్న, సముద్రపు ఉప్పెన వంటి పెరుగుతున్న వేగాన్ని చూసి, అతడు మళ్ళీ నది ప్రశాంతంగా ఉండటం చూశాడు — దాని పక్షులు కలవరపడలేదు, అది తన స్వభావంలో నిలిచి ఉంది, వికారం లేని స్త్రీలా. మౌనవ్రతాన్ని కాపాడుతూ, నోటితో మాటలేకుండా కుడిచేతి వ్రేలితోనే సంజ్ఞ చేసి అతడు వేగానికి కారణాన్ని వెదకమని శుకసారణులను ఆదేశించాడు. ఇక్కడ కవి వైరుధ్యాన్ని చూపుతాడు — ఒకవైపు రాక్షసరాజు భక్తిపూర్ణమైన నియమం, మరొకవైపు మనుష్యరాజు కేవలం లీల; అయినా లీలతోనే రాక్షసుని పూజ భగ్నమైంది. దిగ్విజయం కోసం తిరుగుతున్నప్పటికీ రావణుడు పూజలో విఘ్నాన్ని సహించడు, అయినా మౌనాన్ని విడువడు — ఇలా అతని స్వభావంలోని ద్వైధం సూచించబడుతుంది. నది ప్రియునిపట్ల ప్రతికూలంగా మారే ప్రేయసిలా వర్ణించబడింది; ఈ ఉపమ రాబోయే కలహానికి సూచన. ‘అశబ్దాస్యః’ (నోట మాట లేనివాడు) అనే పదం అతడు పూజానియమాన్ని ఇంకా మనసులో ధరించి ఉన్నాడని చూపుతుంది. అర్జునుడు ఎవరో తెలుసుకోవాలి — అతడు హైహయ వంశీయుడు, కృతవీర్యుని కుమారుడు, అందుకే ‘కార్తవీర్యుడు’ అనబడతాడు; అతని రాజధాని మాహిష్మతి నర్మదా తీరంలో ఉంది. దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహంతో అతడు వేయి బాహువులు పొందాడని పురాణాలలో ప్రసిద్ధం. ‘జయించేవారిలో శ్రేష్ఠుడు’ అనే విశేషణంతో ఈ సంఘర్షణలో అతడే విజేత అవుతాడని కవి ముందుగానే సూచిస్తాడు. స్త్రీల మధ్య అతని శోభ ఆడ ఏనుగుల మధ్య గజరాజు శోభతో ఉపమించబడింది; ఈ ఉపమ ముందు మళ్ళీ వస్తుంది, దానితో అతని స్వేచ్ఛావిలాసం దృఢపరచబడుతుంది. బాహువులతో నదిని అడ్డగించడం అతని బలపరీక్షే, ఎవరినీ పీడించడానికి కాదు; కానీ దాని ఫలితం రావణుని పూజ నాశనం. ఈ విధంగా దైవయోగంతో ఇద్దరు మహాబలుల సంఘర్షణకు బీజం నాటబడింది. జలవర్ణనలో ‘సమీననక్రమకరః సపుష్పకుశసంస్తరః’ (చేపలు మొసళ్ళు మకరాలతో, పూలు దర్భల పరుపులతో కూడినది) అనే పదయుగ్మం ఒక దృశ్యచిత్రాన్ని రచిస్తుంది — ప్రవాహంలో చేపలు, జలచరాలు, పూలు, దర్భలు కలగలిసి తేలుతున్నాయి. రావణుడు నదిని మళ్ళీ చూసినప్పుడు అది ప్రశాంతంగా ఉంది; అందువల్ల ఇది సహజమైన వరద కాదు, ఎవరో చేసినదని అతనికి తెలుస్తుంది. అందుకే అతడు కారణాన్ని వెదకడానికి ఇద్దరు చారులను పంపుతాడు. ముద్రిత ప్రతిలో నాల్గవ శ్లోకంలో ‘బాహుభిర్బహుభిర్వృతః’ అనే పాఠం ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో భిన్నంగా ఉంది; మేము ముద్రిత ప్రతిని అనుసరించాము.

రావణుని ఆదేశం పొందిన ఆ సోదరులు శుకసారణులు ఆకాశమార్గంలో పడమర వైపు బయలుదేరారు. అర యోజనం మాత్రమే వెళ్ళి ఆ నిశాచరులు నీటిలో స్త్రీలతో క్రీడిస్తున్న ఒక పురుషుని చూశారు. అతడు పెద్ద సాలవృక్షం వంటివాడు, అతని కేశాలు నీటితో చెదిరి ఉన్నాయి, కనుకొనలు మదంతో ఎర్రబడ్డాయి, మనసు మదంతో కలవరపడి ఉంది. ఆ శత్రుమర్దనుడు వేయి బాహువులతో నదిని అడ్డగిస్తూ, వేయి పాదాలతో భూమిని అడ్డగిస్తున్న పర్వతంలా శోభిస్తున్నాడు. వేయిమంది యువతులైన శ్రేష్ఠస్త్రీలతో పరివేష్టితుడైన అతడు మదించిన వేయి ఆడ ఏనుగులతో పరివేష్టితమైన మగ ఏనుగులా ఉన్నాడు. అత్యద్భుతమైన అతనిని చూసి శుకసారణులు వెనుదిరిగి రావణుని దగ్గరకు వచ్చి అన్నారు — ‘రాక్షసేశ్వరా, పెద్ద సాలవృక్షం వంటి ఎవడో ఒక పురుషుడు నర్మదను సేతువుతో వలె అడ్డగించి స్త్రీలను క్రీడింపజేస్తున్నాడు. అతని వేయి బాహువులచేత నీరు అడ్డగించబడిన నది సముద్రపు ఉప్పెనల వంటి ఉప్పెనలను మళ్ళీ మళ్ళీ సృష్టిస్తోంది.’ వారి మాట విని ‘వాడు అర్జునుడే’ అని పలికి యుద్ధలాలసుడైన రావణుడు బయలుదేరాడు. ఇక్కడ చారుల వర్ణన సూక్ష్మమైనది — వారికి పేరు తెలియదు, రూపమూ కర్మా మాత్రమే చెబుతారు; రావణుడు మాత్రం అది విన్న వెంటనే అతనిని గుర్తిస్తాడు, ఎందుకంటే కార్తవీర్యుని సహస్రబాహుత్వం లోకప్రసిద్ధం. ‘మదరక్తాంతనయనమ్’ (మదంతో ఎర్రబడిన కనుకొనలు గలవాడు) అనే విశేషణం రాజు పానక్రీడలో మునిగి ఉన్నాడని, యుద్ధానికి సిద్ధంగా లేడని చూపుతుంది; ముందు మంత్రులు ఇదే కారణాన్ని చెబుతారు. వేయి పాదాలతో భూమిని అడ్డగించే పర్వతపు ఉపమ అతని స్థైర్యాన్నీ విశాలత్వాన్నీ సూచిస్తుంది. రావణుడు తక్షణమే బయలుదేరడం అతని యుద్ధలోభాన్ని చూపుతుంది — పూజ కూడా మరచిపోబడింది. రావణుని ఆజ్ఞ మౌనంగానే ఇవ్వబడింది, అయినా చారులు అతని అభిప్రాయాన్ని సరిగ్గా గ్రహిస్తారు. శుకసారణులు రావణుని ప్రసిద్ధ చారులు; యుద్ధకాండలో కూడా వారు రామసేనను చూడటానికి పంపబడ్డారు. ఇక్కడ వారి మొదటి కార్యం నదీప్రవాహపు మూలాన్ని వెదకడం. ‘వ్యోమాంతరగతౌ’ (ఆకాశమధ్యంలో వెళ్ళినవారు) అనే పదంతో వారు ఆకాశమార్గంలో వెళ్ళారని స్పష్టమవుతుంది, ఎందుకంటే రాక్షసులు కోరిన చోటికి వెళ్ళగలవారు. దూరం అర యోజనం మాత్రమే, అందువల్ల అర్జునుని క్రీడాస్థానం రావణుని పూజాస్థానానికి ఎక్కువ దూరం లేదు. వారి దృష్టిలో అర్జునుడు పెద్ద సాలవృక్షంలా ఎత్తైనవాడు, తడిసిన కేశాలు గలవాడు, మదంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గలవాడు — ఇదంతా జలక్రీడకూ పానానికీ చిహ్నం. ‘వేయి బాహువులతో నదిని అడ్డగిస్తున్నవాడు’ అనే దృశ్యం వారికి అత్యద్భుతంగా తోచింది; అందువల్ల వారు త్వరగా వెనుదిరిగారు. వారి మాటలో ‘రోధవత్’ (సేతువు వలె) అనే ఉపమ — సేతువు నీటిని అడ్డగించినట్లు అతని బాహువులు. నది మళ్ళీ మళ్ళీ ఉప్పెనలను సృష్టిస్తోందనే మాట నిరోధం ఎక్కువసేపు నిలవదని, అడ్డగించిన నీరు విడువబడి మళ్ళీ మళ్ళీ ఎగసిపడుతుందని చూపుతుంది. రావణుడు ‘అర్జునుడు’ అనే పేరు మాత్రమే ఉచ్చరించి బయలుదేరాడు — అతని మనసులో ముందే అర్జునుని కీర్తీ, అతనిని జయించాలనే కోరికా ఉన్నాయి.

రావణుడు అర్జునుని వైపు బయలుదేరగానే తీవ్రమైన గాలి శబ్దంతోనూ ధూళితోనూ వీచింది; మేఘాలు ఒక్కసారిగా రక్తబిందువులతో కూడిన ఘోరమైన శబ్దం చేశాయి — ఇవి అశుభ నిమిత్తాలు. మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు, ధూమ్రాక్షుడు, శుకుడు, సారణుడు పరివేష్టించగా రాక్షసేంద్రుడు అర్జునుడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళాడు. కొద్ది కాలంలోనే కాటుక వంటి కాంతి గల ఆ బలవంతుడైన రాక్షసుడు భయంకరమైన ఆ నర్మదా మడుగుకు వచ్చాడు. అక్కడ ఆడ ఏనుగులతో పరివేష్టితమైన మగ ఏనుగులా స్త్రీలతో పరివేష్టితుడైన నరేంద్రుడైన అర్జునుని అతడు చూశాడు. రోషంతో కళ్ళు ఎర్రబడి బలగర్వంతో ఉన్న అతడు అర్జునుని మంత్రులతో గంభీరమైన స్వరంతో అన్నాడు — ‘మంత్రులారా, హైహయ రాజుకు వెంటనే చెప్పండి — రావణుడనే పేరుగలవాడు యుద్ధం కోసం వచ్చాడని.’ అది విని అర్జునుని మంత్రులు ఆయుధాలతో లేచి రావణునితో అన్నారు — ‘భళా రావణా, భళా! యుద్ధానికి సమయాన్ని బాగానే గుర్తించావు, మదించి స్త్రీల మధ్య ఉన్న రాజుతో యుద్ధం చేయడానికి ఉత్సాహపడుతున్నావు — ఆడ ఏనుగుల మధ్య ఉన్న మదపుటేనుగుపై పులి దూకినట్లు. ఈ రోజు సహించు, దశగ్రీవా, ఈ రాత్రి ఇక్కడ ఉండు; యుద్ధంపై శ్రద్ధ ఉంటే రేపు యుద్ధంలో అర్జునుని చూస్తావు. లేదా యుద్ధతృష్ణతో తొందరపడుతుంటే, మమ్మల్ని యుద్ధంలో పడగొట్టే అర్జునునితో యుద్ధం పొందుతావు.’ మంత్రుల మాటలో క్షత్రధర్మపు ఉపాలంభం ఉంది — స్త్రీలతో క్రీడిస్తున్న మదించిన రాజును యుద్ధానికి పిలవడం తగదు. వారి రాజభక్తి కూడా స్పష్టం — తమ ప్రాణాలు అర్పించైనా రాజు విశ్రాంతిని కాపాడాలనుకుంటారు. ఇక్కడ ముప్పయ్యవ శ్లోకం ముద్రిత ప్రతి ప్రకారం మూడు అర్ధాలతో రచించబడింది. యుద్ధానికి వెళ్తున్న రావణుని ఎదుట ప్రకృతే అశుభాన్ని సూచిస్తుంది — తీవ్రమైన గాలి, ధూళి, మేఘాల నుండి రక్తవర్షం; ఈ ఉత్పాతాలు అతని పరాజయానికి పూర్వలక్షణాలు. అతని సహచరులు మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు, ధూమ్రాక్షుడు, శుకుడు, సారణుడు; తరువాత ప్రహస్తుడూ మారీచుడూ కూడా ప్రస్తావించబడతారు. ‘అంజనప్రభః’ (కాటుక వంటి కాంతి గలవాడు) అనడంతో అతని నల్లని రంగు సూచించబడుతుంది. ఆడ ఏనుగులతో పరివేష్టితమైన ఏనుగులా ఉన్న అర్జునుని చూసి రావణుని రోషం రగిలింది; అతడు స్వయంగా రాజు దగ్గరకు వెళ్ళడు, మంత్రుల ద్వారానే సందేశం పంపుతాడు — ఇది రాజనీతి మర్యాద. ‘రావణో నామ నామతః’ (రావణుడనే పేరుగలవాడు) అనేది అతని గర్వోక్తి, ఎందుకంటే అతని పేరే భయం పుట్టిస్తుంది. మంత్రుల జవాబులో వ్యంగ్యం ఉంది — ‘భళా, భళా’ అనే ప్రశంస నిజానికి నింద. మదించి స్త్రీల మధ్య ఉన్నవానిపై దాడి పులి ఏనుగుపై దాడితో ఉపమించబడింది — పులి కూడా స్త్రీల మధ్య ఉన్న మదపుటేనుగుపై దాడి చేసే సాహసం చేయదని భావం. మంత్రుల రెండవ ప్రత్యామ్నాయం — ‘మమ్మల్ని పడగొట్టే అర్జునుని పొందుతావు’ — వారి వీరత్వాన్ని చూపుతుంది; వారు భయపడలేదు, స్వామి రక్షణకు మృత్యువునైనా స్వీకరిస్తారు. రావణుడు మాత్రం నిరీక్షణను సహించడు, అందువల్ల తరువాతి శ్లోకంలో యుద్ధం ఆరంభమవుతుంది. ఈ విధంగా క్షత్రధర్మోపదేశం రాక్షసుని అసహనంతో తిరస్కరించబడింది.

అప్పుడు రావణుని మంత్రులు అర్జునుని మంత్రులను యుద్ధంలో చంపారు, ఆకలితో ఉన్న వారు వారిని తిన్నారు కూడా. అప్పుడు నర్మదా తీరంలో అర్జునుని అనుచరులకూ రావణుని మంత్రులకూ మధ్య కోలాహల శబ్దం చెలరేగింది. హైహయ యోధులు బాణాలతో, తోమరాలతో, ప్రాసాలతో, త్రిశూలాలతో, వజ్రకర్షణాలతో రావణునితో కూడిన రాక్షసులపై అన్నివైపుల నుండీ దాడిచేసి పీడించారు; వారి వేగం మిక్కిలి దారుణమైనది, వారి ఘోష మొసళ్ళు చేపలు మకరాలతో కూడిన సముద్రపు ఘోషలా ఉంది. రావణుని మంత్రులైన ప్రహస్తుడు, శుకుడు, సారణుడు కోపించి తమ తేజస్సుతో కార్తవీర్యుని సైన్యాన్ని చంపుతున్నారు. భయంతో వణికిపోతున్న పురుషులు క్రీడిస్తున్న అర్జునునికి మంత్రులతో కూడిన రావణుని ఆ కార్యాన్ని తెలియజేశారు. ‘భయపడకండి’ అని స్త్రీజనంతో పలికి అర్జునుడు గంగాజలం నుండి అంజనమనే దిగ్గజం పైకి వచ్చినట్లు నీటి నుండి పైకి వచ్చాడు. కోపంతో కళ్ళు ఎర్రబడిన ఆ అర్జునరూపమైన అగ్ని యుగాంతాగ్నిలా జ్వలించింది. శ్రేష్ఠమైన బంగారు భుజకీర్తులు గల అతడు వెంటనే గదను చేపట్టి సూర్యుడు చీకట్లపై వలె రాక్షసులపై దూకాడు. బాహువులను విసిరి ప్రయోగించే మహాగదను ఎత్తి గరుడ వేగాన్ని అవలంబించి అతడు విరుచుకుపడ్డాడు. అతని మార్గాన్ని అడ్డగిస్తూ ముసలాయుధుడైన ప్రహస్తుడు సూర్యుని మార్గాన్ని అడ్డగించే వింధ్యంలా కదలకుండా నిలిచాడు. మదగర్వంతో కోపించిన ప్రహస్తుడు ఇనుప పట్టీలు గల ఘోరమైన ముసలాన్ని ప్రయోగిస్తూ అంతకునిలా గర్జించాడు. ప్రహస్తుని చేతి నుండి విడువబడిన ఆ ముసలపు కొనలో అశోకపుష్పం వంటి అగ్ని దహిస్తున్నట్లుగా జ్వలించింది. దూసుకువస్తున్న ఆ ముసలాన్ని కలవరపడని అర్జునుడు గదతో నేర్పుగా తప్పించాడు. తరువాత ఐదు వందల బాహువుల ప్రమాణం గల బరువైన గదను గిరగిరా తిప్పుతూ హైహయాధిపతి ప్రహస్తునిపై దూకాడు. ఆ గదతో అతివేగంగా కొట్టబడిన ప్రహస్తుడు వజ్రంతో కొట్టబడిన పర్వతంలా పడిపోయాడు. ప్రహస్తుడు పడిపోవడం చూసి మారీచుడు, శుకుడు, సారణుడు, మహోదరుడు, ధూమ్రాక్షుడు యుద్ధరంగం నుండి తొలగిపోయారు. ఇక్కడ అర్జునుని ధైర్యం దర్శనీయం — అతడు మొదట స్త్రీల భయాన్ని పోగొడతాడు, ఆ తరువాతే యుద్ధానికి లేస్తాడు. ప్రహస్తుడు లంక సేనాపతి, అతని పతనంతోనే రాక్షససేన భగ్నమైంది. యుద్ధారంభం మంత్రుల మధ్యనే జరుగుతుంది. రావణుని మంత్రులు అర్జునుని మంత్రులను చంపి తింటారు — దీనితో రాక్షసుల క్రౌర్యం సూచించబడుతుంది. హైహయ యోధులు కూడా పరాక్రమశాలులే, వారి నానావిధ ఆయుధాలు వర్ణించబడ్డాయి. కోలాహలాన్ని సముద్రఘోషతో ఉపమించడం యుద్ధవిస్తారాన్ని చూపుతుంది. వార్తాహరులు ‘భయవిహ్వలాః’ (భయంతో వణికిపోయినవారు) అనేది ముద్రిత పాఠం, సమీక్షిత పాఠంలో ‘ద్వారరక్షిభిః’ (ద్వారపాలకులచేత). అర్జునుడు నీటి నుండి పైకి రావడం గంగాజలం నుండి అంజన దిగ్గజం పైకి రావడంతో ఉపమించబడింది — పెద్ద నల్లని ఏనుగు నీటి నుండి లేచినట్లు. అతని కోపం యుగాంతాగ్ని వంటిది, దానితో అంతా దహించబడుతుంది. సూర్యుడు చీకట్లను నశింపజేసినట్లు అతడు రాక్షసులను నశింపజేయడానికి దూకుతాడు — ఇక్కడ రాక్షసులు చీకటితో ఉపమించబడ్డారు. ప్రహస్తుని ముసలపు కొనలోని జ్వాల అశోకపుష్పపు రంగు, అంటే ఎరుపు. అర్జునుడు ఆ ముసలాన్ని గదతో తప్పిస్తాడు, సహించడు — ఇది యుద్ధకౌశలం. గద ప్రమాణం ఐదు వందల బాహువులు అనేది అతిశయోక్తి, అతని బలానికి సూచిక. ప్రహస్తుని నిలకడ వింధ్యపర్వతంతో ఉపమించబడింది — పూర్వం వింధ్యం సూర్యుని మార్గాన్ని అడ్డగించడానికి ఎత్తుగా పెరిగిందనే కథ ప్రసిద్ధం; అందువల్ల ‘వింధ్యోఽర్కస్యేవ’ (సూర్యునికి వింధ్యంలా) అనే ఉపమ సార్థకం, ఎందుకంటే ఇక్కడ అర్జునుడు సూర్యుని వంటివాడు, ప్రహస్తుడు అతని మార్గాన్ని అడ్డగించే వింధ్యం వంటివాడు. కానీ వింధ్యం అగస్త్యుని మాటతో వంగిపోయినట్లు ప్రహస్తుడు కూడా అర్జునుని గదతో పడగొట్టబడ్డాడు. ‘వజ్రివజ్రహతః’ (వజ్రధారి వజ్రంతో కొట్టబడిన) అనే పదంతో ఇంద్రుని వజ్రంతో కొట్టబడిన పర్వతంలా అని భావం — పూర్వం ఇంద్రుడు పర్వతాల రెక్కలను వజ్రంతో ఖండించాడు. ప్రహస్తుడు పడగానే మిగిలిన మంత్రులు — మారీచుడు, శుకుడు, సారణుడు, మహోదరుడు, ధూమ్రాక్షుడు — యుద్ధభూమిని విడిచి పారిపోయారు; దీనితో అర్జునుని పరాక్రమ ప్రభావం స్పష్టమవుతుంది. ఇక్కడ గమనించవలసినది ఏమిటంటే అర్జునుడు ఒక్కడే, అతని సైనికులు ముందే హతులయ్యారు, అయినా అతడు సంపూర్ణ రాక్షససేనను ఓడిస్తాడు. కవి క్రమంగా వర్ణిస్తాడు — మొదట సైనికుల యుద్ధం, తరువాత సేనాపతి పతనం, ఆ తరువాతే స్వాముల ద్వంద్వయుద్ధం; ఇది వీరరసపు స్వాభావిక క్రమం. రాక్షసులు కూడా శూరులేనని కవి దాచడు — ప్రహస్తుడు మొదలైనవారు తమ తేజస్సుతో కార్తవీర్యుని సైన్యాన్ని చంపుతున్నారని స్పష్టంగా చెప్పబడింది. అర్జునునికి ఇచ్చిన ‘వరహేమాంగదః’ (శ్రేష్ఠమైన బంగారు భుజకీర్తులు గలవాడు) అనే విశేషణం అతని రాజవైభవాన్ని చూపుతుంది — జలక్రీడలో కూడా అతడు ఆభరణాలు ధరించి ఉన్నాడు. గద అతనికి ప్రియమైన ఆయుధం; వేయి బాహువులతో అతడు అనేక గదలను కూడా ధరించగలడు, కానీ ఇక్కడ ఒక్క మహాగదే ప్రస్తావించబడింది. అతని దాడి ‘గారుడం వేగమాస్థాయ’ (గరుడ వేగాన్ని అవలంబించి) — అంటే గరుడుడు సర్పాలపై దూకినట్లు అతడు రాక్షసులపై దూకాడు.

మంత్రులు పారిపోయి ప్రహస్తుడు పడిపోగానే రావణుడు వెంటనే రాజశ్రేష్ఠుడైన అర్జునునిపై దూకాడు. అప్పుడు వేయి బాహువుల రాజుకూ ఇరవై బాహువుల రాక్షసునికీ మధ్య రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనేలా దారుణమైన యుద్ధం ఆరంభమైంది. వారిద్దరూ క్షోభించిన రెండు సముద్రాల్లా, వేళ్ళు కదిలిన రెండు పర్వతాల్లా, తేజస్సుతో కూడిన ఇద్దరు సూర్యుల్లా, దహించే రెండు అగ్నుల్లా; బలగర్వం గల రెండు ఏనుగుల్లా, ఆవు కోసం పోరాడే రెండు ఆబోతుల్లా, గర్జించే రెండు మేఘాల్లా, బలోద్ధతమైన రెండు సింహాల్లా, కోపించిన రుద్రకాలుల్లా ఉన్నారు. వారు ఒకరినొకరు గదలతో బలంగా కొట్టుకున్నారు. పర్వతాలు ఘోరమైన వజ్రప్రహారాలను సహించినట్లు ఆ నరరాక్షసులు గదాప్రహారాలను సహించారు. పిడుగుల శబ్దాలకు ప్రతిధ్వని పుట్టినట్లు వారి గదాఘాతాలకు అన్ని దిక్కులూ ప్రతిధ్వనించాయి. శత్రువు వక్షస్సుపై పడుతున్న అర్జునుని గద మెరుపులా ఆకాశాన్ని బంగారు వన్నెతో నింపింది. రావణుడు కూడా మళ్ళీ మళ్ళీ పడవేస్తున్న గద అర్జునుని వక్షస్సుపై మహాపర్వతంపై ఉల్కలా ప్రకాశించింది. అర్జునుడూ అలసిపోలేదు, రాక్షసేశ్వరుడూ అలసిపోలేదు; పూర్వం బలీంద్రుల యుద్ధంలా వారి యుద్ధం సమానంగా సాగింది. కొమ్ములతో ఆబోతుల్లా, దంతాల కొనలతో ఏనుగుల్లా వారు ఒకరినొకరు కొట్టుకుంటూ యుద్ధం చేశారు. అప్పుడు కోపించిన అర్జునుడు సర్వప్రాణంతో విడిచిన ఆ గద రావణుని విశాల వక్షస్సుపై స్తనాల మధ్య పడింది. కానీ వరప్రభావంతో రక్షించబడిన రావణుని వక్షస్సుపై ఆ గద బలహీనమైనదానిలా రెండు ముక్కలై నేలపై పడింది. అయినప్పటికీ అర్జునుడు ప్రయోగించిన గదాఘాతంతో రావణుడు ఒక ధనుస్సు ప్రమాణం వెనక్కు జరిగి, మూలుగుతూ కూలబడ్డాడు. ఇక్కడ ఉపమానాల మాల యుద్ధపు సమత్వాన్ని చూపుతుంది — ఇద్దరూ సమబలులే. బ్రహ్మవరం రావణుని మృత్యువు నుండి రక్షిస్తుంది, పరాభవం నుండి కాదు — ఇది సూక్ష్మమైన భేదం. ముద్రిత ప్రతిలో ‘వింశద్బాహోః’ అనే పాఠం ఉంది, అది రావణుని ఇరవై భుజాలను సూచిస్తుంది. వేయి బాహువులవాడూ ఇరవై బాహువులవాడూ — సంఖ్యలోని వైరుధ్యాన్ని కూడా కవి ఉపన్యసించాడు, అయినా యుద్ధం సమానమే. ‘పూర్వం బలీంద్రుల వలె’ అనే ఉపమ బలి ఇంద్రుడు దీర్ఘకాలం యుద్ధం చేసిన దేవాసుర యుద్ధాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. గదాఘాతాల ప్రతిధ్వని పిడుగు శబ్దంతో ఉపమించబడింది, దానితో దిక్కులన్నీ నిండిపోయాయి. పడుతున్న అర్జునుని గద ఆకాశాన్ని బంగారు వన్నెగా చేస్తుంది — మెరుపులా అది ప్రకాశిస్తుంది. చివరకు అర్జునుడు సర్వప్రాణంతో ప్రయోగించిన దెబ్బ నిర్ణాయకమవుతుంది. వరప్రభావంతో కలిగిన రక్ష రావణుని వక్షస్సుపై కవచం వంటిది; అక్కడ గద విరిగిపోయింది, కానీ దెబ్బ వేగం అతనిని ధనుస్సు ప్రమాణం దూరం విసిరి నేలపై పడవేసింది. ‘నిష్టనన్’ (మూలుగుతూ) అనే పదం అతని వేదనను చూపుతుంది. ఉపమానాల మాలలో ప్రతి జంటా వేరే గుణాన్ని చూపుతుంది — సముద్రాలు క్షోభను, పర్వతాలు స్థైర్యాన్ని, సూర్యులు తేజస్సును, అగ్నులు దాహకత్వాన్ని, ఏనుగులు బలాన్ని, ఆబోతులు స్పర్ధను, మేఘాలు గర్జనను, సింహాలు ఉద్ధతత్వాన్ని, రుద్రకాలులు సంహారశక్తిని. ఈ విధంగా కవి ఒకే సందర్భంలో యుద్ధపు అన్ని కోణాలనూ చిత్రిస్తాడు. ‘నార్జునః ఖేదమాయాతి న రాక్షసగణేశ్వరః’ (అర్జునుడూ అలసిపోలేదు, రాక్షసగణేశ్వరుడూ అలసిపోలేదు) అనే మాట ఇద్దరి అలసటలేనితనాన్ని చూపుతుంది — యుద్ధం దీర్ఘకాలం సాగింది. రావణుని వరప్రభావం ఇక్కడ మొదటిసారి ప్రత్యక్షమవుతుంది — గద విరిగింది, అతడు మరణించలేదు; కానీ అతడు నిశ్చేష్టుడై కలవరపడతాడు, దానితో అర్జునుడు అతనిని పట్టుకొనే అవకాశం పుడుతుంది. దీనితో బ్రహ్మవరం కేవలం వధ నుండి రక్షిస్తుందని, బంధనం నుండి గానీ పరాజయం నుండి గానీ కాదని తెలుస్తుంది. 59వ శ్లోకంలోని ‘వృషాయుధ్యన్’ అనే పదాన్ని ‘వృషాః అయుధ్యన్’ (ఆబోతులు పోరాడాయి) అనే సంధిరూపంగా గ్రహించాలి. అర్జునుని గద ‘అహితోరసి’ — శత్రువు వక్షస్సుపై — పడుతున్నదని 56వ శ్లోకంలో ఉంది.

దశగ్రీవుడు కలవరపడటం చూసి అర్జునుడు హఠాత్తుగా ఎగిరి, గరుత్మంతుడు సర్పాన్ని పట్టుకున్నట్లు అతనిని పట్టుకున్నాడు. బలవంతుడైన ఆ రాజు వేయి బాహువులతో బలవంతంగా దశాననుని పట్టుకొని, నారాయణుడు బలిని బంధించినట్లు బంధించాడు. దశగ్రీవుడు బంధించబడుతుండగా సిద్ధులూ చారణులూ దేవతలూ ‘భళా’ అంటూ అర్జునుని తలపై పుష్పాలు కురిపించారు. పులి మృగాన్ని వలె, సింహం ఏనుగును వలె అతనిని పట్టుకొని హైహయరాజు హర్షంతో మేఘంలా మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జించాడు. అప్పుడు తేరుకున్న ప్రహస్తుడు దశాననుడు బంధించబడటం చూసి కోపించి హఠాత్తుగా హైహయునిపై దూకాడు. దూకుతున్న ఆ నిశాచరుల వేగం వర్షాకాలంలో సముద్రంపై మేఘాల వేగంలా ఉప్పొంగి ప్రకాశించింది. ‘విడువు విడువు, నిలు నిలు’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ అంటూ వారు రణంలో ముసలాలనూ శూలాలనూ విసిరారు. కలవరపడని శత్రుసంహారకుడైన అర్జునుడు దేవశత్రువుల ఆ ఆయుధాలు తనను చేరకముందే వెంటనే పట్టుకున్నాడు. తరువాత ఎదిరించరాని ఆ శ్రేష్ఠాయుధాలతోనే రాక్షసులను చీల్చి, గాలి మేఘాలను చెదరగొట్టినట్లు వారిని తరిమివేశాడు. ఈ విధంగా రాక్షసులను భయపెట్టి కార్తవీర్యార్జునుడు రావణుని పట్టుకొని మిత్రులతో కూడి నగరంలో ప్రవేశించాడు. నగరసమీపంలో ద్విజులూ పౌరులూ పుష్పాక్షతలు కురిపిస్తుండగా ఇంద్రుని వంటి అర్జునుడు, బలిని నిగ్రహించిన సహస్రలోచనునిలా, తన ఆ నగరంలో ప్రవేశించాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది. నారాయణుడు బలిని బంధించడమనే ఉపమ రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — ఇక్కడ అర్జునుడు విష్ణువు, ఇంద్రుల స్థానంలో, రావణుడు బలి స్థానంలో ఉన్నారు. ఈ విధంగా ముల్లోకాలను జయించిన రావణుడు కూడా మనుష్యరాజుచేత ఓడిపోయాడని అగస్త్యుడు రామునికి బోధిస్తున్నాడు. అర్జునుడు పట్టుకోవడం గరుడుడు సర్పాన్ని పట్టుకోవడంతోనూ, బంధించడం నారాయణుడు బలిని బంధించడంతోనూ ఉపమించబడ్డాయి. దేవతలూ సిద్ధులూ చారణులూ అర్జునుని ప్రశంసిస్తారు, ఎందుకంటే రావణుడు వారందరికీ శత్రువు. ప్రహస్తుడు మూర్ఛ విడిచి మళ్ళీ దాడి చేస్తాడు — రాక్షసుల స్వామిభక్తి కనిపిస్తుంది. అర్జునుడు వారి ఆయుధాలను మధ్యలోనే పట్టుకొని వాటితోనే వారిని కొడతాడు — ఇది అతని వేయి బాహువుల ఉపయోగం. గాలి మేఘాలను చెదరగొట్టినట్లు అతడు రాక్షసులను చెదరగొట్టాడు. చివరకు విజేత అయిన రాజు పౌరుల, ద్విజుల అభినందనలు అందుకుంటూ తన నగరంలో ప్రవేశిస్తాడు, బంధితుడైన రావణుడు అతనితోపాటు తీసుకువెళ్ళబడతాడు. ఈ సర్గ ముఖ్యసందేశం తరువాతి సర్గ చివరలో స్పష్టమవుతుంది — ‘బలవంతులకంటే బలవంతులు ఉంటారు’. దేవతలనూ ఇంద్రునీ జయించిన రావణుడు కూడా ఒక మనుష్యరాజుచేత లీలగా బంధించబడ్డాడు. ఇది విని రావణుడు అజేయుడు కాడని రామునికి కూడా తెలుస్తుంది. రాక్షసుల మళ్ళీ దాడిలో అర్జునుడు ‘అసంభ్రాంతుడు’ (కలవరపడనివాడు) అని వర్ణించబడ్డాడు — అతడు తొందరపడడు, భయపడడు. చివరకు పౌరుల, ద్విజుల ఉత్సవం రాజధర్మపు ఫలాన్ని చూపుతుంది. రాక్షసుల ‘విడువు విడువు, నిలు నిలు’ అనే ఆక్రోశం వారి నిరాశను చూపుతుంది — స్వామి బంధితుడయ్యాడు, వారు కేవలం మాటలతోనే దాడి చేస్తున్నారు. సిద్ధచారణుల పుష్పవృష్టి రావణుని పరాభవంతో దేవతలు కూడా ప్రసన్నులయ్యారని చూపుతుంది, ఎందుకంటే అతడు వారిని ముందు పీడించాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் ராவணன் நர்மதை மணல்திட்டில் மணல் மேடையில் சிவலிங்கத்தை நிறுவி மலர்களால் அர்ச்சித்தபடி நடனமாடிக்கொண்டிருந்தான். அந்த இடத்துக்குச் சற்றுத் தொலைவில், மாஹிஷ்மதியின் தலைவனும் வெற்றியாளர்களில் சிறந்தவனுமான அர்ஜுனன் பெண்களுடன் நர்மதை நீரில் விளையாடிக்கொண்டிருந்தான். ஆயிரம் பெண்களின் நடுவே அவன் பெண்யானைகளின் நடுவில் நிற்கும் களிறுபோல் விளங்கினான். தன் ஆயிரம் கைகளின் மேலான வலிமையை அறிய விரும்பி, பல கைகளால் அவன் நர்மதையின் வேகத்தைத் தடுத்தான். கார்த்தவீர்யனின் கைகளால் தடுக்கப்பட்ட அந்தத் தெளிந்த நீர், கரைக்குக் காணிக்கை செலுத்துவதுபோல எதிர்த்திசையில் பாய்ந்தது. மீன்கள், முதலைகள், மகரங்கள், மலர்கள், தர்ப்பைப் பரப்புகள் ஆகியவற்றுடன் கூடிய அந்த நீர்ப்பெருக்கு மழைக்காலத்தைப்போலப் பெருகியது. கார்த்தவீர்யனால் அனுப்பப்பட்டதுபோல அந்தப் பெருக்கு ராவணனின் மலர்க்காணிக்கை முழுவதையும் அடித்துச் சென்றது. பிறகு ராவணன் பாதியில் நின்ற தன் நியமத்தை விட்டுவிட்டு, ஊடல்கொண்ட காதலியைப்போல நர்மதையை நோக்கினான். மேற்குத் திசையிலிருந்து வந்து கிழக்குத் திசைக்குள் புகும், கடலின் பொங்குதல் போன்ற பெருகும் வேகத்தைக் கண்டபின், மீண்டும் நதியை இயல்புநிலையில் கண்டான் — அதன் பறவைகள் கலங்கவில்லை; அவள் தன் இயல்பில் நின்றாள், மாறுபாடற்ற பெண்போல. மௌனவிரதத்தைக் காத்தபடி, வாய் பேசாமல், வலக்கை விரலால் மட்டும் சைகை செய்து, பெருக்கின் காரணத்தைக் கண்டறிய அவன் சுகனையும் சாரணனையும் அனுப்பினான். இங்கே கவி ஒரு முரணைக் காட்டுகிறார் — ஒருபுறம் ராக்ஷச அரசனின் பக்திமிக்க நியமம், மறுபுறம் மனித அரசனின் வெறும் விளையாட்டு; ஆயினும் விளையாட்டாலேயே ராக்ஷசனின் பூஜை குலைந்தது. திக்விஜயத்துக்காகத் திரிந்தபோதும் ராவணன் பூஜையில் இடையூறைப் பொறுக்கவில்லை; ஆனால் மௌனத்தைக் கைவிடவில்லை — இவ்வாறு அவன் இயல்பின் இருமை சுட்டப்படுகிறது. நதி, அன்பனிடம் ஊடல்கொள்ளும் காதலியைப்போல வருணிக்கப்படுகிறாள்; இந்த உவமை வரவிருக்கும் பூசலுக்கு முன்னறிவிப்பு. ‘வாய் பேசாமல்’ (அஶப்தாஸ்ய:) என்ற சொல், அவன் பூஜையின் நியமத்தை மனத்தில் இன்னும் காத்துவருகிறான் என்று காட்டுகிறது. அர்ஜுனன் யார் என்பதை அறியவேண்டும் — அவன் ஹைஹய வம்சத்தவன், கிருதவீர்யனின் மகன்; ஆகவே ‘கார்த்தவீர்யன்’ எனப்படுகிறான்; அவன் தலைநகர் மாஹிஷ்மதி நர்மதைக் கரையில் உள்ளது. தத்தாத்ரேயரின் அருளால் அவன் ஆயிரம் கைகளைப் பெற்றான் என்பது புராணங்களில் பிரசித்தம். ‘வெற்றியாளர்களில் சிறந்தவன்’ என்ற அடைமொழியால், இந்த மோதலில் அவனே வெல்வான் என்று கவி முன்கூட்டியே சுட்டுகிறார். பெண்களின் நடுவே அவன் பொலிவு பெண்யானைகளின் நடுவே யானைவேந்தனின் பொலிவுக்கு உவமிக்கப்படுகிறது; இந்த உவமை பின்னரும் மீண்டும் வருகிறது; அதனால் அவனுடைய கட்டற்ற களியாட்டம் உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. கைகளால் நதியைத் தடுத்தது அவனுடைய வலிமைச் சோதனை மட்டுமே, யாரையும் வருத்துவதற்காக அல்ல; ஆனால் அதன் விளைவு ராவணனின் பூஜையின் அழிவு. இவ்வாறு ஊழ்வசத்தால் இரு பெருவலியோரின் மோதலுக்கு விதை விதைக்கப்பட்டது. நீரின் வருணனையில் ‘மீன்களும் முதலைகளும் மகரங்களும் கொண்டது, மலர்களும் தர்ப்பைப் பரப்புகளும் கொண்டது’ என்ற இரு சொற்றொடர்கள் ஒரு காட்சிச் சித்திரத்தை உருவாக்குகின்றன — பெருக்கில் மீன்களும் நீர்வாழ் உயிர்களும் மலர்களும் தர்ப்பைகளும் கலந்து மிதக்கின்றன. ராவணன் நதியை மீண்டும் காணும்போது அவள் அமைதியாக இருக்கிறாள்; ஆகவே இது இயல்பான வெள்ளம் அல்ல, யாரோ உண்டாக்கியது என்று அவன் அறிகிறான். அதனாலேயே காரணத்தைக் கண்டறிய ஒற்றர்கள் இருவரை அனுப்புகிறான். அச்சுப் பதிப்பில் நான்காம் சுலோகத்தில் ‘பாஹுபிர்பஹுபிர்வ்ருத:’ (பல கைகளால் சூழப்பட்டவன்) என்ற பாடம் உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் வேறுபட்டது; நாங்கள் அச்சுப் பதிப்பையே பின்பற்றியுள்ளோம்.

ராவணனால் ஆணையிடப்பட்ட சகோதரர்களான சுகனும் சாரணனும் வான்வழியாக மேற்கு நோக்கிப் புறப்பட்டனர். அரை யோஜனை தொலைவு மட்டுமே சென்றதும், அந்த இரவில் திரிபவர்கள் நீரில் பெண்களுடன் விளையாடும் ஒருவனைக் கண்டனர். அவன் பெரிய சால மரம் போன்றவன்; அவன் கூந்தல் நீரால் கலைந்திருந்தது; கடைக்கண்கள் மதுமயக்கத்தால் சிவந்திருந்தன; மனம் மயக்கத்தால் கலங்கியிருந்தது. பகைவரை நசுக்கும் அவன் ஆயிரம் கைகளால் நதியைத் தடுத்து, ஆயிரம் கால்களால் பூமியைப் பற்றி நிற்கும் மலைபோல விளங்கினான். ஆயிரம் இளம் அழகிய பெண்களால் சூழப்பட்ட அவன், மதங்கொண்ட ஆயிரம் பெண்யானைகளால் சூழப்பட்ட களிறுபோல் இருந்தான். மிக வியப்பான அவனைக் கண்டு சுகனும் சாரணனும் திரும்பி ராவணனை அணுகிச் சொன்னார்கள் — ‘ராக்ஷசேஸ்வரா, பெரிய சால மரம் போன்ற ஒருவன் அணைகட்டியதுபோல நர்மதையைத் தடுத்துப் பெண்களை விளையாடச் செய்கிறான். அவன் ஆயிரம் கைகளால் நீர் தடுக்கப்பட்ட நதி, கடலின் பொங்குதல் போன்ற பொங்குதல்களை மீண்டும் மீண்டும் உண்டாக்குகிறது.’ அவர்களுடைய சொல்லைக் கேட்டு, ‘அவன் அர்ஜுனன்’ என்று சொல்லிப் போர்வேட்கையுடன் ராவணன் புறப்பட்டான். இங்கே ஒற்றர்களின் வருணனை நுட்பமானது — அவர்களுக்குப் பெயர் தெரியாது; உருவத்தையும் செயலையும் மட்டுமே சொல்கிறார்கள்; ராவணனோ அதைக் கேட்டதுமே அவனை அறிந்துகொள்கிறான்; ஏனெனில் கார்த்தவீர்யனின் ஆயிரம் கைகள் உலகப் பிரசித்தம். ‘மதுமயக்கத்தால் கடைக்கண் சிவந்தவன்’ என்ற அடைமொழி, அரசன் மதுவிளையாட்டில் மூழ்கியிருக்கிறான், போருக்குத் தயாராக இல்லை என்று காட்டுகிறது; பின்னர் அமைச்சர்கள் இதையே காரணமாகச் சொல்வார்கள். ஆயிரம் கால்களால் பூமியைப் பற்றும் மலையின் உவமை அவனுடைய உறுதியையும் பேருருவையும் சுட்டுகிறது. ராவணன் உடனே புறப்பட்டது அவனுடைய போர் ஆசையைக் காட்டுகிறது — பூஜையும் மறக்கப்பட்டது. ராவணனின் ஆணை மௌனத்தாலேயே தரப்பட்டது; ஆயினும் ஒற்றர்கள் அவன் கருத்தைச் சரியாகப் புரிந்துகொள்கிறார்கள். சுகனும் சாரணனும் ராவணனின் புகழ்பெற்ற ஒற்றர்கள்; யுத்த காண்டத்திலும் அவர்கள் ராமனின் படையைக் காண அனுப்பப்பட்டனர். இங்கே அவர்களுடைய முதல் பணி நதிப்பெருக்கின் மூலத்தைக் கண்டறிவது. ‘வானின் இடைவெளியில் சென்றவர்கள்’ என்ற சொல்லால் அவர்கள் வான்வழியாகச் சென்றனர் என்பது தெளிவு; ஏனெனில் ராக்ஷசர்கள் விரும்பியவாறு செல்லக்கூடியவர்கள். அரை யோஜனை தொலைவே இருந்தது; ஆகவே அர்ஜுனனின் விளையாட்டிடம் ராவணனின் பூஜையிடத்திலிருந்து மிகத் தொலைவில் இல்லை. அவர்கள் பார்வையில் அர்ஜுனன் பெரிய சால மரம்போல உயர்ந்தவன், ஈரக்கூந்தலுடையவன், மயக்கத்தால் சிவந்த கண்களுடையவன் — இவையனைத்தும் நீர்விளையாட்டுக்கும் மதுவுக்குமான அடையாளங்கள். ‘ஆயிரம் கைகளால் நதியைத் தடுப்பவன்’ என்ற காட்சி அவர்களுக்கு மிக வியப்பானதாகத் தோன்றியது; ஆகவே அவர்கள் விரைவில் திரும்பினர். அவர்கள் சொல்லில் ‘அணைபோல’ என்ற உவமை — அணை நீரைத் தடுப்பதுபோல அவன் கைகள். நதி மீண்டும் மீண்டும் பொங்குகிறது என்ற சொல், தடுப்பு நெடுநேரம் நிற்பதில்லை, தடுக்கப்பட்ட நீர் விடுவிக்கப்பட்டு மீண்டும் மீண்டும் துள்ளுகிறது என்று காட்டுகிறது. ராவணன் ‘அர்ஜுனன்’ என்ற பெயரை மட்டுமே உச்சரித்துப் புறப்பட்டான் — அவன் மனத்தில் முன்பே அர்ஜுனனின் புகழும், அவனை வெல்லும் விருப்பமும் இருந்தன.

ராவணன் அர்ஜுனனை நோக்கிப் புறப்பட்டதும், ஓசையுடனும் புழுதியுடனும் கடுங்காற்று வீசியது; மேகங்கள் ஒருமுறை குருதித்துளிகளுடன் கொடிய முழக்கமிட்டன — இவை தீய அறிகுறிகள். மகோதரன், மகாபார்சுவன், தூம்ராக்ஷன், சுகன், சாரணன் ஆகியோர் சூழ ராக்ஷச வேந்தன் அர்ஜுனன் இருந்த இடத்துக்குச் சென்றான். சிறிது நேரத்திலேயே மைபோன்ற கருநிறமுடைய வலிய அந்த ராக்ஷசன் அச்சமூட்டும் அந்த நர்மதை மடுவை அடைந்தான். அங்கே பெண்யானைகளால் சூழப்பட்ட களிறுபோலப் பெண்களால் சூழப்பட்டிருந்த மன்னன் அர்ஜுனனைக் கண்டான். சினத்தால் கண்கள் சிவந்து, வலிமையால் செருக்குற்ற அவன் அர்ஜுனனின் அமைச்சர்களிடம் கம்பீரமான குரலில் சொன்னான் — ‘அமைச்சர்களே, ஹைஹய மன்னனிடம் விரைவில் சொல்லுங்கள் — ராவணன் என்பவன் போருக்காக வந்திருக்கிறான் என்று.’ அதைக் கேட்டு அர்ஜுனனின் அமைச்சர்கள் படைக்கலங்களுடன் எழுந்து ராவணனிடம் சொன்னார்கள் — ‘நன்று ராவணா, நன்று! போருக்கான நேரத்தை நன்றாகவே அறிந்துகொண்டாய்; மதுமயக்கத்தில் பெண்களின் நடுவே இருக்கும் அரசனோடு போரிட முனைகிறாயே — பெண்யானைகளின் நடுவே உள்ள மதங்கொண்ட களிற்றைப் புலி தாக்குவதுபோல. தசக்ரீவா, இன்று பொறுத்துக்கொள்; இன்றிரவு தங்கு; போரில் ஆர்வம் இருந்தால் நாளை போர்க்களத்தில் அர்ஜுனனைக் காண்பாய். அல்லது போர்வேட்கையால் அவசரப்பட்டால், எங்களைப் போரில் வீழ்த்திவிட்டு அர்ஜுனனுடன் போரிடுவாய்.’ அமைச்சர்களின் சொற்களில் க்ஷத்திரிய அறத்தின் அடிப்படையிலான கண்டனம் — பெண்களுடன் விளையாடும் மதுமயக்கத்திலுள்ள அரசனைப் போருக்கு அழைப்பது தகாது. அவர்களுடைய அரசப்பற்றும் தெளிவாகிறது — தம் உயிரைக் கொடுத்தாவது அரசனின் ஓய்வைக் காக்க விரும்புகிறார்கள். இங்கே முப்பதாம் சுலோகம் அச்சுப் பதிப்பின்படி மூன்று அரைச்சுலோகங்களால் ஆனது. போருக்குச் செல்லும் ராவணனின் முன்னே இயற்கையே தீமையைச் சுட்டுகிறது — கடுங்காற்று, புழுதி, மேகங்களின் குருதி மழை; இந்த உற்பாதங்கள் அவன் தோல்விக்கு முன்னறிகுறிகள். அவன் துணைவர்கள் மகோதரன், மகாபார்சுவன், தூம்ராக்ஷன், சுகன், சாரணன்; பின்னர் பிரஹஸ்தனும் மாரீசனும் குறிப்பிடப்படுகின்றனர். ‘மைபோன்ற ஒளியுடையவன்’ என்பதால் அவனுடைய கருநிறம் சுட்டப்படுகிறது. பெண்யானைகளால் சூழப்பட்ட களிறுபோல அர்ஜுனனைக் கண்டதும் ராவணனின் சினம் கொழுந்துவிட்டது; அவன் தானே அரசனின் அருகே செல்லாமல் அமைச்சர்கள் மூலமே செய்தி அனுப்புகிறான் — இது அரசியல் மரபு. ‘ராவணன் என்ற பெயருடையவன்’ என்பது அவனுடைய செருக்குச்சொல்; ஏனெனில் அவன் பெயரே அச்சமூட்டுவது. அமைச்சர்களின் மறுமொழியில் வஞ்சப்புகழ்ச்சி — ‘நன்று, நன்று’ என்ற புகழ்ச்சி உண்மையில் பழிப்பு. மதுமயக்கத்தில் பெண்களின் நடுவே இருப்பவனைத் தாக்குவது புலி யானையைத் தாக்குவதற்கு உவமிக்கப்படுகிறது — புலிகூடப் பெண்யானைகளின் நடுவே உள்ள மதயானையைத் தாக்கத் துணியாது என்பது கருத்து. அமைச்சர்களின் இரண்டாவது தேர்வு — ‘எங்களை வீழ்த்திய பிறகே அர்ஜுனனை அடைவாய்’ — அவர்களுடைய வீரத்தைக் காட்டுகிறது; அவர்கள் அஞ்சவில்லை; தலைவனைக் காக்க மரணத்தையும் ஏற்கிறார்கள். ராவணனோ காத்திருப்பதைப் பொறுக்கவில்லை; ஆகவே அடுத்த சுலோகத்தில் போர் தொடங்குகிறது. இவ்வாறு க்ஷத்திரிய அறத்தின் உபதேசம் ராக்ஷசனின் பொறுமையின்மையால் தள்ளப்படுகிறது.

பிறகு ராவணனின் அமைச்சர்களால் அர்ஜுனனின் அமைச்சர்கள் போரில் கொல்லப்பட்டனர்; பசித்திருந்த அவர்களால் தின்னவும்பட்டனர். பிறகு நர்மதைக் கரையில் அர்ஜுனனின் பின்தொடர்பவர்களுக்கும் ராவணனின் அமைச்சர்களுக்கும் இடையே பேரிரைச்சல் எழுந்தது. ஹைஹய வீரர்கள் அம்புகள், தோமரங்கள், ஈட்டிகள், திரிசூலங்கள், வஜ்ரகர்ஷணங்கள் ஆகியவற்றால் ராவணனோடு கூடிய ராக்ஷசர்களை எல்லாப் பக்கங்களிலும் தாக்கி வருத்தினர்; அவர்களுடைய வேகம் மிகக் கொடியது; அவர்களுடைய முழக்கம் முதலைகளும் மீன்களும் மகரங்களும் கொண்ட கடலின் முழக்கம்போல் இருந்தது. ராவணனின் அமைச்சர்களான பிரஹஸ்தன், சுகன், சாரணன் ஆகியோர் சினமுற்றுத் தம் ஒளியால் கார்த்தவீர்யனின் படையை அழித்தனர். அச்சத்தால் கலங்கிய ஆட்கள் விளையாடிக்கொண்டிருந்த அர்ஜுனனிடம் ராவணனும் அவன் அமைச்சர்களும் செய்த அந்தச் செயலைத் தெரிவித்தனர். ‘அஞ்சவேண்டாம்’ என்று பெண்களிடம் சொல்லிவிட்டு, அர்ஜுனன் கங்கை நீரிலிருந்து அஞ்சனம் என்ற திசையானை எழுவதுபோல நீரிலிருந்து எழுந்தான். சினத்தால் கண்கள் சிவந்த, அர்ஜுனன் வடிவிலான அந்த நெருப்பு யுகமுடிவின் நெருப்புபோலக் கொழுந்துவிட்டெரிந்தது. சிறந்த பொன் தோள்வளை அணிந்த அவன் விரைவில் கதையை எடுத்துக்கொண்டு, கதிரவன் இருளை நோக்கிப் பாய்வதுபோல ராக்ஷசர்களை நோக்கிப் பாய்ந்தான். கைகளை வீசிச் சுழற்றக்கூடிய பெருங்கதையை ஓங்கி, கருடனின் வேகத்தைக் கொண்டு அவன் பாய்ந்தான். அவன் வழியைத் தடுத்து, உலக்கையை ஆயுதமாகக் கொண்ட பிரஹஸ்தன், கதிரவனின் வழியைத் தடுத்த விந்தியம்போல அசையாமல் நின்றான். மதத்தால் செருக்குற்றுச் சினமுற்ற பிரஹஸ்தன் இரும்பால் கட்டப்பட்ட கொடிய உலக்கையை வீசியபடி யமன்போல முழங்கினான். பிரஹஸ்தனின் கையிலிருந்து விடுபட்ட அந்த உலக்கையின் முனையில் அசோக மலர் போன்ற நெருப்பு எரிப்பதுபோல் தோன்றியது. பாய்ந்துவந்த அந்த உலக்கையைக் கலங்காத அர்ஜுனன் கதையால் திறமையாகத் தவிர்த்தான். பிறகு ஐந்நூறு கைகள் அளவுடைய கனமான கதையைச் சுழற்றியபடி ஹைஹய அதிபன் பிரஹஸ்தனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். அந்தக் கதையால் மிகுந்த வேகத்துடன் அடிக்கப்பட்ட பிரஹஸ்தன் இடியால் தாக்கப்பட்ட மலைபோல வீழ்ந்தான். பிரஹஸ்தன் வீழ்ந்ததைக் கண்டு மாரீசன், சுகன், சாரணன் ஆகியோர் மகோதரன், தூம்ராக்ஷன் ஆகியோருடன் போர்க்களத்திலிருந்து பின்வாங்கினர். இங்கே அர்ஜுனனின் மனவுறுதி காணத்தக்கது — அவன் முதலில் பெண்களின் அச்சத்தைப் போக்குகிறான்; அதன் பிறகே போருக்கு எழுகிறான். பிரஹஸ்தன் இலங்கையின் சேனாபதி; அவன் வீழ்ந்ததுமே ராக்ஷசப் படை உடைந்தது. போரின் தொடக்கம் அமைச்சர்களுக்கிடையிலேயே நிகழ்கிறது. ராவணனின் அமைச்சர்கள் அர்ஜுனனின் அமைச்சர்களைக் கொன்று தின்கின்றனர் — இதனால் ராக்ஷசர்களின் கொடுமை சுட்டப்படுகிறது. ஹைஹய வீரர்களும் வீரமிக்கவர்கள்; அவர்களுடைய பலவகைப் படைக்கலங்கள் வருணிக்கப்படுகின்றன. இரைச்சலைக் கடல் முழக்கத்துக்கு உவமிப்பது போரின் பரப்பைக் காட்டுகிறது. செய்தி கொண்டுவந்தவர்கள் ‘அச்சத்தால் கலங்கியவர்கள்’ என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘வாயிற்காவலர்களால்’. அர்ஜுனன் நீரிலிருந்து எழுவது கங்கை நீரிலிருந்து அஞ்சனம் என்ற திசையானை எழுவதற்கு உவமிக்கப்படுகிறது — பெரிய கருநிற யானை நீரிலிருந்து எழுவதுபோல. அவன் சினம் யுகமுடிவின் நெருப்புபோல, அனைத்தையும் எரிக்கவல்லது. கதிரவன் இருளை அழிப்பதுபோல அவன் ராக்ஷசர்களை அழிக்கப் பாய்கிறான் — இங்கே ராக்ஷசர்கள் இருளுக்கு உவமிக்கப்படுகிறார்கள். பிரஹஸ்தனின் உலக்கை முனையிலுள்ள சுவாலை அசோக மலரின் நிறமுடையது, அதாவது சிவப்பு. அர்ஜுனன் அந்த உலக்கையைக் கதையால் தவிர்க்கிறான், தாங்கிக்கொள்ளவில்லை — இது போர்த்திறமை. கதையின் அளவு ஐந்நூறு கைகள் என்பது உயர்வுநவிற்சி; அவன் வலிமையைச் சுட்டுவது. பிரஹஸ்தனின் நிலை விந்திய மலைக்கு உவமிக்கப்படுகிறது — முன்பு விந்தியம் சூரியனின் வழியைத் தடுக்க உயர்ந்தது என்ற கதை பிரசித்தம்; ஆகவே ‘கதிரவனுக்கு விந்தியம்போல’ என்ற உவமை பொருள்பொதிந்தது; ஏனெனில் இங்கே அர்ஜுனன் கதிரவன்போல, பிரஹஸ்தன் அவன் வழியைத் தடுக்கும் விந்தியம்போல. ஆனால் அகஸ்தியரின் சொல்லால் விந்தியம் தாழ்ந்ததுபோல, பிரஹஸ்தனும் அர்ஜுனனின் கதையால் வீழ்த்தப்பட்டான். ‘வஜ்ரம் ஏந்தியவனின் வஜ்ரத்தால் தாக்கப்பட்ட’ என்ற சொல்லால், இந்திரனின் வஜ்ரத்தால் தாக்கப்பட்ட மலைபோல என்பது கருத்து — முன்பு இந்திரன் மலைகளின் சிறகுகளை வஜ்ரத்தால் வெட்டினான். பிரஹஸ்தன் வீழ்ந்ததும் மற்ற அமைச்சர்கள் — மாரீசன், சுகன், சாரணன், மகோதரன், தூம்ராக்ஷன் — போர்க்களத்தை விட்டு ஓடினர்; இதனால் அர்ஜுனனின் வீரத்தின் தாக்கம் தெளிவாகிறது. இங்கே கவனிக்கவேண்டியது, அர்ஜுனன் தனியொருவன்; அவன் வீரர்கள் முன்பே கொல்லப்பட்டனர்; ஆயினும் அவன் ராக்ஷசப் படை முழுவதையும் தோற்கடிக்கிறான். கவி வரிசையாக வருணிக்கிறார் — முதலில் வீரர்களின் போர், பிறகு சேனாபதியின் வீழ்ச்சி, அதன் பிறகே தலைவர்களின் தனிப்போர்; இது வீரரசத்தின் இயல்பான வரிசை. ராக்ஷசர்களும் வீரர்களே என்பதைக் கவி மறைக்கவில்லை — பிரஹஸ்தன் முதலியோர் தம் ஒளியால் கார்த்தவீர்யனின் படையை அழித்தனர் என்று தெளிவாகச் சொல்லப்படுகிறது. அர்ஜுனனுக்கான ‘சிறந்த பொன் தோள்வளை அணிந்தவன்’ என்ற அடைமொழி அவனுடைய அரச வைபவத்தைக் காட்டுகிறது — நீர்விளையாட்டிலும் அவன் அணிகலன் பூண்டிருந்தான். கதை அவனுக்குப் பிடித்த ஆயுதம்; ஆயிரம் கைகளால் அவன் பல கதைகளையும் ஏந்த முடியும்; ஆனால் இங்கே ஒரே ஒரு பெருங்கதை மட்டுமே குறிப்பிடப்படுகிறது. அவன் தாக்குதல் ‘கருடனின் வேகத்தைக் கொண்டு’ — அதாவது கருடன் பாம்புகளின்மேல் பாய்வதுபோல அவன் ராக்ஷசர்களின்மேல் பாய்கிறான்.

அமைச்சர்கள் பின்வாங்கி, பிரஹஸ்தன் வீழ்த்தப்பட்டதும், ராவணன் விரைந்து அரசர்களில் சிறந்த அர்ஜுனனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். பிறகு ஆயிரம் கைகளுடைய அரசனுக்கும் இருபது கைகளுடைய ராக்ஷசனுக்கும் இடையே மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் கொடிய போர் தொடங்கியது. அவர்கள் கொந்தளிக்கும் இரு கடல்கள்போல, வேர் அசையும் இரு மலைகள்போல, ஒளிமிக்க இரு சூரியர்கள்போல, எரிக்கும் இரு நெருப்புகள்போல, வலிமையால் செருக்குற்ற இரு யானைகள்போல, பசுவுக்காகப் போரிடும் இரு காளைகள்போல, முழங்கும் இரு மேகங்கள்போல, வலிமை மிகுந்த இரு சிங்கங்கள்போல, சினமுற்ற ருத்ரனும் காலனும்போல இருந்தனர். அவர்கள் ஒருவரையொருவர் கதைகளால் கடுமையாக அடித்துக்கொண்டனர். மலைகள் கொடிய இடியடிகளைத் தாங்குவதுபோல, அந்த மனிதனும் ராக்ஷசனும் கதையடிகளைத் தாங்கினர். இடியோசையிலிருந்து எதிரொலி பிறப்பதுபோல, அவர்களுடைய கதையடிகளால் எல்லாத் திசைகளும் எதிரொலித்தன. பகைவனின் மார்பில் வீழ்த்தப்பட்ட அர்ஜுனனின் கதை மின்னல்போல வானைப் பொன்னிறமாக்கியது. ராவணனால் மீண்டும் மீண்டும் வீழ்த்தப்பட்ட கதையும் அர்ஜுனனின் மார்பில் பெருமலையில் விழும் எரிநட்சத்திரம்போல் ஒளிர்ந்தது. அர்ஜுனனும் களைக்கவில்லை, ராக்ஷசேஸ்வரனும் களைக்கவில்லை; முன்பு பலிக்கும் இந்திரனுக்கும் நடந்ததுபோல அவர்களுடைய போர் சமமாக இருந்தது. கொம்புகளால் காளைகள்போல, தந்தமுனைகளால் யானைகள்போல அவர்கள் ஒருவரையொருவர் தாக்கியபடி போரிட்டனர். பிறகு சினமுற்ற அர்ஜுனன் முழு வலிமையுடன் விடுத்த அந்தக் கதை ராவணனின் அகன்ற மார்பில், கொங்கைகளுக்கு நடுவே விழுந்தது. ஆனால் வரத்தால் காக்கப்பட்ட ராவணனின் மார்பில் அந்தக் கதை பலவீனமானதுபோல இரண்டாக உடைந்து தரையில் விழுந்தது. ஆயினும் அர்ஜுனன் விடுத்த கதையடியால் ராவணன் ஒரு வில்லின் நீளம் அளவுக்குப் பின்னே தள்ளப்பட்டு, முனகியபடி அமர்ந்துவிட்டான். இங்கே உவமைகளின் மாலை போரின் சமநிலையைக் காட்டுகிறது — இருவரும் நிகரான வலிமையுடையவர்கள். பிரம்மனின் வரம் ராவணனை மரணத்திலிருந்து காக்கிறது, தோல்வியிலிருந்து அல்ல — இது நுட்பமான வேறுபாடு. அச்சுப் பதிப்பில் ‘விம்ஶத்பாஹோ:’ என்ற பாடம் உள்ளது; அது ராவணனின் இருபது கைகளைச் சுட்டுகிறது. ஆயிரம் கைகளும் இருபது கைகளும் — எண்ணிக்கையின் முரணையும் கவி முன்வைக்கிறார்; ஆயினும் போர் சமமாக இருக்கிறது. ‘முன்பு பலிக்கும் இந்திரனுக்கும்போல’ என்ற உவமை, பலியும் இந்திரனும் நெடுங்காலம் போரிட்ட தேவாசுரப் போரை நினைவூட்டுகிறது. கதையடிகளின் எதிரொலி இடியோசைக்கு உவமிக்கப்படுகிறது; எல்லாத் திசைகளும் அதனால் நிறைந்தன. அர்ஜுனனின் கதை வீழ்த்தப்படும்போது வானைப் பொன்னிறமாக்குகிறது — மின்னல்போல அது ஒளிர்கிறது. இறுதியில் அர்ஜுனன் முழு வலிமையுடன் விடுத்த அடியே தீர்க்கமானதாகிறது. வரத்தால் கிடைத்த பாதுகாப்பு ராவணனின் மார்பில் கவசம்போல உள்ளது; அங்கே கதை உடைந்தது; ஆனால் அடியின் வேகம் அவனை ஒரு வில்லின் நீளம் தூரத்துக்குத் தள்ளித் தரையில் வீழ்த்துகிறது. ‘முனகியபடி’ என்ற சொல் அவன் வேதனையைக் காட்டுகிறது. உவமைகளின் மாலையில் ஒவ்வோர் இணையும் வெவ்வேறு பண்பைக் காட்டுகிறது — கடல்கள் கொந்தளிப்பை, மலைகள் உறுதியை, சூரியர்கள் ஒளியை, நெருப்புகள் எரிக்கும் தன்மையை, யானைகள் வலிமையை, காளைகள் போட்டியை, மேகங்கள் முழக்கத்தை, சிங்கங்கள் மூர்க்கத்தை, ருத்ரனும் காலனும் அழிக்கும் ஆற்றலை. இவ்வாறு கவி ஒரே இடத்தில் போரின் எல்லாப் பரிமாணங்களையும் சித்திரிக்கிறார். ‘அர்ஜுனனும் களைக்கவில்லை, ராக்ஷச அதிபனும் களைக்கவில்லை’ என்ற சொல் இருவரின் சோர்வின்மையைக் காட்டுகிறது — போர் நெடுநேரம் நடந்தது. ராவணனின் வரத்தின் ஆற்றல் இங்கே முதன்முறையாகக் கண்கூடாகிறது — கதை உடைந்தது, அவன் சாகவில்லை; ஆனால் அவன் செயலற்றுக் கலங்குகிறான்; அதனால் அர்ஜுனன் அவனைப் பிடிக்க வாய்ப்பு உண்டாகிறது. பிரம்மனின் வரம் வதத்திலிருந்து மட்டுமே காக்கும், கட்டுண்பதிலிருந்தோ தோல்வியிலிருந்தோ அல்ல என்பது இதனால் தெரிகிறது. 59ஆம் சுலோகத்தில் உள்ள ‘வ்ருஷாயுத்யன்’ என்ற சொல் ‘வ்ருஷா: அயுத்யன்’ (காளைகள் போரிட்டன) என்ற சந்தி வடிவமாகப் புரிந்துகொள்ளப்படுகிறது. அர்ஜுனனின் கதை ‘பகைவனின் மார்பில்’ (அஹிதோரஸி) வீழ்த்தப்படுவது 56ஆம் சுலோகத்தில் உள்ளது.

தசக்ரீவன் கலங்கியிருப்பதைக் கண்ட அர்ஜுனன் திடீரெனப் பாய்ந்து, கருடன் பாம்பைப் பிடிப்பதுபோல அவனைப் பிடித்தான். வலிமைமிக்க அரசன் ஆயிரம் கைகளால் பத்துத் தலையனை வலிந்து பற்றி, நாராயணன் பலியைக் கட்டியதுபோலக் கட்டினான். தசக்ரீவன் கட்டப்படும்போது சித்தர்களும் சாரணர்களும் தேவர்களும் ‘நன்று’ என்று சொல்லியபடி அர்ஜுனனின் தலையில் மலர்களைத் தூவினர். புலி மானைப் பிடிப்பதுபோல, சிங்கம் யானையைப் பிடிப்பதுபோல அவனைப் பிடித்துக்கொண்டு, ஹைஹய அரசன் மகிழ்ச்சியால் மேகம்போல மீண்டும் மீண்டும் முழங்கினான். பிறகு மயக்கம் தெளிந்த பிரஹஸ்தன் பத்துத் தலையன் கட்டப்பட்டிருப்பதைக் கண்டு, சினமுற்றுத் திடீரென ஹைஹயனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். பாய்ந்துவந்த அந்த நிசாசரர்களின் வேகம், மழைக்காலத்தில் கடலின்மேல் எழும் மேகங்களின் வேகம்போல் பொங்கித் தோன்றியது. ‘விடு, விடு! நில், நில்!’ என்று மீண்டும் மீண்டும் கூவியபடி அவர்கள் போரில் உலக்கைகளையும் சூலங்களையும் வீசினர். பதற்றமற்றவனும் பகைவரை அழிப்பவனுமான அர்ஜுனன், அமரர்களின் பகைவர்களுடைய அந்தப் படைக்கலங்கள் தன்னை அடையும் முன்பே விரைவில் பிடித்துக்கொண்டான். பிறகு தாங்குதற்கரிய அதே சிறந்த படைக்கலங்களால் ராக்ஷசர்களைப் பிளந்து, காற்று மேகங்களை விரட்டுவதுபோல விரட்டியடித்தான். இவ்வாறு ராக்ஷசர்களை அச்சுறுத்தியபின், கார்த்தவீர்யார்ஜுனன் ராவணனைப் பிடித்துக்கொண்டு நண்பர்கள் சூழ நகருக்குள் புகுந்தான். நகரின் அருகே அந்தணர்களாலும் நகர மக்களாலும் மலர்களும் அட்சதையும் பொழியப்பட்ட, இந்திரனுக்கு நிகரான அர்ஜுனன், பலியை அடக்கிய ஆயிரம் கண்ணனைப்போலத் தன் நகருக்குள் புகுந்தான். இறுதிச் சுலோகம் வம்ஶஸ்த யாப்பில் இயற்றப்பட்டுள்ளது. நாராயணன் பலியைக் கட்டியதன் உவமை இருமுறை பயன்படுத்தப்படுகிறது — இங்கே அர்ஜுனன் விஷ்ணுவின், இந்திரனின் இடத்தில், ராவணன் பலியின் இடத்தில். இவ்வாறு மூவுலகையும் வென்ற ராவணனும் ஒரு மனித அரசனால் தோற்கடிக்கப்பட்டான் என்று அகஸ்தியர் ராமனுக்கு உணர்த்துகிறார். அர்ஜுனன் பிடித்தது கருடன் பாம்பைப் பிடிப்பதற்கும், கட்டியது நாராயணன் பலியைக் கட்டியதற்கும் உவமிக்கப்படுகின்றன. தேவர்களும் சித்தர்களும் சாரணர்களும் அர்ஜுனனைப் புகழ்கின்றனர்; ஏனெனில் ராவணன் அவர்கள் அனைவருக்கும் பகைவன். பிரஹஸ்தன் மயக்கம் தெளிந்து மீண்டும் தாக்குகிறான் — ராக்ஷசர்களின் தலைவன்பற்று தெரிகிறது. அர்ஜுனன் அவர்களுடைய படைக்கலங்களை இடையிலேயே பிடித்து அவற்றாலேயே அவர்களைத் தாக்குகிறான் — இதுவே அவனுடைய ஆயிரம் கைகளின் பயன். காற்று மேகங்களைச் சிதறடிப்பதுபோல அவன் ராக்ஷசர்களைச் சிதறடித்தான். இறுதியில் வெற்றிபெற்ற அரசன் நகர மக்களாலும் அந்தணர்களாலும் வரவேற்கப்பட்டுத் தன் நகருக்குள் புகுகிறான்; கட்டுண்ட ராவணன் அவனுடன் கொண்டுசெல்லப்படுகிறான். இந்தச் சர்க்கத்தின் முதன்மையான செய்தி அடுத்த சர்க்கத்தின் இறுதியில் தெளிவாகும் — ‘வலியோரினும் வலியோர் உளர்’. தேவர்களையும் இந்திரனையும் வென்ற ராவணனும் ஒரு மனித அரசனால் விளையாட்டாகக் கட்டப்பட்டான். இதைக் கேட்டு ராவணன் வெல்லமுடியாதவன் அல்லன் என்று ராமனும் அறிவான். ராக்ஷசர்கள் மீண்டும் தாக்கியபோது அர்ஜுனன் ‘பதற்றமற்றவன்’ என்று வருணிக்கப்படுகிறான் — அவன் அவசரப்படவில்லை, அஞ்சவுமில்லை. இறுதியில் நகர மக்களும் அந்தணர்களும் கொண்டாடுவது அரச அறத்தின் பயனைக் காட்டுகிறது. ராக்ஷசர்களின் ‘விடு, விடு! நில், நில்!’ என்ற கூக்குரல் அவர்களுடைய நம்பிக்கையின்மையைக் காட்டுகிறது — தலைவன் கட்டுண்டான்; அவர்களோ சொற்களாலேயே தாக்குகிறார்கள். சித்தர்களும் சாரணர்களும் மலர்மாரி பொழிவது, ராவணன் தோற்றதில் தேவர்களும் மகிழ்கிறார்கள் என்று காட்டுகிறது; ஏனெனில் அவன் முன்பு அவர்களை வருத்தியிருந்தான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ನರ್ಮದೆಯ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಮರಳಿನ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಹೂಗಳಿಂದ ಅರ್ಚಿಸುತ್ತ ನರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿಷ್ಮತಿಯ ಒಡೆಯನೂ ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಅರ್ಜುನನು ನಾರಿಯರೊಡನೆ ನರ್ಮದೆಯ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಸಾವಿರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ಅವನು ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಗಂಡಾನೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳ ಉತ್ತಮ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸಿ ಅವನು ಅನೇಕ ತೋಳುಗಳಿಂದ ನರ್ಮದೆಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಡೆದನು. ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನ ತೋಳುಗಳಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ನಿರ್ಮಲ ಜಲವು ದಡಕ್ಕೆ ಉಡುಗೊರೆ ನೀಡುವಂತೆ ಉಕ್ಕಿ ಪ್ರವಾಹದ ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹರಿಯಿತು. ಮೀನುಗಳು, ಮೊಸಳೆಗಳು, ಮಕರಗಳು, ಹೂಗಳು ಮತ್ತು ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸುಗಳೊಡನೆ ಆ ಜಲವೇಗವು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಎಂಬಂತೆ ಉಕ್ಕೇರಿತು. ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಆ ಪ್ರವಾಹವು ರಾವಣನ ಸಮಸ್ತ ಪುಷ್ಪೋಪಹಾರವನ್ನೂ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಯಿತು. ಆಗ ರಾವಣನು ಅರ್ಧ ಮುಗಿದ ನಿಯಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮುನಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರಿಯತಮೆಯನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಬಂದು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಸಮುದ್ರದ ಉಕ್ಕಿನಂತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನು ಮತ್ತೆ ನದಿಯನ್ನು ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿಯೇ ಕಂಡನು — ಅದರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಅದು ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲೇ ಇತ್ತು, ವಿಕಾರವಿಲ್ಲದ ಅಂಗನೆಯಂತೆ. ಮೌನವ್ರತವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತ, ಬಾಯಿಂದ ಶಬ್ದ ಮಾಡದೆ, ಬಲಗೈಯ ಬೆರಳಿನಿಂದಲೇ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿ ಅವನು ಪ್ರವಾಹದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಶುಕ-ಸಾರಣರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದೆಡೆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ಣ ನಿಯಮ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಮನುಷ್ಯರಾಜನ ಕೇವಲ ಲೀಲೆ; ಆದರೂ ಲೀಲೆಯಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸನ ಪೂಜೆ ಭಂಗವಾಯಿತು. ದಿಗ್ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾವಣನು ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮೌನವನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನದಿಯನ್ನು ಪ್ರಿಯನ ಮೇಲೆ ಮುನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾಂತೆಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈ ಉಪಮೆ ಮುಂದಿನ ಕಲಹದ ಸೂಚನೆ. ‘ಅಶಬ್ದಾಸ್ಯಃ’ (ಬಾಯಿಂದ ಶಬ್ದ ಮಾಡದವನು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನು ಪೂಜೆಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಯಾರು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು — ಅವನು ಹೈಹಯವಂಶದವನು, ಕೃತವೀರ್ಯನ ಮಗ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕಾರ್ತವೀರ್ಯ’ ಎನಿಸಿಕೊಂಡವನು; ಅವನ ರಾಜಧಾನಿ ಮಾಹಿಷ್ಮತಿ ನರ್ಮದೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿದೆ. ದತ್ತಾತ್ರೇಯನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಅವನು ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಪಡೆದನೆಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಜಯತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ (ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಈ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಗೆಲ್ಲುವನೆಂದು ಕವಿ ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾರಿಯರ ನಡುವೆ ಅವನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಗಜರಾಜನ ಶೋಭೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈ ಉಪಮೆ ಮುಂದೆಯೂ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಚ್ಛಂದ ವಿಲಾಸ ದೃಢಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ತೋಳುಗಳಿಂದ ನದಿಯನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಅವನ ಬಲಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾತ್ರ, ಯಾರನ್ನೂ ಪೀಡಿಸುವುದಕ್ಕಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ರಾವಣನ ಪೂಜೆಯ ವಿನಾಶ. ಹೀಗೆ ದೈವಯೋಗದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾಬಲರ ಸಂಘರ್ಷದ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಜಲದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸಮೀನನಕ್ರಮಕರಃ ಸಪುಷ್ಪಕುಶಸಂಸ್ತರಃ’ ಎಂಬ ಜೋಡಿಪದಗಳು ದೃಶ್ಯಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ — ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಳು, ಜಲಚರಗಳು, ಹೂಗಳು, ದರ್ಭೆಗಳು ಬೆರೆತು ತೇಲುತ್ತವೆ. ರಾವಣನು ನದಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೋಡಿದಾಗ ಅದು ಶಾಂತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವಾಹವಲ್ಲ, ಯಾರೋ ಮಾಡಿದುದು ಎಂದು ಅವನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಇಬ್ಬರು ಚಾರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬಾಹುಭಿರ್ಬಹುಭಿರ್ವೃತಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಬೇರೆ; ನಾವು ಮುದ್ರಣವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ್ದೇವೆ.

ರಾವಣನಿಂದ ಆದೇಶ ಪಡೆದ ಆ ಸೋದರರಾದ ಶುಕ-ಸಾರಣರು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಅರ್ಧ ಯೋಜನದಷ್ಟು ಹೋಗಿ ಆ ನಿಶಾಚರರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನನ್ನು ಕಂಡರು. ಅವನು ದೊಡ್ಡ ಸಾಲವೃಕ್ಷದಂತಿದ್ದನು; ಅವನ ಕೂದಲು ನೀರಿನಿಂದ ಕೆದರಿತ್ತು, ಕಣ್ಣಂಚುಗಳು ಮದದಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು, ಮನಸ್ಸು ಮದದಿಂದ ಕಲಕಿತ್ತು. ಶತ್ರುಮರ್ದನನಾದ ಅವನು ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳಿಂದ ನದಿಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತ, ಸಾವಿರ ತಪ್ಪಲುಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಸಾವಿರ ಯುವತಿಯರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಮದಿಸಿದ ಸಾವಿರ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಗಂಡಾನೆಯಂತಿದ್ದನು. ಅತ್ಯದ್ಭುತನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಶುಕ-ಸಾರಣರು ಹಿಂದಿರುಗಿ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ದೊಡ್ಡ ಸಾಲವೃಕ್ಷದಂತಿರುವ ಯಾವನೋ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನು ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ಎಂಬಂತೆ ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ತಡೆದು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳಿಂದ ನೀರು ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ನದಿಯು ಸಮುದ್ರದ ಉಕ್ಕಿನಂತಹ ಉಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊರಹಾಕುತ್ತಿದೆ.’ ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ‘ಅವನೇ ಅರ್ಜುನ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಯುದ್ಧಲಾಲಸನಾದ ರಾವಣನು ಹೊರಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಚಾರರ ವರ್ಣನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಅವರಿಗೆ ಹೆಸರು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ರೂಪ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ರಾವಣನಾದರೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನ ಸಹಸ್ರಬಾಹುತ್ವ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಮದರಕ್ತಾಂತನಯನಮ್’ (ಮದದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣಂಚುಗಳುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಜನು ಪಾನಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾಗಿದ್ದನು, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಅಮಾತ್ಯರು ಇದೇ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾವಿರ ತಪ್ಪಲುಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದ ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ ಅವನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ತಕ್ಷಣ ಹೊರಡುವುದು ಅವನ ಯುದ್ಧಲೋಭವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪೂಜೆಯೂ ಮರೆತುಹೋಯಿತು. ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆ ಮೌನದಿಂದಲೇ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಆದರೂ ಚಾರರು ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಶುಕ-ಸಾರಣರು ರಾವಣನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಾರರು; ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ರಾಮಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಅವರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯ ನದೀಪ್ರವಾಹದ ಮೂಲವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು. ‘ವ್ಯೋಮಾಂತರಗತೌ’ (ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಆಕಾಶದ ಮೂಲಕ ಹೋದರೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಇಚ್ಛೆಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲವರು. ಅಂತರ ಅರ್ಧ ಯೋಜನ ಮಾತ್ರ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಾನ ರಾವಣನ ಪೂಜಾಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಅರ್ಜುನನು ದೊಡ್ಡ ಸಾಲವೃಕ್ಷದಂತೆ ಎತ್ತರ, ಒದ್ದೆ ಕೂದಲಿನವನು, ಮದದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳವನು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಜಲಕ್ರೀಡೆಯ ಮತ್ತು ಪಾನದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ‘ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳಿಂದ ನದಿಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಿರುವವನು’ ಎಂಬ ದೃಶ್ಯ ಅವರಿಗೆ ಅತ್ಯದ್ಭುತವೆನಿಸಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ಅವರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ರೋಧವತ್’ (ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಸೇತುವೆಯು ನೀರನ್ನು ತಡೆಯುವಂತೆ ಅವನ ತೋಳುಗಳು. ನದಿಯು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ತಡೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ತಡೆದ ನೀರು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಚಿಮ್ಮುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ‘ಅರ್ಜುನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಉಚ್ಚರಿಸಿ ಹೊರಟನು — ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಕೀರ್ತಿ ಮೊದಲೇ ಇತ್ತು, ಅವನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇತ್ತು.

ರಾವಣನು ಅರ್ಜುನನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಾಗ ಶಬ್ದಸಹಿತವಾದ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪ್ರಚಂಡ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು; ಮೋಡಗಳು ಒಮ್ಮೆಲೇ ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳೊಡನೆ ಘೋರವಾದ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿದವು — ಇವು ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳು. ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಶುಕ, ಸಾರಣರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಅರ್ಜುನನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು. ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲವಾಗದೆಯೇ ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಆ ಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಭಯಂಕರವಾದ ಆ ನರ್ಮದೆಯ ಮಡುವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆನೆಯಂತೆ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ನರೇಂದ್ರ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ರೋಷದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಬಲದಿಂದ ಉದ್ಧತನಾದ ಅವನು ಅರ್ಜುನನ ಅಮಾತ್ಯರಿಗೆ ಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಮಾತ್ಯರೇ, ಹೈಹಯ ರಾಜನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸಿರಿ — ರಾವಣನೆಂಬುವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಆಯುಧಗಳೊಡನೆ ಎದ್ದು ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಭಲೇ ರಾವಣ, ಭಲೇ! ಯುದ್ಧದ ಕಾಲವನ್ನು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿತಿರುವೆ — ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಹುಲಿ ಎರಗುವಂತೆ, ಮತ್ತನಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ಇರುವ ರಾಜನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ನೀನು ಉತ್ಸಾಹಪಡುತ್ತಿರುವೆ! ದಶಗ್ರೀವ, ಇಂದು ಸಹಿಸಿಕೋ, ಇಂದು ರಾತ್ರಿ ಇಲ್ಲಿರು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿದ್ದರೆ ನಾಳೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕಾಣುವೆ. ಅಥವಾ ಯುದ್ಧದಾಹದಿಂದ ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ರಣದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೆಡವಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಅರ್ಜುನನೊಡನೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದ ಆಧಾರದ ಆಕ್ಷೇಪವಿದೆ — ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಮತ್ತನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆಯುವುದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಅವರ ರಾಜಭಕ್ತಿಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿಯಾದರೂ ರಾಜನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಅವರು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದ ಪ್ರಕಾರ ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ರಾವಣನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಅಶುಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಚಂಡ ಗಾಳಿ, ಧೂಳು, ಮೋಡಗಳಿಂದ ರಕ್ತದ ಮಳೆ; ಈ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಅವನ ಪರಾಜಯದ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣಗಳು. ಅವನ ಸಹಚರರು ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಶುಕ, ಸಾರಣ; ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಹಸ್ತ ಮತ್ತು ಮಾರೀಚರನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಂಜನಪ್ರಭಃ’ (ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆ ಕಪ್ಪು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆನೆಯಂತಿರುವ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನ ರೋಷ ಉರಿದೆದ್ದಿತು; ಅವನು ತಾನೇ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಮಾತ್ಯರ ಮೂಲಕವೇ ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜನೀತಿಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ರಾವಣೋ ನಾಮ ನಾಮತಃ’ (ಹೆಸರಿನಿಂದ ರಾವಣನೆಂಬುವನು) ಎಂಬುದು ಅವನ ಗರ್ವೋಕ್ತಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಹೆಸರೇ ಭಯಜನಕ. ಅಮಾತ್ಯರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ‘ಭಲೇ, ಭಲೇ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿಂದೆ. ಮತ್ತನಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ಇರುವವನ ಮೇಲಿನ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಹುಲಿಯು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಗುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹುಲಿಯೂ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವಿನ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಗುವ ಸಾಹಸ ಮಾಡದು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅಮಾತ್ಯರ ಎರಡನೆಯ ವಿಕಲ್ಪ — ‘ನಮ್ಮನ್ನು ಕೆಡವಿಯೇ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ’ — ಅವರ ವೀರತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವರು ಹೆದರಿಲ್ಲ, ಒಡೆಯನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನಾದರೋ ಕಾಯುವುದನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶವು ರಾಕ್ಷಸನ ಅಧೈರ್ಯದಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾವಣನ ಅಮಾತ್ಯರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದರು; ಹಸಿದಿದ್ದ ಅವರು ಅವರನ್ನು ತಿಂದೂಬಿಟ್ಟರು. ಆಗ ನರ್ಮದೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕೋಲಾಹಲ ಉಂಟಾಯಿತು. ಹೈಹಯಯೋಧರು ಬಾಣಗಳಿಂದ, ತೋಮರಗಳಿಂದ, ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದ, ತ್ರಿಶೂಲಗಳಿಂದ, ವಜ್ರಕರ್ಷಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನೊಡನಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಸುತ್ತಲಿಂದಲೂ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಅವರ ವೇಗ ಅತಿದಾರುಣವಾಗಿತ್ತು, ಅವರ ನಿನಾದ ಮೊಸಳೆ-ಮೀನು-ಮಕರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮುದ್ರದಂತಿತ್ತು. ರಾವಣನ ಅಮಾತ್ಯರಾದ ಪ್ರಹಸ್ತ, ಶುಕ, ಸಾರಣರು ಕೋಪಗೊಂಡು ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಭಯದಿಂದ ವಿಹ್ವಲರಾದ ಪುರುಷರು ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ರಾವಣನ ಮತ್ತು ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು. ‘ಹೆದರಬೇಡಿ’ ಎಂದು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಗಂಗೆಯ ನೀರಿನಿಂದ ಅಂಜನವೆಂಬ ದಿಗ್ಗಜವು ಮೇಲೇಳುವಂತೆ ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಅರ್ಜುನರೂಪದ ಆ ಅಗ್ನಿಯು ಯುಗಾಂತದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿದೆದ್ದಿತು. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಗುವಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬೀಸಬೇಕಾದ ಮಹಾಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಗರುಡನ ವೇಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅವನು ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ಅವನ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆದು ಮುಸಲಾಯುಧನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನು, ಸೂರ್ಯನ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆದ ವಿಂಧ್ಯದಂತೆ ಅಲುಗಾಡದೆ ನಿಂತನು. ಮದದಿಂದ ಉದ್ಧತನಾದ, ಕೋಪಗೊಂಡ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಕಬ್ಬಿಣದ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಘೋರ ಮುಸಲವನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತ ಯಮನಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮುಸಲದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಅಶೋಕಪುಷ್ಪದ ಬಣ್ಣದ ಅಗ್ನಿಯು ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣಿಸಿತು. ಧಾವಿಸಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮುಸಲವನ್ನು ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದ ಅರ್ಜುನನು ಗದೆಯಿಂದ ಕೌಶಲದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಐನೂರು ಮೊಳ ಉದ್ದದ ಭಾರವಾದ ಗದೆಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತ ಹೈಹಯಾಧಿಪನು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ಆ ಗದೆಯಿಂದ ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಹಸ್ತನು ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತದಂತೆ ಬಿದ್ದನು. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಾರೀಚ, ಶುಕ, ಸಾರಣರು ಮಹೋದರ-ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷರೊಡನೆ ರಣಾಂಗಣದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು — ಅವನು ಮೊದಲು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆಯೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಏಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಲಂಕೆಯ ಸೇನಾಪತಿ; ಅವನ ಪತನದಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ಭಗ್ನವಾಯಿತು. ‘ಅಪಸೃಷ್ಟಾಃ’ ಎಂದರೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಅಮಾತ್ಯರ ನಡುವೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಅಮಾತ್ಯರು ಅರ್ಜುನನ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಕೊಂದು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಕ್ರೌರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಹಯಯೋಧರೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು; ಅವರ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ಸಮುದ್ರದ ನಿನಾದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುವುದು ಯುದ್ಧದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುದ್ದಿ ತಂದವರು ‘ಭಯವಿಹ್ವಲಾಃ’ (ಭಯದಿಂದ ವಿಹ್ವಲರಾದವರು) ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ದ್ವಾರರಕ್ಷಿಭಿಃ’ (ದ್ವಾರಪಾಲಕರಿಂದ). ಅರ್ಜುನನು ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲೇಳುವುದನ್ನು ಗಂಗೆಯ ನೀರಿನಿಂದ ಅಂಜನ ದಿಗ್ಗಜವು ಮೇಲೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ದೊಡ್ಡ ಆನೆ ನೀರಿನಿಂದ ಏಳುವಂತೆ. ಅವನ ಕೋಪ ಯುಗಾಂತದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಅದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುಡಬಲ್ಲದು. ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವಂತೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಲು ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕತ್ತಲೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮುಸಲದ ತುದಿಯ ಜ್ವಾಲೆ ಅಶೋಕಪುಷ್ಪದ ಬಣ್ಣದ್ದು, ಅಂದರೆ ಕೆಂಪು. ಅರ್ಜುನನು ಆ ಮುಸಲವನ್ನು ಗದೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರ ಪೆಟ್ಟನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಯುದ್ಧಕೌಶಲ. ಗದೆಯ ಅಳತೆ ಐನೂರು ಮೊಳ ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ, ಅವನ ಬಲದ ಸೂಚಕ. ಪ್ರಹಸ್ತನ ನಿಲುವನ್ನು ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹಿಂದೆ ವಿಂಧ್ಯವು ಸೂರ್ಯನ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯಿತು ಎಂಬ ಕಥೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ವಿಂಧ್ಯೋಽರ್ಕಸ್ಯೇವ’ (ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ವಿಂಧ್ಯದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸಾರ್ಥಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಪ್ರಹಸ್ತನು ಅವನ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆಯುವ ವಿಂಧ್ಯದಂತೆ. ಆದರೆ ವಿಂಧ್ಯವು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮಾತಿನಿಂದ ತಗ್ಗಿದಂತೆ ಪ್ರಹಸ್ತನೂ ಅರ್ಜುನನ ಗದೆಯಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟನು. ‘ವಜ್ರಿವಜ್ರಹತಃ’ (ವಜ್ರಧಾರಿಯ ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತದಂತೆ ಎಂಬ ಭಾವ — ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನು ಪರ್ವತಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ವಜ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಬಿದ್ದ ಮೇಲೆ ಉಳಿದ ಅಮಾತ್ಯರು — ಮಾರೀಚ, ಶುಕ, ಸಾರಣ, ಮಹೋದರ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ — ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋದರು; ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಪ್ರಭಾವ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಅರ್ಜುನನು ಒಬ್ಬನೇ, ಅವನ ಸೈನಿಕರು ಮೊದಲೇ ಹತರಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೂ ಅವನು ಇಡೀ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸೈನಿಕರ ಯುದ್ಧ, ಆಮೇಲೆ ಸೇನಾಪತಿಯ ಪತನ, ಆಮೇಲೆಯೇ ಒಡೆಯರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ; ಇದು ವೀರರಸದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಮ. ರಾಕ್ಷಸರೂ ಶೂರರು ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ — ಪ್ರಹಸ್ತ ಮೊದಲಾದವರು ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನ ‘ವರಹೇಮಾಂಗದಃ’ (ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಜಲಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲೂ ಅವನು ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು. ಗದೆ ಅವನ ಪ್ರಿಯ ಆಯುಧ; ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅವನು ಅನೇಕ ಗದೆಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಮಹಾಗದೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವನ ಆಕ್ರಮಣ ‘ಗಾರುಡಂ ವೇಗಮಾಸ್ಥಾಯ’ (ಗರುಡನ ವೇಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ) — ಅಂದರೆ ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಗುವಂತೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಮಾತ್ಯರು ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ಪ್ರಹಸ್ತನು ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ರಾವಣನು ಬೇಗನೆ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ಆಗ ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳ ರಾಜನಿಗೂ ಇಪ್ಪತ್ತು ತೋಳುಗಳ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೂ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ದಾರುಣ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಎರಡು ಸಾಗರಗಳಂತೆ, ಬುಡ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಎರಡು ಸೂರ್ಯರಂತೆ, ಸುಡುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ಇದ್ದರು; ಬಲದಿಂದ ಉದ್ಧತವಾದ ಎರಡು ಆನೆಗಳಂತೆ, ಹಸುವಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡುವ ಎರಡು ಹೋರಿಗಳಂತೆ, ಗರ್ಜಿಸುವ ಎರಡು ಮೋಡಗಳಂತೆ, ಬಲೋತ್ಕಟವಾದ ಎರಡು ಸಿಂಹಗಳಂತೆ, ಕೋಪಗೊಂಡ ರುದ್ರ-ಕಾಲರಂತೆ ಇದ್ದರು. ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಗದೆಗಳಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆದುಕೊಂಡರು. ಪರ್ವತಗಳು ಘೋರ ವಜ್ರಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವಂತೆ ಆ ನರ-ರಾಕ್ಷಸರು ಗದಾಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ಸಿಡಿಲಿನ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಹುಟ್ಟುವಂತೆ ಅವರ ಗದಾಘಾತಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿದವು. ಶತ್ರುವಿನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಅರ್ಜುನನ ಗದೆಯು ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು. ರಾವಣನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಗದೆಯೂ ಅರ್ಜುನನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಮಹಾಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅರ್ಜುನನೂ ದಣಿಯಲಿಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೂ ದಣಿಯಲಿಲ್ಲ; ಹಿಂದೆ ಬಲಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರರ ಯುದ್ಧದಂತೆ ಅವರ ಯುದ್ಧ ಸಮಬಲದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಕೊಂಬುಗಳಿಂದ ಹೋರಿಗಳಂತೆ, ದಂತಾಗ್ರಗಳಿಂದ ಆನೆಗಳಂತೆ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಕೋಪಗೊಂಡ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಬಲದಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಆ ಗದೆಯು ರಾವಣನ ವಿಶಾಲ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಆದರೆ ವರದಾನದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ರಾವಣನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಆ ಗದೆಯು ದುರ್ಬಲವಾದದ್ದರಂತೆ ಎರಡು ತುಂಡಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಆದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಗದಾಘಾತದಿಂದ ರಾವಣನು ಒಂದು ಬಿಲ್ಲಿನಷ್ಟು ದೂರ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿದು, ನರಳುತ್ತ ಕುಸಿದು ಕುಳಿತನು. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆಗಳ ಮಾಲೆ ಯುದ್ಧದ ಸಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಬಲರು. ಬ್ರಹ್ಮನ ವರ ರಾವಣನನ್ನು ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಪರಾಭವದಿಂದಲ್ಲ — ಇದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭೇದ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ವಿಂಶದ್ಬಾಹೋಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಅದು ರಾವಣನ ಇಪ್ಪತ್ತು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತು ತೋಳುಗಳು — ಸಂಖ್ಯೆಯ ವಿರೋಧವನ್ನೂ ಕವಿ ಮುಂದಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಯುದ್ಧ ಸಮಬಲದ್ದು. ‘ಯಥಾ ಪೂರ್ವಂ ಬಲೀಂದ್ರಯೋಃ’ (ಹಿಂದೆ ಬಲಿ-ಇಂದ್ರರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಬಲಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರರು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು. ಗದಾಘಾತಗಳ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯನ್ನು ಸಿಡಿಲಿನ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಅದರಿಂದ ತುಂಬಿದವು. ಅರ್ಜುನನ ಗದೆ ಬೀಳುವಾಗ ಆಕಾಶವನ್ನು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ — ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಅದು ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಬಲದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಹಾರ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ವರದಾನದಿಂದಾದ ರಕ್ಷೆ ರಾವಣನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಕವಚದಂತಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಗದೆ ಮುರಿಯಿತು, ಆದರೆ ಪೆಟ್ಟಿನ ವೇಗವು ಅವನನ್ನು ಒಂದು ಬಿಲ್ಲಿನಷ್ಟು ದೂರ ಎಸೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡವಿತು. ‘ನಿಷ್ಟನನ್’ (ನರಳುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ವೇದನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಉಪಮೆಗಳ ಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೋಡಿಯೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಗುಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾಗರಗಳು ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು, ಪರ್ವತಗಳು ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು, ಸೂರ್ಯರು ತೇಜಸ್ಸನ್ನು, ಅಗ್ನಿಗಳು ದಾಹಕತ್ವವನ್ನು, ಆನೆಗಳು ಬಲವನ್ನು, ಹೋರಿಗಳು ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು, ಮೋಡಗಳು ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು, ಸಿಂಹಗಳು ಉತ್ಕಟತೆಯನ್ನು, ರುದ್ರ-ಕಾಲರು ಸಂಹಾರಶಕ್ತಿಯನ್ನು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾರ್ಜುನಃ ಖೇದಮಾಯಾತಿ ನ ರಾಕ್ಷಸಗಣೇಶ್ವರಃ’ (ಅರ್ಜುನನೂ ದಣಿಯಲಿಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸಗಣೇಶ್ವರನೂ ದಣಿಯಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಇಬ್ಬರ ಅದಣಿವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧ ದೀರ್ಘಕಾಲ ನಡೆಯಿತು. ರಾವಣನ ವರಪ್ರಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ — ಗದೆ ಮುರಿಯಿತು, ಅವನು ಸಾಯಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನೂ ವಿಹ್ವಲನೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಅವಕಾಶ ಒದಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರವು ವಧೆಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಬಂಧನದಿಂದಾಗಲಿ ಪರಾಜಯದಿಂದಾಗಲಿ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ವೃಷಾಯುಧ್ಯನ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ವೃಷಾಃ ಅಯುಧ್ಯನ್’ (ಹೋರಿಗಳು ಹೋರಾಡಿದವು) ಎಂಬ ಸಂಧಿರೂಪವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅರ್ಜುನನ ಗದೆಯು ‘ಅಹಿತೋರಸಿ’ — ಶತ್ರುವಿನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ — ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ.

ದಶಗ್ರೀವನು ವಿಹ್ವಲನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಅರ್ಜುನನು ಥಟ್ಟನೆ ಹಾರಿ, ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜನು ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ದಶಾನನನನ್ನು ಹಿಡಿದು, ನಾರಾಯಣನು ಬಲಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಬಂಧಿಸಿದನು. ದಶಗ್ರೀವನು ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು, ದೇವತೆಗಳು ‘ಭಲೇ’ ಎನ್ನುತ್ತ ಅರ್ಜುನನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೂಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಹುಲಿಯು ಜಿಂಕೆಯನ್ನು, ಸಿಂಹವು ಆನೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೈಹಯರಾಜನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮೋಡದಂತೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆಗ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರಹಸ್ತನು ದಶಾನನನು ಬಂಧಿತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಕೋಪಗೊಂಡು ಥಟ್ಟನೆ ಹೈಹಯನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಿಶಾಚರರ ವೇಗವು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಮೋಡಗಳು ಉಕ್ಕುವಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ‘ಬಿಡು, ಬಿಡು! ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು!’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಗುತ್ತ ಅವರು ರಣದಲ್ಲಿ ಮುಸಲಗಳನ್ನೂ ಶೂಲಗಳನ್ನೂ ಎಸೆದರು. ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದ, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಅರ್ಜುನನು ದೇವಶತ್ರುಗಳ ಆ ಆಯುಧಗಳು ತನ್ನನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಬೇಗನೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಅದೇ ತಡೆಯಲಾಗದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸೀಳಿ, ಗಾಳಿ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದರಿಸುವಂತೆ ಓಡಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೆದರಿಸಿ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯಾರ್ಜುನನು ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮಿತ್ರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ನಗರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜರೂ ಪುರಜನರೂ ಹೂ-ಅಕ್ಷತೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿರಲು, ಇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ ಅರ್ಜುನನು, ಬಲಿಯನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿದ ಸಹಸ್ರಲೋಚನನಂತೆ, ತನ್ನ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಾರಾಯಣನು ಬಲಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ರಾವಣನು ಬಲಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ. ಹೀಗೆ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವಿಜಯಿಯಾದ ರಾವಣನೂ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯರಾಜನಿಂದ ಸೋತನು ಎಂದು ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನು ಹಿಡಿಯುವುದನ್ನು ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೂ, ಬಂಧಿಸುವುದನ್ನು ನಾರಾಯಣನು ಬಲಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದುದಕ್ಕೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಚಾರಣರೂ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ಅವರೆಲ್ಲರ ಶತ್ರು. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಅವರ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ನಡುವೆಯೇ ಹಿಡಿದು ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಅವರನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳ ಉಪಯೋಗ. ಗಾಳಿ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದರಿಸುವಂತೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಚದರಿಸಿದನು. ಕೊನೆಗೆ ವಿಜಯಿಯಾದ ರಾಜನು ಪುರಜನರಿಂದಲೂ ದ್ವಿಜರಿಂದಲೂ ಅಭಿನಂದಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬಂಧಿತನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಅವನೊಡನೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಸಂದೇಶ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಬಲಶಾಲಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳಿದ್ದಾರೆ’. ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಗೆದ್ದ ರಾವಣನೂ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯರಾಜನಿಂದ ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಬಂಧಿತನಾದನು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಅಜೇಯನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ರಾಮನೂ ಅರಿಯುವನು. ರಾಕ್ಷಸರ ಮರು-ಆಕ್ರಮಣದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ (ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದವನು) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಆತುರಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪುರಜನರ ಮತ್ತು ದ್ವಿಜರ ಉತ್ಸವವು ರಾಜಧರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ‘ಬಿಡು ಬಿಡು, ನಿಲ್ಲು ನಿಲ್ಲು’ ಎಂಬ ಆಕ್ರೋಶ ಅವರ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಡೆಯನು ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವರಾದರೋ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ರಾವಣನ ಪರಾಭವದಿಂದ ದೇವತೆಗಳೂ ಪ್ರಸನ್ನರಾದರು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಹಿಂದೆ ಪೀಡಿಸಿದ್ದನು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാവണൻ നർമദാതീരത്തെ മണൽവേദിയിൽ ശിവലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് പൂക്കളാൽ അർച്ചിച്ചുകൊണ്ട് നൃത്തം ചെയ്യുകയായിരുന്നു. ആ സ്ഥലത്തിന് അധികം ദൂരെയല്ലാതെ, മാഹിഷ്മതിയുടെ അധിപനും ജേതാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ അർജുനൻ നാരിമാരോടൊപ്പം നർമദാജലത്തിൽ ക്രീഡിക്കുകയായിരുന്നു. ആയിരം സ്ത്രീകളുടെ നടുവിൽ അദ്ദേഹം പിടിയാനകളുടെ നടുവിലെ കൊമ്പനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. തന്റെ ആയിരം ഭുജങ്ങളുടെ ഉത്തമബലം അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അദ്ദേഹം അനേകം ഭുജങ്ങൾകൊണ്ട് നർമദയുടെ ഒഴുക്കു തടഞ്ഞു. കാർത്തവീര്യന്റെ ഭുജങ്ങളാൽ തടയപ്പെട്ട ആ നിർമലജലം തീരങ്ങളെ ആക്രമിച്ചുകൊണ്ട് എതിരൊഴുക്കായി പാഞ്ഞു. മീനുകളും മുതലകളും മകരങ്ങളും പൂക്കളും ദർഭവിരിപ്പുകളും നിറഞ്ഞ ആ ജലപ്രവാഹം വർഷകാലത്തെന്നപോലെ വർധിച്ചു. കാർത്തവീര്യൻ അയച്ചതുപോലെ ആ പ്രവാഹം രാവണന്റെ പുഷ്പോപഹാരം മുഴുവൻ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോയി. അപ്പോൾ രാവണൻ പാതിയായ നിയമം ഉപേക്ഷിച്ച്, പിണങ്ങിയ പ്രിയതമയെയെന്നപോലെ നർമദയെ നോക്കി. പടിഞ്ഞാറുനിന്നു വന്ന് കിഴക്കോട്ടു കടന്നുകയറുന്ന, സമുദ്രത്തിന്റെ തിരത്തള്ളൽപോലെ വർധിക്കുന്ന പ്രവാഹം കണ്ടശേഷം അവൻ വീണ്ടും നോക്കിയപ്പോൾ നദി സ്വസ്ഥയായിരിക്കുന്നതു കണ്ടു — അവളിലെ പക്ഷികൾ പരിഭ്രാന്തരായിരുന്നില്ല; വികാരമില്ലാത്ത ഒരു അംഗനയെപ്പോലെ അവൾ സ്വഭാവത്തിൽത്തന്നെ നിലകൊണ്ടു. മൗനവ്രതം പാലിച്ചുകൊണ്ട്, ഒരക്ഷരവും ഉരിയാടാതെ, വലതുകൈയിലെ വിരൽകൊണ്ടു മാത്രം ആംഗ്യം കാണിച്ച് അവൻ പ്രവാഹത്തിന്റെ കാരണം അന്വേഷിക്കാൻ ശുകസാരണന്മാരെ ആജ്ഞാപിച്ചു. ഇവിടെ കവി ഒരു വൈരുദ്ധ്യം കാണിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് രാക്ഷസരാജന്റെ ഭക്തിപൂർണമായ നിയമം, മറുവശത്ത് മനുഷ്യരാജാവിന്റെ വെറും ലീല; എന്നിട്ടും ലീലകൊണ്ടുതന്നെ രാക്ഷസന്റെ പൂജ മുടങ്ങി. ദിഗ്വിജയത്തിനായി അലയുന്നവനായിട്ടും രാവണൻ പൂജയിലെ വിഘ്നം സഹിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ മൗനം ഉപേക്ഷിക്കുന്നുമില്ല — ഇതിലൂടെ അവന്റെ സ്വഭാവത്തിലെ ദ്വന്ദ്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നദിയെ പ്രിയനോടു പിണങ്ങുന്ന കാന്തയെപ്പോലെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; ഈ ഉപമ വരാനിരിക്കുന്ന കലഹത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. ‘അശബ്ദാസ്യഃ’ (ഒരക്ഷരം ഉരിയാടാതെ) എന്ന പദം കാണിക്കുന്നത് പൂജാനിയമം അവൻ ഇപ്പോഴും മനസ്സിൽ ധരിക്കുന്നു എന്നാണ്. അർജുനൻ ആരെന്ന് അറിയേണ്ടതാണ് — അദ്ദേഹം ഹൈഹയവംശജനും കൃതവീര്യന്റെ പുത്രനുമാണ്; അതിനാൽ ‘കാർത്തവീര്യൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജധാനിയായ മാഹിഷ്മതി നർമദാതീരത്താണ്. ദത്താത്രേയന്റെ പ്രസാദത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന് ആയിരം ഭുജങ്ങൾ ലഭിച്ചു എന്നു പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘ജേതാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ ഈ സംഘർഷത്തിൽ അദ്ദേഹംതന്നെയായിരിക്കും ജേതാവ് എന്നു കവി മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നാരിമാരുടെ നടുവിലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശോഭയെ പിടിയാനകളുടെ നടുവിലെ ഗജരാജന്റെ ശോഭയോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു; ഈ ഉപമ മുന്നോട്ടും ആവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്; അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വച്ഛന്ദവിലാസം ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു. ഭുജങ്ങൾകൊണ്ടു നദി തടഞ്ഞത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബലപരീക്ഷണം മാത്രമാണ്, ആരെയും പീഡിപ്പിക്കാനല്ല; എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം രാവണന്റെ പൂജയുടെ വിനാശമായി. ഇങ്ങനെ ദൈവയോഗത്താൽ രണ്ടു മഹാബലന്മാരുടെ സംഘർഷത്തിന്റെ വിത്തു വിതയ്ക്കപ്പെട്ടു. ജലത്തിന്റെ വർണനയിലെ ‘സമീനനക്രമകരഃ സപുഷ്പകുശസംസ്തരഃ’ (മീനുകളും മുതലകളും മകരങ്ങളുമുള്ള, പൂക്കളും ദർഭവിരിപ്പുകളുമുള്ള) എന്ന പദയുഗ്മം ഒരു ദൃശ്യചിത്രം രചിക്കുന്നു — പ്രവാഹത്തിൽ മത്സ്യങ്ങളും ജലജീവികളും പൂക്കളും ദർഭകളും കലർന്നൊഴുകുന്നു. രാവണൻ വീണ്ടും നദിയെ നോക്കുമ്പോൾ അവൾ ശാന്തയാണ്; അതിനാൽ ഇതു സ്വാഭാവികമായ വെള്ളപ്പൊക്കമല്ല, ആരോ ഉണ്ടാക്കിയതാണെന്ന് അവൻ അറിയുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് കാരണം അന്വേഷിക്കാൻ അവൻ രണ്ടു ചാരന്മാരെ അയയ്ക്കുന്നത്. മുദ്രണത്തിൽ നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ബാഹുഭിർബഹുഭിർവൃതഃ’ എന്നാണ് പാഠം; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ വ്യത്യസ്തമാണ്; ഞങ്ങൾ മുദ്രണം പിന്തുടർന്നിരിക്കുന്നു.

രാവണനാൽ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട ആ സഹോദരന്മാർ — ശുകനും സാരണനും — ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ പടിഞ്ഞാറോട്ടു പുറപ്പെട്ടു. അരയോജന മാത്രം പോയപ്പോൾ ആ നിശാചരന്മാർ ജലത്തിൽ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്ന ഒരു പുരുഷനെ കണ്ടു. അദ്ദേഹം വലിയ സാലവൃക്ഷംപോലെ ഉയരമുള്ളവനായിരുന്നു; ജലത്താൽ അലങ്കോലപ്പെട്ട കേശങ്ങളും മദത്താൽ ചുവന്ന കൺകോണുകളും മദത്താൽ ആകുലമായ മനസ്സുമുള്ളവൻ. ശത്രുമർദകനായ അദ്ദേഹം ആയിരം ഭുജങ്ങൾകൊണ്ടു നദിയെ തടഞ്ഞും ആയിരം പാദങ്ങൾകൊണ്ടു ഭൂമിയെ തടഞ്ഞും ഒരു പർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. യുവതികളായ ആയിരം വരനാരിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അദ്ദേഹം മദമുള്ള ആയിരം പിടിയാനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട കൊമ്പനെപ്പോലെയായിരുന്നു. അത്യത്ഭുതകരമായ ആ ദൃശ്യം കണ്ട് ശുകസാരണന്മാർ മടങ്ങി രാവണന്റെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസേശ്വരാ, വലിയ സാലവൃക്ഷംപോലുള്ള ഒരു പുരുഷൻ അണകെട്ടിയതുപോലെ നർമദയെ തടഞ്ഞ് സ്ത്രീകളെ ക്രീഡിപ്പിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആയിരം ഭുജങ്ങളാൽ ജലം തടയപ്പെട്ട നദി സമുദ്രത്തിന്റെ തിരത്തള്ളൽപോലുള്ള തള്ളലുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.’ അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് ‘അത് അർജുനനാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞ് യുദ്ധലാലസനായ രാവണൻ പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ചാരന്മാരുടെ വർണന സൂക്ഷ്മമാണ് — അവർക്കു പേരറിയില്ല, രൂപവും പ്രവൃത്തിയും മാത്രം പറയുന്നു; രാവണനാകട്ടെ അതു കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തെ തിരിച്ചറിയുന്നു, കാരണം കാർത്തവീര്യന്റെ സഹസ്രബാഹുത്വം ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. ‘മദരക്താന്തനയനം’ (മദത്താൽ ചുവന്ന കൺകോണുകളുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണം കാണിക്കുന്നത് രാജാവ് പാനക്രീഡയിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു, യുദ്ധത്തിനു സജ്ജനല്ല എന്നാണ്; മുന്നോട്ട് അമാത്യന്മാർ ഇതുതന്നെ കാരണമായി പറയും. ആയിരം പാദങ്ങൾകൊണ്ടു ഭൂമിയെ തടയുന്ന പർവതത്തിന്റെ ഉപമ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥൈര്യവും വലിപ്പവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ തൽക്ഷണമുള്ള പുറപ്പാട് അവന്റെ യുദ്ധലോഭം കാണിക്കുന്നു — പൂജപോലും മറന്നുപോയി. രാവണന്റെ ആജ്ഞ മൗനത്തിലൂടെയാണ് നൽകിയതെങ്കിലും ചാരന്മാർ അവന്റെ അഭിപ്രായം ശരിയായി ഗ്രഹിക്കുന്നു. ശുകസാരണന്മാർ രാവണന്റെ പ്രസിദ്ധരായ ചാരന്മാരാണ്; യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലും രാമസേനയെ കാണാൻ അവരെ അയച്ചിരുന്നു. ഇവിടെ അവരുടെ ആദ്യകൃത്യം നദീപ്രവാഹത്തിന്റെ മൂലം അന്വേഷിക്കലാണ്. ‘വ്യോമാന്തരഗതൗ’ (ആകാശത്തിലൂടെ പോയവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവർ ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ പോയി എന്നു വ്യക്തമാണ്, കാരണം രാക്ഷസന്മാർ ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവരാണ്. അരയോജന മാത്രമായിരുന്നു ദൂരം; അതിനാൽ അർജുനന്റെ ക്രീഡാസ്ഥലം രാവണന്റെ പൂജാസ്ഥലത്തുനിന്ന് അധികം അകലെയല്ല. അവരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ അർജുനൻ വലിയ സാലവൃക്ഷംപോലെ ഉയർന്നവൻ, നനഞ്ഞ കേശമുള്ളവൻ, മദത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവൻ — ഇതെല്ലാം ജലക്രീഡയുടെയും പാനത്തിന്റെയും അടയാളങ്ങളാണ്. ‘ആയിരം ഭുജങ്ങൾകൊണ്ടു നദിയെ തടയുന്നവൻ’ എന്ന ദൃശ്യം അവർക്ക് അത്യത്ഭുതകരമായി തോന്നി; അതിനാൽ അവർ വേഗം മടങ്ങി. അവരുടെ വാക്കുകളിൽ ‘രോധവത്’ (അണക്കെട്ടുപോലെ) എന്ന ഉപമയുണ്ട് — അണ ജലത്തെ തടയുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭുജങ്ങൾ. നദി വീണ്ടും വീണ്ടും തള്ളലുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്ന വാക്ക് കാണിക്കുന്നത് തടയൽ ഏറെനേരം നിലനിൽക്കുന്നില്ല, തടയപ്പെട്ടതും വിട്ടയയ്ക്കപ്പെട്ടതുമായ ജലം വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർന്നുപൊങ്ങുന്നു എന്നാണ്. രാവണൻ ‘അർജുനൻ’ എന്ന പേരു മാത്രം ഉച്ചരിച്ചു പുറപ്പെട്ടു — അർജുനന്റെ കീർത്തിയും അദ്ദേഹത്തെ ജയിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹവും മുമ്പേതന്നെ അവന്റെ മനസ്സിലുണ്ടായിരുന്നു.

രാവണൻ അർജുനന്റെ നേർക്കു പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ ശബ്ദത്തോടും പൊടിയോടുംകൂടി ഉഗ്രമായ കാറ്റു വീശി; മേഘങ്ങൾ ഒരിക്കൽ രക്തത്തുള്ളികളോടുകൂടി ഘോരമായി ഗർജിച്ചു — ഇവ അശുഭനിമിത്തങ്ങളാണ്. മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ, ധൂമ്രാക്ഷൻ, ശുകൻ, സാരണൻ എന്നിവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാക്ഷസേന്ദ്രൻ അർജുനനുണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്കു ചെന്നു. അധികം താമസിയാതെ അഞ്ജനംപോലെ കറുത്ത ആ ബലവാനായ രാക്ഷസൻ ഭീകരമായ ആ നർമദാഹ്രദത്തിലെത്തി. അവിടെ പിടിയാനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട കൊമ്പനെപ്പോലെ സ്ത്രീകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട നരേന്ദ്രനായ അർജുനനെ അവൻ കണ്ടു. രോഷത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനും ബലത്താൽ ഉദ്ധതനുമായ അവൻ അർജുനന്റെ അമാത്യന്മാരോടു ഗംഭീരസ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു: ‘അമാത്യന്മാരേ, ഹൈഹയരാജാവിനെ വേഗം അറിയിക്കുക — രാവണൻ എന്ന പേരുള്ളവൻ യുദ്ധത്തിനായി വന്നിരിക്കുന്നു എന്ന്.’ അതു കേട്ട് അർജുനന്റെ മന്ത്രിമാർ ആയുധങ്ങളുമായി എഴുന്നേറ്റ് രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘കൊള്ളാം രാവണാ, കൊള്ളാം! യുദ്ധത്തിനുള്ള സമയം നീ നന്നായിത്തന്നെ മനസ്സിലാക്കിയിരിക്കുന്നു — മത്തനായി സ്ത്രീകളുടെ നടുവിൽ നിൽക്കുന്ന രാജാവിനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാനാണല്ലോ നീ ഉത്സാഹിക്കുന്നത്; പിടിയാനകളുടെ നടുവിൽ നിൽക്കുന്ന മദയാനയെ ഒരു പുലിയെന്നപോലെ. ദശഗ്രീവാ, ഇന്നു ക്ഷമിക്കുക, ഇന്നു രാത്രി ഇവിടെ പാർക്കുക; യുദ്ധത്തിൽ താത്പര്യമുണ്ടെങ്കിൽ നാളെ യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിനക്ക് അർജുനനെ കാണാം. അതല്ല, യുദ്ധതൃഷ്ണയാൽ നീ ധൃതികൂട്ടുകയാണെങ്കിൽ ഞങ്ങളെ യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തിയിട്ടേ നിനക്ക് അർജുനനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാനാകൂ.’ മന്ത്രിമാരുടെ വാക്കുകളിൽ ക്ഷത്രധർമത്തെ ആധാരമാക്കിയ ശകാരമുണ്ട് — സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്ന മത്തനായ രാജാവിനെ യുദ്ധത്തിനു വിളിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല. അവരുടെ രാജഭക്തിയും വ്യക്തമാണ് — സ്വന്തം പ്രാണൻ അർപ്പിച്ചും രാജാവിന്റെ വിശ്രമം കാക്കാൻ അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇവിടെ മുപ്പതാം ശ്ലോകം, മുദ്രണപ്രകാരം, മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്. യുദ്ധത്തിനു പോകുന്ന രാവണന്റെ മുന്നിൽ പ്രകൃതിതന്നെ അശുഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഉഗ്രമായ കാറ്റ്, പൊടി, മേഘങ്ങളുടെ രക്തവർഷം; ഈ ഉത്പാതങ്ങൾ അവന്റെ പരാജയത്തിന്റെ മുന്നോടികളാണ്. അവന്റെ സഹചരന്മാർ മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ, ധൂമ്രാക്ഷൻ, ശുകൻ, സാരണൻ എന്നിവരാണ്; പിന്നീട് പ്രഹസ്തനെയും മാരീചനെയും പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്. ‘അഞ്ജനപ്രഭൻ’ എന്നതുകൊണ്ട് അവന്റെ കറുത്ത നിറം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിടിയാനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട കൊമ്പനെപ്പോലെ അർജുനനെ കണ്ടപ്പോൾ രാവണന്റെ രോഷം ജ്വലിച്ചു; അവൻ സ്വയം രാജാവിന്റെ അടുത്തേക്കു ചെല്ലുന്നില്ല, അമാത്യന്മാർ മുഖേന സന്ദേശം അയയ്ക്കുന്നു — ഇതാണു രാജനീതിയുടെ മര്യാദ. ‘രാവണോ നാമ നാമതഃ’ (രാവണൻ എന്ന പേരുള്ളവൻ) എന്നത് അവന്റെ ഗർവോക്തിയാണ്, കാരണം അവന്റെ പേരുതന്നെ ഭയജനകമാണ്. അമാത്യന്മാരുടെ ഉത്തരത്തിൽ പരിഹാസമുണ്ട് — ‘കൊള്ളാം, കൊള്ളാം’ എന്ന പ്രശംസ വാസ്തവത്തിൽ നിന്ദയാണ്. സ്ത്രീകളുടെ നടുവിലുള്ള മത്തനെ ആക്രമിക്കുന്നതിനെ പുലി ആനയെ ആക്രമിക്കുന്നതിനോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — പുലിപോലും പിടിയാനകളുടെ നടുവിലുള്ള മദയാനയെ ആക്രമിക്കാൻ ധൈര്യപ്പെടില്ല എന്നാണു ഭാവം. ‘ഞങ്ങളെ വീഴ്ത്തിയിട്ടേ അർജുനനെ പ്രാപിക്കൂ’ എന്ന അമാത്യന്മാരുടെ രണ്ടാമത്തെ വികല്പം അവരുടെ വീരത്വം കാണിക്കുന്നു; അവർ ഭയന്നിട്ടില്ല, മറിച്ച് സ്വാമിയുടെ രക്ഷയ്ക്കായി മരണംപോലും സ്വീകരിക്കുന്നു. രാവണനാകട്ടെ കാത്തിരിപ്പു സഹിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ അടുത്ത ശ്ലോകത്തിൽ യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ക്ഷത്രധർമത്തിന്റെ ഉപദേശം രാക്ഷസന്റെ അക്ഷമയാൽ തള്ളപ്പെടുന്നു.

തുടർന്ന് രാവണന്റെ അമാത്യന്മാർ അർജുനന്റെ അമാത്യന്മാരെ യുദ്ധത്തിൽ സംഹരിച്ചു; വിശന്നിരുന്ന അവർ അവരെ ഭക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു. അപ്പോൾ നർമദാതീരത്ത് അർജുനന്റെ അനുയായികളുടെയും രാവണമന്ത്രിമാരുടെയും ‘ഹലഹല’ ശബ്ദമുയർന്നു. ഹൈഹയയോദ്ധാക്കൾ ബാണങ്ങൾ, തോമരങ്ങൾ, പ്രാസങ്ങൾ, ത്രിശൂലങ്ങൾ, വജ്രകർഷണങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് രാവണനോടുകൂടിയ രാക്ഷസന്മാരെ എല്ലാ വശത്തുനിന്നും ആക്രമിച്ചു പീഡിപ്പിച്ചു; അവരുടെ വേഗം അതിദാരുണമായിരുന്നു; അവരുടെ ഘോഷം മുതലകളും മീനുകളും മകരങ്ങളുമുള്ള സമുദ്രത്തിന്റേതുപോലെയായിരുന്നു. രാവണന്റെ അമാത്യന്മാരായ പ്രഹസ്തനും ശുകനും സാരണനും ക്രുദ്ധരായി സ്വതേജസ്സുകൊണ്ട് കാർത്തവീര്യന്റെ സൈന്യത്തെ സംഹരിച്ചു. ഭയവിഹ്വലരായ പുരുഷന്മാർ ക്രീഡിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അർജുനനെ രാവണന്റെയും മന്ത്രിമാരുടെയും ആ പ്രവൃത്തി അറിയിച്ചു. ‘ഭയപ്പെടേണ്ട’ എന്നു സ്ത്രീജനത്തോടു പറഞ്ഞ് അർജുനൻ, അഞ്ജനമെന്ന ദിഗ്ഗജം ഗംഗാജലത്തിൽനിന്നെന്നപോലെ, ജലത്തിൽനിന്നു കയറി. ക്രോധത്താൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളുള്ള അർജുനനെന്ന ആ അഗ്നി യുഗാന്തത്തിലെ അഗ്നിയെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചു. ശ്രേഷ്ഠമായ സ്വർണാംഗദങ്ങളണിഞ്ഞ അദ്ദേഹം വേഗം ഗദയെടുത്ത്, സൂര്യൻ ഇരുട്ടിനെയെന്നപോലെ, രാക്ഷസന്മാരുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. കൈകൾ വീശിയെറിയേണ്ട മഹാഗദ ഉയർത്തി ഗരുഡവേഗത്തോടെ അദ്ദേഹം ചാടിവീണു. സൂര്യന്റെ വഴി തടയുന്ന വിന്ധ്യനെപ്പോലെ, മുസലായുധനായ പ്രഹസ്തൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വഴി തടഞ്ഞ് ഇളകാതെ നിന്നു. മദോദ്ധതനും ക്രുദ്ധനുമായ പ്രഹസ്തൻ ഇരുമ്പുകെട്ടിയ ഘോരമായ മുസലം എറിഞ്ഞുകൊണ്ട് അന്തകനെപ്പോലെ അലറി. പ്രഹസ്തന്റെ കൈയിൽനിന്നു വിട്ട ആ മുസലത്തിന്റെ അഗ്രത്തിൽ അശോകപുഷ്പംപോലുള്ള അഗ്നി ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ജ്വലിച്ചു. പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ മുസലത്തെ പരിഭ്രമമില്ലാത്ത അർജുനൻ ഗദകൊണ്ടു നിപുണമായി ഒഴിവാക്കി. തുടർന്ന് അഞ്ഞൂറു കൈനീളമുള്ള ഭാരമേറിയ ഗദ ചുഴറ്റിക്കൊണ്ട് ഹൈഹയാധിപൻ പ്രഹസ്തന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. അതിവേഗത്തിൽ ആ ഗദയാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട പ്രഹസ്തൻ, വജ്രമേറ്റ പർവതംപോലെ, നിലംപതിച്ചു. പ്രഹസ്തൻ വീണതു കണ്ട് മാരീചനും ശുകനും സാരണനും മഹോദരനോടും ധൂമ്രാക്ഷനോടുമൊപ്പം യുദ്ധക്കളത്തിൽനിന്നു പിന്മാറി. ഇവിടെ അർജുനന്റെ ധൈര്യം ദർശനീയമാണ് — അദ്ദേഹം ആദ്യം സ്ത്രീകളുടെ ഭയം നീക്കുന്നു, അതിനുശേഷം മാത്രമാണ് യുദ്ധത്തിന് എഴുന്നേൽക്കുന്നത്. പ്രഹസ്തൻ ലങ്കയുടെ സേനാപതിയാണ്; അവന്റെ പതനത്തോടെതന്നെ രാക്ഷസസേന തകർന്നു. യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നത് അമാത്യന്മാർക്കിടയിൽത്തന്നെയാണ്. രാവണന്റെ അമാത്യന്മാർ അർജുനന്റെ അമാത്യന്മാരെ കൊന്നു ഭക്ഷിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ രാക്ഷസന്മാരുടെ ക്രൗര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഹൈഹയയോദ്ധാക്കളും പരാക്രമികളാണ്; അവരുടെ പലതരം ആയുധങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. കോലാഹലത്തെ സമുദ്രഘോഷത്തോട് ഉപമിക്കുന്നത് യുദ്ധത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു. വാർത്തയെത്തിച്ചവർ ‘ഭയവിഹ്വലർ’ എന്നാണ് മുദ്രണത്തിലെ പാഠം; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ദ്വാരരക്ഷിഭിഃ’ (ദ്വാരപാലകരാൽ). അർജുനൻ ജലത്തിൽനിന്നു കയറുന്നതിനെ അഞ്ജനദിഗ്ഗജം ഗംഗാജലത്തിൽനിന്നു കയറുന്നതിനോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — വലിയൊരു കറുത്ത ആന ജലത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്നതുപോലെ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധം എല്ലാം ദഹിപ്പിക്കുന്ന യുഗാന്താഗ്നിപോലെയാണ്. സൂര്യൻ ഇരുട്ടിനെ നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം രാക്ഷസന്മാരെ നശിപ്പിക്കാൻ പായുന്നു — ഇവിടെ രാക്ഷസന്മാരെ അന്ധകാരത്തോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രഹസ്തന്റെ മുസലാഗ്രത്തിലെ ജ്വാല അശോകപുഷ്പത്തിന്റെ നിറമുള്ളതാണ്, അതായത് ചുവന്നത്. അർജുനൻ ആ മുസലത്തെ ഗദകൊണ്ട് ഒഴിവാക്കുന്നു, ഏറ്റുവാങ്ങുന്നില്ല — ഇതു യുദ്ധകൗശലമാണ്. ഗദയുടെ അഞ്ഞൂറു കൈനീളം എന്ന അളവ് അതിശയോക്തിയാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബലത്തിന്റെ സൂചകം. പ്രഹസ്തന്റെ നിലയെ വിന്ധ്യപർവതത്തോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — പണ്ട് വിന്ധ്യൻ സൂര്യന്റെ വഴി തടയാൻ ഉയർന്നുവെന്ന കഥ പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ ‘വിന്ധ്യോഽർകസ്യേവ’ (സൂര്യനു വിന്ധ്യനെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ അർഥവത്താണ്, കാരണം ഇവിടെ അർജുനൻ സൂര്യനെപ്പോലെയും പ്രഹസ്തൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വഴിതടയുന്ന വിന്ധ്യനെപ്പോലെയുമാണ്. എന്നാൽ വിന്ധ്യൻ അഗസ്ത്യന്റെ വാക്കിനാൽ താഴ്ന്നതുപോലെ പ്രഹസ്തനും അർജുനന്റെ ഗദയാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ‘വജ്രിവജ്രഹതഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രമേറ്റ പർവതംപോലെ എന്നാണു ഭാവം — പണ്ട് ഇന്ദ്രൻ വജ്രംകൊണ്ടു പർവതങ്ങളുടെ ചിറകുകൾ മുറിച്ചു. പ്രഹസ്തൻ വീണപ്പോൾ മറ്റ് അമാത്യന്മാർ — മാരീചൻ, ശുകൻ, സാരണൻ, മഹോദരൻ, ധൂമ്രാക്ഷൻ — യുദ്ധഭൂമി വിട്ട് ഓടിപ്പോയി; ഇതിലൂടെ അർജുനന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ പ്രഭാവം വ്യക്തമാണ്. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, അർജുനൻ ഏകനാണ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൈനികർ മുമ്പേ വധിക്കപ്പെട്ടു, എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം രാക്ഷസസേനയെ മുഴുവൻ പരാജയപ്പെടുത്തുന്നു. കവി ക്രമത്തിൽ വർണിക്കുന്നു — ആദ്യം സൈനികരുടെ യുദ്ധം, പിന്നെ സേനാപതിയുടെ പതനം, അതിനുശേഷം മാത്രം സ്വാമിമാരുടെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം; ഇതാണു വീരരസത്തിന്റെ സ്വാഭാവികക്രമം. രാക്ഷസന്മാരും ശൂരരാണെന്നു കവി മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല — പ്രഹസ്തൻ മുതലായവർ സ്വതേജസ്സുകൊണ്ട് കാർത്തവീര്യന്റെ സൈന്യത്തെ സംഹരിച്ചു എന്നു വ്യക്തമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അർജുനന്റെ ‘വരഹേമാംഗദൻ’ (ശ്രേഷ്ഠമായ സ്വർണാംഗദങ്ങളണിഞ്ഞവൻ) എന്ന വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജവൈഭവം കാണിക്കുന്നു — ജലക്രീഡയിലും അദ്ദേഹം ആഭരണമണിഞ്ഞിരുന്നു. ഗദയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രിയായുധം; ആയിരം ഭുജങ്ങൾകൊണ്ട് അനേകം ഗദകൾ ധരിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിനു കഴിയുമെങ്കിലും ഇവിടെ ഒരൊറ്റ മഹാഗദ മാത്രമേ പരാമർശിക്കുന്നുള്ളൂ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആക്രമണം ‘ഗാരുഡം വേഗമാസ്ഥായ’ (ഗരുഡവേഗം അവലംബിച്ച്) ആണ്, അതായത് ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളുടെമേൽ പതിക്കുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം രാക്ഷസന്മാരുടെമേൽ.

അമാത്യന്മാർ പിന്മാറുകയും പ്രഹസ്തൻ വീഴുകയും ചെയ്തപ്പോൾ രാവണൻ വേഗം രാജശ്രേഷ്ഠനായ അർജുനന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. തുടർന്ന് ആയിരം ഭുജങ്ങളുള്ള രാജാവും ഇരുപതു ഭുജങ്ങളുള്ള രാക്ഷസനും തമ്മിൽ രോമാഞ്ചമുളവാക്കുന്ന ദാരുണമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. അവർ ഇളകിമറിയുന്ന രണ്ടു സമുദ്രങ്ങളെപ്പോലെ, വേരിളകിയ രണ്ടു പർവതങ്ങളെപ്പോലെ, തേജസ്സുള്ള രണ്ടു സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ, ദഹിപ്പിക്കുന്ന രണ്ട് അഗ്നികളെപ്പോലെ; ബലോദ്ധതരായ രണ്ട് ആനകളെപ്പോലെ, പശുവിനുവേണ്ടി പോരാടുന്ന രണ്ടു കാളകളെപ്പോലെ, ഗർജിക്കുന്ന രണ്ടു മേഘങ്ങളെപ്പോലെ, ബലോത്കടരായ രണ്ടു സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ, ക്രുദ്ധരായ രുദ്രനെയും കാലനെയുംപോലെ ആയിരുന്നു. അവർ പരസ്പരം ഗദകൾകൊണ്ട് ശക്തമായി പ്രഹരിച്ചു. പർവതങ്ങൾ ഘോരമായ വജ്രപ്രഹരങ്ങൾ സഹിക്കുന്നതുപോലെ ആ നരനും രാക്ഷസനും ഗദാപ്രഹരങ്ങൾ സഹിച്ചു. ഇടിമുഴക്കത്തിൽനിന്നു പ്രതിധ്വനി ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ അവരുടെ ഗദാഘാതങ്ങളാൽ എല്ലാ ദിക്കുകളും പ്രതിധ്വനിച്ചു. ശത്രുവിന്റെ മാറിൽ പതിക്കുന്ന അർജുനന്റെ ഗദ മിന്നൽപോലെ ആകാശത്തെ സ്വർണനിറമാക്കി. രാവണൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പതിപ്പിക്കുന്ന ഗദയും അർജുനന്റെ മാറിൽ, മഹാപർവതത്തിൽ ഉൽക്കയെന്നപോലെ, ശോഭിച്ചു. അർജുനനു തളർച്ചയുണ്ടായില്ല, രാക്ഷസേശ്വരനുമില്ല; പണ്ട് ബലിയും ഇന്ദ്രനും തമ്മിലെന്നപോലെ അവരുടെ യുദ്ധം തുല്യമായിരുന്നു. കൊമ്പുകൾകൊണ്ടു കാളകളെപ്പോലെ, കൊമ്പിൻതുമ്പുകൾകൊണ്ട് ആനകളെപ്പോലെ അവർ പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചു യുദ്ധം ചെയ്തു. പിന്നീട് ക്രുദ്ധനായ അർജുനൻ സർവശക്തിയുമെടുത്ത് എറിഞ്ഞ ആ ഗദ രാവണന്റെ വിശാലമായ മാറിൽ സ്തനങ്ങൾക്കിടയിൽ പതിച്ചു. എന്നാൽ വരദാനത്താൽ സംരക്ഷിതമായ രാവണന്റെ മാറിൽ ആ ഗദ ദുർബലമായതുപോലെ രണ്ടായി മുറിഞ്ഞ് നിലത്തുവീണു. എങ്കിലും അർജുനൻ പ്രയോഗിച്ച ഗദാഘാതത്താൽ രാവണൻ ഒരു വില്ലിന്റെ നീളം പിന്നോട്ടു തെറിച്ചു; ഞരങ്ങിക്കൊണ്ടു നിലത്തിരുന്നു. ഇവിടെ ഉപമകളുടെ മാല യുദ്ധത്തിന്റെ തുല്യത കാണിക്കുന്നു — ഇരുവരും സമബലർ. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം രാവണനെ മരണത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കുന്നു, പരാഭവത്തിൽനിന്നല്ല — ഇതൊരു സൂക്ഷ്മഭേദമാണ്. മുദ്രണത്തിൽ ‘വിംശദ്ബാഹോഃ’ എന്നാണ് പാഠം; അതു രാവണന്റെ ഇരുപതു ഭുജങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആയിരം ഭുജങ്ങളും ഇരുപതു ഭുജങ്ങളും — സംഖ്യയിലെ വൈരുദ്ധ്യവും കവി അവതരിപ്പിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും യുദ്ധം തുല്യം. ‘യഥാ പൂർവം ബലീന്ദ്രയോഃ’ (പണ്ട് ബലിയും ഇന്ദ്രനും തമ്മിലെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ, ബലിയും ഇന്ദ്രനും ദീർഘകാലം യുദ്ധം ചെയ്ത ദേവാസുരയുദ്ധത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഗദാഘാതങ്ങളുടെ പ്രതിധ്വനിയെ ഇടിമുഴക്കത്തോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു; എല്ലാ ദിക്കുകളും അതുകൊണ്ടു നിറഞ്ഞു. പതിക്കുന്ന അർജുനന്റെ ഗദ ആകാശത്തെ സ്വർണവർണമാക്കുന്നു — മിന്നൽപോലെ അതു ജ്വലിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അർജുനൻ സർവശക്തിയോടെ പ്രയോഗിച്ച പ്രഹരം നിർണായകമാകുന്നു. വരദാനത്താലുള്ള സംരക്ഷണം രാവണന്റെ മാറിൽ ഒരു കവചംപോലെയാണ്; അവിടെ ഗദ ഒടിഞ്ഞു; എന്നാൽ ആഘാതത്തിന്റെ വേഗം അവനെ ഒരു വില്ലിന്റെ നീളം ദൂരേക്കെറിഞ്ഞു നിലത്തുവീഴ്ത്തുന്നു. ‘നിഷ്ടനൻ’ (ഞരങ്ങിക്കൊണ്ട്) എന്ന പദം അവന്റെ വേദന കാണിക്കുന്നു. ഉപമാമാലയിലെ ഓരോ ജോടിയും വ്യത്യസ്തമായ ഒരു ഗുണം കാണിക്കുന്നു — സമുദ്രങ്ങൾ ക്ഷോഭം, പർവതങ്ങൾ സ്ഥൈര്യം, സൂര്യന്മാർ തേജസ്സ്, അഗ്നികൾ ദാഹകത്വം, ആനകൾ ബലം, കാളകൾ സ്പർധ, മേഘങ്ങൾ ഗർജനം, സിംഹങ്ങൾ ഉത്കടത്വം, രുദ്രനും കാലനും സംഹാരശക്തി. ഇങ്ങനെ ഒരൊറ്റ സന്ദർഭത്തിൽത്തന്നെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ എല്ലാ മാനങ്ങളും ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ‘നാർജുനഃ ഖേദമായാതി ന രാക്ഷസഗണേശ്വരഃ’ (അർജുനനു തളർച്ചയില്ല, രാക്ഷസേശ്വരനുമില്ല) എന്ന വാക്ക് ഇരുവരുടെയും അക്ഷീണത കാണിക്കുന്നു — യുദ്ധം ദീർഘനേരം നീണ്ടു. രാവണന്റെ വരപ്രഭാവം ഇവിടെ ആദ്യമായി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു — ഗദ ഒടിഞ്ഞു, അവൻ മരിച്ചില്ല; എന്നാൽ അവൻ നിശ്ചേഷ്ടനും വിഹ്വലനുമാകുന്നു; അതുകൊണ്ട് അർജുനന് അവനെ പിടികൂടാൻ അവസരം ഉണ്ടാകുന്നു. ഇതിൽനിന്ന് ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം വധത്തിൽനിന്നു മാത്രമേ രക്ഷിക്കുന്നുള്ളൂ, ബന്ധനത്തിൽനിന്നോ പരാജയത്തിൽനിന്നോ അല്ല എന്ന് അറിയാം. അമ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വൃഷായുധ്യൻ’ എന്ന പദം അതു ‘വൃഷാഃ അയുധ്യൻ’ (കാളകൾ യുദ്ധം ചെയ്തു) എന്നതിന്റെ സന്ധിരൂപമായി മനസ്സിലാക്കാം. അർജുനന്റെ ഗദ ‘അഹിതോരസി’ — ശത്രുവിന്റെ മാറിൽ — പതിക്കുന്നു എന്ന് അമ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ പറയുന്നു.

ദശഗ്രീവൻ വിഹ്വലനായിരിക്കുന്നതു കണ്ട് അർജുനൻ പെട്ടെന്നു ചാടിവീണ്, ഗരുഡൻ സർപ്പത്തെയെന്നപോലെ, അവനെ പിടികൂടി. ബലവാനായ രാജാവ് ആയിരം ഭുജങ്ങൾകൊണ്ടു ബലമായി ദശാനനനെ പിടിച്ച്, നാരായണൻ ബലിയെയെന്നപോലെ, ബന്ധിച്ചു. ദശഗ്രീവൻ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ സിദ്ധന്മാരും ചാരണന്മാരും ദേവതകളും ‘കൊള്ളാം’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അർജുനന്റെ ശിരസ്സിൽ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. പുലി മാനിനെയെന്നപോലെ, സിംഹം ആനയെയെന്നപോലെ, അവനെ പിടികൂടി ഹൈഹയരാജാവ് ഹർഷത്താൽ മേഘംപോലെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചു. അപ്പോൾ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത പ്രഹസ്തൻ ദശാനനൻ ബന്ധിതനായിരിക്കുന്നതു കണ്ട് ക്രുദ്ധനായി പെട്ടെന്നു ഹൈഹയന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. പാഞ്ഞടുക്കുന്ന ആ നിശാചരന്മാരുടെ വേഗം വർഷകാലത്ത് സമുദ്രത്തിലെ മേഘങ്ങളുടേതുപോലെ ഉയർന്നു ശോഭിച്ചു. ‘വിടുക, വിടുക; നിൽക്ക്, നിൽക്ക്’ എന്ന് ആവർത്തിച്ചു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അവർ യുദ്ധത്തിൽ മുസലങ്ങളും ശൂലങ്ങളും എറിഞ്ഞു. പരിഭ്രമമില്ലാത്ത ശത്രുസംഹാരകനായ അർജുനൻ ആ ദേവശത്രുക്കളുടെ ആയുധങ്ങൾ തന്നിലെത്തുംമുമ്പേ വേഗം പിടിച്ചെടുത്തു. പിന്നെ ധരിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള ആ ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ രാക്ഷസന്മാരെ പിളർത്തി, കാറ്റു മേഘങ്ങളെയെന്നപോലെ ഓടിച്ചു. ഇങ്ങനെ രാക്ഷസന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തി, കാർത്തവീര്യാർജുനൻ രാവണനെ പിടിച്ചുകൊണ്ട് സുഹൃത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. നഗരത്തിനു സമീപം ബ്രാഹ്മണരും പൗരന്മാരും പൂക്കളും അക്ഷതവും വർഷിച്ച് സ്വീകരിച്ച ഇന്ദ്രതുല്യനായ അർജുനൻ, ബലിയെ നിഗ്രഹിച്ച സഹസ്രലോചനനെന്നപോലെ, തന്റെ ആ നഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്. നാരായണൻ ബലിയെ ബന്ധിച്ചതിന്റെ ഉപമ രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ഇവിടെ അർജുനൻ വിഷ്ണുവിന്റെയും ഇന്ദ്രന്റെയും സ്ഥാനത്ത്, രാവണൻ ബലിയുടെ സ്ഥാനത്ത്. ഇങ്ങനെ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ജയിച്ച രാവണൻപോലും ഒരു മനുഷ്യരാജാവിനാൽ പരാജിതനായി എന്ന് അഗസ്ത്യൻ രാമനെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. അർജുനന്റെ പിടികൂടലിനെ ഗരുഡന്റെ സർപ്പഗ്രഹണത്തോടും ബന്ധനത്തെ നാരായണന്റെ ബലിബന്ധനത്തോടും ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു. ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും ചാരണന്മാരും അർജുനനെ പ്രശംസിക്കുന്നു, കാരണം രാവണൻ അവരുടെയെല്ലാം ശത്രുവാണ്. പ്രഹസ്തൻ മോഹാലസ്യം വിട്ട് വീണ്ടും ആക്രമിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാരുടെ സ്വാമിഭക്തി കാണാം. അർജുനൻ അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ ഇടയിൽവെച്ചുതന്നെ പിടിച്ചെടുത്ത് അവകൊണ്ടുതന്നെ അവരെ സംഹരിക്കുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആയിരം ഭുജങ്ങളുടെ പ്രയോജനം. കാറ്റു മേഘങ്ങളെ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം രാക്ഷസന്മാരെ ചിതറിച്ചു. ഒടുവിൽ വിജയിയായ രാജാവ് പൗരന്മാരാലും ബ്രാഹ്മണരാലും അഭിനന്ദിക്കപ്പെട്ട് സ്വനഗരിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; ബന്ധിതനായ രാവണൻ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു. ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യസന്ദേശം അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ വ്യക്തമാകും — ‘ബലവാന്മാരെക്കാൾ ബലവാന്മാരുണ്ട്’. ദേവന്മാരെയും ഇന്ദ്രനെയും ജയിച്ച രാവണൻപോലും ഒരു മനുഷ്യരാജാവിനാൽ ലീലയായി ബന്ധിക്കപ്പെട്ടു. ഇതു കേൾക്കുമ്പോൾ രാവണൻ അജേയനായിരുന്നില്ലെന്നു രാമനും അറിയും. രാക്ഷസന്മാരുടെ രണ്ടാം ആക്രമണത്തിലും അർജുനനെ ‘അസംഭ്രാന്തൻ’ (പരിഭ്രമിക്കാത്തവൻ) എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം ധൃതികൂട്ടുന്നില്ല, ഭയപ്പെടുന്നുമില്ല. ഒടുവിൽ പൗരന്മാരുടെയും ബ്രാഹ്മണരുടെയും ഉത്സവം രാജധർമത്തിന്റെ ഫലം കാണിക്കുന്നു. ‘വിടുക, വിടുക; നിൽക്ക്, നിൽക്ക്’ എന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ആക്രോശം അവരുടെ നിരാശ കാണിക്കുന്നു — സ്വാമി ബന്ധിതനായി; അവരാകട്ടെ വാക്കുകൾകൊണ്ടു മാത്രമേ ആക്രമിക്കുന്നുള്ളൂ. സിദ്ധന്മാരുടെയും ചാരണന്മാരുടെയും പുഷ്പവൃഷ്ടി കാണിക്കുന്നത് രാവണന്റെ പരാഭവത്തിൽ ദേവന്മാരും പ്രസന്നരാണെന്നാണ്, കാരണം അവൻ മുമ്പ് അവരെ പീഡിപ്പിച്ചിരുന്നു.

At the end of the last sarga Rāvaṇa had set up the liṅga of Śiva on an altar of sand on the bank of the Narmadā and was dancing as he worshipped it with flowers. Not far from that spot, Arjuna, foremost of victors and mighty lord of Māhiṣmatī, had gone into the waters of the Narmadā and was sporting there with his women. Among his thousand women he shone like a bull-elephant among a thousand cow-elephants — an image that returns more than once and underlines how freely he was taking his pleasure. Who this Arjuna was should be known: a king of the Haihaya line, son of Kṛtavīrya and so called Kārtavīrya, whose capital Māhiṣmatī stood on the Narmadā, and who, as the Purāṇas tell, had received his thousand arms by the grace of Dattātreya. By calling him "foremost of victors" the poet already hints that he will win this contest. Wanting to test the full strength of his thousand arms, he held back the current of the Narmadā with his many arms. He did it only to try his strength, meaning no harm to anyone, but it wrecked Rāvaṇa's worship. Checked by Kārtavīrya's arms, the clear water rushed back upstream, flooding its own banks as though making them an offering, and the surge, carrying fish, crocodiles and makaras, flowers and strewn kuśa grass all tumbling together, swelled as in the rainy season. As if sent by Kārtavīrya himself, the flood swept away Rāvaṇa's entire offering of flowers. So, by chance, the seed of a clash between two great powers was sown; and the poet sets the contrast plainly — on one side the rākṣasa king's devout observance, on the other the mere play of a human king, yet that play was enough to break the rākṣasa's worship. Rāvaṇa left his rite half finished and looked at the Narmadā as at a beloved who has turned against him — an image that foretells the quarrel to come. He saw the surge rising like the upheaval of the ocean, coming from the west and flowing into the east; and then he saw the river calm again, its birds undisturbed, settled in her own nature like a woman free of agitation. So he knew this was no natural flood but something someone had caused. Keeping his mouth silent — he still held to the vow of silence of his worship — ten-faced Rāvaṇa pointed with a finger of his right hand and sent Śuka and Sāraṇa to find the cause of the surge. Even while roaming the world to conquer it he could not bear his worship to be disturbed, yet he would not break his silence: the two sides of his character show here.

At Rāvaṇa's command the brothers Śuka and Sāraṇa, his well-known spies — the same two who in the Yuddha Kāṇḍa were sent to look over Rāma's army — set off through the sky towards the west, for rākṣasas travel where they will. They had gone only half a yojana, so the king's bathing-place was not far from Rāvaṇa's place of worship, when the two night-rovers saw a man sporting in the water with women. He was as tall as a great sāla tree, his hair tossed by the water, the corners of his eyes red with wine and his mind giddy with it — all signs of water-play and drinking; the king was at his pleasures, not ready for war, and his ministers would soon give that very reason. Holding back the river with his thousand arms, that crusher of foes looked like a mountain pressing down the earth with a thousand feet, an image of his firmness and size. Surrounded by a thousand young and lovely women, he was like an elephant surrounded by a thousand cow-elephants in season. Seeing that most wonderful sight, Śuka and Sāraṇa turned back quickly, came to Rāvaṇa and said, "Lord of the rākṣasas, someone as tall as a great sāla tree has dammed the Narmadā like a barrage and is making the women sport. With its water held back by his thousand arms, the river keeps throwing up surges like the upheaval of the ocean" — the damming could not hold for long, and the pent water kept bursting free. The spies did not know his name; they described only his form and his deed. But Rāvaṇa knew at once, for Kārtavīrya's thousand arms were famous throughout the world. Hearing them, he said only, "It is Arjuna," and went off, eager for battle; Arjuna's fame had long been in his mind, and so had the wish to conquer him. His hunger for war made him forget even his worship. He had given his order in silence, yet his spies had understood it perfectly.

As Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, set out towards Arjuna, a violent wind blew, roaring and laden with dust, and the clouds thundered once only, terribly, shedding drops of blood: nature itself gave ill omens, signs of his coming defeat. Surrounded by Mahodara, Mahāpārśva, Dhūmrākṣa, Śuka and Sāraṇa — Prahasta and Mārīca also appear later — the lord of the rākṣasas went to where Arjuna was. Before long that mighty rākṣasa, dark as collyrium, reached the fearsome pool of the Narmadā. There he saw King Arjuna surrounded by women like an elephant among cow-elephants in season, and the sight inflamed his anger. His eyes red with rage, proud of his strength, the lord of the rākṣasas did not go to the king himself but sent word through the king's ministers, as royal protocol requires. "Ministers," he said in a deep voice, "go quickly and tell the Haihaya king that one named Rāvaṇa has come to do battle" — proudly, for his very name was enough to frighten. Hearing him, Arjuna's ministers rose with their weapons and said to Rāvaṇa, "Well done, Rāvaṇa, well done! You have chosen the perfect time for battle, eager as you are to fight a king who is drunk and among his women — like a tiger eager to attack an elephant maddened among cow-elephants in season." Their praise was mockery, and their reproach was the kṣatriya code: it is not right to challenge a king who is drunk and at play with women; even a tiger would not dare attack a maddened elephant among his mates. "Forgive us today, Ten-necked one, and stay the night. If you have the will for battle, you will face Arjuna in the fight tomorrow. Or if you are in such haste, burning with thirst for battle, then strike us down in the fight first, and so reach your battle with Arjuna." Their loyalty was plain: they would give their own lives to protect their king's rest, unafraid and ready to die for their master. But Rāvaṇa could not bear to wait, and so the lesson of the warrior's code was swept aside by the rākṣasa's impatience.

Then Rāvaṇa's ministers cut down the king's ministers in the fight — and, being hungry, they ate them too, a mark of the rākṣasas' savagery. A great uproar rose on the bank of the Narmadā between Arjuna's followers and Rāvaṇa's ministers. The warriors of the Haihaya king were brave too: with arrows, lances, darts, tridents and thunderbolt-like goads they fell upon Rāvaṇa and his rākṣasas from every side. Their onset was terrible, its roar like the roar of the ocean with its crocodiles, fish and makaras. But Rāvaṇa's ministers, Prahasta, Śuka and Sāraṇa, enraged, struck down Kārtavīrya's forces by their own might — the poet does not hide that the rākṣasas too were heroes. Men distraught with fear brought word of what Rāvaṇa and his ministers had done to Arjuna as he played. Arjuna told the women, "Do not be afraid" — his composure showed in quieting their fear before he rose to fight — and came up out of the water like the dark elephant Añjana rising from the waters of the Gaṅgā. His eyes inflamed with anger, that fire of an Arjuna blazed up, terrible as the fire at the end of an age that burns up everything. Wearing fine golden armlets — even at his water-play he was adorned like a king — he swiftly seized his mace and rushed at the rākṣasas as the sun rushes upon darkness, the rākṣasas being the darkness. Raising his great mace with a sweep of his arms, he fell upon them with the speed of Garuḍa swooping on serpents. Prahasta, armed with a club, blocked his way and stood as immovable as the Vindhya once stood blocking the sun's path. The image is apt: Arjuna was the sun, and Prahasta the Vindhya that barred its path — and as the Vindhya bowed at Agastya's word, so Prahasta would be struck down by Arjuna's mace. Wild with pride and anger, Prahasta hurled his fearsome iron-bound club and roared like Death. At the tip of the club, as it left Prahasta's hand, a fire sprang up red as an aśoka blossom, as if to burn everything. But Kārtavīrya Arjuna, undismayed, skilfully turned the rushing club aside with his mace instead of taking its blow — the skill of a true fighter. Then the Haihaya lord ran at Prahasta whirling his heavy mace, five hundred arm-lengths long — an exaggeration that speaks of his strength. Struck with tremendous force by that mace, Prahasta fell like a mountain struck by the thunderbolt of Indra, who once cut off the mountains' wings with it. Prahasta was the commander of Laṅkā's army, and with his fall the rākṣasa force broke: seeing him down, Mārīca, Śuka and Sāraṇa, with Mahodara and Dhūmrākṣa, withdrew from the field. Arjuna was alone, his soldiers already slain, and yet he defeated the whole rākṣasa host. The poet follows the natural order of a heroic tale: first the soldiers fight, then the commander falls, and only then do the two lords meet in single combat.

With his ministers fled and Prahasta struck down, Rāvaṇa rushed swiftly at Arjuna, best of kings. Then a terrible, hair-raising battle began between the king and the rākṣasa, the thousand-armed and the twenty-armed; the poet notes the difference in numbers, and yet the fight was even. They were like two churning oceans, two mountains shaken at their roots, two blazing suns, two burning fires, two elephants proud of their strength, two bulls fighting over a cow in season, two thundering clouds, two lions fierce in strength, like Rudra and Kāla, the Destroyer and Time, in their fury. Each pair in that garland of images shows a different face of the battle — the oceans its turmoil, the mountains steadfastness, the suns brilliance, the fires the power to burn, the elephants strength, the bulls rivalry, the clouds their roaring, the lions their ferocity, Rudra and Kāla the power to destroy — and together they show two equals. They seized their maces and struck each other hard. As mountains once endured the terrible blows of the thunderbolt, so the man and the rākṣasa endured the blows of the maces, and as echoes follow the crash of thunder, so every quarter echoed with their blows. Arjuna's mace, falling on his enemy's chest, turned the sky golden like a flash of lightning; and the mace brought down again and again by Rāvaṇa shone on Arjuna's chest like a meteor on a great mountain. Neither Arjuna tired nor the lord of the rākṣasa hosts; their fight was as even as the one long ago between Bali and Indra in the war of gods and asuras, and it went on a long time. Like bulls fighting with their horns, like elephants with the tips of their tusks, the best of men and the best of rākṣasas struck at each other. Then Arjuna, enraged, hurled his mace with all his strength, and it struck Rāvaṇa's broad chest between the breasts. On Rāvaṇa's chest, shielded by the boon as if by armour, the mace broke in two as though it were a feeble thing and fell to the ground. Yet the blow of Arjuna's mace drove Rāvaṇa back a bow's length, and he sank down groaning in pain. Here, for the first time, the power of Rāvaṇa's boon is seen in action: the mace broke and he did not die, but he was left dazed and helpless, and that gave Arjuna his chance to seize him. So we learn a fine distinction: Brahmā's boon protected Rāvaṇa from death, not from defeat or capture.

Seeing the Ten-necked one dazed, Arjuna sprang forward and seized him as Garuḍa seizes a serpent. With his thousand arms the mighty king held ten-faced Rāvaṇa by force and bound him, as Nārāyaṇa once bound Bali. As the Ten-necked one was being bound, the Siddhas, Cāraṇas and gods cried "Well done!" and showered flowers on Arjuna's head, for Rāvaṇa was the enemy of them all and had tormented them before. Holding him as a tiger holds a deer or a lion an elephant, the Haihaya king roared again and again with joy, like a thundercloud. But Prahasta came to, saw ten-faced Rāvaṇa bound, and in sudden rage rushed at the Haihaya king — such was the rākṣasas' loyalty to their lord. The onrush of the charging night-rovers looked like clouds massing over the ocean at the coming of the rains. Crying again and again, "Let him go, let him go! Stop, stop!", they hurled clubs and spears; their shouts betrayed their despair, for their master was bound and they could do little but cry out. But Arjuna, slayer of foes, undismayed — neither hurried nor afraid — caught the weapons of those enemies of the gods before they could reach him, and then with those same formidable weapons pierced the rākṣasas and scattered them as the wind scatters clouds: this is what his thousand arms were for. Having terrified the rākṣasas, Kārtavīrya Arjuna took Rāvaṇa and entered his city surrounded by his friends. Near the city, brāhmaṇas and citizens showered him with flowers and grain, and Arjuna, like Indra himself, entered his own city like thousand-eyed Indra after capturing Bali, the bound Rāvaṇa taken along with him. The citizens' festival shows the fruit of a king who rules by dharma. Twice the poet likens the binding to Nārāyaṇa's binding of Bali: Arjuna stands in the place of Viṣṇu and Indra, Rāvaṇa in the place of Bali. So Agastya showed Rāma that even Rāvaṇa, conqueror of the three worlds, who had beaten the gods and Indra, was bound almost in sport by one human king, and Rāma would understand that Rāvaṇa had never been invincible. The lesson of the sarga will be spelled out at the end of the next: there are always the strong who are stronger than the strong.