पूर्वसर्गे अगस्त्यः इन्द्रजितः बलं रावणस्य च देवविजयं वर्णितवान्। ततः महातेजाः रामः विस्मयात् पुनः प्रणतः ऋषिसत्तमम् अगस्त्यम् अवदत् — ‘भगवन् द्विजोत्तम, यदाप्रभृति क्रूरः राक्षसः मेदिनीं पर्यटत्, तदा किं लोकाः शून्याः आसन्? किं तदा अत्र कोऽपि क्षत्रियः राजा अन्यः राजमात्रः वा नासीत्, यस्मात् राक्षसेश्वरः रावणः धर्षणं न प्राप्तः? अथवा ते सर्वे पृथिवीक्षितः हतवीर्याः अभवन्, वरास्त्रैः बहिष्कृताः, अतः बहवः नृपाः निर्जिताः?’ राघवस्य वचः श्रुत्वा भगवान् ऋषिः अगस्त्यः पितामहः ईश्वरम् इव प्रहसन् रामम् उवाच — ‘पार्थिवर्षभ पृथिवीपते राम, इति एवं पार्थिवान् बाधमानः रावणः पृथिवीं चचार।’ रामस्य प्रश्नः क्षत्रियस्य गौरवात् उत्पन्नः — तस्य पूर्वजाः अपि किं रावणेन पराजिताः इति तस्य चिन्ता। अगस्त्यस्य हासः सूचयति यत् उत्तरं विस्मयकरं भविष्यति — एकः मनुष्यराजः अपि रावणं जितवान्। ‘पितामहः ईश्वरम् इव’ इति उपमा ब्रह्मणः शिवं प्रति वचनम् इव, अगस्त्यस्य वात्सल्यं गौरवं च दर्शयति। अस्मिन् सर्गे आरब्धा अर्जुनकथा अग्रिमसर्गयोः पूर्णा भविष्यति। द्वितीयस्य पूर्वार्धं तृतीयस्य पूर्वार्धं च वुल्गेटमात्रे, यैः रामस्य प्रश्नः विस्तार्यते। रामः ‘राजा वा राजमात्रः वा’ इति द्विविधं पृच्छति — महाराजाः वा सामन्ताः वा; सर्वे अपि किं दुर्बलाः आसन् इति तस्य आशङ्का। ‘प्रणतः’ इति पदेन रामस्य विनयः गुरुं प्रति श्रद्धा च दृश्यते।

ततः रावणः स्वर्गपुरीसदृशप्रभां माहिष्मतीं नाम पुरीं प्राप्तः, यत्र वसुरेतसः अग्नेः सदा सांनिध्यम् आसीत्। तत्र वसुरेतसः प्रभावात् तस्य तुल्यः अर्जुनः नाम नृपः आसीत्, यस्य राज्ये अग्निः शरकुण्डे सदा शेते स्म। तस्मिन् एव दिने बली हैहयाधिपतिः ईश्वरः अर्जुनः स्त्रीभिः सह नर्मदायां रन्तुं गतः। तस्मिन् एव दिने रावणः तत्र आगतः, राक्षसेन्द्रः च तस्य अमात्यान् अपृच्छत् — ‘अर्जुनः नृपतिः क्व अस्ति? शीघ्रं सम्यक् आख्यातुम् अर्हथ। अहं रावणः नृवरेण सह युद्धेच्छुः अनुप्राप्तः; मम आगमनं युष्माभिः अग्रे एव तस्मै संनिवेद्यताम्।’ इति रावणेन उक्ताः सुविपश्चितः अमात्याः राक्षसपतिं महीपतेः असांनिध्यम् अब्रुवन्। पौराणाम् मुखात् अर्जुनं गतं श्रुत्वा विश्रवसः पुत्रः रावणः ततः अपसृत्य हिमवत्संनिभं विन्ध्यं गिरिम् आगतः। अर्जुनः कार्तवीर्यः, सहस्रबाहुः इति प्रसिद्धः; तस्य नगरे अग्नेः सांनिध्यं तस्य तेजसः मूलम्। ‘तमेव दिवसम्’ इति पुनरुक्तिः दैवस्य योगं सूचयति — यस्मिन् दिने राजा नगरात् बहिः, तस्मिन् एव दिने शत्रुः आगतः। रावणः अमात्यान् भयेन न, अपितु युद्धस्य आह्वानेन पृच्छति; सः राज्ञः अनुपस्थितौ नगरं न आक्रामति — एषः तस्य योद्धृधर्मः। माहिष्मती ‘स्वर्गपुरीप्रभा’ इति — अमरावतीसदृशी; एवं रावणः देवलोकं जित्वा अधुना पृथिव्याः स्वर्गम् आगच्छति। अर्जुनस्य अग्नेः च सम्बन्धः विशिष्टः — अग्निः तस्य राज्ये सदा वसति, अतः अर्जुनः अग्नितुल्यः तेजस्वी। ‘शरकुण्डेशयः’ इति पदं हिन्दीभाष्ये कुशास्तरणयुक्ते अग्निकुण्डे इति व्याख्यातम्। अमात्यानां ‘सुविपश्चितः’ इति विशेषणं तेषां विवेकं दर्शयति — ते रावणस्य भयेन असत्यं न वदन्ति, राज्ञः अनुपस्थितिं स्पष्टं कथयन्ति।

सः रावणः अभ्रम् इव आविष्टं, मेदिनीम् उद्भिद्य उत्थितम् इव, अम्बरम् आलिखन्तम् इव विन्ध्यम् अपश्यत्। सः सहस्रशिखरैः उपेतः, तस्य कन्दरेषु सिंहाः वसन्ति स्म। प्रपातात् पतितैः शीतैः अम्बुभिः सः अट्टहासं कुर्वन् इव आसीत्। देवदानवगन्धर्वैः अप्सरोभिः किन्नरैः च स्वस्त्रीभिः सह क्रीडद्भिः सः उच्चः पर्वतः स्वर्गभूतः आसीत्। स्यन्दमानाभिः नदीभिः तस्य जलं स्फटिकसदृशम्; चलजिह्वाभिः फणाभिः युक्तः शेषनागः इव सः स्थितः, ऊर्ध्वम् उत्क्रामन् इव, दरीभिः युक्तः, हिमालयसदृशः गिरिः। विन्ध्यस्य वर्णनं तस्य उच्चतां विस्तारं च प्रकाशयति — अम्बरलेखनम्, अट्टहासः, अनन्तनागसादृश्यं च इति त्रयः अलङ्काराः। नद्यः फणाः इव, तासां चञ्चलाः धाराः जिह्वाः इव — एषा उपमा अतीव सूक्ष्मा। अष्टादशे मुद्रणे ‘हितवत्संनिभं’ इति मुद्रितम्, ‘हिमवत्’ इत्यस्य मुद्रणदोषः; चतुर्दशे तु ‘हिमवत्संनिभं’ इति सम्यक्। पर्वतस्य वर्णनं रावणस्य दृष्ट्या क्रियते — सः यात्रिकः इव सर्वं सविस्मयं पश्यति। स्वर्गसदृशः विन्ध्यः इति उक्त्वा कविः दर्शयति यत् पृथिव्याम् अपि देवलोकस्य शोभा अस्ति। ‘अनन्तम् इव विष्ठितम्’ इति पदे विन्ध्यस्य दीर्घता सहस्रफणस्य शेषनागस्य दीर्घतया उपमिता।

ततः विन्ध्यं पश्यन् रावणः नर्मदां ययौ — चलोपलजलां, पुण्यां, पश्चिमोदधिगामिनीम्। उष्णेन अभितप्तैः तृषितैः महिषैः सृमरैः सिंहैः शार्दूलैः ऋक्षैः गजोत्तमैः च तस्याः जलाशयाः संक्षोभिताः; चक्रवाकैः कारण्डैः हंसैः जलकुक्कुटैः सदा मत्तैः कूजद्भिः सारसैः च सा समावृता आसीत्। कविः ताम् एकां सुन्दरीं नारीम् इव वर्णयति — फुल्लद्रुमाः तस्याः उत्तंसाः, चक्रवाकयुगलं तस्याः स्तनौ, विस्तीर्णानि पुलिनानि श्रोणी, हंसावलिः मेखला, पुष्परेणुः अङ्गरागः, जलफेनः निर्मलं वस्त्रं, जलावगाहः सुखस्पर्शः, फुल्लोत्पलानि शुभे ईक्षणे। दशाननः पुष्पकात् आशु अवरुह्य इष्टां वरां नारीम् इव सरितां वरां नर्मदाम् अवगाह्य, नानामुनिनिषेविते रम्ये तस्याः पुलिने सचिवैः सार्धम् उपोपविष्टः। ‘इयं गङ्गा’ इति नर्मदां प्रशंस्य सः दशाननः तस्याः दर्शनेन हर्षं प्राप्तवान्। नद्याः नारीरूपकं कवेः प्रियः अलङ्कारः; अत्र सः सम्पूर्णः — अलङ्काराः, वस्त्रं, अङ्गरागः, नेत्रे च। रावणस्य कृते नर्मदा अपि ‘इष्टा नारी’ इव — तस्य कामुकः स्वभावः उपमायाम् अपि प्रतिबिम्बितः। किन्तु अत्र सः शान्तः, प्रसन्नः, भक्तः च दृश्यते — तस्य व्यक्तित्वस्य अन्यः पक्षः। षड्विंशस्य पूर्वार्धम् (‘गङ्गेयम्’ इति) वुल्गेटमात्रम्। नर्मदायाः तटे पशुपक्षिणां वर्णनं तस्याः समृद्धिं दर्शयति — महिषाः सृमराः सिंहाः शार्दूलाः ऋक्षाः गजाः च तृषिताः तस्याः जलं पिबन्ति, चक्रवाकाः कारण्डवाः हंसाः जलकुक्कुटाः सारसाः च तस्याः जले क्रीडन्ति। एवं सा सर्वेषां प्राणिनां आश्रयः, माता इव। ‘उष्णाभितप्तैः’ इति पदेन मध्याह्नस्य कालः सूचितः, यः अग्रे रावणस्य वचने स्पष्टः — सूर्यः नभसः मध्ये स्थितः। नारीरूपकस्य प्रत्येकः अवयवः प्रकृतेः एकेन अंशेन सम्पादितः — वृक्षाः, पक्षिणः, पुलिनानि, पुष्पाणि, फेनः, जलं, कमलानि च; एवं नदी सम्पूर्णा सुन्दरी इव चित्रिता। रावणः ताम् ‘इष्टां नारीम् इव’ अवगाहते — तस्य नद्यां स्नानम् अपि शृङ्गारिकया दृष्ट्या वर्ण्यते। ‘गङ्गा इयम्’ इति तस्य प्रशंसा नर्मदायाः पावित्र्यं गङ्गातुल्यं मन्यते। मुनिभिः सेवितं पुलिनम् इति तस्याः पावित्र्यस्य अन्यत् प्रमाणम्।

ततः सलीलं सः तत्र शुकसारणौ सचिवान् उवाच — ‘एषः सूर्यः रश्मिसहस्रेण जगत् काञ्चनम् इव कृत्वा तीक्ष्णतापकरः नभसः मध्यम् आस्थितः; किन्तु माम् आसीनं विदित्वा एव दिवाकरः चन्द्रः इव शीतः भवति। नर्मदाजलेन शीतः सुगन्धिः श्रमनाशनः अयम् अनिलः मम भयात् एव सुसमाहितः मन्दं वाति। इयं सरिच्छ्रेष्ठा नर्मवर्धिनी नर्मदा अपि नक्रमीनविहङ्गैः युक्तैः ऊर्मिभिः भीता अङ्गना इव स्थिता। तत् भवन्तः युधि इन्द्रसमैः नृपैः शस्त्रैः क्षताः, चन्दनरसेन इव रुधिरेण समुक्षिताः। ते यूयं शर्मदां शुभां नर्मदां सार्वभौमप्रमुखाः मत्ताः महागजाः गङ्गाम् इव अवगाहध्वम्। अस्यां महानद्यां स्नात्वा पाप्मनः विप्रमोक्ष्यथ। अहम् अपि अद्य शरदिन्दुसमप्रभे पुलिने शनैः कपर्दिनः शिवस्य पुष्पोपहारं करिष्यामि।’ रावणस्य वचने अहङ्कारः भक्तिः च मिश्रिते — सूर्यः अनिलः नदी च सर्वे तस्य भयात् शान्ताः इति सः मन्यते, तथापि सः शिवस्य पूजायै उद्यतः। ‘नर्मदा नर्मवर्धिनी’ इति शब्दक्रीडा — नर्म सुखं ददाति इति नर्मदा। सचिवानां क्षतानि रक्तं च पूर्वयुद्धानां स्मारकम्; नद्याः स्नानम् एव तेषां चिकित्सा शुद्धिः च। दिग्गजानाम् उपमा राक्षसानां विशालतां सूचयति। सूर्यस्य चन्द्रवत् शीतत्वं, वायोः मन्दगमनं, नद्याः भीतायाः नार्याः इव स्थैर्यं — एते त्रयः अपि रावणस्य मते तस्य प्रतापस्य फलम्। वस्तुतः ते प्रकृतेः सहजाः गुणाः, किन्तु अहङ्कारी सः सर्वं स्वस्य भयात् एव इति मन्यते। एषा आत्मश्लाघा रावणस्य स्वभावस्य मुख्यं लक्षणम्। तथापि ‘पाप्मनः विप्रमोक्ष्यथ’ इति वचनं दर्शयति यत् सः तीर्थस्नानस्य पुण्यं मन्यते — राक्षसः अपि धर्मस्य बाह्यम् अङ्गं पालयति। सचिवानां नामानि अग्रे प्रहस्तादीनि उच्यन्ते, अत्र तु शुकसारणौ एव मुख्यौ।

रावणेन एवम् उक्ताः प्रहस्तशुकसारणाः महोदरधूम्राक्षसहिताः नर्मदां विजगाहिरे। तैः राक्षसेन्द्रगजैः क्षोभिता नर्मदा नदी वामनाञ्जनपद्मादिभिः दिग्गजैः क्षोभिता गङ्गा इव अभवत्। ततः ते महाबलाः राक्षसाः नर्मदायां स्नात्वा उत्तीर्य रावणस्य बल्यर्थं पुष्पाणि आजह्रुः। शुभ्राभ्रसदृशप्रभे हृद्ये नर्मदापुलिने राक्षसैः मुहूर्तेन पुष्पमयः गिरिः कृतः। पुष्पेषु एवम् उपहृतेषु राक्षसेश्वरः रावणः महागजः गङ्गाम् इव स्नातुं नदीम् अवतीर्णः। तत्र विधिवत् स्नात्वा अनुत्तमं जप्यं जप्त्वा सः रावणः तस्मात् नर्मदासलिलात् उत्ततार; ततः क्लिन्नम् अम्बरं त्यक्त्वा शुक्लवस्त्रेण समावृतः अभवत्। पूजायाः पूर्वं शुद्धेः विधिः यथाशास्त्रं कथितः — स्नानं, जपः, शुष्कं शुक्लं वस्त्रं च। रावणः वेदविद्, शिवभक्तः च इति प्रसिद्धिः अत्र प्रमाणिता। ‘पुष्पमयः गिरिः’ इति अतिशयोक्तिः राक्षसानां सङ्ख्यां तेषां भक्तिं वा दर्शयति। चत्वारिंशस्य उत्तरार्धं (वस्त्रपरिवर्तनम्) वुल्गेटमात्रम्। राक्षसानां स्नानं दिग्गजानां गङ्गावगाहनेन उपमितम् — चत्वारः दिग्गजाः वामनः अञ्जनः पद्मः सार्वभौमः च प्रसिद्धाः। रावणस्य स्नानम् अपि महागजस्य गङ्गावगाहनेन उपमितम्; एवं सः तेषु अपि मुख्यः। पुष्पसञ्चयस्य वेगः ‘मुहूर्तेन’ इति पदेन सूच्यते — सेवकाः स्वामिनः पूजायै तत्पराः। रावणः शुक्लं वस्त्रं धारयति — शुद्धेः सात्त्विकतायाः च प्रतीकम्।

प्राञ्जलिं यान्तं रावणं सर्वे राक्षसाः अन्वयुः — तस्य गतेः वशम् आपन्नाः मूर्तिमन्तः अचलाः इव। राक्षसेश्वरः रावणः यत्र यत्र याति स्म, तत्र तत्र जाम्बूनदमयं लिङ्गं नीयते स्म। वालुकावेदिमध्ये तत् लिङ्गं स्थापयित्वा रावणः गन्धैः अमृतगन्धिभिः पुष्पैः च अर्चयामास। ततः सतां आर्तिहरं, परं, वरं, वरप्रदं, चन्द्रमयूखभूषणं शङ्करं समर्च्य सः निशाचरः अग्रतः हस्तान् प्रसार्य जगौ प्रणनर्त च। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, सर्गस्य समाप्तिं सूचयति। रावणस्य शिवभक्तिः अत्र स्पष्टा — सः सर्वत्र सुवर्णलिङ्गं सह वहति, नित्यं च पूजयति। गानं नृत्यं च भक्तेः उत्कर्षं दर्शयतः; रावणः शिवस्य स्तोत्रकर्ता इति लोकप्रसिद्धिः अपि अनेन सङ्गच्छते। अस्मिन् शान्ते भक्तिमये क्षणे एव अग्रिमे सर्गे अर्जुनस्य नर्मदाक्रीडया तस्य पूजा भङ्गं प्राप्स्यति — कथायाः नाटकीयः विरोधः। ‘मूर्तिमन्तः अचलाः’ इति उपमा राक्षसानां विशालकायतां तेषां च रावणे निष्ठां युगपत् व्यनक्ति। रावणस्य नृत्यं ‘प्रसार्य हस्तान्’ इति वर्णितम् — भक्तेः आनन्दः शरीरेण अपि प्रकटः।

గత సర్గలో అగస్త్యుడు ఇంద్రజిత్తు బలాన్నీ రావణుని దేవవిజయాన్నీ వర్ణించాడు. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన రాముడు విస్మయంతో మళ్ళీ వినయంగా నమస్కరించి ఋషిశ్రేష్ఠుడైన అగస్త్యునితో అన్నాడు — ‘భగవంతుడా, ద్విజోత్తమా, క్రూరుడైన ఆ రాక్షసుడు భూమిపై సంచరించినప్పటినుండీ లోకాలు శూన్యంగా ఉన్నాయా? రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు అవమానం పొందకుండా ఉండేలా అప్పుడు ఇక్కడ క్షత్రియుడైన రాజు గానీ మరే రాజమాత్రుడు (సామంతుడు) గానీ లేడా? లేక ఆ భూపాలురందరూ పరాక్రమం నశించినవారై, శ్రేష్ఠమైన అస్త్రాలకు దూరమై ఉన్నారా, అందుకే అనేక రాజులు జయించబడ్డారా?’ రాఘవుని మాట విని భగవంతుడైన అగస్త్య ఋషి, పితామహుడు ఈశ్వరునితో వలె, నవ్వుతూ రామునితో అన్నాడు — ‘రాజశ్రేష్ఠా, భూపతీ, రామా, ఈ విధంగా రాజులను బాధిస్తూ రావణుడు భూమిపై సంచరించాడు.’ రాముని ప్రశ్న క్షత్రియ గౌరవం నుండి పుట్టింది — తన పూర్వులు కూడా రావణునిచేత ఓడిపోయారా అని అతని చింత. అగస్త్యుని నవ్వు జవాబు ఆశ్చర్యకరంగా ఉంటుందని సూచిస్తుంది — ఒక మనుష్యరాజు కూడా రావణుని జయించాడు. ‘పితామహుడు ఈశ్వరునితో వలె’ అనే ఉపమ బ్రహ్మ శివునితో మాట్లాడినట్లుగా అగస్త్యుని వాత్సల్యాన్నీ గౌరవాన్నీ చూపుతుంది. ఈ సర్గలో ఆరంభమైన అర్జున కథ తరువాతి రెండు సర్గలలో పూర్తవుతుంది. రెండవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ మూడవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి; వాటితో రాముని ప్రశ్న విస్తరించబడుతుంది. రాముడు ‘రాజు గానీ రాజమాత్రుడు గానీ’ అని రెండువిధాలుగా అడుగుతాడు — మహారాజులైనా సామంతులైనా; అందరూ దుర్బలులేనా అని అతని సందేహం. ‘ప్రణతః’ (నమస్కరించి) అనే పదంతో రాముని వినయమూ గురువుపట్ల శ్రద్ధా కనిపిస్తాయి.

అప్పుడు రావణుడు స్వర్గపురి వంటి కాంతి గల మాహిష్మతి అనే నగరాన్ని చేరాడు; అక్కడ వసురేతసుడైన అగ్ని ఎల్లప్పుడూ సన్నిహితంగా ఉంటాడు. అక్కడ వసురేతసుని ప్రభావం వల్ల అతనితో సమానుడైన అర్జునుడనే రాజు ఉన్నాడు; అతని రాజ్యంలో అగ్ని ఎల్లప్పుడూ రెల్లుగడ్డి పరచిన కుండంలో శయనిస్తాడు. సరిగ్గా ఆ రోజే బలవంతుడూ హైహయాధిపతీ ప్రభువూ అయిన అర్జునుడు స్త్రీలతో కలిసి విహరించడానికి నర్మదకు వెళ్ళాడు. సరిగ్గా ఆ రోజే రావణుడు అక్కడికి వచ్చాడు; ఆ రాక్షసేంద్రుడు అతని మంత్రులను అడిగాడు — ‘రాజైన అర్జునుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు? వెంటనే సరిగ్గా చెప్పండి. రావణుడనైన నేను ఆ నరశ్రేష్ఠునితో యుద్ధం చేయాలని వచ్చాను; నా రాకను మీరు ముందుగానే అతనికి తెలియజేయండి.’ రావణుడు ఇలా అనగా మిక్కిలి వివేకవంతులైన మంత్రులు రాజు అక్కడ లేడని రాక్షసపతికి చెప్పారు. పౌరుల నోట అర్జునుడు వెళ్ళాడని విని విశ్రవసుని కుమారుడైన రావణుడు అక్కడి నుండి వెనుదిరిగి హిమవంతుని వంటి వింధ్యపర్వతానికి వచ్చాడు. ఈ అర్జునుడు కార్తవీర్యుడు, సహస్రబాహువని ప్రసిద్ధుడు; అతని నగరంలో అగ్ని సాన్నిధ్యమే అతని తేజస్సుకు మూలం. ‘సరిగ్గా ఆ రోజే’ అనే పునరుక్తి దైవయోగాన్ని సూచిస్తుంది — రాజు నగరం బయట ఉన్న రోజే శత్రువు వచ్చాడు. రావణుడు మంత్రులను భయపెట్టడానికి కాక యుద్ధానికి ఆహ్వానిస్తూ అడుగుతాడు; రాజు లేనప్పుడు అతడు నగరంపై దాడి చేయడు — ఇది అతని యోధధర్మం. మాహిష్మతి ‘స్వర్గపురి కాంతి గలది’ — అమరావతి వంటిది; ఈ విధంగా రావణుడు దేవలోకాన్ని జయించి ఇప్పుడు భూమిపై స్వర్గానికి వస్తున్నాడు. అర్జునునికీ అగ్నికీ గల సంబంధం విశిష్టమైనది — అగ్ని అతని రాజ్యంలో ఎల్లప్పుడూ నివసిస్తాడు, అందువల్ల అర్జునుడు అగ్నితుల్యుడైన తేజస్వి. ‘శరకుండేశయః’ అనే పదాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘దర్భలు పరచిన అగ్నికుండంలో’ అని వివరించింది. మంత్రులకు ఇచ్చిన ‘సువిపశ్చితః’ (మిక్కిలి వివేకవంతులు) అనే విశేషణం వారి వివేకాన్ని చూపుతుంది — వారు రావణుని భయంతో అసత్యం చెప్పరు, రాజు లేడని స్పష్టంగా చెబుతారు.

ఆ రావణుడు మేఘంలా వ్యాపించి ఉన్న, భూమిని చీల్చుకొని పైకి లేచినట్లున్న, ఆకాశాన్ని గీస్తున్నట్లున్న వింధ్యపర్వతాన్ని చూశాడు. అది వేలాది శిఖరాలతో కూడి ఉంది, దాని గుహలలో సింహాలు నివసిస్తున్నాయి. జలపాతాల నుండి పడే చల్లని నీటితో అది అట్టహాసం చేస్తున్నట్లుంది. తమ స్త్రీలతో కలిసి క్రీడిస్తున్న దేవ దానవ గంధర్వులతో, అప్సరసలతో, కిన్నరులతో ఆ ఎత్తైన పర్వతం స్వర్గంలా ఉంది. ప్రవహిస్తున్న నదులతో దాని నీరు స్ఫటికం వంటిది; చలించే నాలుకలు గల పడగలతో కూడిన శేషనాగునిలా అది నిలిచి ఉంది, పైకి ఎగబాకుతున్నట్లుంది, గుహలతో కూడినది, హిమాలయం వంటి పర్వతం. వింధ్యవర్ణన దాని ఎత్తునూ విస్తారాన్నీ ప్రకాశింపజేస్తుంది — ఆకాశాన్ని గీయడం, అట్టహాసం, అనంతనాగ సాదృశ్యం అనే మూడు అలంకారాలు. నదులు పడగల వంటివి, వాటి చంచలమైన ధారలు నాలుకల వంటివి — ఈ ఉపమ అత్యంత సూక్ష్మమైనది. పర్వతవర్ణన రావణుని దృష్టితో చేయబడింది — అతడు యాత్రికునిలా అంతా విస్మయంతో చూస్తాడు. వింధ్యం స్వర్గం వంటిదని చెప్పడం ద్వారా భూమిపై కూడా దేవలోకపు శోభ ఉందని కవి చూపుతాడు. ‘అనంతమ్ ఇవ విష్ఠితమ్’ (అనంతునిలా నిలిచినది) అనే పదంలో వింధ్యపు పొడవు వేయి పడగల శేషనాగుని పొడవుతో ఉపమించబడింది.

అప్పుడు వింధ్యాన్ని చూస్తూ రావణుడు నర్మదకు వెళ్ళాడు — కదిలే రాళ్ళతో కూడిన నీరు గల, పుణ్యమైన, పశ్చిమసముద్రానికి ప్రవహించే నదికి. ఎండకు తపించి దాహంతో ఉన్న దున్నలు, సృమర మృగాలు, సింహాలు, పులులు, ఎలుగుబంట్లు, శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులు దాని మడుగులను కలచివేశాయి; చక్రవాకాలు, కారండవాలు, హంసలు, నీటికోళ్ళు, ఎల్లప్పుడూ మదించి కూస్తున్న సారసాలు దానిని ఆవరించి ఉన్నాయి. కవి దానిని ఒక సుందరస్త్రీలా వర్ణిస్తాడు — పూచిన చెట్లు ఆమె శిరోభూషణాలు, చక్రవాకాల జంట ఆమె స్తనాలు, విశాలమైన ఇసుకతిన్నెలు ఆమె పిరుదులు, హంసల వరుస ఆమె మొలనూలు, పూలపుప్పొడి ఆమె అంగరాగం, నీటినురుగు ఆమె నిర్మలవస్త్రం, నీటిలో మునగడం ఆమె సుఖస్పర్శ, వికసించిన కలువలు ఆమె శుభనేత్రాలు. దశాననుడు పుష్పకం నుండి వెంటనే దిగి, ఇష్టమైన శ్రేష్ఠస్త్రీలా ఉన్న నదులలో శ్రేష్ఠమైన నర్మదలో మునిగి, అనేక మునులు సేవించే దాని రమ్యమైన ఇసుకతిన్నెపై సచివులతో కలిసి కూర్చున్నాడు. ‘ఇది గంగయే’ అని నర్మదను ప్రశంసించి ఆ దశాననుడు దాని దర్శనంతో హర్షం పొందాడు. నదికి స్త్రీరూపకం కవికి ప్రియమైన అలంకారం; ఇక్కడ అది సంపూర్ణం — అలంకారాలు, వస్త్రం, అంగరాగం, నేత్రాలు. రావణునికి నర్మద కూడా ‘ఇష్టమైన స్త్రీ’ వంటిది — అతని కాముక స్వభావం ఉపమలో కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. కానీ ఇక్కడ అతడు శాంతుడూ ప్రసన్నుడూ భక్తుడూ అయి కనిపిస్తాడు — అతని వ్యక్తిత్వంలోని మరో పార్శ్వం. ఇరవై ఆరవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం (‘గంగేయమ్’) వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. నర్మదా తీరంలో పశుపక్షుల వర్ణన దాని సమృద్ధిని చూపుతుంది — దున్నలు, సృమరాలు, సింహాలు, పులులు, ఎలుగుబంట్లు, ఏనుగులు దాహంతో దాని నీరు తాగుతాయి; చక్రవాకాలు, కారండవాలు, హంసలు, నీటికోళ్ళు, సారసాలు దాని నీటిలో క్రీడిస్తాయి. ఈ విధంగా అది అన్ని ప్రాణులకూ ఆశ్రయం, తల్లి వంటిది. ‘ఉష్ణాభితప్తైః’ (ఎండకు తపించినవి) అనే పదంతో మధ్యాహ్న సమయం సూచించబడింది; అది ముందు రావణుని మాటలో స్పష్టమవుతుంది — సూర్యుడు ఆకాశం మధ్యలో ఉన్నాడు. స్త్రీరూపకంలోని ప్రతి అవయవమూ ప్రకృతిలోని ఒక అంశంతో రూపొందించబడింది — వృక్షాలు, పక్షులు, ఇసుకతిన్నెలు, పూలు, నురుగు, నీరు, కమలాలు; ఈ విధంగా నది సంపూర్ణ సుందరిలా చిత్రించబడింది. రావణుడు దానిలో ‘ఇష్టమైన స్త్రీలో వలె’ మునుగుతాడు — అతని నదీస్నానం కూడా శృంగారదృష్టితో వర్ణించబడుతుంది. ‘ఇది గంగయే’ అనే అతని ప్రశంస నర్మద పావిత్ర్యాన్ని గంగతో సమానంగా భావిస్తుంది. మునులు సేవించే ఇసుకతిన్నె అనేది దాని పావిత్ర్యానికి మరో ప్రమాణం.

అప్పుడు అతడు అక్కడ విలాసంగా శుకసారణులనే సచివులతో అన్నాడు — ‘ఈ సూర్యుడు వేయి కిరణాలతో జగత్తును బంగారంలా చేసి, తీవ్రమైన తాపం కలిగిస్తూ ఆకాశం మధ్యలో నిలిచాడు; కానీ నేను ఇక్కడ కూర్చున్నానని తెలుసుకొనే సూర్యుడు చంద్రునిలా చల్లగా అవుతున్నాడు. నర్మదాజలంతో చల్లబడిన, సువాసన గల, శ్రమను పోగొట్టే ఈ గాలి నా భయం వల్లనే జాగ్రత్తగా మెల్లగా వీస్తోంది. నదులలో శ్రేష్ఠమైన, నర్మాన్ని (సుఖాన్ని) వృద్ధిచేసే ఈ నర్మద కూడా మొసళ్ళు, చేపలు, పక్షులతో కూడిన అలలతో భయపడిన స్త్రీలా నిలిచి ఉంది. మీరు యుద్ధంలో ఇంద్రసమానులైన రాజుల శస్త్రాలతో గాయపడ్డారు, చందనరసంతో వలె రక్తంతో తడిసి ఉన్నారు. సార్వభౌమం మొదలైన మదించిన మహాగజాలు గంగలో మునిగినట్లు మీరు సుఖాన్నిచ్చే శుభమైన నర్మదలో మునగండి. ఈ మహానదిలో స్నానం చేసి పాపాల నుండి విముక్తులవుతారు. నేను కూడా ఈ రోజు శరత్కాల చంద్రుని వంటి కాంతి గల ఇసుకతిన్నెపై నెమ్మదిగా జటాధారి అయిన శివునికి పుష్పోపహారం సమర్పిస్తాను.’ రావణుని మాటలో అహంకారమూ భక్తీ కలిసిపోయాయి — సూర్యుడూ గాలీ నదీ అన్నీ తన భయం వల్ల శాంతించాయని అతడు భావిస్తాడు, అయినా శివపూజకు సిద్ధమవుతాడు. ‘నర్మదా నర్మవర్ధినీ’ అనేది శబ్దక్రీడ — నర్మాన్ని (సుఖాన్ని) ఇచ్చేది కాబట్టి నర్మద. సచివుల గాయాలూ రక్తమూ పూర్వయుద్ధాలను గుర్తుచేస్తాయి; నదీస్నానమే వారికి చికిత్సా శుద్ధీ. దిగ్గజాల ఉపమ రాక్షసుల విశాలత్వాన్ని సూచిస్తుంది. సూర్యుడు చంద్రునిలా చల్లగా ఉండటం, గాలి మెల్లగా వీయడం, నది భయపడిన స్త్రీలా స్థిరంగా ఉండటం — ఈ మూడూ రావణుని దృష్టిలో అతని ప్రతాపానికి ఫలం. నిజానికి అవి ప్రకృతి సహజగుణాలే, కానీ అహంకారి అయిన అతడు అంతా తన భయం వల్లనే అని భావిస్తాడు. ఈ ఆత్మశ్లాఘ రావణుని స్వభావానికి ముఖ్యలక్షణం. అయినప్పటికీ ‘పాపాల నుండి విముక్తులవుతారు’ అనే మాట అతడు తీర్థస్నాన పుణ్యాన్ని నమ్ముతున్నాడని చూపుతుంది — రాక్షసుడైనా ధర్మపు బాహ్యాంగాన్ని పాటిస్తాడు. సచివుల పేర్లు ముందు ప్రహస్తుడు మొదలైనవిగా చెప్పబడతాయి, ఇక్కడ మాత్రం శుకసారణులే ముఖ్యులు.

రావణుడు ఇలా అనగా ప్రహస్తుడు, శుకుడు, సారణుడు, మహోదరుడు, ధూమ్రాక్షుడు నర్మదలో మునిగారు. రాక్షసేంద్రుని ఏనుగుల వంటి వారిచేత కలచబడిన నర్మదానది వామనుడు, అంజనుడు, పద్ముడు మొదలైన దిగ్గజాలచేత కలచబడిన గంగలా అయింది. అప్పుడు మహాబలులైన ఆ రాక్షసులు నర్మదలో స్నానం చేసి ఒడ్డుకు వచ్చి రావణుని పూజకోసం పుష్పాలు తెచ్చారు. తెల్లని మేఘం వంటి కాంతి గల, మనోహరమైన నర్మదా ఇసుకతిన్నెపై రాక్షసులు ముహూర్తకాలంలో పూలకొండను తయారుచేశారు. పుష్పాలు ఇలా సమర్పించబడగా రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు మహాగజం గంగలోకి దిగినట్లు స్నానం చేయడానికి నదిలోకి దిగాడు. అక్కడ యథావిధిగా స్నానం చేసి, సాటిలేని జపమంత్రాన్ని జపించి, ఆ రావణుడు నర్మదాజలం నుండి పైకి వచ్చాడు; తరువాత తడిబట్టను విడిచి తెల్లని వస్త్రం ధరించాడు. పూజకు ముందు శుద్ధివిధి శాస్త్రానుసారంగా చెప్పబడింది — స్నానం, జపం, పొడి తెల్లని వస్త్రం. రావణుడు వేదవేత్త, శివభక్తుడు అనే ప్రసిద్ధి ఇక్కడ ప్రమాణీకరించబడింది. ‘పూలకొండ’ అనే అతిశయోక్తి రాక్షసుల సంఖ్యను గానీ వారి భక్తిని గానీ చూపుతుంది. నలభయ్యవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం (వస్త్రమార్పు) వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. రాక్షసుల స్నానం దిగ్గజాలు గంగలో మునగడంతో ఉపమించబడింది — వామనుడు, అంజనుడు, పద్ముడు, సార్వభౌముడు అనే నాలుగు దిగ్గజాలు ప్రసిద్ధమైనవి. రావణుని స్నానం కూడా మహాగజం గంగలో మునగడంతో ఉపమించబడింది; ఈ విధంగా అతడు వారిలో కూడా ముఖ్యుడు. పుష్పసేకరణ వేగం ‘ముహూర్తేన’ (ముహూర్తకాలంలో) అనే పదంతో సూచించబడుతుంది — సేవకులు స్వామి పూజకు తత్పరులు. రావణుడు తెల్లని వస్త్రం ధరిస్తాడు — శుద్ధికీ సాత్త్వికతకూ ప్రతీక.

దోసిలి జోడించి వెళ్తున్న రావణుని రాక్షసులందరూ అనుసరించారు — అతని గమనానికి వశమైన, రూపం దాల్చిన పర్వతాల్లా. రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు ఎక్కడెక్కడికి వెళ్తాడో అక్కడక్కడికి జాంబూనద సువర్ణమయమైన లింగం తీసుకువెళ్ళబడుతుంది. ఇసుక వేదిక మధ్యలో ఆ లింగాన్ని స్థాపించి రావణుడు గంధాలతో, అమృతగంధం గల పుష్పాలతో అర్చించాడు. అప్పుడు సజ్జనుల ఆర్తిని హరించేవాడూ, పరుడూ, శ్రేష్ఠుడూ, వరాలిచ్చేవాడూ, చంద్రకిరణాన్ని భూషణంగా ధరించేవాడూ అయిన శంకరుని బాగా అర్చించి, ఆ నిశాచరుడు ఎదుట చేతులు చాచి పాడాడు, నాట్యం చేశాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది, సర్గ సమాప్తిని సూచిస్తుంది. రావణుని శివభక్తి ఇక్కడ స్పష్టం — అతడు అన్నిచోట్లకూ సువర్ణలింగాన్ని వెంట తీసుకువెళ్తాడు, నిత్యం పూజిస్తాడు. గానమూ నృత్యమూ భక్తి ఉత్కర్షను చూపుతాయి; రావణుడు శివస్తోత్రకర్త అనే లోకప్రసిద్ధి కూడా దీనితో సరిపోతుంది. ప్రశాంతమైన, భక్తిమయమైన ఈ క్షణంలోనే తరువాతి సర్గలో అర్జునుని నర్మదాక్రీడతో అతని పూజ భంగమవుతుంది — కథలోని నాటకీయ వైరుధ్యం. ‘రూపం దాల్చిన పర్వతాలు’ అనే ఉపమ రాక్షసుల విశాలకాయత్వాన్నీ రావణునిపట్ల వారి నిష్ఠనూ ఒకేసారి వ్యక్తం చేస్తుంది. రావణుని నృత్యం ‘చేతులు చాచి’ అని వర్ణించబడింది — భక్తి ఆనందం శరీరంతో కూడా బయటపడుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் அகஸ்தியர் இந்திரஜித்தின் வலிமையையும் ராவணன் தேவர்களை வென்றதையும் வருணித்தார். பிறகு பேரொளியுடைய ராமன் வியப்புடன் மீண்டும் பணிந்து, முனிவர்களில் சிறந்த அகஸ்தியரிடம் சொன்னான் — ‘பகவானே, அந்தணர்களில் சிறந்தவரே, கொடிய ராக்ஷசன் பூமியில் சுற்றித் திரிந்த காலம் முதல் உலகங்கள் வெறுமையாக இருந்தனவா? ராக்ஷசேஸ்வரனான ராவணன் தோல்வியைச் சந்திக்காதிருக்கும்படி, அப்போது இங்கே க்ஷத்திரிய அரசனோ வேறு சிற்றரசனோ ஒருவரும் இல்லையா? அல்லது அந்த மன்னர்கள் அனைவரும் வீரமிழந்து, சிறந்த அஸ்திரங்களிலிருந்து விலக்கப்பட்டவர்களாக இருந்தனரா? அதனால்தான் பல அரசர்கள் வெல்லப்பட்டனரா?’ ராகவனின் சொல்லைக் கேட்ட பகவானான அகஸ்திய முனிவர், பிதாமகன் ஈஸ்வரனிடம் பேசுவதுபோலப் புன்னகைத்தபடி ராமனிடம் சொன்னார் — ‘மன்னர்களில் காளையே, பூமியின் தலைவனே, ராமா, இவ்வாறுதான் மன்னர்களை வருத்தியபடி ராவணன் பூமியில் சுற்றித் திரிந்தான்.’ ராமனின் கேள்வி க்ஷத்திரியப் பெருமிதத்திலிருந்து பிறந்தது — தன் முன்னோர்களும் ராவணனால் தோற்கடிக்கப்பட்டனரா என்பது அவன் கவலை. அகஸ்தியரின் புன்னகை, விடை வியப்பூட்டுவதாக இருக்கும் என்று சுட்டுகிறது — ஒரு மனித அரசனும் ராவணனை வென்றிருக்கிறான். ‘பிதாமகன் ஈஸ்வரனிடம் பேசுவதுபோல’ என்ற உவமை, பிரம்மா சிவனிடம் பேசுவதுபோல, அகஸ்தியரின் வாஞ்சையையும் மதிப்பையும் காட்டுகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தில் தொடங்கும் அர்ஜுனனின் கதை அடுத்த இரு சர்க்கங்களில் நிறைவடையும். இரண்டாம் சுலோகத்தின் முன்பாதியும் மூன்றாம் சுலோகத்தின் முன்பாதியும் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளன; அவற்றால் ராமனின் கேள்வி விரிவாக்கப்படுகிறது. ராமன் ‘அரசனோ சிற்றரசனோ’ என்று இருவகையாகக் கேட்கிறான் — பேரரசர்களோ குறுநில மன்னர்களோ; அனைவருமே பலவீனர்களாக இருந்தனரா என்பது அவன் ஐயம். ‘பணிந்து’ என்ற சொல்லால் ராமனின் அடக்கமும் குருவிடம் அவனுக்குள்ள மதிப்பும் தெரிகின்றன.

பிறகு ராவணன், தேவலோக நகருக்கு நிகரான ஒளியுடைய, வசுரேதஸ் எனும் அக்னி எப்போதும் உறையும் மாஹிஷ்மதி என்ற நகரை அடைந்தான். அங்கே வசுரேதஸின் அருளால் அவனுக்கு நிகரான அர்ஜுனன் என்ற அரசன் இருந்தான்; அவன் ஆட்சியில் அக்னி தர்ப்பைக் குண்டத்தில் எப்போதும் உறங்கினான். அதே நாளில் வலிமையுடைய ஹைஹய அதிபனும் தலைவனுமான அர்ஜுனன் பெண்களுடன் நர்மதையில் விளையாடச் சென்றிருந்தான். அதே நாளில் ராவணன் அங்கே வந்தான்; ராக்ஷச வேந்தன் அவனுடைய அமைச்சர்களிடம் கேட்டான் — ‘அர்ஜுன அரசன் எங்கே? விரைவில் சரியாகச் சொல்லுங்கள். ராவணனான நான் மனிதர்களில் சிறந்தவனோடு போரிட விரும்பி வந்திருக்கிறேன்; என் வருகையை நீங்கள் முன்கூட்டியே அவனுக்குத் தெரிவியுங்கள்.’ ராவணன் இவ்வாறு சொன்னதும் மிகுந்த அறிவுடைய அமைச்சர்கள் அரசன் அங்கு இல்லை என்று ராக்ஷச அதிபனிடம் சொன்னார்கள். நகர மக்களின் வாயிலாக அர்ஜுனன் சென்றுவிட்டதைக் கேட்ட விஶ்ரவஸின் மகனான ராவணன், அங்கிருந்து விலகி, இமயமலைக்கு நிகரான விந்திய மலையை அடைந்தான். அர்ஜுனன் கார்த்தவீர்யன், ஆயிரம் கைகளுடையவன் என்று புகழ்பெற்றவன்; அவன் நகரில் அக்னி உறைவதே அவனுடைய ஒளியின் மூலம். ‘அதே நாளில்’ என்ற மீள்கூற்று ஊழின் இணைவைச் சுட்டுகிறது — அரசன் நகருக்கு வெளியே சென்ற அதே நாளில் பகைவன் வந்தான். ராவணன் அமைச்சர்களிடம் அச்சுறுத்தலாக அல்ல, போருக்கான அறைகூவலாகக் கேட்கிறான்; அரசன் இல்லாதபோது அவன் நகரைத் தாக்கவில்லை — இது அவனுடைய போர்வீர அறம். மாஹிஷ்மதி ‘தேவலோக நகருக்கு நிகரான ஒளியுடையது’ — அமராவதி போன்றது; இவ்வாறு ராவணன் தேவலோகத்தை வென்றபின் இப்போது பூமியின் சுவர்க்கத்துக்கு வருகிறான். அர்ஜுனனுக்கும் அக்னிக்கும் உள்ள தொடர்பு தனித்தன்மை வாய்ந்தது — அக்னி அவன் ஆட்சியில் எப்போதும் உறைகிறான்; ஆகவே அர்ஜுனன் அக்னிக்கு நிகரான ஒளியுடையவன். ‘தர்ப்பைக் குண்டத்தில் உறங்குபவன்’ (ஶரகுண்டேஶய:) என்ற சொல்லை, ‘தர்ப்பை பரப்பிய அக்னிகுண்டத்தில்’ என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது. அமைச்சர்களுக்கான ‘மிகுந்த அறிவுடையவர்கள்’ என்ற அடைமொழி அவர்களுடைய விவேகத்தைக் காட்டுகிறது — ராவணனுக்கு அஞ்சிப் பொய் சொல்லாமல், அரசன் இல்லாததைத் தெளிவாகச் சொல்கின்றனர்.

அந்த ராவணன், மேகத்துக்குள் புகுந்ததுபோலவும், பூமியைப் பிளந்துகொண்டு எழுந்ததுபோலவும், வானத்தைக் கீறுவதுபோலவும் நின்ற விந்திய மலையைக் கண்டான். அது ஆயிரம் சிகரங்களைக் கொண்டிருந்தது; அதன் குகைகளில் சிங்கங்கள் வாழ்ந்தன. அருவிகளிலிருந்து விழும் குளிர்ந்த நீரால் அது வெடிச்சிரிப்புச் சிரிப்பதுபோல் இருந்தது. தம் பெண்களுடன் விளையாடும் தேவர், தானவர், கந்தர்வர், அப்சரஸ்கள், கின்னரர் ஆகியோரால் அந்த உயர்ந்த மலை சுவர்க்கமாகவே இருந்தது. பெருகியோடும் நதிகளால் அதன் நீர் பளிங்குபோல் இருந்தது; அசையும் நாக்குகளுடன் கூடிய படங்களைக் கொண்ட ஆதிசேஷன்போல அது நின்றது; மேலே எழுவதுபோல், குகைகளுடன் கூடிய, இமயத்துக்கு நிகரான மலை அது. விந்தியத்தின் வருணனை அதன் உயரத்தையும் பரப்பையும் வெளிப்படுத்துகிறது — வானத்தைக் கீறுவது, வெடிச்சிரிப்பு, அனந்தநாகத்தை ஒத்திருத்தல் என்ற மூன்று அணிகள். நதிகள் படங்களைப் போல, அவற்றின் அலைபாயும் தாரைகள் நாக்குகளைப் போல — இந்த உவமை மிக நுட்பமானது. மலையின் வருணனை ராவணனின் பார்வையில் செய்யப்படுகிறது — அவன் ஒரு பயணியைப்போல எல்லாவற்றையும் வியப்புடன் காண்கிறான். விந்தியம் சுவர்க்கத்துக்கு நிகர் என்று சொல்லிக் கவி பூமியிலும் தேவலோகத்தின் அழகு உண்டு என்று காட்டுகிறார். ‘அனந்தனைப்போல நின்ற’ என்ற சொல்லில் விந்தியத்தின் நீளம் ஆயிரம் படமுடைய ஆதிசேஷனின் நீளத்துக்கு உவமிக்கப்படுகிறது.

பிறகு விந்தியத்தைக் கண்டுகொண்டே ராவணன் நர்மதைக்குச் சென்றான் — கற்களை உருட்டும் நீருடைய, புண்ணியமான, மேற்குக் கடலை நோக்கிப் பாயும் நதி அது. வெப்பத்தால் தகிக்கப்பட்டுத் தாகமுற்ற எருமைகள், கவரிமான்கள், சிங்கங்கள், புலிகள், கரடிகள், சிறந்த யானைகள் ஆகியவற்றால் அதன் நீர்நிலைகள் கலக்கப்பட்டிருந்தன; சக்கரவாகங்கள், காரண்டவங்கள், அன்னங்கள், நீர்க்கோழிகள், எப்போதும் களிப்புடன் கூவும் சாரசங்கள் ஆகியவற்றால் அது சூழப்பட்டிருந்தது. கவி அவளை ஓர் அழகிய பெண்ணைப்போல வருணிக்கிறார் — பூத்த மரங்கள் அவள் தலையணிகள், சக்கரவாக இணை அவள் கொங்கைகள், அகன்ற மணல்திட்டுகள் அவள் இடை, அன்னவரிசை அவள் மேகலை, மலர்த்தூள் அவள் உடற்பூச்சு, நீர்நுரை அவள் தூய ஆடை, நீராடல் அவள் இனிய தீண்டல், மலர்ந்த நீலோத்பலங்கள் அவள் அழகிய கண்கள். பத்துத் தலையன் விரைவில் புஷ்பகத்திலிருந்து இறங்கி, விரும்பிய சிறந்த பெண்ணைப்போல நதிகளில் சிறந்த நர்மதையில் மூழ்கி நீராடி, பல முனிவர்கள் நாடும் அதன் அழகிய மணல்திட்டில் அமைச்சர்களுடன் அமர்ந்தான். ‘இவள் கங்கை’ என்று நர்மதையைப் புகழ்ந்து, அவளைக் கண்டதால் அந்தப் பத்துத் தலையன் மகிழ்ச்சியடைந்தான். நதியைப் பெண்ணாக உருவகிப்பது கவியின் விருப்பமான அணி; இங்கே அது முழுமையாக உள்ளது — அணிகலன்கள், ஆடை, உடற்பூச்சு, கண்கள். ராவணனுக்கு நர்மதையும் ‘விரும்பிய பெண்’போல — அவனுடைய காம இயல்பு உவமையிலும் பிரதிபலிக்கிறது. ஆனால் இங்கே அவன் அமைதியானவனாக, மகிழ்ந்தவனாக, பக்தனாகக் காணப்படுகிறான் — அவன் ஆளுமையின் இன்னொரு பக்கம். இருபத்தாறாம் சுலோகத்தின் முன்பாதி (‘இவள் கங்கை’) வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது. நர்மதைக் கரையில் விலங்குகள், பறவைகளின் வருணனை அவளுடைய வளத்தைக் காட்டுகிறது — எருமைகள், கவரிமான்கள், சிங்கங்கள், புலிகள், கரடிகள், யானைகள் தாகத்துடன் அவள் நீரைப் பருகுகின்றன; சக்கரவாகங்கள், காரண்டவங்கள், அன்னங்கள், நீர்க்கோழிகள், சாரசங்கள் அவள் நீரில் விளையாடுகின்றன. இவ்வாறு அவள் எல்லா உயிர்களுக்கும் புகலிடம், தாயைப்போல. ‘வெப்பத்தால் தகிக்கப்பட்டு’ என்ற சொல்லால் நண்பகல் வேளை சுட்டப்படுகிறது; அது பின்னர் ராவணனின் சொற்களில் தெளிவாகிறது — சூரியன் வானின் நடுவில் நிற்கிறான். பெண் உருவகத்தின் ஒவ்வோர் உறுப்பும் இயற்கையின் ஒவ்வொரு பகுதியால் நிறைவுசெய்யப்படுகிறது — மரங்கள், பறவைகள், மணல்திட்டுகள், மலர்கள், நுரை, நீர், தாமரைகள்; இவ்வாறு நதி ஒரு முழு அழகியாகச் சித்திரிக்கப்படுகிறது. ராவணன் அவளில் ‘விரும்பிய பெண்ணைப்போல’ மூழ்குகிறான் — நதியில் அவன் நீராடுவதும் சிருங்காரப் பார்வையில் வருணிக்கப்படுகிறது. ‘இவள் கங்கை’ என்ற அவனுடைய புகழ்ச்சி நர்மதையின் தூய்மையைக் கங்கைக்கு நிகராகக் கருதுகிறது. முனிவர்கள் நாடும் மணல்திட்டு என்பது அவளுடைய தூய்மைக்கு மற்றொரு சான்று.

பிறகு அங்கே விளையாட்டாக அவன் சுகன், சாரணன் ஆகிய அமைச்சர்களிடம் சொன்னான் — ‘இதோ இந்தச் சூரியன் ஆயிரம் கதிர்களால் உலகைப் பொன்னாக்கியதுபோலச் செய்து, கடும் வெப்பத்தைத் தந்தபடி வானின் நடுவில் நிற்கிறான்; ஆனால் நான் அமர்ந்திருப்பதை அறிந்ததும் கதிரவன் சந்திரனைப்போலக் குளிர்ந்துவிடுகிறான். நர்மதையின் நீரால் குளிர்ந்த, நறுமணமுடைய, களைப்பைப் போக்கும் இந்தக் காற்றும் எனக்கு அஞ்சியே மிகுந்த அடக்கத்துடன் மெல்ல வீசுகிறது. நதிகளில் சிறந்த, இன்பத்தைப் பெருக்கும் இந்த நர்மதையும் முதலைகள், மீன்கள், பறவைகள் நிறைந்த அலைகளோடு அஞ்சிய பெண்போல அடங்கி நிற்கிறாள். நீங்களோ போரில் இந்திரனுக்கு நிகரான அரசர்களின் படைக்கலங்களால் காயமுற்று, சந்தனக் குழம்பால் நனைந்ததுபோலக் குருதியால் நனைந்திருக்கிறீர்கள். ஆகவே, ஸார்வபௌமம் முதலான மதயானைகள் கங்கையில் மூழ்குவதுபோல, இன்பம் தரும் இந்த மங்கலமான நர்மதையில் நீங்கள் மூழ்கி நீராடுங்கள். இந்தப் பெருநதியில் நீராடிப் பாவங்களிலிருந்து விடுபடுவீர்கள். நானும் இன்று சரத்கால நிலவுக்கு நிகரான ஒளியுடைய இந்த மணல்திட்டில் மெதுவாகச் சடைமுடியுடைய சிவனுக்கு மலர்க்காணிக்கை செலுத்துவேன்.’ ராவணனின் சொற்களில் அகங்காரமும் பக்தியும் கலந்துள்ளன — சூரியனும் காற்றும் நதியும் தனக்கு அஞ்சியே அடங்கியுள்ளன என்று அவன் எண்ணுகிறான்; ஆயினும் அவன் சிவபூஜைக்குத் தயாராகிறான். ‘இன்பத்தைப் பெருக்கும் நர்மதை’ (நர்மதா நர்மவர்தினீ) என்பது ஒரு சொல்விளையாட்டு — நர்மம் எனும் இன்பத்தைத் தருவதால் நர்மதா. அமைச்சர்களின் காயங்களும் குருதியும் முந்தைய போர்களின் நினைவுச்சின்னங்கள்; நதியில் நீராடுவதே அவர்களுக்கு மருத்துவமும் தூய்மையும். திசையானைகளின் உவமை ராக்ஷசர்களின் பேருருவைச் சுட்டுகிறது. சூரியன் சந்திரனைப்போலக் குளிர்வது, காற்று மெல்ல வீசுவது, நதி அஞ்சிய பெண்போல அடங்கி நிற்பது — இந்த மூன்றும் ராவணனின் கருத்தில் அவனுடைய பெருமிதத்தின் விளைவுகள். உண்மையில் அவை இயற்கையின் இயல்பான பண்புகள்; ஆனால் அகங்காரியான அவன் எல்லாம் தனக்கு அஞ்சியே என்று எண்ணுகிறான். இந்தத் தற்புகழ்ச்சியே ராவணனின் இயல்பின் முதன்மையான அடையாளம். ஆயினும் ‘பாவங்களிலிருந்து விடுபடுவீர்கள்’ என்ற சொல், அவன் புண்ணிய தீர்த்தத்தில் நீராடுவதன் புண்ணியத்தை மதிக்கிறான் என்று காட்டுகிறது — ராக்ஷசனும் அறத்தின் வெளிப்புற அங்கத்தைக் கடைப்பிடிக்கிறான். அமைச்சர்களின் பெயர்கள் பின்னர் பிரஹஸ்தன் முதலியோர் என்று சொல்லப்படுகின்றன; இங்கே சுகனும் சாரணனுமே முதன்மையானவர்கள்.

ராவணன் இவ்வாறு சொன்னதும் பிரஹஸ்தன், சுகன், சாரணன் ஆகியோர் மகோதரன், தூம்ராக்ஷன் ஆகியோருடன் நர்மதையில் மூழ்கி நீராடினர். ராக்ஷச வேந்தனின் யானைகள் போன்ற அவர்களால் கலக்கப்பட்ட நர்மதை நதி, வாமனம், அஞ்சனம், பத்மம் முதலான திசையானைகளால் கலக்கப்பட்ட கங்கைபோல் ஆனாள். பிறகு பெருவலிமையுடைய அந்த ராக்ஷசர்கள் நர்மதையில் நீராடிக் கரையேறி ராவணனின் பூஜைக்காக மலர்களைக் கொண்டுவந்தனர். வெண்மேகம் போன்ற ஒளியுடைய, மனதுக்கினிய நர்மதை மணல்திட்டில் ராக்ஷசர்கள் கணப்பொழுதில் மலர்களாலான ஒரு மலையையே உருவாக்கினர். இவ்வாறு மலர்கள் கொண்டுவரப்பட்டதும், ராக்ஷசேஸ்வரனான ராவணன், பெரிய யானை கங்கையில் இறங்குவதுபோல, நீராட நதியில் இறங்கினான். அங்கே முறைப்படி நீராடி, ஈடற்ற ஜபத்தை ஜபித்து, அந்த ராவணன் நர்மதை நீரிலிருந்து கரையேறினான்; பிறகு ஈர ஆடையைக் களைந்து வெண்ணிற ஆடையை உடுத்திக்கொண்டான். பூஜைக்கு முன் தூய்மைபெறும் முறை சாஸ்திரப்படி சொல்லப்படுகிறது — நீராடல், ஜபம், உலர்ந்த வெண்ணிற ஆடை. ராவணன் வேதம் அறிந்தவன், சிவபக்தன் என்ற புகழ் இங்கே உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. ‘மலர்களாலான மலை’ என்ற உயர்வுநவிற்சி ராக்ஷசர்களின் எண்ணிக்கையையோ அவர்களுடைய பக்தியையோ காட்டுகிறது. நாற்பதாம் சுலோகத்தின் பின்பாதி (ஆடை மாற்றுதல்) வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது. ராக்ஷசர்களின் நீராடல் திசையானைகள் கங்கையில் மூழ்குவதற்கு உவமிக்கப்படுகிறது — வாமனம், அஞ்சனம், பத்மம், ஸார்வபௌமம் என்ற நான்கு திசையானைகள் புகழ்பெற்றவை. ராவணனின் நீராடலும் பெரிய யானை கங்கையில் மூழ்குவதற்கு உவமிக்கப்படுகிறது; இவ்வாறு அவன் அவர்களிலும் முதன்மையானவன். மலர் சேகரித்த வேகம் ‘கணப்பொழுதில்’ என்ற சொல்லால் சுட்டப்படுகிறது — பணியாளர்கள் தலைவனின் பூஜைக்காக ஆர்வத்துடன் ஈடுபடுகின்றனர். ராவணன் வெண்ணிற ஆடை அணிகிறான் — தூய்மைக்கும் சாத்விகத்துக்குமான அடையாளம்.

கைகூப்பியபடி சென்ற ராவணனை ராக்ஷசர்கள் அனைவரும், அவன் நடைக்குக் கட்டுப்பட்டு உருவெடுத்த மலைகளைப்போலப் பின்தொடர்ந்தனர். ராக்ஷசேஸ்வரனான ராவணன் எங்கெங்கே சென்றானோ அங்கெல்லாம் ஜாம்பூநதப் பொன்னாலான லிங்கம் கொண்டுசெல்லப்பட்டது. மணல் மேடையின் நடுவே அந்த லிங்கத்தை நிறுவி, ராவணன் சந்தனம் முதலிய நறுமணப் பொருள்களாலும் அமுதம்போல் மணக்கும் மலர்களாலும் அதை அர்ச்சித்தான். பிறகு நல்லோரின் துயர் தீர்ப்பவரும், மேலானவரும், சிறந்தவரும், வரமளிப்பவரும், நிலவின் கதிரை அணியாகக் கொண்டவருமான சங்கரரை வழிபட்டு, அந்த நிசாசரன் முன்னே கைகளை விரித்துப் பாடினான், நடனமாடினான். இறுதிச் சுலோகம் வம்ஶஸ்த யாப்பில் இயற்றப்பட்டுள்ளது; அது சர்க்கத்தின் நிறைவைச் சுட்டுகிறது. ராவணனின் சிவபக்தி இங்கே தெளிவாகிறது — அவன் எங்கும் பொன்லிங்கத்தைத் தன்னுடன் கொண்டுசெல்கிறான்; நாள்தோறும் வழிபடுகிறான். பாடலும் நடனமும் பக்தியின் உச்சத்தைக் காட்டுகின்றன; ராவணன் சிவனைப் போற்றும் தோத்திரத்தை இயற்றியவன் என்ற உலகப் புகழும் இதனோடு பொருந்துகிறது. அமைதியும் பக்தியும் நிறைந்த இந்தத் தருணத்திலேயே, அடுத்த சர்க்கத்தில் அர்ஜுனனின் நர்மதை விளையாட்டால் அவன் பூஜை குலையப்போகிறது — கதையின் நாடகீய முரண். ‘உருவெடுத்த மலைகளைப்போல’ என்ற உவமை ராக்ஷசர்களின் பேருருவையும், அவர்களுக்கு ராவணனிடமுள்ள பற்றையும் ஒருசேர வெளிப்படுத்துகிறது. ராவணனின் நடனம் ‘கைகளை விரித்து’ என்று வருணிக்கப்படுகிறது — பக்தியின் ஆனந்தம் உடலாலும் வெளிப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಲವನ್ನೂ ರಾವಣನ ದೇವವಿಜಯವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಗವಂತರೇ, ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ, ಆ ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಲೋಕಗಳು ಶೂನ್ಯವಾಗಿದ್ದವೇ? ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನು ಸೋಲನ್ನು ಕಾಣದಿರುವಂತೆ, ಆಗ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ರಾಜನಾಗಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ಸಾಮಂತನಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲವೇ? ಅಥವಾ ಆ ರಾಜರೆಲ್ಲರೂ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೋ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿದ್ದರೋ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅನೇಕ ರಾಜರು ಸೋತರೋ?’ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗಸ್ತ್ಯಋಷಿಗಳು, ಪಿತಾಮಹನು ಈಶ್ವರನೊಡನೆ ನಗುತ್ತ ಮಾತನಾಡುವಂತೆ, ನಗುತ್ತ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಭೂಪತಿಯೇ, ರಾಮ, ಹೀಗೆ ರಾಜರನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತ ರಾವಣನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು.’ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಗೌರವದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು — ತನ್ನ ಪೂರ್ವಜರೂ ರಾವಣನಿಂದ ಸೋತರೇ ಎಂಬುದು ಅವನ ಚಿಂತೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರ ನಗು ಉತ್ತರವು ವಿಸ್ಮಯಕರವಾಗಿರುವುದೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯರಾಜನೂ ರಾವಣನನ್ನು ಗೆದ್ದನು. ‘ಪಿತಾಮಹನು ಈಶ್ವರನೊಡನೆ ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಶಿವನೊಡನೆ ಆಡುವ ಮಾತಿನಂತಿದ್ದು, ಅಗಸ್ತ್ಯರ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನೂ ಗೌರವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಅರ್ಜುನನ ಕಥೆ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ರಾಮನು ‘ರಾಜಾ ವಾ ರಾಜಮಾತ್ರೋ ವಾ’ (ರಾಜನಾಗಲಿ ರಾಜಮಾತ್ರನಾಗಲಿ) ಎಂದು ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾರಾಜರು ಅಥವಾ ಸಾಮಂತರು; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ದುರ್ಬಲರಾಗಿದ್ದರೇ ಎಂಬುದು ಅವನ ಶಂಕೆ. ‘ಪ್ರಣತಃ’ (ನಮಸ್ಕರಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ವಿನಯವೂ ಗುರುವಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಸ್ವರ್ಗದ ನಗರದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಮಾಹಿಷ್ಮತೀ ಎಂಬ ನಗರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು; ಅಲ್ಲಿ ವಸುರೇತಸ್ಸಾದ ಅಗ್ನಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಸದಾ ಇತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ವಸುರೇತಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಅರ್ಜುನನೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ಶರಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಮಲಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅದೇ ದಿನ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಒಡೆಯನೂ ಆದ ಹೈಹಯಾಧಿಪತಿ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಲು ಹೋಗಿದ್ದನು. ಅದೇ ದಿನ ರಾವಣನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು; ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಅವನ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಅರ್ಜುನ ರಾಜನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ? ಬೇಗನೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು. ನಾನು ರಾವಣ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ನೀವು ಮೊದಲೇ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿರಿ.’ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಬಹಳ ವಿವೇಕಿಗಳಾದ ಅಮಾತ್ಯರು ರಾಜನು ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ರಾಕ್ಷಸಪತಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಪುರಜನರ ಬಾಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಹೋಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ರವಸನ ಮಗನಾದ ರಾವಣನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಹಿಮಾಲಯದಂತಿರುವ ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅರ್ಜುನನು ಕಾರ್ತವೀರ್ಯ, ಸಹಸ್ರಬಾಹುವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವನ ನಗರದಲ್ಲಿನ ಅಗ್ನಿಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮೂಲ. ‘ತಮೇವ ದಿವಸಮ್’ (ಅದೇ ದಿನ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೈವಯೋಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜನು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗಿದ್ದ ದಿನವೇ ಶತ್ರು ಬಂದನು. ರಾವಣನು ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಯುದ್ಧದ ಆಹ್ವಾನದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನಿಲ್ಲದಾಗ ಅವನು ನಗರವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಯೋದ್ಧೃಧರ್ಮ. ಮಾಹಿಷ್ಮತಿ ‘ಸ್ವರ್ಗಪುರೀಪ್ರಭಾ’ — ಅಮರಾವತಿಯಂತಿರುವುದು; ಹೀಗೆ ರಾವಣನು ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಗೆದ್ದು ಈಗ ಭೂಮಿಯ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಜುನನಿಗೂ ಅಗ್ನಿಗೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧ ವಿಶಿಷ್ಟ — ಅಗ್ನಿ ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ. ‘ಶರಕುಂಡೇಶಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿಕುಂಡದಲ್ಲಿ (ಮಲಗಿರುವವನು)’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಮಾತ್ಯರ ‘ಸುವಿಪಶ್ಚಿತಃ’ (ಬಹಳ ವಿವೇಕಿಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವರ ವಿವೇಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ಅವರು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಆ ರಾವಣನು ಮೋಡವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಂತಿರುವ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಮೇಲೆದ್ದಂತಿರುವ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗೆರೆ ಎಳೆಯುತ್ತಿರುವಂತಿರುವ ವಿಂಧ್ಯವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅದು ಸಾವಿರಾರು ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ಅದರ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಬೀಳುವ ತಂಪಾದ ನೀರಿನಿಂದ ಅದು ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದೇವ-ದಾನವ-ಗಂಧರ್ವರಿಂದ, ಅಪ್ಸರೆಯರಿಂದ, ಕಿನ್ನರರಿಂದ ಆ ಎತ್ತರದ ಪರ್ವತವು ಸ್ವರ್ಗದಂತಿತ್ತು. ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ನದಿಗಳಿಂದ ಅದರ ನೀರು ಸ್ಫಟಿಕದಂತಿತ್ತು; ಚಲಿಸುವ ನಾಲಗೆಗಳುಳ್ಳ ಹೆಡೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶೇಷನಾಗನಂತೆ ಅದು ನಿಂತಿತ್ತು — ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಕಂದರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹಿಮಾಲಯದಂತಹ ಪರ್ವತ. ವಿಂಧ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ಅದರ ಎತ್ತರವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗೆರೆ ಎಳೆಯುವುದು, ಅಟ್ಟಹಾಸ, ಅನಂತನಾಗನ ಸಾದೃಶ್ಯ — ಎಂಬ ಮೂರು ಅಲಂಕಾರಗಳು. ನದಿಗಳು ಹೆಡೆಗಳಂತೆ, ಅವುಗಳ ಚಂಚಲ ಧಾರೆಗಳು ನಾಲಗೆಗಳಂತೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ. ಪರ್ವತದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ಯಾತ್ರಿಕನಂತೆ ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ವಿಂಧ್ಯವು ಸ್ವರ್ಗದಂತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲೂ ದೇವಲೋಕದ ಶೋಭೆ ಇದೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಂತಮಿವ ವಿಷ್ಠಿತಮ್’ (ಅನಂತನಂತೆ ನಿಂತಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ವಿಂಧ್ಯದ ಉದ್ದವನ್ನು ಸಾವಿರ ಹೆಡೆಗಳ ಶೇಷನಾಗನ ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ವಿಂಧ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ರಾವಣನು ನರ್ಮದೆಗೆ ಹೋದನು — ಅಲುಗಾಡುವ ಕಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ ನೀರಿನ, ಪುಣ್ಯವಾದ, ಪಶ್ಚಿಮಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿ. ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬೆಂದು ಬಾಯಾರಿದ ಎಮ್ಮೆಗಳಿಂದ, ಸೃಮರಗಳಿಂದ (ಚಮರೀಮೃಗಗಳಿಂದ), ಸಿಂಹಗಳಿಂದ, ಹುಲಿಗಳಿಂದ, ಕರಡಿಗಳಿಂದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳಿಂದ ಅದರ ಜಲಾಶಯಗಳು ಕಲಕಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು; ಸದಾ ಮದಿಸಿ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ, ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದ, ಹಂಸಗಳಿಂದ, ನೀರುಕೋಳಿಗಳಿಂದ, ಸಾರಸಗಳಿಂದ ಅದು ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಕವಿ ಅದನ್ನು ಒಬ್ಬ ಸುಂದರ ನಾರಿಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅರಳಿದ ಮರಗಳು ಅವಳ ಶಿರೋಭೂಷಣ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳ ಜೋಡಿ ಅವಳ ಸ್ತನಗಳು, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳು ಅವಳ ನಿತಂಬ, ಹಂಸಗಳ ಸಾಲು ಅವಳ ಒಡ್ಯಾಣ, ಹೂಗಳ ಪರಾಗ ಅವಳ ಅಂಗರಾಗ, ನೀರಿನ ನೊರೆ ಅವಳ ನಿರ್ಮಲ ವಸ್ತ್ರ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದು ಸುಖಸ್ಪರ್ಶ, ಅರಳಿದ ನೈದಿಲೆಗಳು ಅವಳ ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳು. ದಶಾನನನು ಪುಷ್ಪಕದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಇಳಿದು, ಪ್ರಿಯಳಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರಿಯನ್ನು ಎಂಬಂತೆ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಂದು, ನಾನಾ ಮುನಿಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಅವಳ ರಮ್ಯವಾದ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಕುಳಿತನು. ‘ಇವಳು ಗಂಗೆ’ ಎಂದು ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಆ ದಶಾನನನು ಅವಳ ದರ್ಶನದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ನದಿಯನ್ನು ನಾರಿಯಾಗಿ ರೂಪಿಸುವುದು ಕವಿಯ ಪ್ರಿಯ ಅಲಂಕಾರ; ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ — ಆಭರಣಗಳು, ವಸ್ತ್ರ, ಅಂಗರಾಗ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಎಲ್ಲವೂ. ರಾವಣನಿಗೆ ನರ್ಮದೆಯೂ ‘ಪ್ರಿಯ ನಾರಿ’ಯಂತೆ — ಅವನ ಕಾಮುಕ ಸ್ವಭಾವ ಉಪಮೆಯಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಶಾಂತನೂ ಪ್ರಸನ್ನನೂ ಭಕ್ತನೂ ಆಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ (‘ಗಂಗೇಯಮ್’ — ಇವಳು ಗಂಗೆ) ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ನರ್ಮದೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿನ ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಅವಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಎಮ್ಮೆಗಳು, ಸೃಮರಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಕರಡಿಗಳು, ಆನೆಗಳು ಬಾಯಾರಿ ಅವಳ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತವೆ; ಚಕ್ರವಾಕಗಳು, ಕಾರಂಡವಗಳು, ಹಂಸಗಳು, ನೀರುಕೋಳಿಗಳು, ಸಾರಸಗಳು ಅವಳ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಅವಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಆಶ್ರಯ, ತಾಯಿಯಂತೆ. ‘ಉಷ್ಣಾಭಿತಪ್ತೈಃ’ (ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬೆಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಕಾಲ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದು ಮುಂದೆ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಸೂರ್ಯನು ಆಕಾಶದ ನಡುವೆ ಇದ್ದಾನೆ. ನಾರೀರೂಪಕದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಯವವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಒಂದೊಂದು ಅಂಶದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮರಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳು, ಹೂಗಳು, ನೊರೆ, ನೀರು, ಕಮಲಗಳು; ಹೀಗೆ ನದಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸುಂದರಿಯಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾವಣನು ಅವಳಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಿಯ ನಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಂಬಂತೆ’ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ನದೀಸ್ನಾನವನ್ನೂ ಶೃಂಗಾರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಇವಳು ಗಂಗೆ’ ಎಂಬ ಅವನ ಪ್ರಶಂಸೆ ನರ್ಮದೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಗಂಗೆಗೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ. ಮುನಿಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಮರಳದಿಣ್ಣೆ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಪಾವಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮಾಣ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಲೀಲೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಶುಕ-ಸಾರಣರೆಂಬ ಸಚಿವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ಸೂರ್ಯನು ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನು ಚಿನ್ನದಂತೆ ಮಾಡಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ತಾಪವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತ ಆಕಾಶದ ನಡುವೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಅರಿತೇ ಆ ದಿವಾಕರನು ಚಂದ್ರನಂತೆ ತಂಪಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನರ್ಮದೆಯ ನೀರಿನಿಂದ ತಂಪಾದ, ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ, ಶ್ರಮವನ್ನು ನೀಗುವ ಈ ಗಾಳಿಯು ನನ್ನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮಂದವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ. ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ, ನರ್ಮವನ್ನು (ಆನಂದವನ್ನು) ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಈ ನರ್ಮದೆಯೂ ಮೊಸಳೆ, ಮೀನು, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಲೆಗಳೊಡನೆ ಭಯಗೊಂಡ ಅಂಗನೆಯಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದಾಳೆ. ನೀವಾದರೋ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಸಮಾನರಾದ ರಾಜರ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು, ಚಂದನರಸದಂತೆ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದಿದ್ದೀರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ನೀಡುವ ಶುಭಳಾದ ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ, ಸಾರ್ವಭೌಮನೇ ಮೊದಲಾದ ಮದಿಸಿದ ಮಹಾಗಜಗಳು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವಂತೆ, ನೀವು ಮುಳುಗಿರಿ. ಈ ಮಹಾನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವಿರಿ. ನಾನೂ ಇಂದು ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕಪರ್ದಿಯಾದ ಶಿವನಿಗೆ ಪುಷ್ಪೋಪಹಾರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಬೆರೆತಿವೆ — ಸೂರ್ಯ, ಗಾಳಿ, ನದಿ ಎಲ್ಲವೂ ತನ್ನ ಭಯದಿಂದ ಶಾಂತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಶಿವಪೂಜೆಗೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ನರ್ಮದಾ ನರ್ಮವರ್ಧಿನೀ’ ಎಂಬುದು ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ — ನರ್ಮವನ್ನು (ಸುಖವನ್ನು) ಕೊಡುವವಳು ನರ್ಮದೆ. ಸಚಿವರ ಗಾಯಗಳೂ ರಕ್ತವೂ ಹಿಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳ ಸ್ಮಾರಕ; ನದೀಸ್ನಾನವೇ ಅವರಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯೂ ಶುದ್ಧಿಯೂ. ದಿಗ್ಗಜಗಳ ಉಪಮೆ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯನು ಚಂದ್ರನಂತೆ ತಂಪಾಗುವುದು, ಗಾಳಿಯ ಮಂದಗತಿ, ನದಿಯು ಭಯಗೊಂಡ ನಾರಿಯಂತೆ ಸ್ತಬ್ಧವಾಗಿರುವುದು — ಈ ಮೂರೂ ರಾವಣನ ಪ್ರಕಾರ ಅವನ ಪ್ರತಾಪದ ಫಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಹಜ ಗುಣಗಳು; ಆದರೆ ಅಹಂಕಾರಿಯಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲವೂ ತನ್ನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವದ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣ. ಆದರೂ ‘ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವಿರಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನು ತೀರ್ಥಸ್ನಾನದ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸನೂ ಧರ್ಮದ ಬಾಹ್ಯ ಅಂಗವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಚಿವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು — ಪ್ರಹಸ್ತ ಮೊದಲಾದವರನ್ನು — ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಶುಕ-ಸಾರಣರೇ ಮುಖ್ಯರು.

ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಪ್ರಹಸ್ತ, ಶುಕ, ಸಾರಣರು ಮಹೋದರ-ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷರೊಡನೆ ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರೆಂಬ ಆ ಆನೆಗಳಿಂದ ಕಲಕಲ್ಪಟ್ಟ ನರ್ಮದಾನದಿಯು ವಾಮನ, ಅಂಜನ, ಪದ್ಮ ಮೊದಲಾದ ದಿಗ್ಗಜಗಳಿಂದ ಕಲಕಲ್ಪಟ್ಟ ಗಂಗೆಯಂತಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ದಡಕ್ಕೆ ಬಂದು ರಾವಣನ ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಹೂಗಳನ್ನು ತಂದರು. ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಮನೋಹರವಾದ ನರ್ಮದೆಯ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೂಗಳ ಬೆಟ್ಟವನ್ನೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಹೂಗಳನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನು ಮಹಾಗಜವು ಗಂಗೆಗೆ ಇಳಿಯುವಂತೆ ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ನದಿಗೆ ಇಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಅನುತ್ತಮವಾದ ಜಪವನ್ನು ಜಪಿಸಿ, ಆ ರಾವಣನು ನರ್ಮದೆಯ ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲೆ ಬಂದನು; ಅನಂತರ ಒದ್ದೆಯಾದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ತೊರೆದು ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ಪೂಜೆಗೆ ಮೊದಲಿನ ಶುದ್ಧಿಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸ್ನಾನ, ಜಪ, ಒಣಗಿದ ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರ. ರಾವಣನು ವೇದವಿದನು, ಶಿವಭಕ್ತನು ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹೂಗಳ ಬೆಟ್ಟ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೋ ಅವರ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೋ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ (ವಸ್ತ್ರಬದಲಾವಣೆ) ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ನಾನವನ್ನು ದಿಗ್ಗಜಗಳು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಾಮನ, ಅಂಜನ, ಪದ್ಮ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಭೌಮ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ದಿಗ್ಗಜಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ರಾವಣನ ಸ್ನಾನವನ್ನೂ ಮಹಾಗಜವು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ಅವನು ಅವರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯ. ಹೂಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ವೇಗ ‘ಮುಹೂರ್ತೇನ’ (ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸೇವಕರು ಒಡೆಯನ ಪೂಜೆಗೆ ತತ್ಪರರು. ರಾವಣನು ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶುದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕತೆಯ ಪ್ರತೀಕ.

ಕೈಮುಗಿದು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು — ಅವನ ನಡಿಗೆಗೆ ವಶರಾದ, ದೇಹಧಾರಿಗಳಾದ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಗೆ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಲಿಂಗವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮರಳಿನ ವೇದಿಕೆಯ ನಡುವೆ ಆ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ರಾವಣನು ಗಂಧಗಳಿಂದಲೂ ಅಮೃತದ ಸುವಾಸನೆಯುಳ್ಳ ಹೂಗಳಿಂದಲೂ ಅರ್ಚಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸಜ್ಜನರ ಸಂಕಟವನ್ನು ಹರಿಸುವ, ಪರಮನಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ವರಪ್ರದನಾದ, ಚಂದ್ರಕಿರಣವನ್ನೇ ಭೂಷಣವಾಗಿ ಧರಿಸಿದ ಶಂಕರನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರ್ಚಿಸಿ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಅವನ ಮುಂದೆ ಕೈಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ ಹಾಡಿದನು, ನರ್ತಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಶಿವಭಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಸುವರ್ಣಲಿಂಗವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಗೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ನಿತ್ಯವೂ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಾನ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ರಾವಣನು ಶಿವಸ್ತೋತ್ರಕರ್ತನೆಂಬ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯೂ ಇದಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಶಾಂತ, ಭಕ್ತಿಮಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ನರ್ಮದಾಕ್ರೀಡೆಯಿಂದ ಅವನ ಪೂಜೆ ಭಂಗಗೊಳ್ಳಲಿದೆ — ಕಥೆಯ ನಾಟಕೀಯ ವಿರೋಧ. ‘ದೇಹಧಾರಿಗಳಾದ ಪರ್ವತಗಳು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶಾಲಕಾಯತೆಯನ್ನೂ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಅವರ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ನೃತ್ಯವನ್ನು ‘ಪ್ರಸಾರ್ಯ ಹಸ್ತಾನ್’ (ಕೈಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಭಕ್ತಿಯ ಆನಂದ ದೇಹದಿಂದಲೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അഗസ്ത്യൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബലവും രാവണന്റെ ദേവവിജയവും വർണിച്ചു. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ വിസ്മയത്തോടെ വീണ്ടും വണങ്ങി ഋഷിശ്രേഷ്ഠനായ അഗസ്ത്യനോടു ചോദിച്ചു: ‘ഭഗവാനേ, ദ്വിജോത്തമാ, ക്രൂരനായ ആ രാക്ഷസൻ ഭൂമിയിൽ ചുറ്റിനടന്ന കാലത്ത് ലോകങ്ങൾ ശൂന്യമായിരുന്നോ? രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണനെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയുമായിരുന്ന ഒരു ക്ഷത്രിയരാജാവോ മറ്റൊരു സാമന്തനോ അന്ന് ഇവിടെ ഇല്ലായിരുന്നോ? അതോ ആ ഭൂപാലന്മാരെല്ലാം വീര്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവരും ശ്രേഷ്ഠാസ്ത്രങ്ങളില്ലാത്തവരുമായിരുന്നോ, അതുകൊണ്ടാണോ അനേകം രാജാക്കന്മാർ ജയിക്കപ്പെട്ടത്?’ രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഭഗവാനായ അഗസ്ത്യമുനി, പിതാമഹൻ ഈശ്വരനോടെന്നപോലെ, ചിരിച്ചുകൊണ്ട് രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജശ്രേഷ്ഠാ, ഭൂപതേ, രാമാ, ഇങ്ങനെ രാജാക്കന്മാരെ പീഡിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് രാവണൻ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചു.’ രാമന്റെ ചോദ്യം ക്ഷത്രിയന്റെ അഭിമാനത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നതാണ് — തന്റെ പൂർവികരും രാവണനാൽ പരാജയപ്പെട്ടോ എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്ത. അഗസ്ത്യന്റെ ചിരി സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഉത്തരം വിസ്മയകരമായിരിക്കും എന്നാണ് — ഒരു മനുഷ്യരാജാവുപോലും രാവണനെ ജയിച്ചു. ‘പിതാമഹൻ ഈശ്വരനോടെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ ബ്രഹ്മാവ് ശിവനോടു സംസാരിക്കുന്നതുപോലെ, അഗസ്ത്യന്റെ വാത്സല്യവും ആദരവും കാണിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്ന അർജുനകഥ അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ പൂർത്തിയാകും. രാമന്റെ ചോദ്യം വിസ്തരിക്കുന്ന രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘രാജാവോ സാമന്തനോ’ എന്നു രാമൻ രണ്ടുവിധത്തിൽ ചോദിക്കുന്നു — മഹാരാജാക്കന്മാരോ സാമന്തന്മാരോ; എല്ലാവരും ദുർബലരായിരുന്നോ എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശങ്ക. ‘പ്രണതഃ’ (വണങ്ങിയവൻ) എന്ന പദത്തിൽ രാമന്റെ വിനയവും ഗുരുവിനോടുള്ള ശ്രദ്ധയും കാണാം.

പിന്നീട് രാവണൻ സ്വർഗനഗരിയോടു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള മാഹിഷ്മതി എന്ന നഗരത്തിലെത്തി; അവിടെ വസുരേതസ്സായ അഗ്നിയുടെ സാന്നിധ്യം എപ്പോഴുമുണ്ടായിരുന്നു. അവിടെ വസുരേതസ്സിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അദ്ദേഹത്തിനു തുല്യനായ അർജുനൻ എന്നൊരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യത്ത് അഗ്നി ശരകുണ്ഡത്തിൽ എപ്പോഴും ശയിച്ചിരുന്നു. അതേ ദിവസംതന്നെ ബലവാനും ഹൈഹയാധിപതിയും പ്രഭുവുമായ അർജുനൻ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം നർമദയിൽ ക്രീഡിക്കാൻ പോയിരുന്നു. അതേ ദിവസം രാവണൻ അവിടെയെത്തി; രാക്ഷസേന്ദ്രൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അമാത്യന്മാരോടു ചോദിച്ചു: ‘അർജുനരാജാവ് എവിടെ? വേഗം ശരിയായി പറയണം. രാവണനായ ഞാൻ ആ നരശ്രേഷ്ഠനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചു വന്നിരിക്കുന്നു; എന്റെ ആഗമനം നിങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി അദ്ദേഹത്തെ അറിയിക്കുക.’ രാവണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അതിവിവേകികളായ അമാത്യന്മാർ രാജാവ് സ്ഥലത്തില്ലെന്നു രാക്ഷസപതിയോടു പറഞ്ഞു. പൗരന്മാരുടെ വായിൽനിന്ന് അർജുനൻ പോയിരിക്കുന്നുവെന്നു കേട്ട് വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രനായ രാവണൻ അവിടെനിന്നു പിന്മാറി ഹിമവാനു തുല്യമായ വിന്ധ്യപർവതത്തിലെത്തി. അർജുനൻ കാർത്തവീര്യനാണ്, സഹസ്രബാഹു എന്നു പ്രസിദ്ധൻ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ നഗരത്തിലെ അഗ്നിസാന്നിധ്യമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തേജസ്സിന്റെ മൂലം. ‘അതേ ദിവസം’ എന്ന ആവർത്തനം ദൈവയോഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവ് നഗരത്തിനു പുറത്തായിരുന്ന ദിവസംതന്നെ ശത്രു വന്നു. രാവണൻ അമാത്യന്മാരോടു ചോദിക്കുന്നതു ഭയംകൊണ്ടല്ല, യുദ്ധത്തിനുള്ള വെല്ലുവിളിയായിട്ടാണ്; രാജാവിന്റെ അസാന്നിധ്യത്തിൽ അവൻ നഗരം ആക്രമിക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് അവന്റെ യോദ്ധൃധർമം. മാഹിഷ്മതി ‘സ്വർഗപുരിയുടെ പ്രഭയുള്ളത്’ ആണ് — അമരാവതിക്കു തുല്യം; ഇങ്ങനെ ദേവലോകം ജയിച്ചശേഷം രാവണൻ ഇപ്പോൾ ഭൂമിയിലെ സ്വർഗത്തിലേക്കു വരുന്നു. അർജുനനും അഗ്നിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സവിശേഷമാണ് — അഗ്നി അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യത്ത് എപ്പോഴും വസിക്കുന്നു; അതിനാൽ അർജുനൻ അഗ്നിതുല്യനായ തേജസ്വിയാണ്. ‘ശരകുണ്ഡേശയഃ’ എന്ന പദം ‘ദർഭ വിരിച്ച അഗ്നികുണ്ഡത്തിൽ’ എന്നാണ് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നത്. അമാത്യന്മാരുടെ ‘സുവിപശ്ചിതഃ’ (അതിവിവേകികൾ) എന്ന വിശേഷണം അവരുടെ വിവേകം കാണിക്കുന്നു — രാവണനെ ഭയന്ന് അവർ അസത്യം പറയുന്നില്ല; രാജാവിന്റെ അസാന്നിധ്യം വ്യക്തമായി പറയുന്നു.

മേഘത്തിൽ ആഴ്ന്നുനിൽക്കുന്നതുപോലെയും ഭൂമി പിളർന്ന് ഉയർന്നുവന്നതുപോലെയും ആകാശത്തു വരയ്ക്കുന്നതുപോലെയുമുള്ള വിന്ധ്യനെ ആ രാവണൻ കണ്ടു. ആയിരക്കണക്കിനു ശിഖരങ്ങളുള്ളതായിരുന്നു അത്; അതിന്റെ ഗുഹകളിൽ സിംഹങ്ങൾ വസിച്ചിരുന്നു. ജലപാതങ്ങളിൽനിന്നു പതിക്കുന്ന തണുത്ത ജലംകൊണ്ട് അത് അട്ടഹസിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. സ്വന്തം സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്ന ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, അപ്സരസ്സുകൾ, കിന്നരന്മാർ എന്നിവരാൽ ആ ഉയർന്ന പർവതം സ്വർഗതുല്യമായിരുന്നു. ഒഴുകുന്ന നദികളാൽ അതിലെ ജലം സ്ഫടികംപോലെ തെളിഞ്ഞിരുന്നു; ചലിക്കുന്ന നാവുകളുള്ള ഫണങ്ങളോടുകൂടിയ ശേഷനാഗത്തെപ്പോലെ, മുകളിലേക്ക് ഉയരുന്നതുപോലെ, ഗുഹകൾ നിറഞ്ഞ്, ഹിമാലയത്തിനു തുല്യമായി ആ പർവതം നിലകൊണ്ടു. വിന്ധ്യന്റെ വർണന അതിന്റെ ഉയരവും വിസ്തൃതിയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു — ആകാശത്തു വരയ്ക്കൽ, അട്ടഹാസം, അനന്തനാഗസാദൃശ്യം എന്നീ മൂന്ന് അലങ്കാരങ്ങൾ. നദികൾ ഫണങ്ങളെപ്പോലെ, അവയുടെ ചഞ്ചലമായ ധാരകൾ നാവുകളെപ്പോലെ — ഈ ഉപമ അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമാണ്. പർവതവർണന രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിലൂടെയാണ് — ഒരു യാത്രികനെപ്പോലെ അവൻ എല്ലാം വിസ്മയത്തോടെ നോക്കിക്കാണുന്നു. വിന്ധ്യൻ സ്വർഗതുല്യമാണെന്നു പറഞ്ഞ് ഭൂമിയിലും ദേവലോകത്തിന്റെ ശോഭയുണ്ടെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ‘അനന്തം ഇവ വിഷ്ഠിതം’ (അനന്തനെപ്പോലെ നിലകൊള്ളുന്ന) എന്ന പദത്തിൽ വിന്ധ്യന്റെ ദൈർഘ്യത്തെ ആയിരം ഫണങ്ങളുള്ള ശേഷനാഗത്തിന്റെ ദൈർഘ്യത്തോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു.

പിന്നീട് വിന്ധ്യനെ നോക്കിക്കൊണ്ട് രാവണൻ നർമദയിലേക്കു പോയി — ഇളകുന്ന ഉരുളൻകല്ലുകളുള്ള ജലമുള്ളവളും പുണ്യയും പടിഞ്ഞാറൻ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നവളുമായ നർമദ. ചൂടേറ്റു തളർന്ന ദാഹാർത്തരായ പോത്തുകൾ, സൃമരമാനുകൾ, സിംഹങ്ങൾ, പുലികൾ, കരടികൾ, ഗജശ്രേഷ്ഠന്മാർ എന്നിവയാൽ അവളുടെ ജലാശയങ്ങൾ കലങ്ങിയിരുന്നു; ചക്രവാകങ്ങൾ, കാരണ്ഡവങ്ങൾ, ഹംസങ്ങൾ, നീർക്കോഴികൾ, എപ്പോഴും മത്തരായി കൂകുന്ന സാരസങ്ങൾ എന്നിവയാൽ അവൾ നിറഞ്ഞിരുന്നു. കവി അവളെ ഒരു സുന്ദരിയായ നാരിയെപ്പോലെ വർണിക്കുന്നു — പൂത്തുനിൽക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ അവളുടെ ശിരോഭൂഷണങ്ങൾ, ചക്രവാകയുഗ്മം അവളുടെ സ്തനങ്ങൾ, വിസ്തൃതമായ മണൽത്തിട്ടകൾ നിതംബം, ഹംസനിര മേഖല, പൂമ്പൊടി അംഗരാഗം, ജലനുര നിർമലവസ്ത്രം, ജലത്തിലെ മുങ്ങിക്കുളി സുഖസ്പർശം, വിടർന്ന ഉല്പലങ്ങൾ മനോഹരമായ കണ്ണുകൾ. ദശാനനൻ വേഗം പുഷ്പകത്തിൽനിന്നിറങ്ങി, പ്രിയപ്പെട്ട ശ്രേഷ്ഠയായ ഒരു നാരിയിലെന്നപോലെ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ നർമദയിൽ മുങ്ങിക്കുളിച്ച്, അനേകം മുനിമാർ സേവിക്കുന്ന അവളുടെ മനോഹരമായ മണൽത്തിട്ടയിൽ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ഇരുന്നു. ‘ഇതു ഗംഗതന്നെ’ എന്നു നർമദയെ പ്രശംസിച്ച് ആ ദശാനനൻ അവളെ കണ്ടതുകൊണ്ട് ഹർഷം പ്രാപിച്ചു. നദിയെ നാരിയായി രൂപണം ചെയ്യുന്നതു കവിയുടെ പ്രിയപ്പെട്ട അലങ്കാരമാണ്; ഇവിടെ അതു സമ്പൂർണമാണ് — അലങ്കാരങ്ങൾ, വസ്ത്രം, അംഗരാഗം, കണ്ണുകൾ. രാവണനു നർമദയും ‘ഇഷ്ടനാരി’യെപ്പോലെയാണ് — അവന്റെ കാമുകസ്വഭാവം ഉപമയിൽപോലും പ്രതിഫലിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ അവൻ ശാന്തനും പ്രസന്നനും ഭക്തനുമായി കാണപ്പെടുന്നു — അവന്റെ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ മറ്റൊരു വശം. ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം (‘ഗംഗേയം’ — ഇതു ഗംഗ — എന്നത്) പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്. നർമദാതീരത്തെ പശുപക്ഷികളുടെ വർണന അവളുടെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു — പോത്തുകൾ, സൃമരങ്ങൾ, സിംഹങ്ങൾ, പുലികൾ, കരടികൾ, ആനകൾ എന്നിവ ദാഹിച്ച് അവളുടെ ജലം കുടിക്കുന്നു; ചക്രവാകങ്ങൾ, കാരണ്ഡവങ്ങൾ, ഹംസങ്ങൾ, നീർക്കോഴികൾ, സാരസങ്ങൾ എന്നിവ അവളുടെ ജലത്തിൽ ക്രീഡിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അവൾ എല്ലാ പ്രാണികളുടെയും ആശ്രയമാണ്, അമ്മയെപ്പോലെ. ‘ഉഷ്ണാഭിതപ്തൈഃ’ (ചൂടേറ്റു തളർന്ന) എന്ന പദംകൊണ്ട് മധ്യാഹ്നസമയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; മുന്നോട്ടു രാവണന്റെ വാക്കുകളിൽ അതു വ്യക്തമാകുന്നു — സൂര്യൻ ആകാശമധ്യത്തിൽ നിൽക്കുന്നു. നാരീരൂപകത്തിന്റെ ഓരോ അവയവവും പ്രകൃതിയുടെ ഓരോ അംശംകൊണ്ടു നിർമിച്ചിരിക്കുന്നു — വൃക്ഷങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മണൽത്തിട്ടകൾ, പൂക്കൾ, നുര, ജലം, താമരകൾ; ഇങ്ങനെ നദിയെ ഒരു സമ്പൂർണസുന്ദരിയെപ്പോലെ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. രാവണൻ അവളിൽ ‘ഇഷ്ടനാരിയിലെന്നപോലെ’ മുങ്ങുന്നു — നദിയിലെ അവന്റെ സ്നാനംപോലും ശൃംഗാരദൃഷ്ടിയിലാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘ഇതു ഗംഗ’ എന്ന അവന്റെ പ്രശംസ നർമദയുടെ പാവിത്ര്യത്തെ ഗംഗയ്ക്കു തുല്യമായി കരുതുന്നു. മുനിമാർ സേവിക്കുന്ന മണൽത്തിട്ട എന്നത് അവളുടെ പാവിത്ര്യത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രമാണമാണ്.

പിന്നീട് അവൻ അവിടെ ലീലയോടെ ശുകസാരണന്മാരായ സചിവന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘ഈ സൂര്യൻ ആയിരം രശ്മികളാൽ ലോകത്തെ സ്വർണമയമാക്കി, തീക്ഷ്ണമായ ചൂടു പരത്തി ആകാശമധ്യത്തിൽ നിൽക്കുന്നു; എന്നാൽ ഞാൻ ഇവിടെ ഇരിക്കുന്നുവെന്നറിഞ്ഞതുകൊണ്ടുതന്നെ ദിവാകരൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശീതളനാകുന്നു. നർമദാജലത്താൽ കുളിർന്നതും സുഗന്ധമുള്ളതും ക്ഷീണമകറ്റുന്നതുമായ ഈ കാറ്റ് എന്നെ ഭയന്നുതന്നെ ശ്രദ്ധയോടെ മന്ദമായി വീശുന്നു. സുഖം വർധിപ്പിക്കുന്ന, നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഈ നർമദയും മുതലകളും മീനുകളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞ തിരമാലകളോടെ ഭയന്ന ഒരു അംഗനയെപ്പോലെ നിൽക്കുന്നു. നിങ്ങളാകട്ടെ യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രതുല്യരായ രാജാക്കന്മാരുടെ ശസ്ത്രങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റ്, ചന്ദനരസംപോലെ രക്തത്തിൽ കുതിർന്നിരിക്കുന്നു. സാർവഭൗമൻ മുതലായ മത്തരായ മഹാഗജങ്ങൾ ഗംഗയിലെന്നപോലെ, നിങ്ങൾ സുഖദായിനിയും ശുഭയുമായ നർമദയിൽ മുങ്ങിക്കുളിക്കുവിൻ. ഈ മഹാനദിയിൽ കുളിച്ചാൽ നിങ്ങൾ പാപങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തരാകും. ഞാനും ഇന്നു ശരത്കാലചന്ദ്രനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ഈ മണൽത്തിട്ടയിൽ സാവധാനം ജടാധാരിയായ ശിവനു പുഷ്പോപഹാരം അർപ്പിക്കും.’ രാവണന്റെ വാക്കുകളിൽ അഹങ്കാരവും ഭക്തിയും കലർന്നിരിക്കുന്നു — സൂര്യനും കാറ്റും നദിയുമെല്ലാം തന്നെ ഭയന്നു ശാന്തരായിരിക്കുന്നു എന്ന് അവൻ കരുതുന്നു; എന്നിട്ടും അവൻ ശിവപൂജയ്ക്ക് ഒരുങ്ങുന്നു. ‘നർമദാ നർമവർധിനീ’ എന്നത് ഒരു ശബ്ദക്രീഡയാണ് — നർമം (സുഖം) നൽകുന്നവൾ നർമദ. സചിവന്മാരുടെ മുറിവുകളും രക്തവും മുൻയുദ്ധങ്ങളുടെ സ്മാരകങ്ങളാണ്; നദിയിലെ സ്നാനംതന്നെയാണ് അവയ്ക്കുള്ള ചികിത്സയും ശുദ്ധിയും. ദിഗ്ഗജങ്ങളുടെ ഉപമ രാക്ഷസന്മാരുടെ വലിപ്പം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സൂര്യന്റെ ചന്ദ്രസമാനമായ കുളിർമ, കാറ്റിന്റെ മന്ദഗതി, ഭയന്ന നാരിയെപ്പോലുള്ള നദിയുടെ നിശ്ചലത — ഈ മൂന്നും രാവണന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ തന്റെ പ്രതാപത്തിന്റെ ഫലമാണ്. വാസ്തവത്തിൽ അവ പ്രകൃതിയുടെ സഹജഗുണങ്ങളാണ്; എന്നാൽ അഹങ്കാരിയായ അവൻ എല്ലാം തന്നോടുള്ള ഭയംകൊണ്ടാണെന്നു കരുതുന്നു. ഈ ആത്മപ്രശംസ രാവണസ്വഭാവത്തിന്റെ മുഖ്യലക്ഷണമാണ്. എങ്കിലും ‘പാപങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തരാകും’ എന്ന വാക്ക് കാണിക്കുന്നത് അവൻ തീർഥസ്നാനത്തിന്റെ പുണ്യം അംഗീകരിക്കുന്നു എന്നാണ് — രാക്ഷസനും ധർമത്തിന്റെ ബാഹ്യാംഗം പാലിക്കുന്നു. സചിവന്മാരുടെ പേരുകൾ — പ്രഹസ്തൻ മുതലായവർ — മുന്നോട്ടു പറയുന്നുണ്ട്; ഇവിടെയാകട്ടെ ശുകനും സാരണനുമാണ് മുഖ്യർ.

രാവണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പ്രഹസ്തനും ശുകനും സാരണനും മഹോദരനോടും ധൂമ്രാക്ഷനോടുമൊപ്പം നർമദയിൽ മുങ്ങിക്കുളിച്ചു. ആനകളെപ്പോലുള്ള ആ രാക്ഷസപ്രമുഖന്മാരാൽ കലക്കപ്പെട്ട നർമദാനദി, വാമനൻ, അഞ്ജനൻ, പദ്മൻ മുതലായ ദിഗ്ഗജങ്ങളാൽ കലക്കപ്പെട്ട ഗംഗയെപ്പോലെയായി. പിന്നീട് മഹാബലരായ ആ രാക്ഷസന്മാർ നർമദയിൽ കുളിച്ചുകയറി രാവണന്റെ പൂജയ്ക്കായി പൂക്കൾ ശേഖരിച്ചു. വെൺമേഘംപോലെ പ്രഭയുള്ള മനോഹരമായ നർമദാതീരത്തെ മണൽത്തിട്ടയിൽ രാക്ഷസന്മാർ ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ഒരു പുഷ്പപർവതംതന്നെ ഉണ്ടാക്കി. പൂക്കൾ ഇങ്ങനെ ശേഖരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ, മഹാഗജം ഗംഗയിലെന്നപോലെ, കുളിക്കാനായി നദിയിലിറങ്ങി. അവിടെ വിധിപ്രകാരം കുളിച്ച്, അനുത്തമമായ ജപം ജപിച്ച്, ആ രാവണൻ നർമദാജലത്തിൽനിന്നു കയറി; പിന്നെ നനഞ്ഞ വസ്ത്രം ഉപേക്ഷിച്ച് വെള്ളവസ്ത്രം ധരിച്ചു. പൂജയ്ക്കു മുമ്പുള്ള ശുദ്ധിവിധി ശാസ്ത്രാനുസൃതം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — സ്നാനം, ജപം, ഉണങ്ങിയ വെള്ളവസ്ത്രം. രാവണൻ വേദജ്ഞനും ശിവഭക്തനുമാണെന്ന പ്രസിദ്ധി ഇവിടെ പ്രമാണീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പുഷ്പപർവതം’ എന്ന അതിശയോക്തി രാക്ഷസന്മാരുടെ എണ്ണമോ അവരുടെ ഭക്തിയോ കാണിക്കുന്നു. നാൽപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം (വസ്ത്രം മാറുന്നത്) പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്. രാക്ഷസന്മാരുടെ സ്നാനത്തെ ദിഗ്ഗജങ്ങൾ ഗംഗയിൽ മുങ്ങുന്നതിനോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — വാമനൻ, അഞ്ജനൻ, പദ്മൻ, സാർവഭൗമൻ എന്നീ നാലു ദിഗ്ഗജങ്ങൾ പ്രസിദ്ധരാണ്. രാവണന്റെ സ്നാനവും മഹാഗജം ഗംഗയിൽ മുങ്ങുന്നതിനോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ അവരിലും അവൻ മുഖ്യനാണ്. പുഷ്പശേഖരണത്തിന്റെ വേഗം ‘ക്ഷണനേരംകൊണ്ട്’ എന്ന പദംകൊണ്ടു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സേവകർ സ്വാമിയുടെ പൂജയ്ക്കായി ഉത്സുകരാണ്. രാവണൻ വെള്ളവസ്ത്രം ധരിക്കുന്നു — ശുദ്ധിയുടെയും സാത്ത്വികതയുടെയും പ്രതീകം.

കൈകൂപ്പി നടക്കുന്ന രാവണനെ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം പിന്തുടർന്നു — അവന്റെ ഗതിക്കു വശപ്പെട്ട, രൂപമെടുത്ത പർവതങ്ങളെപ്പോലെ. രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ എവിടെയെല്ലാം പോയോ, അവിടെയെല്ലാം സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ഒരു ലിംഗം കൊണ്ടുപോകപ്പെട്ടിരുന്നു. മണൽകൊണ്ടുള്ള വേദിയുടെ നടുവിൽ ആ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് രാവണൻ ഗന്ധങ്ങളാലും അമൃതഗന്ധമുള്ള പൂക്കളാലും അർച്ചിച്ചു. പിന്നീട് സജ്ജനങ്ങളുടെ ദുഃഖമകറ്റുന്നവനും പരമനും ശ്രേഷ്ഠനും വരദായകനും ചന്ദ്രകിരണം ആഭരണമാക്കിയവനുമായ ശങ്കരനെ അർച്ചിച്ച്, ആ നിശാചരൻ മുന്നിൽ കൈകൾ നീട്ടിപ്പിടിച്ച് പാടുകയും നൃത്തം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അതു സർഗസമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ശിവഭക്തി ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — അവൻ എല്ലായിടത്തും സുവർണലിംഗം കൂടെ കൊണ്ടുനടക്കുന്നു, നിത്യവും പൂജിക്കുന്നു. ഗാനവും നൃത്തവും ഭക്തിയുടെ ഉത്കർഷം കാണിക്കുന്നു; രാവണൻ ശിവസ്തോത്രകർത്താവാണെന്ന ലോകപ്രസിദ്ധിയും ഇതിനോടു യോജിക്കുന്നു. ശാന്തവും ഭക്തിനിർഭരവുമായ ഈ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ, അടുത്ത സർഗത്തിൽ അർജുനന്റെ നർമദാക്രീഡയാൽ അവന്റെ പൂജ മുടങ്ങും — കഥയിലെ നാടകീയമായ വൈരുദ്ധ്യം. ‘രൂപമെടുത്ത പർവതങ്ങൾ’ എന്ന ഉപമ രാക്ഷസന്മാരുടെ വലിയ ശരീരവും രാവണനിലുള്ള അവരുടെ നിഷ്ഠയും ഒരേസമയം വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ നൃത്തം ‘കൈകൾ നീട്ടിപ്പിടിച്ച്’ എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — ഭക്തിയുടെ ആനന്ദം ശരീരത്തിലൂടെയും പ്രകടമാകുന്നു.

In the last sarga Agastya had described Indrajit's strength and Rāvaṇa's victory over the gods. Then Rāma of great splendour, full of wonder, bowed once more — a sign of his humility and his reverence for his teacher — and spoke to Agastya, best of seers. "Lord, best of the twice-born, when that cruel rākṣasa was roaming the earth, were the worlds empty? Was there no kṣatriya king then, no one even of a king's rank, at whose hands Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, met defeat? Or had all the rulers of the earth lost their valour and been stripped of the best weapons, so that so many kings were conquered?" Rāma's question sprang from a kṣatriya's pride: he was troubled to think that his own forefathers too might have been beaten by Rāvaṇa, and he asked about great kings and lesser rulers alike, wondering whether all of them had been so weak. Hearing Rāghava's words, the blessed seer Agastya laughed and spoke to Rāma as the Grandfather Brahmā might speak to the Lord Śiva — with a father's fondness and with respect. "It was in this way, bull among kings, Rāma, lord of the earth, harassing the kings, that Rāvaṇa roamed the earth." Agastya's laugh hinted that the answer would be surprising: one human king had indeed defeated Rāvaṇa. The story of Arjuna that begins in this sarga will be completed in the next two.

Then Rāvaṇa came to the city called Māhiṣmatī, splendid as the city of heaven — a very Amarāvatī, so that having conquered the world of the gods he now came to the heaven of the earth. The god of fire was always present there, and through that fire's power there lived a king named Arjuna, its equal in splendour, in whose realm Agni forever lay in a fire-pit strewn with reeds. This Arjuna was Kārtavīrya, famed as the thousand-armed, and the presence of fire in his city was the source of his brilliance. That very day the mighty lord of the Haihayas, King Arjuna, had gone with his women to sport in the river Narmadā, and on that same day Rāvaṇa arrived there — the repeated "that very day" shows the hand of fate: on the one day the king was out of the city, his enemy came. The lord of the rākṣasas asked Arjuna's ministers, "Where is King Arjuna? Tell me quickly and truly. I, Rāvaṇa, have come seeking battle with that best of men. Announce my coming to him beforehand." He asked not out of fear but as a challenge, and he did not attack the city in the king's absence — that was his warrior's code. The ministers, who were very wise, did not lie out of fear of Rāvaṇa but told the lord of the rākṣasas plainly that the king was not there. Hearing from the citizens that Arjuna had gone out, Viśravas's son withdrew and came to the Vindhya mountain, which was like the Himālaya.

Rāvaṇa gazed at the Vindhya. It seemed to have entered the clouds, to have burst up out of the earth, to be scraping the sky. It had a thousand peaks, and lions lived in its caves. With the cold waters falling from its cascades it seemed to be laughing aloud. Gods, dānavas, gandharvas, apsarases and kinnaras sported there with their women, so that the lofty mountain was like heaven itself — the poet shows that the splendour of the gods' world is to be found on earth too. Its streams ran crystal-clear, and it stood like Ananta, the thousand-hooded serpent, with its rivers for his hoods and their darting currents for his flickering tongues — a very delicate image — soaring upward, full of caverns, a mountain like the Himālaya. The length of the Vindhya is likened to the length of the great serpent, and its height is conveyed by the images of scraping the sky and laughing aloud. The mountain is seen through Rāvaṇa's eyes, as a traveller takes everything in with wonder.

Gazing at the Vindhya, Rāvaṇa went on to the Narmadā, whose waters tumble over the stones, the holy river that flows to the western sea. Buffaloes, yaks, lions, tigers, bears and great elephants, oppressed by the heat and thirsty, churned up her pools — it was the heat of midday, as Rāvaṇa will soon say — and she was thronged with cakravākas, kāraṇḍavas, geese and waterfowl, and with cranes, always amorous and calling; she was a refuge for every creature, like a mother. The poet paints the river as a lovely woman: the flowering trees were her crest-ornament, pairs of cakravāka birds her breasts, her broad sandbanks her hips, the rows of geese her girdle; the pollen of flowers was the scented paste on her limbs, the foam of her waters her spotless garment, bathing in her her sweet touch, and her blooming lotuses her lovely eyes. The river as a woman is a favourite figure of the poet, and here it is complete, every feature supplied by some part of nature. Descending quickly from the Puṣpaka, Daśānana plunged into the Narmadā, best of rivers, as if into the arms of a beloved and lovely woman — even in the simile his amorous nature shows, and his bathing is described with a lover's eye. Then that bull among rākṣasas sat down with his ministers on her delightful bank, where many sages came — itself a sign of her holiness. Praising the Narmadā as though she were the Gaṅgā, holding her as sacred as the Gaṅgā, Daśānana was filled with joy at the sight of her. Here he appears calm, content and devout — another side of his character.

Then, in a playful mood, he said to his ministers, Śuka and Sāraṇa foremost among them, "This sun, which with its thousand rays has turned the world to gold, stands blazing hot in the middle of the sky — yet knowing that I am sitting here, the maker of day turns as cool as the moon. And this wind, cool from the waters of the Narmadā, fragrant and easing weariness, blows gently and carefully for fear of me. And this Narmadā too, best of rivers, who increases delight, stands still with her waves full of crocodiles, fish and birds, like a frightened woman." There is a play on the river's name: the Narmadā is she who gives narma, delight. The sun cool as the moon, the gentle breeze, the river still as a frightened woman — Rāvaṇa thought all three were the fruit of his might. In truth they were only nature's own qualities, but in his conceit he believed everything happened out of fear of him; such self-praise is the mark of his character. Yet with it went devotion, for he was preparing to worship Śiva. "You have been wounded in battle by the weapons of kings equal to Indra, and you are drenched in blood as if with sandal-paste. So bathe in the Narmadā, fair giver of happiness, as the mighty rutting elephants of the quarters, Sārvabhauma and the rest, bathe in the Gaṅgā. Bathing in this great river you will be freed from sin. And I, today, on this bank bright as the autumn moon, will slowly make an offering of flowers to the matted-haired Śiva." The ministers' wounds and blood recalled their earlier battles, and bathing in the river would be both their healing and their cleansing; the image of the elephants of the quarters shows how huge the rākṣasas were. His words about being freed from sin show that he believed in the merit of bathing at a holy place: even a rākṣasa kept the outward forms of dharma.

So bidden by Rāvaṇa, Prahasta, Śuka and Sāraṇa, with Mahodara and Dhūmrākṣa, plunged into the Narmadā. Churned by those elephantine lords of the rākṣasas, the Narmadā looked like the Gaṅgā churned by the great elephants of the quarters, Vāmana, Añjana, Padma and the rest — the four famous elephants Vāmana, Añjana, Padma and Sārvabhauma. Having bathed, those mighty rākṣasas came out of the Narmadā and gathered flowers for Rāvaṇa's offering, and in a moment they had made a mountain of flowers on the lovely bank of the Narmadā, bright as a white cloud. The "mountain" is an exaggeration that shows how many they were and how devoted; "in a moment" shows how eagerly servants prepared for their master's worship. When the flowers had been brought, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, went down into the river to bathe, like a great elephant entering the Gaṅgā — the greatest among them. Having bathed there in due form and recited the supreme prayer, he came up out of the waters of the Narmadā, cast off his wet garment and put on white clothing, the colour of purity. The purification before worship follows the rules exactly — bath, prayer and a clean dry white garment — and bears out Rāvaṇa's fame as one learned in the Veda and a devotee of Śiva.

As Rāvaṇa went on with joined palms, all the rākṣasas followed him, drawn along in his wake like mountains come to life — an image of their huge bodies and of their devotion to him. Wherever Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, went, a liṅga made of gold was carried along with him. He set that liṅga up in the middle of an altar of sand and worshipped it with sandal-paste and with flowers fragrant as nectar. Then, having worshipped Śaṅkara — the supreme, the excellent giver of boons, who takes away the suffering of the good and wears the rays of the moon as his ornament — the night-rover stretched out his arms before him and sang and danced. His devotion to Śiva is plain here: he carried the golden liṅga everywhere and worshipped it daily, and his singing and dancing show the height of that devotion, his joy breaking out in his very body — which fits his fame as the author of hymns to Śiva. The sarga ends in a different metre, closing the scene. And the drama lies in what follows: in the next sarga this quiet, devout moment will be shattered by Arjuna's sport in the Narmadā.