पूर्वसर्गस्य अन्ते मेघनादः मायया बद्धम् इन्द्रं लङ्कां नीतवान्। रावणस्य सुतेन अतिबले महेन्द्रे जिते देवाः प्रजापतिं पुरस्कृत्य लङ्कां ययुः। तत्र पुत्रैः भ्रातृभिः च आवृतं रावणम् आसाद्य गगने तिष्ठन् प्रजापतिः सामपूर्वम् अब्रवीत् — ‘वत्स रावण, संयुगे तव पुत्रस्य पराक्रमेण तुष्टः अस्मि। अहो, अस्य विक्रमः औदार्यं च तव तुल्यम्, अधिकं वा। भवता स्वतेजसा सर्वं त्रैलोक्यं जितम्, प्रतिज्ञा च सफला कृता; ससुतस्य ते प्रीतः अस्मि। रावण, अयं तव अतिबलः वीर्यवान् पुत्रः जगति ‘इन्द्रजित्’ इति एव परिख्यातः भविष्यति। अयं राक्षसः बलवान् दुर्जयः च भविष्यति, यम् आश्रित्य त्वया त्रिदशाः वशे स्थापिताः। तत् महाबाहो, पाकशासनः महेन्द्रः मुच्यताम्; अस्य मोक्षणार्थं दिवौकसः तुभ्यं किं प्रयच्छन्तु?’ ब्रह्मा आकाशे एव तिष्ठति, लङ्कायां न अवतरति — राक्षसानां नगरे देवानां पितामहस्य स्थितिः। तस्य वचनं ‘सामपूर्वम्’ — प्रशंसया आरभ्य याचनायां समाप्यते। ‘इन्द्रजित्’ इति नाम अत्र प्रथमं स्थिरीक्रियते; पूर्वसर्गे देवाः ‘शक्रजित्’ इति अवदन्। ब्रह्मा इन्द्रस्य मोक्षं आज्ञया न, विनिमयेन याचते — एतेन रावणपक्षस्य तदानीं प्राबल्यं दर्शितम्। ‘प्रतिज्ञा सफला’ इति वचनेन रावणस्य दिग्विजयस्य सङ्कल्पः पूर्णः इति स्वीकृतम्। ब्रह्मणः वचने रावणस्य पुत्रस्य च उभयोः प्रशंसा — एषा राजनीतिः, येन इन्द्रस्य मोक्षः सुलभः भवेत्। ब्रह्मणः प्रशंसा — ‘तव तुल्यः अधिकः वा’ — रावणस्य कृते पुत्रस्य गौरवं परमं सुखम्।

ततः समितिंजयः महातेजाः इन्द्रजित् अब्रवीत् — ‘देव, यदि एषः मुच्यते, तर्हि अहम् अमरत्वं वृणे।’ ततः महातेजाः प्रजापतिः मेघनादम् अब्रवीत् — ‘भुवि कस्यचित् अपि प्राणिनः — चतुष्पदां, खेचराणाम्, अन्येषां महौजसां वा — सर्वथा अमरत्वं नास्ति।’ प्रभुणा पितामहेन उक्तं तत् अव्ययं वचनं श्रुत्वा तत्रस्थः महाबलः मेघनादः अब्रवीत् — ‘शतक्रतोः विमोक्षणे या सिद्धिः मम भवेत्, सा श्रूयताम्। शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः मम संग्रामम् अवतर्तुम् इच्छतः, यदा अहं नित्यशः हव्यैः मन्त्रैः च पावकं सम्पूजयामि, तदा विभावसोः अश्वयुक्तः रथः मह्यम् उत्तिष्ठेत्; तत्स्थस्य मम अमरता स्यात् — एषः मम निश्चितः वरः। यदि विभावसौ जप्यहोमे असमाप्ते एव अहं संग्रामे युध्येयं, तदा मम विनाशः स्यात्। देव, सर्वः पुमान् तपसा अमरतां वृणोति; मया तु विक्रमेण एतत् अमरत्वं प्रवर्तितम्।’ पितामहः देवः ‘एवम् अस्तु’ इति तम् अवदत्; इन्द्रजिता शक्रः मुक्तः, सुराः च त्रिदिवं गताः। अस्मिन् वरे एव इन्द्रजितः मृत्योः रहस्यं निहितम् — युद्धकाण्डे निकुम्भिलायां तस्य होमः विभीषणस्य उपदेशेन लक्ष्मणेन भग्नः, असमाप्ते होमे एव सः हतः। अतः अत्र उक्तः नियमः अग्रे सत्यः भवति। इन्द्रजितः गर्वः अपि ध्येयः — अन्ये तपसा अमरत्वं याचन्ते, सः विक्रमेण तत् अर्जितवान्। इन्द्रजितः प्रथमा याचना अमरत्वस्य — पितुः इव सः अपि मृत्युं जेतुम् इच्छति। ब्रह्मा पूर्णम् अमरत्वं न ददाति, यतः सृष्टेः नियमः सः — सर्वे जीवाः मरणधर्माणः। ततः इन्द्रजित् सोपाधिकम् अमरत्वं याचते, यत् तस्य यज्ञेन एव सम्बद्धम्। एवं तस्य बलस्य मूलम् अग्निः, अग्निहोत्रं च तस्य रक्षा; यदा होमः अपूर्णः, तदा रक्षा अपि नष्टा। वरस्य अस्य द्विमुखं रूपम् — एकतः अजेयता, अन्यतः विनाशस्य स्पष्टः हेतुः। इन्द्रस्य मोक्षः अपि वरस्य फलम् — इन्द्रजित् विनिमयेन एव तं मुञ्चति। देवाः त्रिदिवं गच्छन्ति, किन्तु तेषां राजा अपमानितः। ‘मया विक्रमेण प्रवर्तितम्’ इति इन्द्रजितः वचनं तपसः अपि श्रेष्ठं पराक्रमं मन्यते — एषः राक्षसानां दृष्टिकोणः।

राम, एतस्मिन् अन्तरे इन्द्रः दीनः भ्रष्टामरद्युतिः चिन्तापरीतात्मा ध्यानतत्परः अभवत् — किमर्थं मम पराजयः इति। तं तथाभूतं दृष्ट्वा देवः पितामहः अवदत् — ‘शतक्रतो, पुरा त्वं किं सुदुष्कृतं कृतवान्, तत् स्मर। अमरेन्द्र प्रभो, पुरा मया बुद्ध्या याः प्रजाः सृष्टाः, ताः सर्वाः एकवर्णाः समभाषाः एकरूपाः च आसन्; दर्शने लक्षणे वा तासां विशेषः नासीत्। ततः अहम् एकाग्रमनाः ताः प्रजाः समचिन्तयम्। तासां विशेषार्थम् अहम् एकां स्त्रियं विनिर्ममे — प्रजानां यत् यत् प्रत्यङ्गं विशिष्टम्, तत् तत् उद्धृत्य। ततः मया रूपगुणैः युक्ता अहल्या स्त्री निर्मिता। इह ‘हलम्’ इति वैरूप्यम् उच्यते, ततः प्रभवं ‘हल्यम्’; यस्याः हल्यं न विद्यते, सा ‘अहल्या’ इति विश्रुता; मया अपि तस्याः नाम ‘अहल्या’ इति एव कीर्तितम्। सुरर्षभ देवेन्द्र, तस्यां नार्यां निर्मितायां ‘एषा कस्य भविष्यति’ इति मम चिन्ता अभवत्। प्रभो पुरंदर, तदा त्वं तु स्वस्थानस्य आधिक्येन ‘एषा मम एव पत्नी’ इति मनसा अमन्यथाः।’ इन्द्रस्य पराजयस्य कारणं बाह्यं न, अपितु तस्य एव पूर्वकृतम् इति ब्रह्मा स्पष्टयति — कर्मसिद्धान्तस्य अत्र पुनः उद्घोषः। ‘अहल्या’ इति नाम्नः निरुक्तिः ब्रह्मणा एव क्रियते — ‘हल’ शब्दः वैरूप्यार्थः, तस्य अभावात् ‘अ-हल्या’। द्वाविंशतितमस्य उत्तरार्धं त्रयोविंशतितमस्य पूर्वार्धं च, यत्र एषा निरुक्तिः, वुल्गेटमात्रे। ब्रह्मणः सृष्टौ प्रथमं सर्वाः प्रजाः समानाः आसन् — भेदः एव नासीत्। अहल्यायाः सृष्टिः सौन्दर्यस्य आदिः इव, यतः सर्वेषां श्रेष्ठाः अवयवाः एकस्यां संगृहीताः। एषा अपूर्वा सृष्टिः एव अनर्थस्य बीजं जाता — इन्द्रस्य कामः तस्याम् एव उत्पन्नः। इन्द्रस्य ‘ध्यानतत्परता’ ब्रह्मणः उपदेशस्य भूमिका — सः स्वयं कारणं न जानाति, ब्रह्मा तत् प्रकाशयति। ‘स्थानाधिकतया’ इति पदेन इन्द्रस्य अधिकारमदः सूच्यते — देवराजः इति सर्वं मम इति सः अमन्यत। ‘हल्य’ शब्दस्य निरुक्तिः लोकप्रसिद्धा न, अतः कविः ब्रह्मणः मुखेन तां स्पष्टयति; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘हल’ इति कुरूपतायाः नाम इति व्याचष्टे।

‘सा मया न्यासरूपेण महात्मनः गौतमस्य हस्ते न्यस्ता; बहूनि वर्षाणि सा तत्र स्थिता, ततः तेन निर्यातिता — प्रत्यर्पिता। ततः तस्य महामुनेः महास्थैर्यं तपसि सिद्धिं च परिज्ञाय मया सा तस्मै पत्न्यर्थं दत्ता। सः धर्मात्मा महामुनिः तया सह रमते स्म; गौतमे तया दत्तया देवाः निराशाः आसन्। त्वं तु क्रुद्धः कामात्मा मुनेः तस्य आश्रमं गत्वा अग्निशिखाम् इव दीप्तां तां स्त्रियम् अपश्यः। शक्र, कामार्तेन समन्युना त्वया सा धर्षिता; तदा तेन परमर्षिणा आश्रमे त्वं दृष्टः। ततः क्रुद्धेन परमतेजसा तेन त्वं शप्तः, येन देवेन्द्र त्वं दशाविपर्ययं प्राप्तः। सः अवदत् — ‘वासव शक्र, यस्मात् त्वया निर्भयात् मम पत्नी धर्षिता, तस्मात् त्वं समरे शत्रुहस्तं गमिष्यसि। दुर्बुद्धे, अयं जारभावः यः त्वया इह प्रवर्तितः, सः मानुषेषु लोकेषु अपि भविष्यति, न संशयः। तत्र यः तस्य कर्ता, तस्मिन् पापस्य अर्धं, त्वयि अर्धं निपतिष्यति। तव स्थानं च स्थावरं न भविष्यति; यः यः सुरेन्द्रः स्यात्, सः ध्रुवः न भविष्यति। एषः शापः मया मुक्तः’ इति असौ त्वाम् अब्रवीत्।’ न्यासस्य प्रत्यर्पणं गौतमस्य स्थैर्यं दर्शयति — बहुवर्षाणि सहवासे अपि सः अहल्यां न कामितवान्, अतः ब्रह्मा तां तस्मै दत्तवान्। गौतमस्य शापे त्रयः अंशाः — शत्रुहस्तगमनम्, जारभावस्य पापभागः, स्थानस्य अस्थिरता च। प्रथमः अंशः अद्य मेघनादेन सफलः। अहल्या ‘अग्निशिखा इव दीप्ता’ इति वर्णिता — तस्याः तेजः पावित्र्यं च सूचितम्, यत् इन्द्रः कामेन अपमानितवान्। शापस्य द्वितीयः अंशः सामाजिकः — जारभावः मनुष्येषु अपि प्रसरिष्यति, तस्य पापस्य अर्धं च इन्द्रे पतिष्यति; एवं इन्द्रः सर्वस्य भाविनः परदारगमनस्य आदिकर्ता इति निन्द्यते। तृतीयः अंशः — इन्द्रपदस्य अस्थिरता — अतः एव बहवः इन्द्राः कालक्रमेण परिवर्तन्ते इति पुराणप्रसिद्धिः। इन्द्रस्य ‘क्रुद्धः कामात्मा’ इति विशेषणद्वयम् — अहल्या अन्यस्मै दत्ता इति ईर्ष्यया क्रोधः, तस्याः रूपेण कामः। एतौ द्वौ दोषौ मिलित्वा तं पापे प्रावर्तयताम्। गौतमः तं ‘आश्रमे’ एव दृष्टवान् — पापः सद्यः प्रकटः अभवत्। न्यासरूपेण अहल्यायाः स्थापनं गौतमस्य परीक्षा आसीत्, सः तस्यां उत्तीर्णः; इन्द्रः तु परीक्षां विना एव तां कामितवान्।

‘ततः सुमहातपाः सः स्वभार्यां सुनिर्भर्त्स्य अब्रवीत् — ‘दुर्विनीते, मम आश्रमस्य समीपे विनिध्वंस — अदृश्या भव। रूपयौवनसम्पन्ना त्वं यस्मात् अनवस्थिता, तस्मात् लोके त्वम् एका एव रूपवती न भविष्यसि। यत् एकं रूपम् आश्रित्य अयं विभ्रमः उपस्थितः, तत् रूपं सर्वाः प्रजाः गमिष्यन्ति, न संशयः।’ तदाप्रभृति भूयिष्ठं प्रजाः रूपसमन्विताः अभवन्। सा तदा महर्षिं गौतमं प्रासादयत् — ‘विप्र, अज्ञानात् त्वद्रूपेण दिवौकसा अहं धर्षिता, न कामकारात्; विप्रर्षे, प्रसादं कर्तुम् अर्हसि।’ अहल्यया एवम् उक्तः गौतमः प्रत्युवाच — ‘इक्ष्वाकूणां कुले महातेजाः महारथः रामः नाम लोके श्रुतः उत्पत्स्यति; सः मानुषविग्रहः महाबाहुः विष्णुः ब्राह्मणार्थं वनम् उपयास्यति। भद्रे, यदा तं द्रक्ष्यसि, तदा पूता भविष्यसि; सः हि त्वया यत् दुष्कृतं कृतं तत् पावयितुं शक्तः। तस्य आतिथ्यं कृत्वा त्वं मत्समीपम् आगमिष्यसि; वरवर्णिनि, तदा मया सार्धं वत्स्यसि।’ एवम् उक्त्वा विप्रर्षिः स्वम् आश्रमम् आजगाम; ब्रह्मवादिनः सा पत्नी सुमहत् तपः चचार।’ अत्र अगस्त्यः रामस्य एव पुरतः तस्य अवतारस्य भविष्यवाणीं कथयति — श्रोता रामः एव सः यः अहल्यां पावितवान् (बालकाण्डे)। ३९.२–४५ इति अहल्यायाः याचना उद्धारवचनं च सर्वं वुल्गेटमात्रम्; समीक्षितपाठे अहल्याशापः ‘रूपं सर्वाः प्रजाः गमिष्यन्ति’ इत्यनेन एव समाप्यते। ‘त्वद्रूपेण’ इति पदेन इन्द्रस्य कपटवेषः स्पष्टः। गौतमस्य अहल्यायै शापः अपि विचित्रः — सा एका एव रूपवती न भविष्यति, तस्याः रूपं सर्वासु प्रजासु विभज्यते। अहल्या स्वस्य निर्दोषतां वदति — ‘अज्ञानात्, न कामकारात्’; गौतमः तत् स्वीकृत्य उद्धारस्य मार्गं दर्शयति। रामस्य विष्णुत्वं गौतमस्य मुखे अत्र स्पष्टम् उक्तम्, ‘ब्राह्मणार्थे’ इति पदेन विश्वामित्रस्य यज्ञरक्षणं सूच्यते, यस्य मार्गे एव रामः अहल्याम् अपश्यत्। ‘विनिध्वंस’ इति शापः हिन्दीभाष्ये अदृश्या भूत्वा तिष्ठ इति व्याख्यातः — बालकाण्डे अपि अहल्या अदृश्या तपः चरन्ती वर्णिता। ‘रूपवती एका न भविष्यसि’ इति शापेन तस्याः अद्वितीयत्वं नष्टम्, यस्य कारणात् एव इन्द्रः मोहितः आसीत्। गौतमस्य करुणा अपि दृश्यते — सः अहल्यां पुनः स्वीकर्तुं प्रतिजानीते। ‘आतिथ्यं कृत्वा’ इति पदं बालकाण्डस्य घटनां स्मारयति, यत्र अहल्या रामलक्ष्मणयोः आतिथ्यम् अकरोत्।

‘महाबाहो, तस्य मुनेः शापोत्सर्गात् एव इदं सर्वम् उपस्थितम्; त्वया यत् दुष्कृतं कृतं तत् स्मर। वासव, तेन एव त्वं शत्रोः ग्रहणं यातः, न अन्येन हेतुना। शीघ्रं सुसमाहितः वैष्णवं यज्ञं यज। तेन यज्ञेन पावितः ततः त्रिदिवं यास्यसि। देवेन्द्र, तव पुत्रः जयन्तः महारणे न विनष्टः; आर्यकेण पुलोम्ना महोदधौ नीतः, तत्र संनिहितः च।’ एतत् श्रुत्वा महेन्द्रः वैष्णवं यज्ञम् इष्ट्वा पुनः त्रिदिवम् आक्रामत्, देवराट् च अन्वशासत्। राम, एतत् इन्द्रजितः बलं यत् मया कीर्तितम्; तेन देवेन्द्रः अपि निर्जितः, अन्ये प्राणिनः तु किं पुनः। वैष्णवयज्ञः विष्णोः आराधनम् — इन्द्रस्य पापस्य प्रायश्चित्तं विष्णोः अनुग्रहेण एव, यः विष्णुः सप्तविंशे सर्गे तस्य रक्षकः अपि आसीत्। जयन्तस्य जीवनस्य वार्ता इन्द्रस्य शोकं शमयति। अत्र अगस्त्यः कथायाः सारं रामाय कथयति — ‘इन्द्रजितः बलम्’; रामस्य प्रश्नस्य उत्तरम् इदम्, यतः सः इन्द्रजितः रावणात् अपि बलवत्त्वं विषये पूर्वं पृष्टवान्। ब्रह्मा इन्द्रं केवलं भर्त्सयति न, अपितु प्रायश्चित्तस्य उपायम् अपि ददाति — एषः पितामहस्य करुणाभावः। इन्द्रस्य पराजयः अन्ततः तस्य स्वकर्मणः फलम् इति सर्गस्य मुख्यः उपदेशः — रावणस्य बलम् अपि केवलं निमित्तम्। एवं कथा पुनः धर्मस्य नियमं स्थापयति: यः परदारान् धर्षयति, सः कदाचित् अवश्यं दण्डं प्राप्नोति, देवराजः अपि।

अगस्त्यस्य वचनं श्रुत्वा ‘आश्चर्यम्’ इति रामः लक्ष्मणः च तदा अब्रूताम्; वानराः राक्षसाः च विस्मिताः। रामस्य पार्श्वस्थः विभीषणः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यत् पुरातनं दृष्टं तत् आश्चर्यम् अद्य स्मारितः अस्मि।’ रामः अगस्त्यम् अवदत् — ‘सत्यम् एतत्, मया अपि श्रुतम्।’ ततः अगस्त्यः अवदत् — ‘राम, एवं लोककण्टकः रावणः समुद्भूतः, येन सपुत्रेण संग्रामे सुरेश्वरः शक्रः जितः।’ एषः अंशः (५१.२–५४) सर्वः वुल्गेटमात्रः; समीक्षितपाठे सर्गः इन्द्रजितः बलस्य उपसंहारेण एव समाप्यते। अत्र कथायाः फलश्रुतिः इव — श्रोतारः रामः लक्ष्मणः वानराः राक्षसाः च सर्वे विस्मिताः। विभीषणः प्रत्यक्षसाक्षी, यतः सः तदा लङ्कायाम् आसीत्; तस्य वचनं अगस्त्यस्य कथायाः सत्यतां प्रमाणयति। ‘लोककण्टकः’ इति रावणस्य विशेषणं सर्वस्य उत्तरकाण्डस्य पूर्वभागस्य सारम्। रामः स्वयं ‘सत्यम्, मया अपि श्रुतम्’ इति वदति, येन अगस्त्यस्य कथा पुनः प्रमाणीक्रियते। एवं अगस्त्यस्य दीर्घा कथा रामस्य प्रश्नस्य उत्तरं पूर्णं करोति।

గత సర్గ చివరలో మేఘనాదుడు మాయతో బంధించిన ఇంద్రుని లంకకు తీసుకువెళ్ళాడు. రావణుని కుమారుడు అతిబలవంతుడైన మహేంద్రుని జయించగా దేవతలు ప్రజాపతిని ముందుంచుకొని లంకకు వెళ్ళారు. అక్కడ కుమారులతో సోదరులతో కూడిన రావణుని సమీపించి, ఆకాశంలో నిలిచి ప్రజాపతి సామపూర్వకంగా (మృదువైన మాటలతో) ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా రావణా, యుద్ధంలో నీ కుమారుని పరాక్రమానికి సంతోషించాను. ఆహా, ఇతని విక్రమమూ ఔదార్యమూ నీతో సమానం, లేదా ఎక్కువే. నువ్వు నీ తేజస్సుతో ముల్లోకాలనంతటినీ జయించావు, నీ ప్రతిజ్ఞను సఫలం చేశావు; కుమారునితో కూడిన నీపై ప్రీతుడనయ్యాను. రావణా, అతిబలుడూ పరాక్రమశాలీ అయిన ఈ నీ కుమారుడు లోకంలో ‘ఇంద్రజిత్తు’ అనే ప్రసిద్ధుడవుతాడు. ఈ రాక్షసుడు బలవంతుడూ జయింపరానివాడూ అవుతాడు; ఇతనిని ఆశ్రయించే నువ్వు దేవతలను వశపరచుకున్నావు. కాబట్టి మహాబాహూ, పాకశాసనుడైన మహేంద్రుని విడిచిపెట్టు; అతనిని విడిపించడానికి దేవతలు నీకేమి ఇవ్వాలి?’ బ్రహ్మ ఆకాశంలోనే నిలుస్తాడు, లంకలో దిగడు — రాక్షసుల నగరంలో దేవతల పితామహుని స్థితి ఇది. అతని మాట ‘సామపూర్వకం’ — ప్రశంసతో మొదలై యాచనతో ముగుస్తుంది. ‘ఇంద్రజిత్తు’ అనే పేరు ఇక్కడ మొట్టమొదటిసారి స్థిరపరచబడుతుంది; గత సర్గలో దేవతలు ‘శక్రజిత్తు’ అన్నారు. బ్రహ్మ ఇంద్రుని విడుదలను ఆజ్ఞతో కాక వినిమయంతో యాచిస్తాడు — దీనితో అప్పుడు రావణపక్షానికి ఉన్న ప్రాబల్యం చూపబడింది. ‘ప్రతిజ్ఞ సఫలమైంది’ అనే మాటతో రావణుని దిగ్విజయ సంకల్పం పూర్తయిందని అంగీకరించబడింది. బ్రహ్మ మాటలో రావణునికీ అతని కుమారునికీ ఇద్దరికీ ప్రశంస — ఇది ఇంద్రుని విడుదల సులభమయ్యేలా చేసే రాజనీతి. ‘నీతో సమానం లేదా ఎక్కువ’ అనే బ్రహ్మ ప్రశంస — రావణునికి కుమారుని గౌరవమే పరమసుఖం.

అప్పుడు యుద్ధంలో జయించేవాడూ మహాతేజస్వీ అయిన ఇంద్రజిత్తు అన్నాడు — ‘దేవా, ఇతనిని విడిచిపెట్టాలంటే నేను అమరత్వాన్ని కోరుకుంటున్నాను.’ అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన ప్రజాపతి మేఘనాదునితో అన్నాడు — ‘భూమిపై ఏ ప్రాణికీ — చతుష్పాదాలకు గానీ, ఆకాశచరాలకు గానీ, మహాతేజస్సు గల ఇతరులకు గానీ — సర్వథా అమరత్వం లేదు.’ ప్రభువైన పితామహుడు పలికిన ఆ మార్పులేని మాట విని అక్కడ ఉన్న మహాబలుడైన మేఘనాదుడు అన్నాడు — ‘శతక్రతువును విడిచిపెట్టినందుకు నాకు లభించవలసిన సిద్ధి ఏదో వినండి. శత్రువులను జయించాలని కోరుతూ, యుద్ధంలోకి దిగాలని కోరుతున్న నేను ఎప్పుడెప్పుడు హవిస్సులతో మంత్రాలతో అగ్నిని పూజిస్తానో, అప్పుడు అగ్ని నుండి గుర్రాలు పూన్చిన రథం నాకోసం పైకి లేవాలి; దానిలో ఉన్నంతవరకూ నాకు అమరత్వం ఉండాలి — ఇది నేను నిశ్చయించుకున్న వరం. అగ్నికి చేసే జపహోమాలు పూర్తికాకుండానే నేను యుద్ధంలో పోరాడితే, అప్పుడు నాకు వినాశం కలగాలి. దేవా, ప్రతి పురుషుడూ తపస్సుతో అమరత్వాన్ని కోరుకుంటాడు; నేను మాత్రం పరాక్రమంతో ఈ అమరత్వాన్ని సాధించాను.’ పితామహదేవుడు అతనితో ‘అలాగే కానీ’ అన్నాడు; ఇంద్రజిత్తు శక్రుని విడిచిపెట్టాడు, దేవతలు స్వర్గానికి వెళ్ళారు. ఈ వరంలోనే ఇంద్రజిత్తు మృత్యురహస్యం దాగి ఉంది — యుద్ధకాండలో నికుంభిలలో అతని హోమాన్ని విభీషణుని ఉపదేశంతో లక్ష్మణుడు భగ్నం చేశాడు, హోమం పూర్తికాకుండానే అతడు హతుడయ్యాడు. అందువల్ల ఇక్కడ చెప్పిన నియమం ముందు సత్యమవుతుంది. ఇంద్రజిత్తు గర్వం కూడా గమనించదగినది — ఇతరులు తపస్సుతో అమరత్వాన్ని యాచిస్తారు, అతడు దానిని పరాక్రమంతో సంపాదించాడు. ఇంద్రజిత్తు మొదటి యాచన అమరత్వం — తండ్రిలాగే అతడు కూడా మృత్యువును జయించాలనుకుంటున్నాడు. బ్రహ్మ సంపూర్ణ అమరత్వాన్ని ఇవ్వడు, ఎందుకంటే సృష్టి నియమం అది — జీవులందరూ మరణధర్మం గలవారే. అప్పుడు ఇంద్రజిత్తు షరతులతో కూడిన అమరత్వాన్ని యాచిస్తాడు, అది అతని యజ్ఞంతోనే ముడిపడి ఉంది. ఈ విధంగా అతని బలానికి మూలం అగ్ని, అగ్నిహోత్రమే అతనికి రక్ష; హోమం అసంపూర్ణమైనప్పుడు రక్ష కూడా నశిస్తుంది. ఈ వరానికి రెండు ముఖాలు — ఒకవైపు అజేయత్వం, మరొకవైపు వినాశానికి స్పష్టమైన హేతువు. ఇంద్రుని విడుదల కూడా వరఫలమే — ఇంద్రజిత్తు వినిమయంతోనే అతనిని విడిచిపెడతాడు. దేవతలు స్వర్గానికి వెళ్తారు, కానీ వారి రాజు అవమానితుడయ్యాడు. ‘నేను పరాక్రమంతో సాధించాను’ అనే ఇంద్రజిత్తు మాట పరాక్రమాన్ని తపస్సుకంటే కూడా శ్రేష్ఠమైనదిగా భావిస్తుంది — ఇది రాక్షసుల దృక్కోణం.

రామా, ఇంతలో ఇంద్రుడు దీనుడై, దేవతేజస్సు కోల్పోయి, చింతతో నిండిన మనసుతో — నాకు పరాజయం ఎందుకు కలిగింది అని — ధ్యానంలో మునిగాడు. ఆ స్థితిలో ఉన్న అతనిని చూసి పితామహదేవుడు అన్నాడు — ‘శతక్రతూ, పూర్వం నువ్వు చేసిన మహాదుష్కార్యం ఏదో దానిని స్మరించు. అమరేంద్రా, ప్రభూ, పూర్వం నేను బుద్ధితో సృష్టించిన ప్రజలందరూ ఒకే వర్ణం, ఒకే భాష, ఒకే రూపం గలవారు; చూపులో గానీ లక్షణంలో గానీ వారిలో భేదం లేదు. అప్పుడు నేను ఏకాగ్రమనస్సుతో ఆ ప్రజల గురించి ఆలోచించాను. వారిలో విశేషం కలిగించడానికి నేను ఒక స్త్రీని నిర్మించాను — ప్రజల ఏయే అవయవాలు విశిష్టమైనవో వాటిని వాటిని సేకరించి. అప్పుడు నేను రూపగుణాలతో కూడిన అహల్య అనే స్త్రీని నిర్మించాను. ఇక్కడ ‘హలం’ అంటే వైరూప్యం (కురూపత్వం), దాని నుండి పుట్టినది ‘హల్యం’; ఎవరిలో హల్యం లేదో ఆమె ‘అహల్య’ అని ప్రసిద్ధురాలు; నేను కూడా ఆమె పేరును ‘అహల్య’ అనే ప్రకటించాను. దేవశ్రేష్ఠా, దేవేంద్రా, ఆ నారి నిర్మించబడగానే ‘ఈమె ఎవరిది అవుతుంది’ అని నాకు ఆలోచన కలిగింది. ప్రభూ, పురందరా, అప్పుడు నువ్వు మాత్రం నీ స్థానపు ఆధిక్యం వల్ల ‘ఈమె నా భార్యే’ అని మనసులో భావించావు.’ ఇంద్రుని పరాజయానికి కారణం బాహ్యమైనది కాదు, అతని పూర్వకర్మయేనని బ్రహ్మ స్పష్టం చేస్తాడు — ఇక్కడ కర్మసిద్ధాంతం మళ్ళీ ఉద్ఘోషించబడుతుంది. ‘అహల్య’ అనే పేరు నిరుక్తిని బ్రహ్మే చెబుతాడు — ‘హల’ శబ్దానికి వైరూప్యం అని అర్థం, అది లేకపోవడం వల్ల ‘అ-హల్య’. ఈ నిరుక్తి ఉన్న ఇరవై రెండవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ ఇరవై మూడవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. బ్రహ్మ సృష్టిలో మొదట ప్రజలందరూ సమానులే — భేదమే లేదు. అహల్య సృష్టి సౌందర్యానికి ఆదివంటిది, ఎందుకంటే అందరి శ్రేష్ఠమైన అవయవాలూ ఒకరిలో సేకరించబడ్డాయి. ఈ అపూర్వమైన సృష్టే అనర్థానికి బీజమైంది — ఇంద్రుని కామం ఆమెపైనే పుట్టింది. ఇంద్రుని ‘ధ్యానతత్పరత’ బ్రహ్మోపదేశానికి భూమిక — అతనికి కారణం తానుగా తెలియదు, బ్రహ్మ దానిని వెల్లడిస్తాడు. ‘స్థానాధికతయా’ (స్థానపు ఆధిక్యం వల్ల) అనే పదంతో ఇంద్రుని అధికారమదం సూచించబడుతుంది — దేవరాజును కాబట్టి అంతా నాదే అని అతడు భావించాడు. ‘హల్య’ శబ్దపు నిరుక్తి లోకప్రసిద్ధమైనది కాదు, అందువల్ల కవి బ్రహ్మ నోట దానిని స్పష్టం చేస్తాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘హలం అంటే కురూపత్వం’ అని వివరిస్తుంది.

‘ఆమెను నేను న్యాసంగా (దాచి ఉంచవలసిన సొమ్ముగా) మహాత్ముడైన గౌతముని చేతిలో ఉంచాను; ఆమె అక్కడ చాలా సంవత్సరాలు ఉంది, తరువాత అతడు ఆమెను తిరిగి అప్పగించాడు. అప్పుడు ఆ మహామునికి గల మహాస్థైర్యాన్నీ తపస్సిద్ధినీ తెలుసుకొని నేను ఆమెను అతనికి భార్యగా ఇచ్చాను. ఆ ధర్మాత్ముడైన మహాముని ఆమెతో ఆనందంగా ఉన్నాడు; ఆమె గౌతమునికి ఇవ్వబడటంతో దేవతలు నిరాశ చెందారు. నువ్వు మాత్రం కోపంతో కామాత్ముడవై ఆ ముని ఆశ్రమానికి వెళ్ళి అగ్నిశిఖలా ప్రకాశిస్తున్న ఆ స్త్రీని చూశావు. శక్రా, కామార్తుడవై కోపంతో కూడిన నువ్వు ఆమెను చెరిచావు; అప్పుడు ఆ పరమర్షి నిన్ను ఆశ్రమంలో చూశాడు. అప్పుడు కోపించిన ఆ పరమతేజస్వి నిన్ను శపించాడు, దానివల్లనే దేవేంద్రా, నీకు ఈ దశావిపర్యయం (స్థితి తారుమారు) కలిగింది. అతడు ఇలా అన్నాడు — ‘వాసవా, శక్రా, నువ్వు నిర్భయంగా నా భార్యను చెరిచావు కాబట్టి, నువ్వు యుద్ధంలో శత్రువు చేతికి చిక్కుతావు. దుర్బుద్ధీ, నువ్వు ఇక్కడ ప్రవర్తింపజేసిన ఈ జారభావం మనుష్యలోకాలలో కూడా వ్యాపిస్తుంది, సందేహం లేదు. అక్కడ దానిని చేసినవానిపై పాపంలో సగం, నీపై సగం పడుతుంది. నీ స్థానం కూడా స్థిరంగా ఉండదు; ఎవరెవరు దేవేంద్రులవుతారో వారు ధ్రువులుగా (శాశ్వతులుగా) ఉండరు. ఇది నేను ఇచ్చిన శాపం’ అని అతడు నీతో అన్నాడు.’ న్యాసాన్ని తిరిగి అప్పగించడం గౌతముని స్థైర్యాన్ని చూపుతుంది — చాలా సంవత్సరాలు కలిసి ఉన్నప్పటికీ అతడు అహల్యను కోరలేదు, అందుకే బ్రహ్మ ఆమెను అతనికి ఇచ్చాడు. గౌతముని శాపంలో మూడు భాగాలు — శత్రువు చేతికి చిక్కడం, జారభావపు పాపంలో భాగం, స్థానపు అస్థిరత. మొదటి భాగం ఈ రోజు మేఘనాదుని ద్వారా సఫలమైంది. అహల్య ‘అగ్నిశిఖలా ప్రకాశించేది’ అని వర్ణించబడింది — ఇంద్రుడు కామంతో అవమానించిన ఆమె తేజస్సూ పావిత్ర్యమూ సూచించబడ్డాయి. శాపంలోని రెండవ భాగం సామాజికమైనది — జారభావం మనుష్యులలో కూడా వ్యాపిస్తుంది, ఆ పాపంలో సగం ఇంద్రునిపై పడుతుంది; ఈ విధంగా రాబోయే పరస్త్రీగమనాలన్నిటికీ ఆదికర్తగా ఇంద్రుడు నిందించబడతాడు. మూడవ భాగం — ఇంద్రపదవి అస్థిరత — అందుకే కాలక్రమంలో అనేక ఇంద్రులు మారుతూ ఉంటారని పురాణప్రసిద్ధి. ఇంద్రునికి ‘క్రుద్ధః కామాత్మా’ (కోపించినవాడూ కామాత్ముడూ) అనే రెండు విశేషణాలు — అహల్య మరొకరికి ఇవ్వబడిందనే ఈర్ష్యతో కోపం, ఆమె రూపంచేత కామం. ఈ రెండు దోషాలూ కలిసి అతనిని పాపంలోకి నెట్టాయి. గౌతముడు అతనిని ‘ఆశ్రమంలోనే’ చూశాడు — పాపం వెంటనే బయటపడింది. అహల్యను న్యాసంగా ఉంచడం గౌతమునికి పరీక్ష, అందులో అతడు ఉత్తీర్ణుడయ్యాడు; ఇంద్రుడు మాత్రం ఏ పరీక్షా లేకుండానే ఆమెను కోరాడు.

‘అప్పుడు మహాతపస్వి అయిన అతడు తన భార్యను బాగా గద్దించి అన్నాడు — ‘దుర్వినీతా, నా ఆశ్రమం సమీపంలో అదృశ్యురాలవై ఉండు. రూపయౌవనసంపన్నురాలవైన నువ్వు నిలకడ లేనిదానవు కాబట్టి, లోకంలో నువ్వు ఒక్కదానివే రూపవతివి కావు. ఏ ఒక్క రూపాన్ని ఆశ్రయించి ఈ విభ్రమం కలిగిందో, ఆ రూపం ప్రజలందరికీ చేరుతుంది, సందేహం లేదు.’ అప్పటినుండి ప్రజలు చాలావరకు రూపవంతులయ్యారు. ఆమె అప్పుడు మహర్షి గౌతముని ప్రసన్నుని చేసుకుంది — ‘విప్రా, తెలియక నీ రూపంలో వచ్చిన దేవునిచేత నేను చెరచబడ్డాను, కామంతో కాదు; విప్రర్షీ, అనుగ్రహించాలి.’ అహల్య ఇలా అనగా గౌతముడు జవాబిచ్చాడు — ‘ఇక్ష్వాకుల కులంలో మహాతేజస్వీ మహారథుడూ రాముడని లోకప్రసిద్ధుడూ అయినవాడు జన్మిస్తాడు; మనుష్యదేహం ధరించిన మహాబాహువైన ఆ విష్ణువు బ్రాహ్మణుని కార్యం కోసం వనానికి వస్తాడు. భద్రా, నువ్వు అతనిని చూసినప్పుడు పవిత్రురాలవవుతావు; నువ్వు చేసిన దుష్కృతాన్ని పవిత్రం చేయగలవాడు అతడే. అతనికి ఆతిథ్యం ఇచ్చి నువ్వు నా దగ్గరకు వస్తావు; వరవర్ణినీ, అప్పుడు నాతో కలిసి నివసిస్తావు.’ ఇలా పలికి ఆ విప్రర్షి తన ఆశ్రమానికి వచ్చాడు; ఆ బ్రహ్మవాది భార్య మహాతపస్సు చేసింది.’ ఇక్కడ అగస్త్యుడు రాముని ఎదుటనే అతని అవతారపు భవిష్యవాణిని చెబుతున్నాడు — శ్రోత అయిన రాముడే అహల్యను పవిత్రం చేసినవాడు (బాలకాండలో). అహల్య యాచనా ఉద్ధారవచనమూ ఉన్న 39.2–45 భాగమంతా వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది; సమీక్షిత పాఠంలో అహల్యాశాపం ‘ఆ రూపం ప్రజలందరికీ చేరుతుంది’ అనే మాటతోనే ముగుస్తుంది. ‘త్వద్రూపేణ’ (నీ రూపంలో) అనే పదంతో ఇంద్రుని కపటవేషం స్పష్టమవుతుంది. గౌతముడు అహల్యకు ఇచ్చిన శాపం కూడా విచిత్రమైనది — ఆమె ఒక్కతే రూపవతి కాదు, ఆమె రూపం ప్రజలందరిలో పంచబడుతుంది. అహల్య తన నిర్దోషత్వాన్ని చెబుతుంది — ‘తెలియక, కామంతో కాదు’; గౌతముడు దానిని అంగీకరించి ఉద్ధారమార్గాన్ని చూపుతాడు. రాముని విష్ణుత్వం ఇక్కడ గౌతముని నోట స్పష్టంగా చెప్పబడింది; ‘బ్రాహ్మణార్థే’ (బ్రాహ్మణుని కార్యం కోసం) అనే పదంతో విశ్వామిత్రుని యజ్ఞరక్షణ సూచించబడుతుంది, ఆ మార్గంలోనే రాముడు అహల్యను చూశాడు. ‘వినిధ్వంస’ అనే శాపాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘అదృశ్యురాలవై ఉండు’ అని వివరించింది — బాలకాండలో కూడా అహల్య అదృశ్యంగా తపస్సు చేస్తున్నట్లు వర్ణించబడింది. ‘ఒక్కదానివే రూపవతివి కావు’ అనే శాపంతో ఆమె అద్వితీయత్వం నశించింది, ఆ కారణంగానే ఇంద్రుడు మోహితుడయ్యాడు. గౌతముని కరుణ కూడా కనిపిస్తుంది — అతడు అహల్యను మళ్ళీ స్వీకరిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. ‘ఆతిథ్యం ఇచ్చి’ అనే పదం అహల్య రామలక్ష్మణులకు ఆతిథ్యం ఇచ్చిన బాలకాండ ఘట్టాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.

‘మహాబాహూ, ఆ ముని ఇచ్చిన శాపం వల్లనే ఇదంతా సంభవించింది; నువ్వు చేసిన దుష్కృతాన్ని స్మరించు. వాసవా, దాని వల్లనే నువ్వు శత్రువు చేతికి చిక్కావు, మరో కారణంతో కాదు. వెంటనే బాగా ఏకాగ్రుడవై వైష్ణవ యజ్ఞం చేయి. ఆ యజ్ఞంతో పవిత్రుడవై తరువాత స్వర్గానికి వెళ్తావు. దేవేంద్రా, నీ కుమారుడు జయంతుడు మహాయుద్ధంలో నశించలేదు; అతని తాత పులోముడు అతనిని మహాసముద్రంలోకి తీసుకువెళ్ళాడు, అక్కడ అతడు సురక్షితంగా ఉన్నాడు.’ ఇది విని మహేంద్రుడు వైష్ణవ యజ్ఞం చేసి మళ్ళీ స్వర్గాన్ని అధిష్ఠించాడు, దేవరాజై పాలించాడు. రామా, నేను చెప్పినది ఇదే ఇంద్రజిత్తు బలం; అతనిచేత దేవేంద్రుడే జయించబడ్డాడు, ఇక ఇతర ప్రాణుల సంగతి చెప్పేదేముంది. వైష్ణవ యజ్ఞం విష్ణువు ఆరాధన — ఇంద్రుని పాపానికి ప్రాయశ్చిత్తం విష్ణువు అనుగ్రహంతోనే; ఇరవై ఏడవ సర్గలో ఆ విష్ణువే అతనికి రక్షకుడు కూడా. జయంతుడు బ్రతికే ఉన్నాడనే వార్త ఇంద్రుని శోకాన్ని శమింపజేస్తుంది. ఇక్కడ అగస్త్యుడు కథాసారాన్ని రామునికి చెబుతాడు — ‘ఇంద్రజిత్తు బలం’; ఇది రాముని ప్రశ్నకు జవాబు, ఎందుకంటే ఇంద్రజిత్తు రావణునికంటే కూడా బలవంతుడెలా అయ్యాడని అతడు ముందు అడిగాడు. బ్రహ్మ ఇంద్రుని కేవలం గద్దించడమే కాదు, ప్రాయశ్చిత్తోపాయాన్ని కూడా ఇస్తాడు — ఇది పితామహుని కరుణాభావం. ఇంద్రుని పరాజయం చివరకు అతని స్వకర్మఫలమేనని సర్గ ముఖ్యోపదేశం — రావణుని బలం కూడా కేవలం నిమిత్తమే. ఈ విధంగా కథ ధర్మనియమాన్ని మళ్ళీ స్థాపిస్తుంది: పరస్త్రీలను చెరిచేవాడు ఎప్పుడో ఒకప్పుడు తప్పక దండన పొందుతాడు, దేవరాజైనా సరే.

అగస్త్యుని మాట విని ‘ఆశ్చర్యం’ అని రాముడూ లక్ష్మణుడూ అప్పుడు అన్నారు; వానరులూ రాక్షసులూ విస్మయం చెందారు. రాముని పక్కన ఉన్న విభీషణుడు ఈ మాట అన్నాడు — ‘పూర్వం చూసిన ఆ ఆశ్చర్యాన్ని ఈ రోజు నాకు గుర్తుచేశారు.’ రాముడు అగస్త్యునితో అన్నాడు — ‘ఇది సత్యం, నేను కూడా విన్నాను.’ అప్పుడు అగస్త్యుడు అన్నాడు — ‘రామా, ఈ విధంగా లోకకంటకుడైన రావణుడు పుట్టాడు; కుమారునితో కూడిన అతనిచేత యుద్ధంలో దేవేశ్వరుడైన శక్రుడు జయించబడ్డాడు.’ ఈ భాగమంతా (51.2–54) వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది; సమీక్షిత పాఠంలో సర్గ ఇంద్రజిత్తు బలపు ఉపసంహారంతోనే ముగుస్తుంది. ఇక్కడ కథకు ఫలశ్రుతి వంటిది — శ్రోతలైన రాముడు, లక్ష్మణుడు, వానరులు, రాక్షసులు అందరూ విస్మితులయ్యారు. విభీషణుడు ప్రత్యక్షసాక్షి, ఎందుకంటే అతడు అప్పుడు లంకలో ఉన్నాడు; అతని మాట అగస్త్యుని కథ సత్యమని ప్రమాణీకరిస్తుంది. ‘లోకకంటకుడు’ అనే రావణ విశేషణం ఉత్తరకాండ పూర్వభాగమంతటికీ సారం. రాముడే స్వయంగా ‘సత్యం, నేను కూడా విన్నాను’ అంటాడు, దానితో అగస్త్యుని కథ మళ్ళీ ప్రమాణీకరించబడుతుంది. ఈ విధంగా అగస్త్యుని దీర్ఘకథ రాముని ప్రశ్నకు జవాబును పూర్తిచేస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் மேகநாதன் மாயையால் கட்டப்பட்ட இந்திரனை இலங்கைக்குக் கொண்டுசென்றான். பெருவலிமையுடைய மகேந்திரன் ராவணனின் மகனால் வெல்லப்பட்டதும், தேவர்கள் பிரஜாபதியை முன்னிட்டுக்கொண்டு இலங்கைக்குச் சென்றனர். அங்கே மகன்களாலும் சகோதரர்களாலும் சூழப்பட்டிருந்த ராவணனை அணுகி, வானில் நின்றபடியே பிரஜாபதி இனிமையாகச் சொன்னார் — ‘குழந்தாய் ராவணா, போரில் உன் மகனின் வீரத்தால் மகிழ்ந்தேன். ஆஹா, இவனுடைய வீரமும் பெருந்தன்மையும் உனக்கு நிகரானவை, அல்லது மேலானவை. உன் சொந்த ஒளியால் மூவுலகம் முழுவதையும் வென்றுவிட்டாய்; உன் சபதத்தையும் நிறைவேற்றிவிட்டாய்; மகனோடு கூடிய உன்னிடம் மகிழ்ந்தேன். ராவணா, பெருவலிமையுடைய வீரனான உன் இந்த மகன் உலகில் ‘இந்திரஜித்’ என்றே புகழ்பெறுவான். இந்த ராக்ஷசன் வலிமையுடையவனாகவும் வெல்லுதற்கரியவனாகவும் இருப்பான்; இவனைச் சார்ந்தே நீ தேவர்களை உன் வசத்தில் வைத்தாய். ஆகவே நீண்ட கைகளுடையவனே, பாகன் என்ற அசுரனை அடக்கிய மகேந்திரன் விடுவிக்கப்படட்டும்; இவனை விடுவிப்பதற்காகத் தேவலோகவாசிகள் உனக்கு என்ன தரவேண்டும்?’ பிரம்மா வானிலேயே நிற்கிறார், இலங்கையில் இறங்கவில்லை — ராக்ஷசர்களின் நகரில் தேவர்களின் பாட்டனுடைய நிலை இது. அவர் சொல் ‘இனிமையானது’ — புகழ்ச்சியில் தொடங்கி வேண்டுகோளில் முடிகிறது. ‘இந்திரஜித்’ என்ற பெயர் இங்கேதான் முதன்முறையாக நிலைநிறுத்தப்படுகிறது; முந்தைய சர்க்கத்தில் தேவர்கள் ‘சக்ரஜித்’ என்று சொன்னார்கள். பிரம்மா இந்திரனின் விடுதலையை ஆணையால் அல்ல, பரிமாற்றத்தால் வேண்டுகிறார் — இதனால் அப்போது ராவணன் தரப்பின் மேலாதிக்கம் காட்டப்படுகிறது. ‘சபதத்தை நிறைவேற்றிவிட்டாய்’ என்ற சொல்லால் ராவணனின் திக்விஜயத் தீர்மானம் முழுமையடைந்தது என்று ஒப்புக்கொள்ளப்படுகிறது. பிரம்மாவின் சொற்களில் ராவணன், அவன் மகன் இருவருக்கும் புகழ்ச்சி — இது ஓர் அரசியல் நுட்பம்; இதனால் இந்திரனின் விடுதலை எளிதாகும். ‘உனக்கு நிகரானவன், அல்லது மேலானவன்’ என்ற பிரம்மாவின் புகழ்ச்சி — மகனுக்குக் கிடைக்கும் பெருமையே ராவணனுக்கு மேலான இன்பம்.

பிறகு போர்களை வெல்பவனும் பேரொளியுடையவனுமான இந்திரஜித் சொன்னான் — ‘தேவரே, இவன் விடுவிக்கப்படவேண்டுமானால், நான் சாவாமையை வரமாகக் கேட்கிறேன்.’ பிறகு பேரொளியுடைய பிரஜாபதி மேகநாதனிடம் சொன்னார் — ‘பூமியில் எந்த உயிருக்கும் — நாற்கால் விலங்குகளுக்கோ, வானில் திரிபவற்றுக்கோ, பேராற்றலுடைய பிறருக்கோ — முழுமையான சாவாமை இல்லை.’ தலைவரான பிதாமகன் சொன்ன அந்த மாறாத சொல்லைக் கேட்டு, அங்கிருந்த பெருவலிமையுடைய மேகநாதன் சொன்னான் — ‘சதக்ரதுவை விடுவிப்பதற்கு ஈடாக எனக்குக் கிடைக்கவேண்டிய பேறு இதுதான், கேளுங்கள். பகைவரை வெல்ல விரும்பிப் போருக்கு இறங்க நினைக்கும் நான், நாள்தோறும் ஹவிஸ்களாலும் மந்திரங்களாலும் அக்னியை வழிபடும்போது, அக்னியிடமிருந்து குதிரைகள் பூட்டிய தேர் எனக்காக எழவேண்டும்; அதில் நிற்கும்வரை எனக்குச் சாவாமை இருக்கவேண்டும் — இதுவே நான் உறுதியாகக் கேட்கும் வரம். அக்னிக்குச் செய்யும் ஜபமும் ஹோமமும் நிறைவுறும் முன்பே நான் போரில் போரிட்டால், அப்போது எனக்கு அழிவு நேரட்டும். தேவரே, ஒவ்வொருவனும் தவத்தால் சாவாமையை வேண்டுகிறான்; நானோ வீரத்தால் இந்தச் சாவாமையை நிலைநாட்டியிருக்கிறேன்.’ தேவரான பிதாமகன் அவனிடம், ‘அவ்வாறே ஆகட்டும்’ என்றார்; இந்திரஜித்தால் சக்ரன் விடுவிக்கப்பட்டான்; தேவர்கள் சுவர்க்கம் சென்றனர். இந்த வரத்திலேயே இந்திரஜித்தின் மரண ரகசியம் பொதிந்துள்ளது — யுத்த காண்டத்தில் நிகும்பிலையில் அவனுடைய ஹோமம் விபீஷணனின் அறிவுரைப்படி லக்ஷ்மணனால் குலைக்கப்பட்டது; ஹோமம் நிறைவுறாமலேயே அவன் கொல்லப்பட்டான். ஆகவே இங்கே சொல்லப்பட்ட நியதி பின்னர் மெய்யாகிறது. இந்திரஜித்தின் செருக்கும் கவனிக்கத்தக்கது — மற்றவர்கள் தவத்தால் சாவாமையை வேண்டுகிறார்கள்; அவனோ வீரத்தால் அதைச் சம்பாதித்தான். இந்திரஜித்தின் முதல் வேண்டுகோள் சாவாமை — தந்தையைப்போல அவனும் மரணத்தை வெல்ல விரும்புகிறான். பிரம்மா முழுமையான சாவாமையைத் தரவில்லை; ஏனெனில் படைப்பின் நியதி அது — எல்லா உயிர்களும் இறப்புக்கு உட்பட்டவை. ஆகவே இந்திரஜித் நிபந்தனையுடன் கூடிய சாவாமையைக் கேட்கிறான்; அது அவனுடைய யாகத்தோடு மட்டுமே இணைந்தது. இவ்வாறு அவன் வலிமையின் மூலம் அக்னி; அக்னிஹோத்திரமே அவன் பாதுகாப்பு; ஹோமம் நிறைவுறாதபோது பாதுகாப்பும் அழிகிறது. இந்த வரத்துக்கு இருமுகம் — ஒருபுறம் வெல்லமுடியாமை, மறுபுறம் அழிவுக்கான தெளிவான காரணம். இந்திரனின் விடுதலையும் வரத்தின் பயனே — பரிமாற்றமாகவே இந்திரஜித் அவனை விடுவிக்கிறான். தேவர்கள் சுவர்க்கம் செல்கின்றனர்; ஆனால் அவர்கள் அரசன் அவமானப்பட்டுவிட்டான். ‘நான் வீரத்தால் நிலைநாட்டினேன்’ என்ற இந்திரஜித்தின் சொல் வீரத்தைத் தவத்தைவிடவும் மேலாகக் கருதுகிறது — இது ராக்ஷசர்களின் கண்ணோட்டம்.

ராமா, இதற்கிடையில் இந்திரன் மனமொடிந்து, தேவர்க்குரிய ஒளியை இழந்து, கவலை சூழ்ந்த மனத்தோடு, ‘நான் ஏன் தோற்றேன்?’ என்று ஆழ்ந்து சிந்தித்தான். அவனை அந்த நிலையில் கண்டு தேவரான பிதாமகன் சொன்னார் — ‘சதக்ரதுவே, முன்பு நீ செய்த மிகக் கொடிய தீச்செயல் எது, அதை நினைத்துப்பார். அமரர்களின் வேந்தனே, தலைவனே, முன்பு நான் என் அறிவால் படைத்த உயிரினங்கள் அனைத்தும் ஒரே நிறமும், ஒரே மொழியும், ஒரே வடிவமும் கொண்டவையாக இருந்தன; தோற்றத்திலோ இலக்கணத்திலோ அவற்றுக்கிடையே வேறுபாடு இல்லை. பிறகு நான் ஒருமுகப்பட்ட மனத்துடன் அந்த உயிரினங்களைப் பற்றிச் சிந்தித்தேன். அவற்றுக்கிடையே வேறுபாடு உண்டாக்குவதற்காக, உயிரினங்களின் ஒவ்வோர் உறுப்பிலும் சிறந்ததாக இருந்ததையெல்லாம் எடுத்து, ஒரு பெண்ணை உருவாக்கினேன். இவ்வாறு அழகும் நற்குணங்களும் பொருந்திய அகலிகை என்ற பெண் என்னால் உருவாக்கப்பட்டாள். இங்கே ‘ஹலம்’ என்பது அழகின்மை (விகாரம்) எனப்படும்; அதிலிருந்து உண்டானது ‘ஹல்யம்’; எவளிடம் ‘ஹல்யம்’ இல்லையோ அவள் ‘அஹல்யா’ (அகலிகை) என்று புகழ்பெற்றாள்; நானும் அவளுக்கு ‘அஹல்யா’ என்றே பெயரிட்டேன். தேவர்களில் காளையே, தேவேந்திரனே, அந்தப் பெண் உருவாக்கப்பட்டதும், ‘இவள் யாருக்கு உரியவளாவாள்?’ என்ற கவலை எனக்கு உண்டாயிற்று. தலைவனே, புரந்தரனே, அப்போது நீயோ உன் பதவியின் மேன்மையால், ‘இவள் எனக்கே மனைவி’ என்று மனத்துக்குள் எண்ணினாய்.’ இந்திரனின் தோல்விக்குக் காரணம் புறத்தே இல்லை, அவன் முன்பு செய்த செயலிலேயே உள்ளது என்று பிரம்மா தெளிவுபடுத்துகிறார் — வினைக்கோட்பாடு இங்கே மீண்டும் முழங்கப்படுகிறது. ‘அஹல்யா’ என்ற பெயருக்கான சொல்லிலக்கண விளக்கம் பிரம்மாவாலேயே செய்யப்படுகிறது — ‘ஹல’ என்ற சொல் அழகின்மையைக் குறிக்கும்; அது இல்லாததால் ‘அ-ஹல்யா’. இந்த விளக்கம் உள்ள இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தின் பின்பாதியும் இருபத்துமூன்றாம் சுலோகத்தின் முன்பாதியும் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளன. பிரம்மாவின் படைப்பில் தொடக்கத்தில் உயிரினங்கள் அனைத்தும் ஒன்றுபோலவே இருந்தன — வேறுபாடே இல்லை. அகலிகையின் படைப்பு அழகின் தொடக்கம் போன்றது; ஏனெனில் அனைவரின் சிறந்த உறுப்புகளும் ஒருத்தியிடம் ஒன்றுசேர்க்கப்பட்டன. இந்த முன்னில்லாத படைப்பே தீமையின் விதையாயிற்று — இந்திரனின் காமம் அவளிடமே தோன்றியது. இந்திரன் ‘ஆழ்ந்து சிந்தித்தது’ பிரம்மாவின் அறிவுரைக்கு முன்னுரை — அவனுக்குக் காரணம் தெரியவில்லை; பிரம்மா அதை வெளிப்படுத்துகிறார். ‘பதவியின் மேன்மையால்’ என்ற சொல்லால் இந்திரனின் அதிகாரச் செருக்கு சுட்டப்படுகிறது — தேவராஜன் என்பதால் எல்லாம் தனக்கே என்று அவன் எண்ணினான். ‘ஹல்ய’ என்ற சொல்லின் விளக்கம் உலகில் பரவலாக அறியப்பட்டதல்ல; ஆகவே கவி பிரம்மாவின் வாயால் அதைத் தெளிவுபடுத்துகிறார்; இந்தி உரையும் ‘ஹல என்பது அழகின்மையைக் குறிக்கும்’ என்றே விளக்குகிறது.

‘நான் அவளை அடைக்கலப் பொருளாக (ந்யாஸம்) மகாத்மாவான கௌதமரின் கையில் ஒப்படைத்தேன்; பல ஆண்டுகள் அவள் அங்கே இருந்தாள்; பிறகு அவர் அவளைத் திருப்பி ஒப்படைத்தார். பிறகு அந்த மாமுனிவரின் பேருறுதியையும் தவத்தில் அவர் பெற்ற சித்தியையும் அறிந்து, அவளை அவருக்கு மனைவியாக நான் கொடுத்தேன். அறநெஞ்சுடைய அந்த மாமுனிவர் அவளுடன் இன்புற்று வாழ்ந்தார்; அவள் கௌதமருக்குக் கொடுக்கப்பட்டதால் தேவர்கள் ஏமாற்றமடைந்தனர். நீயோ சினமும் காமமும் கொண்டு அந்த முனிவரின் ஆசிரமத்துக்குச் சென்று, நெருப்புக்கொழுந்துபோல் ஒளிர்ந்த அந்தப் பெண்ணைக் கண்டாய். சக்ரனே, காமத்தால் வாடிச் சினத்துடன் நீ அவளை அவமதித்தாய்; அப்போது அந்தப் பெருமுனிவர் ஆசிரமத்தில் உன்னைக் கண்டுவிட்டார். பிறகு சினமுற்ற பேரொளியுடைய அவரால் நீ சபிக்கப்பட்டாய்; அதனால், தேவேந்திரனே, நீ நிலைதலைகீழான நிலையை அடைந்தாய். அவர் சொன்னார் — ‘வாசவா, சக்ரா, நீ அச்சமின்றி என் மனைவியை அவமதித்ததால், போரில் பகைவனின் கையில் சிக்குவாய். தீய புத்தியுடையவனே, நீ இங்கே தொடங்கிவைத்த இந்தக் கள்ளக்காதல் மனிதர் உலகங்களிலும் நிகழும், ஐயமில்லை. அங்கே அதைச் செய்பவன்மேல் பாவத்தில் பாதியும், உன்மேல் பாதியும் விழும். உன் பதவியும் நிலையானதாக இருக்காது; எவனெவன் தேவேந்திரனாக இருப்பானோ அவன் நிலைத்திருக்கமாட்டான். இந்தச் சாபம் என்னால் விடுக்கப்பட்டது’ என்று அவர் உன்னிடம் சொன்னார்.’ அடைக்கலப் பொருளைத் திருப்பி ஒப்படைத்தது கௌதமரின் உறுதியைக் காட்டுகிறது — பல ஆண்டுகள் உடனிருந்தும் அவர் அகலிகையை விரும்பவில்லை; ஆகவே பிரம்மா அவளை அவருக்குக் கொடுத்தார். கௌதமரின் சாபத்தில் மூன்று பகுதிகள் — பகைவனின் கையில் சிக்குதல், கள்ளக்காதலின் பாவப்பங்கு, பதவியின் நிலையின்மை. முதல் பகுதி இன்று மேகநாதனால் நிறைவேறியது. அகலிகை ‘நெருப்புக்கொழுந்துபோல் ஒளிர்ந்தவள்’ என்று வருணிக்கப்படுகிறாள் — அவளுடைய ஒளியும் தூய்மையும் சுட்டப்படுகின்றன; அதையே இந்திரன் காமத்தால் அவமதித்தான். சாபத்தின் இரண்டாம் பகுதி சமூகம் சார்ந்தது — கள்ளக்காதல் மனிதரிடையேயும் பரவும்; அந்தப் பாவத்தில் பாதி இந்திரன்மேல் விழும்; இவ்வாறு வருங்காலத்தில் நிகழும் பிறன்மனை நயத்தல் அனைத்துக்கும் முதற்காரணன் இந்திரன் என்று அவன் பழிக்கப்படுகிறான். மூன்றாம் பகுதி — இந்திரப் பதவியின் நிலையின்மை — இதனால்தான் காலப்போக்கில் பல இந்திரர்கள் மாறுகிறார்கள் என்பது புராணங்களில் பிரசித்தம். இந்திரனுக்கு ‘சினமும் காமமும் கொண்டவன்’ என்ற இரண்டு அடைமொழிகள் — அகலிகை வேறொருவருக்குக் கொடுக்கப்பட்டாள் என்ற பொறாமையால் சினம், அவள் அழகால் காமம். இந்த இரண்டு குற்றங்களும் சேர்ந்து அவனைப் பாவத்தில் ஈடுபடுத்தின. கௌதமர் அவனை ‘ஆசிரமத்திலேயே’ கண்டார் — பாவம் உடனே வெளிப்பட்டது. அகலிகையை அடைக்கலப் பொருளாக வைத்தது கௌதமருக்கான சோதனை; அவர் அதில் வென்றார்; இந்திரனோ எந்தச் சோதனையுமின்றியே அவளை விரும்பினான்.

‘பிறகு பெருந்தவமுடைய அவர் தம் மனைவியைக் கடுமையாகக் கடிந்து சொன்னார் — ‘தீயொழுக்கமுடையவளே, என் ஆசிரமத்தின் அருகே கண்ணுக்குப் புலப்படாமல் மறைந்துபோ. அழகும் இளமையும் பொருந்திய நீ நிலையற்றவளாக இருந்ததால், உலகில் நீ ஒருத்தி மட்டுமே அழகியாக இருக்கமாட்டாய். எந்த ஒப்பற்ற அழகைச் சார்ந்து இந்த மயக்கம் உண்டாயிற்றோ, அந்த அழகை எல்லா உயிரினங்களும் அடையும், ஐயமில்லை.’ அன்றுமுதல் உயிரினங்களில் பெரும்பாலானவை அழகுடையவையாயின. அப்போது அவள் மாமுனிவரான கௌதமரைச் சமாதானப்படுத்த முயன்றாள் — ‘அந்தணரே, அறியாமையால், உம் வடிவில் வந்த ஒரு தேவனால் நான் அவமதிக்கப்பட்டேன்; விருப்பத்தோடு அல்ல; அந்தண முனிவரே, அருள்புரியவேண்டும்.’ அகலிகை இவ்வாறு சொன்னதும் கௌதமர் மறுமொழி கூறினார் — ‘இக்ஷ்வாகுக்களின் குலத்தில் பேரொளியுடைய, மகாரதனான, உலகில் புகழ்பெற்ற ராமன் என்பவன் தோன்றுவான்; மனித உடல் தாங்கிய, நீண்ட கைகளுடைய விஷ்ணுவான அவன் அந்தணர்களுக்காகக் காட்டுக்கு வருவான். நல்லவளே, அவனை நீ காணும்போது தூய்மையடைவாய்; ஏனெனில் நீ செய்த தீச்செயலைத் தூய்மைப்படுத்த அவன் வல்லவன். அவனுக்கு விருந்தோம்பல் செய்தபின் நீ என் அருகே வருவாய்; அழகிய நிறத்தவளே, அப்போது என்னுடன் வாழ்வாய்.’ இவ்வாறு சொல்லி அந்தண முனிவர் தம் ஆசிரமத்துக்குச் சென்றார்; பிரம்மத்தை உரைக்கும் அவருடைய மனைவி மிகப் பெரும் தவம் செய்தாள்.’ இங்கே அகஸ்தியர் ராமனுக்கு முன்னிலையிலேயே அவனுடைய அவதாரம் பற்றிய முன்னறிவிப்பைச் சொல்கிறார் — பால காண்டத்தில் அகலிகையைத் தூய்மைப்படுத்தியவன் கேட்டுக்கொண்டிருக்கும் இந்த ராமனே. 39.2 முதல் 45 வரையிலான அகலிகையின் வேண்டுகோளும் சாபவிமோசனச் சொல்லும் முழுவதும் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளவை; திறனாய்வுப் பதிப்பில் அகலிகையின் சாபம் ‘அந்த அழகை எல்லா உயிரினங்களும் அடையும்’ என்பதோடு முடிகிறது. ‘உம் வடிவில்’ என்ற சொல்லால் இந்திரனின் வஞ்சக வேடம் தெளிவாகிறது. கௌதமர் அகலிகைக்கு இட்ட சாபமும் விந்தையானது — அவள் ஒருத்தி மட்டுமே அழகியாக இருக்கமாட்டாள்; அவள் அழகு எல்லா உயிரினங்களிடையேயும் பகிர்ந்தளிக்கப்படுகிறது. அகலிகை தன் குற்றமின்மையைச் சொல்கிறாள் — ‘அறியாமையால், விருப்பத்தோடு அல்ல’; கௌதமர் அதை ஏற்று விமோசனத்துக்கான வழியைக் காட்டுகிறார். ராமன் விஷ்ணுவே என்பது இங்கே கௌதமரின் வாயால் தெளிவாகச் சொல்லப்படுகிறது; ‘அந்தணர்களுக்காக’ என்ற சொல்லால் விசுவாமித்திரரின் யாகத்தைக் காத்தது சுட்டப்படுகிறது; அந்த வழியிலேயே ராமன் அகலிகையைக் கண்டான். ‘மறைந்துபோ’ (விநித்வம்ஸ) என்ற சாபச்சொல்லை, ‘கண்ணுக்குப் புலப்படாமல் இரு’ என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது — பால காண்டத்திலும் அகலிகை கண்ணுக்குப் புலப்படாமல் தவம் செய்பவளாக வருணிக்கப்படுகிறாள். ‘நீ ஒருத்தி மட்டுமே அழகியாக இருக்கமாட்டாய்’ என்ற சாபத்தால், எதனால் இந்திரன் மயங்கினானோ அந்த அவளுடைய ஈடிணையின்மை அழிந்தது. கௌதமரின் கருணையும் தெரிகிறது — அகலிகையை மீண்டும் ஏற்றுக்கொள்வதாக அவர் உறுதியளிக்கிறார். ‘விருந்தோம்பல் செய்தபின்’ என்ற சொல், அகலிகை ராம லக்ஷ்மணருக்கு விருந்தோம்பல் செய்த பால காண்ட நிகழ்வை நினைவூட்டுகிறது.

‘நீண்ட கைகளுடையவனே, அந்த முனிவர் சாபம் விடுத்ததாலேயே இவையனைத்தும் நேர்ந்தன; நீ செய்த தீச்செயலை நினைத்துப்பார். வாசவா, அதனாலேயே நீ பகைவனின் பிடியில் சிக்கினாய், வேறு காரணத்தால் அல்ல. விரைவில் மிகுந்த ஒருமுகத்துடன் வைஷ்ணவ யாகத்தைச் செய். அந்த யாகத்தால் தூய்மைப்படுத்தப்பட்டு, பிறகு சுவர்க்கம் செல்வாய். தேவேந்திரனே, உன் மகன் ஜயந்தன் பெரும்போரில் அழியவில்லை; மூதாதையான புலோமனால் பெருங்கடலுக்குக் கொண்டுசெல்லப்பட்டு அங்கே இருக்கிறான்.’ இதைக் கேட்ட மகேந்திரன் வைஷ்ணவ யாகத்தைச் செய்து மீண்டும் சுவர்க்கத்தை அடைந்தான்; தேவராஜனாக ஆட்சி செய்தான். ராமா, நான் எடுத்துரைத்த இந்திரஜித்தின் வலிமை இதுவே; அவனால் தேவேந்திரனும் வெல்லப்பட்டான், மற்ற உயிர்களைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? வைஷ்ணவ யாகம் விஷ்ணுவின் வழிபாடு — இருபத்தேழாம் சர்க்கத்தில் இந்திரனின் காப்பாளராகவும் இருந்த விஷ்ணுவின் அருளாலேயே இந்திரனின் பாவத்துக்குப் பரிகாரம். ஜயந்தன் உயிரோடிருக்கிறான் என்ற செய்தி இந்திரனின் துயரைத் தணிக்கிறது. இங்கே அகஸ்தியர் கதையின் சாரத்தை ராமனுக்குச் சொல்கிறார் — ‘இந்திரஜித்தின் வலிமை’; இது ராமனின் கேள்விக்கான விடை; ஏனெனில் இந்திரஜித் ராவணனைவிடவும் வலியவனாக இருந்தது பற்றி ராமன் முன்பு கேட்டிருந்தான். பிரம்மா இந்திரனைக் கடிந்துகொள்வதோடு நில்லாமல், பரிகாரத்துக்கான வழியையும் தருகிறார் — இது பிதாமகனின் கருணை. இந்திரனின் தோல்வி இறுதியில் அவனுடைய சொந்தச் செயலின் பயனே என்பது சர்க்கத்தின் முதன்மையான உபதேசம் — ராவணனின் வலிமையும் ஒரு கருவி மட்டுமே. இவ்வாறு கதை மீண்டும் அறத்தின் நியதியை நிலைநாட்டுகிறது: பிறன் மனைவியை அவமதிப்பவன் தேவராஜனாக இருந்தாலும் என்றேனும் தண்டனை பெற்றே தீருவான்.

அகஸ்தியரின் சொல்லைக் கேட்டு ராமனும் லக்ஷ்மணனும் அப்போது ‘வியப்பு!’ என்றனர்; வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் வியந்தனர். ராமனின் அருகே இருந்த விபீஷணன் சொன்னான் — ‘முன்பு நான் கண்ட அந்த வியப்பான நிகழ்வு இன்று எனக்கு நினைவூட்டப்பட்டது.’ ராமன் அகஸ்தியரிடம் சொன்னான் — ‘இது உண்மையே; நானும் கேள்விப்பட்டிருக்கிறேன்.’ பிறகு அகஸ்தியர் சொன்னார் — ‘ராமா, இவ்வாறுதான் உலகுக்கு முள்ளான ராவணன் தோன்றினான்; அவனும் அவன் மகனும் சேர்ந்து போரில் தேவர்கோனான சக்ரனை வென்றனர்.’ இந்தப் பகுதி (51.2–54) முழுவதும் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்திரஜித்தின் வலிமை பற்றிய நிறைவுரையோடு சர்க்கம் முடிகிறது. இங்கே கதையின் பலச்ருதி போல — கேட்பவர்களான ராமன், லக்ஷ்மணன், வானரர்கள், ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் வியக்கின்றனர். விபீஷணன் நேரில் கண்ட சாட்சி; ஏனெனில் அப்போது அவன் இலங்கையில் இருந்தான்; அவன் சொல் அகஸ்தியரின் கதையின் உண்மையை உறுதிப்படுத்துகிறது. ‘உலகுக்கு முள்’ என்ற ராவணனின் அடைமொழி உத்தர காண்டத்தின் முற்பகுதி முழுவதன் சாரம். ராமனே ‘இது உண்மை, நானும் கேள்விப்பட்டிருக்கிறேன்’ என்று சொல்கிறான்; அதனால் அகஸ்தியரின் கதை மீண்டும் உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. இவ்வாறு அகஸ்தியரின் நீண்ட கதை ராமனின் கேள்விக்கான விடையை முழுமையாக்குகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಘನಾದನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಬಂಧಿಸಿದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಲಂಕೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದನು. ರಾವಣನ ಮಗನಿಂದ ಅತಿಬಲನಾದ ಮಹೇಂದ್ರನು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಲಂಕೆಗೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಿಂದಲೂ ಸೋದರರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಂತು ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಸಮಾಧಾನದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ವತ್ಸ ರಾವಣ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಗನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನಾನು ತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆಹಾ, ಇವನ ವಿಕ್ರಮವೂ ಔದಾರ್ಯವೂ ನಿನಗೆ ಸಮಾನ, ಅಥವಾ ಅಧಿಕವೂ ಹೌದು. ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನೀನು ಇಡೀ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವೆ, ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸಿರುವೆ; ಮಗನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನಾನು ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ರಾವಣ, ಅತಿಬಲನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ನಿನ್ನ ಈ ಮಗನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್’ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವನು. ಯಾರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನೀನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡೆಯೋ ಆ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಬಲಶಾಲಿಯೂ ದುರ್ಜಯನೂ ಆಗುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಪಾಕಶಾಸನನಾದ ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ಬಿಡು; ಇವನ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ ದೇವತೆಗಳು ನಿನಗೆ ಏನನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು?’ ಬ್ರಹ್ಮನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಲಂಕೆಗೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ರಾಕ್ಷಸರ ನಗರದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಪಿತಾಮಹನ ಸ್ಥಾನ ಅದು. ಅವನ ಮಾತು ‘ಸಾಮಪೂರ್ವಕ’ — ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ‘ಶಕ್ರಜಿತ್’ ಎಂದಿದ್ದರು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ, ವಿನಿಮಯದಿಂದ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಆಗ ರಾವಣಪಕ್ಷಕ್ಕಿದ್ದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸಫಲವಾಯಿತು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾವಣನ ದಿಗ್ವಿಜಯದ ಸಂಕಲ್ಪ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣ ಮತ್ತು ಅವನ ಮಗ ಇಬ್ಬರ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಇದೆ — ಇದು ರಾಜನೀತಿ, ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಬಿಡುಗಡೆ ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿನಗೆ ಸಮಾನ ಅಥವಾ ಅಧಿಕ’ ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಶಂಸೆ — ರಾವಣನಿಗೆ ಮಗನ ಗೌರವವೇ ಪರಮ ಸುಖ.

ಆಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಶಾಲಿಯಾದ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವ, ಇವನನ್ನು ಬಿಡಬೇಕಾದರೆ ನಾನು ಅಮರತ್ವವನ್ನು ವರವಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತೇನೆ.’ ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಮೇಘನಾದನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗೂ — ಚತುಷ್ಪಾದಿಗಳಿಗಾಗಲಿ, ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳಿಗಾಗಲಿ, ಮಹಾ ಓಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಇತರರಿಗಾಗಲಿ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಮರತ್ವವಿಲ್ಲ.’ ಪ್ರಭುವಾದ ಪಿತಾಮಹನು ಹೇಳಿದ ಆ ಅಚಲವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ ಮೇಘನಾದನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಶತಕ್ರತುವಿನ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಬದಲಾಗಿ ನನಗೆ ದೊರೆಯಬೇಕಾದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೇಳು. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಬಯಸಿ ನಾನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದಾಗ, ನಾನು ಪ್ರತಿಬಾರಿಯೂ ಹವಿಸ್ಸುಗಳಿಂದಲೂ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದಾಗ, ಆ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥವು ನನಗಾಗಿ ಮೇಲೆದ್ದು ಬರಬೇಕು; ಅದರಲ್ಲಿರುವಾಗ ನನಗೆ ಅಮರತ್ವವಿರಬೇಕು — ಇದು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ವರ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಜಪ-ಹೋಮಗಳು ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿದರೆ ಆಗ ನನ್ನ ವಿನಾಶವಾಗಲಿ. ದೇವ, ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ; ನಾನಾದರೋ ಈ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದೇನೆ.’ ಪಿತಾಮಹದೇವನು ಅವನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದನು; ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಶಕ್ರನನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು, ಸುರರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಈ ವರದಲ್ಲೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮೃತ್ಯುವಿನ ರಹಸ್ಯ ಅಡಗಿದೆ — ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಿಕುಂಭಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಹೋಮವನ್ನು ವಿಭೀಷಣನ ಉಪದೇಶದಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿದನು; ಹೋಮ ಮುಗಿಯದಿರುವಾಗಲೇ ಅವನು ಹತನಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ನಿಯಮ ಮುಂದೆ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಗರ್ವವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಇತರರು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ, ಅವನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅದನ್ನು ಗಳಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮೊದಲ ಬೇಡಿಕೆ ಅಮರತ್ವ — ತಂದೆಯಂತೆ ಅವನೂ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಪೂರ್ಣ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಿಯಮ — ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಮರಣಧರ್ಮಿಗಳು. ಆಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತನ್ನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೇ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ, ಷರತ್ತುಬದ್ಧವಾದ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವನ ಬಲದ ಮೂಲ ಅಗ್ನಿ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವೇ ಅವನ ರಕ್ಷೆ; ಹೋಮ ಅಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ರಕ್ಷೆಯೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವರಕ್ಕೆ ಎರಡು ಮುಖಗಳು — ಒಂದೆಡೆ ಅಜೇಯತೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ವಿನಾಶದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಕಾರಣ. ಇಂದ್ರನ ಬಿಡುಗಡೆಯೂ ವರದ ಫಲವೇ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ವಿನಿಮಯದಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರ ರಾಜನು ಅಪಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ನಾನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾತು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಪಸ್ಸಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ.

ರಾಮ, ಈ ನಡುವೆ ಇಂದ್ರನು ದೀನನಾಗಿ, ಅಮರಕಾಂತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಮನಸ್ಸಿನವನಾಗಿ ‘ನನಗೆ ಪರಾಜಯವೇಕಾಯಿತು’ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾದನು. ಅವನನ್ನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಪಿತಾಮಹದೇವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಶತಕ್ರತುವೇ, ಹಿಂದೆ ನೀನು ಯಾವ ಘೋರ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ, ಅದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೋ. ಅಮರೇಂದ್ರನೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ಹಿಂದೆ ನಾನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಬಣ್ಣದವರು, ಒಂದೇ ಭಾಷೆಯವರು, ಒಂದೇ ರೂಪದವರು ಆಗಿದ್ದರು; ನೋಟದಲ್ಲಾಗಲಿ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಾಗಲಿ ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ನಾನು ಏಕಾಗ್ರಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ಪ್ರಜೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದೆನು. ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತರಲು ನಾನು ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆನು — ಪ್ರಜೆಗಳ ಯಾವ ಯಾವ ಅಂಗ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿತ್ತೋ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ಆಯ್ದುಕೊಂಡು. ಹೀಗೆ ರೂಪಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಹಲ್ಯೆ ಎಂಬ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ನಾನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಲಮ್’ ಎಂದರೆ ವೈರೂಪ್ಯ (ಕುರೂಪತೆ), ಅದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು ‘ಹಲ್ಯಮ್’; ಯಾರಲ್ಲಿ ಹಲ್ಯವಿಲ್ಲವೋ ಅವಳು ‘ಅಹಲ್ಯಾ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು; ನಾನೂ ಅವಳಿಗೆ ‘ಅಹಲ್ಯಾ’ ಎಂದೇ ಹೆಸರಿಟ್ಟೆನು. ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದೇವೇಂದ್ರನೇ, ಆ ಸ್ತ್ರೀಯು ನಿರ್ಮಿತಳಾದಾಗ ‘ಇವಳು ಯಾರವಳಾಗುವಳು’ ಎಂದು ನನಗೆ ಚಿಂತೆಯಾಯಿತು. ಪ್ರಭುವೇ, ಪುರಂದರನೇ, ಆಗ ನೀನಾದರೋ ನಿನ್ನ ಸ್ಥಾನದ ಹಿರಿಮೆಯಿಂದ ‘ಇವಳು ನನಗೇ ಪತ್ನಿ’ ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾವಿಸಿದೆ.’ ಇಂದ್ರನ ಪರಾಜಯದ ಕಾರಣ ಬಾಹ್ಯವಲ್ಲ, ಅವನದೇ ಹಿಂದಿನ ಕೃತ್ಯ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮರುಘೋಷಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ. ‘ಅಹಲ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನಿರುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಲ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ಕುರೂಪತೆ, ಅದರ ಅಭಾವದಿಂದ ‘ಅ-ಹಲ್ಯಾ’. ಈ ನಿರುಕ್ತಿಯಿರುವ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದರು — ಭೇದವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅಹಲ್ಯೆಯ ಸೃಷ್ಟಿ ಸೌಂದರ್ಯದ ಆದಿಯಂತಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅವಯವಗಳೂ ಒಬ್ಬಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿತವಾಗಿವೆ. ಈ ಅಪೂರ್ವ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ಅನರ್ಥದ ಬೀಜವಾಯಿತು — ಇಂದ್ರನ ಕಾಮ ಅವಳಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿತು. ಇಂದ್ರನ ‘ಧ್ಯಾನತತ್ಪರತೆ’ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ — ಕಾರಣವನ್ನು ಅವನು ತಾನಾಗಿ ತಿಳಿಯನು, ಬ್ರಹ್ಮನು ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ಥಾನಾಧಿಕತಯಾ’ (ಸ್ಥಾನದ ಹಿರಿಮೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಅಧಿಕಾರಮದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ದೇವರಾಜನಾದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ತನ್ನದೇ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸಿದನು. ‘ಹಲ್ಯ’ ಶಬ್ದದ ನಿರುಕ್ತಿ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಾಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಹಲ ಎಂದರೆ ಕುರೂಪತೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಅವಳನ್ನು ನಾನು ನ್ಯಾಸರೂಪದಲ್ಲಿ (ಒತ್ತೆಯಾಗಿ) ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಗೌತಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿಟ್ಟೆನು; ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ಅವಳು ಅಲ್ಲಿದ್ದಳು, ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು. ಆಗ ಆ ಮಹಾಮುನಿಯ ಮಹಾಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಅರಿತು ನಾನು ಅವಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟೆನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಆ ಮಹಾಮುನಿ ಅವಳೊಡನೆ ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಅವಳು ಗೌತಮನಿಗೆ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟುದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ನಿರಾಶರಾದರು. ನೀನಾದರೋ ಕೋಪಗೊಂಡು, ಕಾಮಾತುರನಾಗಿ, ಆ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕಂಡೆ. ಶಕ್ರ, ಕಾಮಪೀಡಿತನಾಗಿ ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀನು ಅವಳನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿದೆ; ಆಗ ಆ ಪರಮರ್ಷಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಂಡನು. ಆಗ ಕೋಪಗೊಂಡ ಪರಮತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಶಪಿಸಿದನು; ಅದರಿಂದ, ದೇವೇಂದ್ರನೇ, ನೀನು ಈ ದಶಾವಿಪರ್ಯಯವನ್ನು (ಸ್ಥಿತಿಯ ತಲೆಕೆಳಗಾಗುವಿಕೆಯನ್ನು) ಹೊಂದಿದೆ. ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾಸವ, ಶಕ್ರ, ನೀನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ಕೈಸೇರುವೆ. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಿದ ಈ ಜಾರಭಾವವು ಮನುಷ್ಯಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಹರಡುವುದು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವವನ ಮೇಲೆ ಪಾಪದ ಅರ್ಧ, ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಅರ್ಧ ಬೀಳುವುದು. ನಿನ್ನ ಸ್ಥಾನವೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾರು ಯಾರು ಸುರೇಂದ್ರರಾಗುವರೋ ಅವರಾರೂ ಶಾಶ್ವತರಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ನಾನು ಕೊಟ್ಟ ಶಾಪ’ ಎಂದು ಅವನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದನು.’ ನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದುದು ಗೌತಮನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಸಹವಾಸದಲ್ಲೂ ಅವನು ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಕಾಮಿಸಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಗೌತಮನ ಶಾಪದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಕೈಸೇರುವುದು, ಜಾರಭಾವದ ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪಾಲು, ಸ್ಥಾನದ ಅಸ್ಥಿರತೆ. ಮೊದಲ ಅಂಶ ಇಂದು ಮೇಘನಾದನಿಂದ ಸಫಲವಾಯಿತು. ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ‘ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಬೆಳಗುವವಳು’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವಳ ತೇಜಸ್ಸೂ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅದನ್ನೇ ಇಂದ್ರನು ಕಾಮದಿಂದ ಅಪಮಾನಿಸಿದನು. ಶಾಪದ ಎರಡನೆಯ ಅಂಶ ಸಾಮಾಜಿಕ — ಜಾರಭಾವವು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲೂ ಹರಡುವುದು, ಅದರ ಪಾಪದ ಅರ್ಧ ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದು; ಹೀಗೆ ಮುಂದಿನ ಎಲ್ಲ ಪರಸ್ತ್ರೀಗಮನಕ್ಕೂ ಇಂದ್ರನೇ ಆದಿಕರ್ತನೆಂದು ನಿಂದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಮೂರನೆಯ ಅಂಶ — ಇಂದ್ರಪದವಿಯ ಅಸ್ಥಿರತೆ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಇಂದ್ರರು ಬದಲಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಇಂದ್ರನ ‘ಕ್ರುದ್ಧಃ ಕಾಮಾತ್ಮಾ’ (ಕೋಪಗೊಂಡವನು, ಕಾಮಾತುರನು) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಬೇರೊಬ್ಬನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರೆಂಬ ಅಸೂಯೆಯಿಂದ ಕೋಪ, ಅವಳ ರೂಪದಿಂದ ಕಾಮ. ಈ ಎರಡು ದೋಷಗಳು ಸೇರಿ ಅವನನ್ನು ಪಾಪಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿಸಿದವು. ಗೌತಮನು ಅವನನ್ನು ‘ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ’ ಕಂಡನು — ಪಾಪವು ತಕ್ಷಣ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ನ್ಯಾಸರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುದು ಗೌತಮನಿಗೆ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗಿತ್ತು, ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣನಾದನು; ಇಂದ್ರನಾದರೋ ಯಾವ ಪರೀಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಅವಳನ್ನು ಕಾಮಿಸಿದನು.

‘ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ಗದರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ದುರ್ವಿನೀತೆಯೇ, ನನ್ನ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ‘ವಿನಿಧ್ವಂಸ’ — ಅದೃಶ್ಯಳಾಗಿರು. ರೂಪಯೌವನಸಂಪನ್ನಳಾದ ನೀನು ಚಂಚಲಳಾದುದರಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೀನೊಬ್ಬಳೇ ರೂಪವತಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಒಂದು ರೂಪವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಈ ವಿಭ್ರಮ ಉಂಟಾಯಿತೋ ಆ ರೂಪವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಹೊಂದುವರು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಅಂದಿನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಜೆಗಳು ರೂಪವಂತರಾದರು. ಆಗ ಅವಳು ಮಹರ್ಷಿ ಗೌತಮನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದಳು — ‘ವಿಪ್ರನೇ, ನಿನ್ನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದ ದೇವತೆಯಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಾನು ಭಂಗಗೊಂಡೆನು, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ; ವಿಪ್ರರ್ಷಿಯೇ, ನೀನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.’ ಅಹಲ್ಯೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಗೌತಮನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಮಹಾರಥನಾದ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ರಾಮನೆಂಬುವನು ಹುಟ್ಟುವನು; ಮನುಷ್ಯದೇಹಧಾರಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ವಿಷ್ಣುವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ವನಕ್ಕೆ ಬರುವನು. ಭದ್ರೆ, ಅವನನ್ನು ನೀನು ಕಂಡಾಗ ಪವಿತ್ರಳಾಗುವೆ; ನೀನು ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸಲು ಅವನು ಸಮರ್ಥ. ಅವನಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ನೀನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವೆ; ವರವರ್ಣಿನಿಯೇ, ಆಗ ನನ್ನೊಡನೆ ವಾಸಿಸುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಿಪ್ರರ್ಷಿಯು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು; ಆ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಯ ಪತ್ನಿಯು ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನ ಎದುರೇ ಅವನ ಅವತಾರದ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸಿದವನು (ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ) ಶ್ರೋತೃವಾದ ರಾಮನೇ. 39.2–45 ಎಂಬ, ಅಹಲ್ಯೆಯ ಬೇಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಉದ್ಧಾರವಚನ ಎಲ್ಲವೂ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಲ್ಯೆಯ ಶಾಪವು ‘ಆ ರೂಪವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಹೊಂದುವರು’ ಎಂಬಲ್ಲಿಗೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ತ್ವದ್ರೂಪೇಣ’ (ನಿನ್ನ ರೂಪದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಕಪಟವೇಷ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಗೌತಮನು ಅಹಲ್ಯೆಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಶಾಪವೂ ವಿಚಿತ್ರ — ಅವಳೊಬ್ಬಳೇ ರೂಪವತಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವಳ ರೂಪ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲೂ ಹಂಚಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಹಲ್ಯೆ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ’; ಗೌತಮನು ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ಉದ್ಧಾರದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗೌತಮನ ಬಾಯಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾರ್ಥೇ’ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ರಾಮನು ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ‘ವಿನಿಧ್ವಂಸ’ ಎಂಬ ಶಾಪವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಅದೃಶ್ಯಳಾಗಿ ಇರು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ಅಹಲ್ಯೆ ಅದೃಶ್ಯಳಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನೀನೊಬ್ಬಳೇ ರೂಪವತಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಶಾಪದಿಂದ ಅವಳ ಅದ್ವಿತೀಯತೆ ನಾಶವಾಯಿತು; ಅದರಿಂದಲೇ ಇಂದ್ರನು ಮೋಹಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಗೌತಮನ ಕರುಣೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವೆನೆಂದು ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಆತಿಥ್ಯಂ ಕೃತ್ವಾ’ (ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಬಾಲಕಾಂಡದ ಘಟನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅಹಲ್ಯೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡಿದಳು.

‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಆ ಮುನಿ ಕೊಟ್ಟ ಶಾಪದಿಂದಲೇ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಸಂಭವಿಸಿದೆ; ನೀನು ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೋ. ವಾಸವ, ಅದರಿಂದಲೇ ನೀನು ಶತ್ರುವಿನ ಕೈಸೆರೆಯಾದೆ, ಬೇರಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ. ಬೇಗನೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ವೈಷ್ಣವಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡು. ಆ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಪಾವನನಾಗಿ ಆಮೇಲೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ. ದೇವೇಂದ್ರನೇ, ನಿನ್ನ ಮಗ ಜಯಂತನು ಮಹಾರಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮಾತಾಮಹನಾದ ಪುಲೋಮನು ಅವನನ್ನು ಮಹಾಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಅಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.’ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹೇಂದ್ರನು ವೈಷ್ಣವಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಏರಿದನು, ದೇವರಾಜನಾಗಿ ಆಳತೊಡಗಿದನು. ರಾಮ, ನಾನು ಕೀರ್ತಿಸಿದ ಇದೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಲ; ಅದರಿಂದ ದೇವೇಂದ್ರನೂ ಸೋತನೆಂದ ಮೇಲೆ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಾಡೇನು. ವೈಷ್ಣವಯಜ್ಞವು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆರಾಧನೆ — ಇಂದ್ರನ ಪಾಪದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ; ಆ ವಿಷ್ಣುವೇ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ರಕ್ಷಕನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಜಯಂತನು ಜೀವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ವಾರ್ತೆ ಇಂದ್ರನ ಶೋಕವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕಥೆಯ ಸಾರವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಲ’; ಇದು ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ರಾವಣನಿಗಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿಯಾದುದರ ಬಗ್ಗೆ ಅವನು ಮೊದಲು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕೇವಲ ಗದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಪಿತಾಮಹನ ಕರುಣಾಭಾವ. ಇಂದ್ರನ ಪರಾಜಯವು ಕೊನೆಗೆ ಅವನ ಸ್ವಂತ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಎಂಬುದೇ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಉಪದೇಶ — ರಾವಣನ ಬಲವೂ ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ. ಹೀಗೆ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಧರ್ಮದ ನಿಯಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ: ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುವವನು ಎಂದಾದರೂ ದಂಡನೆಯನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ, ದೇವರಾಜನಾದರೂ ಸರಿ.

ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆಗ ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ!’ ಎಂದರು; ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ರಾಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಿಂದೆ ನಾನು ಕಂಡಿದ್ದ ಆ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಇಂದು ನನಗೆ ನೆನಪಿಸಲಾಯಿತು.’ ರಾಮನು ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇದು ಸತ್ಯ, ನಾನೂ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ.’ ಆಗ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಮ, ಹೀಗೆ ಲೋಕಕಂಟಕನಾದ ರಾವಣನು ಉದಯಿಸಿದನು; ಮಗನೊಡನೆ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸುರೇಶ್ವರನಾದ ಶಕ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದನು.’ ಈ ಭಾಗವೆಲ್ಲವೂ (51.2–54) ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಲದ ಉಪಸಂಹಾರದಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಥೆಯ ಫಲಶ್ರುತಿಯಂತಿದೆ — ಶ್ರೋತೃಗಳಾದ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವಾನರರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲರೂ ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ವಿಭೀಷಣನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಸಾಕ್ಷಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಆಗ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದನು; ಅವನ ಮಾತು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಕಥೆಯ ಸತ್ಯತೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಲೋಕಕಂಟಕ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣವು ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸಮಸ್ತ ಸಾರ. ರಾಮನು ತಾನೇ ‘ಇದು ಸತ್ಯ, ನಾನೂ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಕಥೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ದೀರ್ಘ ಕಥೆ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ മേഘനാദൻ മായയാൽ ബന്ധിച്ച ഇന്ദ്രനെ ലങ്കയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി. അതിബലവാനായ മഹേന്ദ്രൻ രാവണപുത്രനാൽ ജയിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ദേവന്മാർ പ്രജാപതിയെ മുന്നിൽനിർത്തി ലങ്കയിലേക്കു പോയി. അവിടെ പുത്രന്മാരാലും സഹോദരന്മാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട രാവണനെ സമീപിച്ച്, ആകാശത്തുനിന്നുകൊണ്ട് പ്രജാപതി അനുനയപൂർവം പറഞ്ഞു: ‘കുഞ്ഞേ രാവണാ, യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ പുത്രന്റെ പരാക്രമത്തിൽ ഞാൻ സംതൃപ്തനാണ്. അഹോ, ഇവന്റെ വിക്രമവും ഔദാര്യവും നിനക്കു തുല്യമോ അതിലധികമോ ആണ്. നീ സ്വതേജസ്സുകൊണ്ട് മൂന്നു ലോകങ്ങളും മുഴുവൻ ജയിച്ചു; നിന്റെ പ്രതിജ്ഞ സഫലമാക്കി; പുത്രനോടുകൂടിയ നിന്നിൽ ഞാൻ പ്രീതനാണ്. രാവണാ, അതിബലവാനും വീര്യവാനുമായ നിന്റെ ഈ പുത്രൻ ലോകത്തിൽ ‘ഇന്ദ്രജിത്ത്’ എന്നുതന്നെ പ്രസിദ്ധനാകും. ഈ രാക്ഷസൻ ബലവാനും ദുർജയനുമാകും; ഇവനെ ആശ്രയിച്ചാണല്ലോ നീ ദേവന്മാരെ വശത്താക്കിയത്. അതിനാൽ മഹാബാഹോ, പാകശാസനനായ മഹേന്ദ്രനെ മോചിപ്പിക്കുക; ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ മോചനത്തിനായി ദേവന്മാർ നിനക്ക് എന്തു നൽകണം?’ ബ്രഹ്മാവ് ആകാശത്തുതന്നെ നിൽക്കുന്നു, ലങ്കയിൽ ഇറങ്ങുന്നില്ല — രാക്ഷസനഗരത്തിൽ ദേവന്മാരുടെ പിതാമഹന്റെ നില. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് ‘സാമപൂർവം’ (അനുനയപൂർവം) ആണ് — പ്രശംസയിൽ ആരംഭിച്ച് യാചനയിൽ അവസാനിക്കുന്നു. ‘ഇന്ദ്രജിത്ത്’ എന്ന പേര് ഇവിടെയാണ് ആദ്യമായി ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ദേവന്മാർ ‘ശക്രജിത്ത്’ എന്നാണു പറഞ്ഞത്. ബ്രഹ്മാവ് ഇന്ദ്രന്റെ മോചനം ആജ്ഞയാലല്ല, കൈമാറ്റത്തിലൂടെയാണ് യാചിക്കുന്നത് — ഇതിലൂടെ അക്കാലത്തെ രാവണപക്ഷത്തിന്റെ പ്രാബല്യം കാണിക്കുന്നു. ‘പ്രതിജ്ഞ സഫലമാക്കി’ എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് രാവണന്റെ ദിഗ്വിജയസങ്കല്പം പൂർത്തിയായി എന്ന് അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കുകളിൽ രാവണനെയും പുത്രനെയും ഒരുപോലെ പ്രശംസിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രമോചനം എളുപ്പമാക്കാനുള്ള രാജനീതിയാണിത്. ‘നിനക്കു തുല്യമോ അതിലധികമോ’ എന്ന ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രശംസ — പുത്രന്റെ ഗൗരവം രാവണനു പരമസുഖമാണ്.

അപ്പോൾ യുദ്ധജേതാവും മഹാതേജസ്വിയുമായ ഇന്ദ്രജിത്ത് പറഞ്ഞു: ‘ദേവാ, ഇദ്ദേഹത്തെ മോചിപ്പിക്കണമെങ്കിൽ ഞാൻ അമരത്വം വരിക്കുന്നു.’ അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ പ്രജാപതി മേഘനാദനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഭൂമിയിൽ ഒരു പ്രാണിക്കും — നാൽക്കാലികൾക്കോ ആകാശചാരികൾക്കോ മഹാതേജസ്വികളായ മറ്റുള്ളവർക്കോ — സമ്പൂർണമായ അമരത്വമില്ല.’ പ്രഭുവായ പിതാമഹൻ പറഞ്ഞ ആ മാറ്റമില്ലാത്ത വാക്കു കേട്ട്, അവിടെ നിന്ന മഹാബലനായ മേഘനാദൻ പറഞ്ഞു: ‘ശതക്രതുവിനെ മോചിപ്പിക്കുന്നതിന് എനിക്കു ലഭിക്കേണ്ട സിദ്ധി എന്താണെന്നു കേട്ടാലും. ശത്രുവിജയം കൊതിച്ച് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഞാൻ ഹവ്യങ്ങളാലും മന്ത്രങ്ങളാലും എപ്പോഴും അഗ്നിയെ പൂജിക്കുമ്പോൾ, അഗ്നിയിൽനിന്ന് കുതിരകളെ പൂട്ടിയ ഒരു രഥം എനിക്കായി ഉയർന്നുവരണം; അതിലിരിക്കുന്ന എനിക്ക് അമരത്വമുണ്ടാകണം — ഇതാണ് എന്റെ നിശ്ചിതമായ വരം. അഗ്നിയിലെ ജപവും ഹോമവും പൂർത്തിയാകുംമുമ്പേ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ പോരാടുകയാണെങ്കിൽ എനിക്കു വിനാശമുണ്ടാകട്ടെ. ദേവാ, എല്ലാ പുരുഷന്മാരും തപസ്സുകൊണ്ടാണ് അമരത്വം വരിക്കുന്നത്; ഞാനാകട്ടെ പരാക്രമംകൊണ്ടാണ് ഈ അമരത്വം നേടിയെടുത്തത്.’ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പിതാമഹദേവൻ അവനോടു പറഞ്ഞു; ഇന്ദ്രജിത്ത് ശക്രനെ മോചിപ്പിച്ചു; ദേവന്മാർ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി. ഈ വരത്തിൽത്തന്നെയാണ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണരഹസ്യം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത് — യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ നികുംഭിലയിൽ അവന്റെ ഹോമം വിഭീഷണന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം ലക്ഷ്മണൻ മുടക്കി; ഹോമം പൂർത്തിയാകുംമുമ്പേ അവൻ വധിക്കപ്പെട്ടു. അതിനാൽ ഇവിടെ പറഞ്ഞ നിയമം മുന്നോട്ടു സത്യമാകുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഗർവവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — മറ്റുള്ളവർ തപസ്സുകൊണ്ട് അമരത്വം യാചിക്കുന്നു; അവൻ പരാക്രമംകൊണ്ട് അതു നേടി. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ആദ്യയാചന അമരത്വമാണ് — പിതാവിനെപ്പോലെ അവനും മൃത്യുവിനെ ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് പൂർണമായ അമരത്വം നൽകുന്നില്ല, കാരണം അതു സൃഷ്ടിയുടെ നിയമമാണ് — എല്ലാ ജീവികളും മരണധർമമുള്ളവരാണ്. അതിനാൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് തന്റെ യജ്ഞവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട, ഉപാധിയോടുകൂടിയ അമരത്വം യാചിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അവന്റെ ബലത്തിന്റെ മൂലം അഗ്നിയാണ്; അഗ്നിഹോത്രം അവന്റെ രക്ഷയും; ഹോമം അപൂർണമാകുമ്പോൾ രക്ഷയും നഷ്ടമാകുന്നു. ഈ വരത്തിന് ഇരുമുഖമുള്ള രൂപമാണ് — ഒരുവശത്ത് അജേയത, മറുവശത്ത് വിനാശത്തിന്റെ വ്യക്തമായ കാരണം. ഇന്ദ്രമോചനവും വരത്തിന്റെ ഫലമാണ് — കൈമാറ്റത്തിലൂടെ മാത്രമാണ് ഇന്ദ്രജിത്ത് അദ്ദേഹത്തെ മോചിപ്പിക്കുന്നത്. ദേവന്മാർ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകുന്നു; എന്നാൽ അവരുടെ രാജാവ് അപമാനിതനായി. ‘ഞാൻ പരാക്രമംകൊണ്ടു നേടിയെടുത്തു’ എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വാക്ക് പരാക്രമത്തെ തപസ്സിനെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠമായി കരുതുന്നു — ഇതാണു രാക്ഷസന്മാരുടെ വീക്ഷണം.

രാമാ, ഇതിനിടയിൽ ഇന്ദ്രൻ ദീനനും ദേവതേജസ്സു നഷ്ടപ്പെട്ടവനും ചിന്താകുലനുമായി, ‘എന്തുകൊണ്ടാണ് എനിക്കു പരാജയമുണ്ടായത്’ എന്നു ധ്യാനിച്ചിരുന്നു. ആ നിലയിൽ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് പിതാമഹദേവൻ പറഞ്ഞു: ‘ശതക്രതോ, പണ്ടു നീ ചെയ്ത കൊടിയ ദുഷ്കർമം എന്തെന്ന് ഓർക്കുക. ദേവേന്ദ്രാ, പ്രഭോ, പണ്ടു ഞാൻ ബുദ്ധികൊണ്ടു സൃഷ്ടിച്ച പ്രജകളെല്ലാം ഒരേ വർണവും ഒരേ ഭാഷയും ഒരേ രൂപവുമുള്ളവരായിരുന്നു; കാഴ്ചയിലോ ലക്ഷണത്തിലോ അവർക്കു യാതൊരു വ്യത്യാസവുമില്ലായിരുന്നു. അപ്പോൾ ഞാൻ ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ ആ പ്രജകളെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു. അവർക്കു വൈശിഷ്ട്യം നൽകാനായി, പ്രജകളുടെ ഏതേത് അവയവം വിശിഷ്ടമായിരുന്നുവോ അതതെടുത്ത്, ഞാൻ ഒരു സ്ത്രീയെ നിർമിച്ചു. അങ്ങനെ രൂപഗുണങ്ങൾ തികഞ്ഞ അഹല്യ എന്ന സ്ത്രീ എന്നാൽ നിർമിക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ‘ഹലം’ എന്നാൽ വൈരൂപ്യം; അതിൽനിന്നുണ്ടാകുന്നതു ‘ഹല്യം’; ആർക്കു ഹല്യമില്ലയോ അവൾ ‘അഹല്യ’ എന്നു പ്രസിദ്ധയായി; ഞാനും അവൾക്ക് ‘അഹല്യ’ എന്നുതന്നെ പേരിട്ടു. ദേവശ്രേഷ്ഠാ, ദേവേന്ദ്രാ, ആ നാരി നിർമിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ‘ഇവൾ ആരുടേതാകും’ എന്ന് എനിക്കു ചിന്തയുണ്ടായി. പ്രഭോ, പുരന്ദരാ, അപ്പോൾ നീയാകട്ടെ നിന്റെ സ്ഥാനത്തിന്റെ ഔന്നത്യംകൊണ്ട് ‘ഇവൾ എന്റെതന്നെ പത്നിയാകും’ എന്നു മനസ്സിൽ കരുതി.’ ഇന്ദ്രന്റെ പരാജയത്തിനു കാരണം ബാഹ്യമല്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെതന്നെ പൂർവകർമമാണ് എന്നു ബ്രഹ്മാവ് വ്യക്തമാക്കുന്നു — കർമസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പുനരുദ്ഘോഷണമാണിവിടെ. ‘അഹല്യ’ എന്ന പേരിന്റെ നിരുക്തി ബ്രഹ്മാവുതന്നെ നൽകുന്നു — ‘ഹല’ ശബ്ദം വൈരൂപ്യാർഥകം; അതിന്റെ അഭാവത്താൽ ‘അ-ഹല്യ’. ഈ നിരുക്തിയുള്ള ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. ബ്രഹ്മാവിന്റെ സൃഷ്ടിയിൽ ആദ്യം എല്ലാ പ്രജകളും സമന്മാരായിരുന്നു — ഭേദമേ ഇല്ലായിരുന്നു. എല്ലാവരുടെയും ശ്രേഷ്ഠമായ അവയവങ്ങൾ ഒരുവളിൽ സമാഹരിച്ചതിനാൽ അഹല്യയുടെ സൃഷ്ടി സൗന്ദര്യത്തിന്റെ ആദിപോലെയാണ്. ഈ അപൂർവസൃഷ്ടിതന്നെ അനർഥത്തിന്റെ വിത്തായി — ഇന്ദ്രന്റെ കാമം അവളിലാണ് ഉദിച്ചത്. ഇന്ദ്രന്റെ ‘ധ്യാനതത്പരത’ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഉപദേശത്തിനുള്ള ഭൂമികയാണ് — അദ്ദേഹത്തിനു സ്വയം കാരണം അറിയില്ല; ബ്രഹ്മാവ് അതു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘സ്ഥാനാധികതയാ’ (സ്ഥാനത്തിന്റെ ഔന്നത്യംകൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രന്റെ അധികാരമദം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ദേവരാജനായതിനാൽ എല്ലാം തന്റേതാണെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതി. ‘ഹല്യ’ ശബ്ദത്തിന്റെ നിരുക്തി ലോകപ്രസിദ്ധമല്ല; അതിനാൽ കവി ബ്രഹ്മാവിന്റെ വായിലൂടെ അതു വ്യക്തമാക്കുന്നു; ‘ഹലം എന്നു പറയുന്നതു വൈരൂപ്യത്തെയാണ്’ എന്നു ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും വിശദീകരിക്കുന്നു.

‘ഞാൻ അവളെ ഒരു ന്യാസമായി (സൂക്ഷിപ്പുമുതലായി) മഹാത്മാവായ ഗൗതമന്റെ കൈയിൽ ഏൽപ്പിച്ചു; അനേകവർഷം അവൾ അവിടെ കഴിഞ്ഞു; പിന്നീട് അദ്ദേഹം അവളെ തിരിച്ചേൽപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ ആ മഹാമുനിയുടെ മഹത്തായ സ്ഥൈര്യവും തപസ്സിലെ സിദ്ധിയും അറിഞ്ഞ് ഞാൻ അവളെ അദ്ദേഹത്തിനു പത്നിയായി നൽകി. ധർമാത്മാവായ ആ മഹാമുനി അവളോടൊപ്പം രമിച്ചു കഴിഞ്ഞു; അവൾ ഗൗതമനു നൽകപ്പെട്ടതോടെ ദേവന്മാർ നിരാശരായി. നീയാകട്ടെ ക്രുദ്ധനും കാമാത്മാവുമായി ആ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിൽച്ചെന്ന്, അഗ്നിജ്വാലപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ആ സ്ത്രീയെ കണ്ടു. ശക്രാ, കാമപീഡിതനും രോഷാകുലനുമായ നീ അവളെ ധർഷിച്ചു; അപ്പോൾ ആ പരമർഷി നിന്നെ ആശ്രമത്തിൽവെച്ചു കണ്ടു. തുടർന്ന് ക്രുദ്ധനായ ആ പരമതേജസ്വി നിന്നെ ശപിച്ചു; അതുകൊണ്ടാണ് ദേവേന്ദ്രാ, നിനക്ക് ഈ ദശാവിപര്യയം വന്നുചേർന്നത്. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘വാസവാ, ശക്രാ, നീ നിർഭയനായി എന്റെ പത്നിയെ ധർഷിച്ചതിനാൽ നീ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുവിന്റെ കൈയിലകപ്പെടും. ദുർബുദ്ധേ, നീ ഇവിടെ തുടങ്ങിവെച്ച ഈ ജാരഭാവം മനുഷ്യലോകങ്ങളിലും ഉണ്ടാകും, സംശയമില്ല. അവിടെ അതു ചെയ്യുന്നവനിൽ പാപത്തിന്റെ പകുതിയും നിന്നിൽ പകുതിയും പതിക്കും. നിന്റെ സ്ഥാനവും സ്ഥിരമായിരിക്കില്ല; ആരാരു ദേവേന്ദ്രനാകുന്നുവോ അവൻ സ്ഥിരനായിരിക്കില്ല. ഈ ശാപം ഞാൻ ഉച്ചരിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്ന് അദ്ദേഹം നിന്നോടു പറഞ്ഞു.’ ന്യാസം തിരിച്ചേൽപ്പിച്ചതു ഗൗതമന്റെ സ്ഥൈര്യം കാണിക്കുന്നു — അനേകവർഷം ഒന്നിച്ചു കഴിഞ്ഞിട്ടും അദ്ദേഹം അഹല്യയെ കാമിച്ചില്ല; അതിനാൽ ബ്രഹ്മാവ് അവളെ അദ്ദേഹത്തിനു നൽകി. ഗൗതമന്റെ ശാപത്തിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ശത്രുവിന്റെ കൈയിലകപ്പെടൽ, ജാരഭാവത്തിന്റെ പാപഭാഗം, സ്ഥാനത്തിന്റെ അസ്ഥിരത. ആദ്യഭാഗം ഇന്നു മേഘനാദനിലൂടെ സഫലമായി. അഹല്യയെ ‘അഗ്നിജ്വാലപോലെ ജ്വലിക്കുന്നവൾ’ എന്നു വർണിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രൻ കാമത്താൽ അപമാനിച്ച അവളുടെ തേജസ്സും പാവിത്ര്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ശാപത്തിന്റെ രണ്ടാംഭാഗം സാമൂഹികമാണ് — ജാരഭാവം മനുഷ്യരിലും പടരും, അതിന്റെ പാപത്തിന്റെ പകുതി ഇന്ദ്രനിൽ പതിക്കും; ഇങ്ങനെ ഭാവിയിലെ എല്ലാ പരദാരഗമനത്തിന്റെയും ആദികർത്താവായി ഇന്ദ്രൻ നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നു. മൂന്നാംഭാഗം — ഇന്ദ്രപദത്തിന്റെ അസ്ഥിരത — അതുകൊണ്ടാണ് കാലക്രമേണ അനേകം ഇന്ദ്രന്മാർ മാറിമാറി വരുന്നത് എന്നു പുരാണപ്രസിദ്ധി. ഇന്ദ്രന്റെ ‘ക്രുദ്ധനും കാമാത്മാവും’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ — അഹല്യ മറ്റൊരാൾക്കു നൽകപ്പെട്ടതിലുള്ള അസൂയയാൽ ക്രോധം, അവളുടെ രൂപത്താൽ കാമം. ഈ രണ്ടു ദോഷങ്ങളും ചേർന്ന് അദ്ദേഹത്തെ പാപത്തിലേക്കു നയിച്ചു. ഗൗതമൻ അദ്ദേഹത്തെ ‘ആശ്രമത്തിൽവെച്ചു’തന്നെ കണ്ടു — പാപം ഉടൻ വെളിപ്പെട്ടു. അഹല്യയെ ന്യാസമായി ഏൽപ്പിച്ചതു ഗൗതമനുള്ള പരീക്ഷയായിരുന്നു; അദ്ദേഹം അതിൽ വിജയിച്ചു; ഇന്ദ്രനാകട്ടെ പരീക്ഷയൊന്നുമില്ലാതെതന്നെ അവളെ കാമിച്ചു.

‘പിന്നീട് മഹാതപസ്വിയായ അദ്ദേഹം സ്വഭാര്യയെ കഠിനമായി ശകാരിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ദുർവിനീതേ, എന്റെ ആശ്രമത്തിനു സമീപം നീ അദൃശ്യയായിത്തീരുക. രൂപയൗവനങ്ങൾ തികഞ്ഞ നീ ചഞ്ചലയായതിനാൽ ലോകത്തിൽ നീ മാത്രമായി രൂപവതിയായിരിക്കില്ല. ഏതൊരു രൂപത്തെ ആശ്രയിച്ചാണോ ഈ വിഭ്രമം ഉണ്ടായത്, ആ രൂപം എല്ലാ പ്രജകൾക്കും ലഭിക്കും, സംശയമില്ല.’ അന്നുമുതൽ പ്രജകൾ ഏറെക്കുറെ രൂപവാന്മാരായി. അപ്പോൾ അവൾ മഹർഷിയായ ഗൗതമനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു: ‘വിപ്രാ, അങ്ങയുടെ രൂപം ധരിച്ച ഒരു ദേവനാൽ ഞാൻ ധർഷിക്കപ്പെട്ടത് അജ്ഞാനത്താലാണ് (ഞാൻ അറിയാതെയാണ്), എന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരമല്ല; വിപ്രർഷേ, അങ്ങു പ്രസാദിക്കണം.’ അഹല്യ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഗൗതമൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിൽ മഹാതേജസ്വിയും മഹാരഥനുമായ രാമൻ എന്നു ലോകപ്രസിദ്ധനായ ഒരുവൻ ജനിക്കും; മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച മഹാബാഹുവായ വിഷ്ണുവായ അദ്ദേഹം ബ്രാഹ്മണനുവേണ്ടി വനത്തിലേക്കു വരും. ഭദ്രേ, അദ്ദേഹത്തെ കാണുമ്പോൾ നീ പവിത്രയാകും; നീ ചെയ്ത ദുഷ്കർമം ശുദ്ധീകരിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിനു കഴിയും. അദ്ദേഹത്തിന് ആതിഥ്യം നൽകിയശേഷം നീ എന്റെ അടുത്തു വരും; വരവർണിനീ, അപ്പോൾ നീ എന്നോടൊപ്പം വസിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വിപ്രർഷി തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു വന്നു; ബ്രഹ്മവാദിയായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ പത്നി അതിമഹത്തായ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു.’ ഇവിടെ അഗസ്ത്യൻ രാമന്റെ മുന്നിൽത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവതാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രവചനം പറയുന്നു — ശ്രോതാവായ രാമൻതന്നെയാണ് (ബാലകാണ്ഡത്തിൽ) അഹല്യയെ പവിത്രയാക്കിയത്. 39-ന്റെ രണ്ടാംപകുതിമുതൽ 45 വരെയുള്ള അഹല്യയുടെ യാചനയും ഉദ്ധാരവചനവും മുഴുവൻ പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ അഹല്യാശാപം ‘ആ രൂപം എല്ലാ പ്രജകൾക്കും ലഭിക്കും’ എന്നതോടെതന്നെ സമാപിക്കുന്നു. ‘ത്വദ്രൂപേണ’ (അങ്ങയുടെ രൂപത്തിൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രന്റെ കപടവേഷം വ്യക്തമാകുന്നു. അഹല്യയ്ക്കുള്ള ഗൗതമന്റെ ശാപവും വിചിത്രമാണ് — അവൾ മാത്രമായി രൂപവതിയായിരിക്കില്ല; അവളുടെ രൂപം എല്ലാ പ്രജകളിലും പങ്കിട്ടുപോകുന്നു. അഹല്യ തന്റെ നിർദോഷത പറയുന്നു — ‘അജ്ഞാനത്താൽ, എന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരമല്ല’; ഗൗതമൻ അതു സ്വീകരിച്ച് ഉദ്ധാരത്തിന്റെ വഴി കാണിക്കുന്നു. രാമന്റെ വിഷ്ണുത്വം ഗൗതമന്റെ വായിൽ ഇവിടെ വ്യക്തമായി പറയുന്നു; ‘ബ്രാഹ്മണനുവേണ്ടി’ എന്ന പദംകൊണ്ട് വിശ്വാമിത്രന്റെ യജ്ഞരക്ഷ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ആ വഴിയിൽവെച്ചാണല്ലോ രാമൻ അഹല്യയെ കണ്ടത്. ‘വിനിധ്വംസ’ എന്ന ശാപം ‘അദൃശ്യയായി കഴിയുക’ എന്നാണ് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നത് — ബാലകാണ്ഡത്തിലും അഹല്യ അദൃശ്യയായി തപസ്സനുഷ്ഠിക്കുന്നവളായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നീ മാത്രമായി രൂപവതിയായിരിക്കില്ല’ എന്ന ശാപത്താൽ, ഏതു കാരണത്താൽ ഇന്ദ്രൻ മോഹിതനായോ ആ അദ്വിതീയത നശിച്ചു. ഗൗതമന്റെ കരുണയും കാണാം — അഹല്യയെ വീണ്ടും സ്വീകരിക്കാമെന്ന് അദ്ദേഹം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ‘ആതിഥ്യം നൽകിയശേഷം’ എന്ന പദം ബാലകാണ്ഡത്തിലെ സംഭവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ അഹല്യ രാമലക്ഷ്മണന്മാർക്ക് ആതിഥ്യം നൽകി.

‘മഹാബാഹോ, ആ മുനിയുടെ ശാപോച്ചാരണംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഇതെല്ലാം സംഭവിച്ചത്; നീ ചെയ്ത ദുഷ്കർമം ഓർക്കുക. വാസവാ, അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് നീ ശത്രുവിന്റെ പിടിയിലായത്, മറ്റൊരു കാരണംകൊണ്ടുമല്ല. വേഗം ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ വൈഷ്ണവയജ്ഞം അനുഷ്ഠിക്കുക. ആ യജ്ഞത്താൽ പവിത്രനായി പിന്നെ നീ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകും. ദേവേന്ദ്രാ, നിന്റെ പുത്രൻ ജയന്തൻ മഹായുദ്ധത്തിൽ നശിച്ചിട്ടില്ല; ആര്യകനായ പുലോമാവ് അവനെ മഹാസമുദ്രത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി; അവൻ അവിടെയുണ്ട്.’ ഇതു കേട്ട് മഹേന്ദ്രൻ വൈഷ്ണവയജ്ഞം അനുഷ്ഠിച്ച് വീണ്ടും സ്വർഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ദേവരാജൻ ഭരണം നടത്തുകയും ചെയ്തു. രാമാ, ഞാൻ വർണിച്ച ഇതാണ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബലം; അതുകൊണ്ട് ദേവേന്ദ്രൻപോലും ജയിക്കപ്പെട്ടു, പിന്നെ മറ്റു പ്രാണികളുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ! വൈഷ്ണവയജ്ഞം വിഷ്ണുവിന്റെ ആരാധനയാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ പാപത്തിനുള്ള പ്രായശ്ചിത്തം വിഷ്ണുവിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽതന്നെ; ഇരുപത്തേഴാം സർഗത്തിൽ ആ വിഷ്ണുതന്നെയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ രക്ഷകനും. ജയന്തൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന വാർത്ത ഇന്ദ്രന്റെ ശോകം ശമിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ അഗസ്ത്യൻ കഥയുടെ സാരം രാമനോടു പറയുന്നു — ‘ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബലം’; ഇതു രാമന്റെ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരമാണ്, കാരണം ഇന്ദ്രജിത്ത് രാവണനെക്കാളും ബലവാനായതിനെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം മുമ്പു ചോദിച്ചിരുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഇന്ദ്രനെ ശകാരിക്കുക മാത്രമല്ല, പ്രായശ്ചിത്തത്തിനുള്ള ഉപായവും നൽകുന്നു — ഇതു പിതാമഹന്റെ കരുണാഭാവമാണ്. ഇന്ദ്രന്റെ പരാജയം ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വന്തം കർമത്തിന്റെ ഫലമാണ് എന്നതാണ് സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യോപദേശം — രാവണന്റെ ബലംപോലും ഒരു നിമിത്തം മാത്രം. ഇങ്ങനെ കഥ വീണ്ടും ധർമനിയമം സ്ഥാപിക്കുന്നു: പരദാരങ്ങളെ ധർഷിക്കുന്നവൻ, ദേവരാജനായാലും, എന്നെങ്കിലും നിശ്ചയമായും ശിക്ഷ അനുഭവിക്കും.

അഗസ്ത്യന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ‘ആശ്ചര്യം!’ എന്ന് അപ്പോൾ രാമനും ലക്ഷ്മണനും പറഞ്ഞു; വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും വിസ്മയിച്ചു. രാമന്റെ അരികിൽനിന്ന വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു: ‘പണ്ടു കണ്ട ആ ആശ്ചര്യം ഇന്ന് എന്നെ ഓർമിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.’ രാമൻ അഗസ്ത്യനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഇതു സത്യമാണ്, ഞാനും കേട്ടിട്ടുണ്ട്.’ അപ്പോൾ അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, ഇങ്ങനെയാണ് ലോകകണ്ടകനായ രാവണൻ ഉദയം ചെയ്തത്; പുത്രനോടുകൂടിയ അവനാൽ യുദ്ധത്തിൽ സുരേശ്വരനായ ശക്രൻ ജയിക്കപ്പെട്ടു.’ ഈ ഭാഗം (51-ന്റെ രണ്ടാംപകുതിമുതൽ 54 വരെ) മുഴുവൻ പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപസംഹാരത്തോടെതന്നെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. ഇവിടെ കഥയുടെ ഫലശ്രുതിപോലെ — ശ്രോതാക്കളായ രാമനും ലക്ഷ്മണനും വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരുമെല്ലാം വിസ്മയിക്കുന്നു. അന്നു ലങ്കയിലുണ്ടായിരുന്നതിനാൽ വിഭീഷണൻ പ്രത്യക്ഷസാക്ഷിയാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് അഗസ്ത്യന്റെ കഥയുടെ സത്യത സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു. ‘ലോകകണ്ടകൻ’ എന്ന രാവണവിശേഷണം ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ സാരമാണ്. ‘സത്യമാണ്, ഞാനും കേട്ടിട്ടുണ്ട്’ എന്നു രാമൻ സ്വയം പറയുന്നു; അതുകൊണ്ട് അഗസ്ത്യന്റെ കഥ വീണ്ടും പ്രമാണീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ അഗസ്ത്യന്റെ ദീർഘമായ കഥ രാമന്റെ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം പൂർണമാക്കുന്നു.

At the end of the last sarga Meghanāda had bound Indra with his magic and carried him to Laṅkā. With great Indra, for all his might, conquered by Rāvaṇa's son, the gods went to Laṅkā with Prajāpati at their head. There Prajāpati came to Rāvaṇa, who was surrounded by his sons and brothers, and, standing in the sky — the Grandfather of the gods did not come down into the rākṣasas' city — spoke to him in conciliating words. "Rāvaṇa, my child, I am pleased with your son's prowess in battle. Ah, his valour and nobility match yours, or even surpass them" — and for Rāvaṇa nothing could have been sweeter than such praise of his son. "By your own might you have conquered the whole threefold world, and your vow has been fulfilled. I am pleased with you and with your son." With these words Brahmā acknowledged that Rāvaṇa's resolve to conquer the world had been achieved. "And this son of yours, Rāvaṇa, so strong and valiant, will be renowned in the world by the name Indrajit. This rākṣasa, on whom you relied to bring the gods under your sway, will be mighty and invincible." Here the name Indrajit is fixed for the first time; in the previous sarga the gods had called him "conqueror of Śakra". "So, mighty-armed one, let great Indra, chastiser of Pāka, be released. What shall the dwellers in heaven give you in return for his freedom?" Brahmā's speech began with praise and ended with a request — good policy, praising father and son alike to make Indra's release easier. And he asked for it not by command but by bargain, which shows how strong Rāvaṇa's side was at that time.

Then Indrajit, of great splendour, victor in battle, said, "If he is to be released, lord, I choose immortality." Like his father, he wanted to conquer death. But Prajāpati replied to Meghanāda, "There is no complete immortality for any creature on earth, whether four-footed or flying in the sky, or any other being of great might." Brahmā could not grant full immortality, for it is the law of creation that every living thing must die. Hearing that unalterable word from the lord, the Grandfather, the mighty Meghanāda said, "Then hear the condition on which Śatakratu shall be released. When I wish to go into battle, seeking victory over my enemies, and have worshipped the fire as always with oblations and mantras, let a chariot yoked with horses rise up for me out of the fire, and while I stand in it let me be immortal. That is the boon I have settled on. But if I should ever fight while the recitation and the offering to the fire are still unfinished, then let destruction come upon me. Every man, lord, seeks immortality through austerity; but I have won this immortality by my valour." So he asked for a conditional immortality, bound to his own rite: the fire was the root of his strength and the fire-offering his protection, and when the offering was incomplete his protection would be gone. The boon had two faces — invincibility on one side, and on the other the plain cause of his ruin. In it lies the secret of Indrajit's death: in the Yuddha Kāṇḍa, at Vibhīṣaṇa's advice, Lakṣmaṇa broke up his offering at Nikumbhilā and killed him before it was finished, and so the rule laid down here came true. Indrajit's pride is worth noticing too: others begged for immortality through austerity, but he had earned it by prowess — the rākṣasa view that valour stands even above austerity. "So be it," said the god, the Grandfather, and Indrajit set Śakra free, and the gods went back to heaven. Indra's release was the price of the boon; the gods returned to heaven, but their king had been humiliated.

Meanwhile, Rāma, Indra sat dejected, the radiance of the immortals gone from him, his mind overcome with worry, brooding over why he had been defeated; he did not know the cause himself, and Brahmā would reveal it. Seeing him so, the god, the Grandfather, said, "Śatakratu, remember the grievous wrong you did long ago." Brahmā made plain that the cause of Indra's defeat lay not outside him but in his own past deed — the law of action and its fruit declared once again. "Lord of the immortals, the creatures I first created by my thought were all of one colour, one speech and one form; there was no distinction among them, in appearance or in their marks. Then, with my mind intent, I reflected on those creatures, and to make distinctions among them I fashioned one woman, taking from every creature whatever was most excellent in each limb. So I made the woman Ahalyā, endowed with beauty and every virtue." At first all creatures were alike; Ahalyā's creation was like the beginning of beauty, the best features of all gathered in one. "Here halam means ugliness, and what springs from it is halyam; she in whom there is no halyam is known as Ahalyā, and I myself gave her the name Ahalyā." The derivation of her name is not a common one, and so the poet has Brahmā himself explain it. "When that woman had been made, bull among the gods, I began to wonder whose she would be. But you, Śakra, lord, Purandara, thought in your heart that because of the eminence of your station she would be your wife." That phrase points to Indra's intoxication with power: because he was king of the gods, he thought everything was his. And this unprecedented creation became the seed of the trouble, for it was she who awoke Indra's desire.

"I gave her in trust into the hands of the great-souled Gautama. She stayed with him for many years, and then he gave her back. Then, seeing the great sage's steadfastness and his perfection in austerity, I gave her to him as his wife." Placing her with him in trust had been Gautama's test: through all those years together he had not desired her, and so Brahmā gave her to him — a test Indra never faced, desiring her all the same. "That righteous great sage lived happily with her, and the gods lost all hope once she had been given to Gautama. But you, angry and driven by lust, went to the sage's hermitage and saw that woman blazing like a flame of fire." The two faults that led Indra into sin were anger, jealous that she had been given to another, and lust for her beauty; and the flame image speaks of Ahalyā's radiance and purity, which he defiled. "Tormented by desire and resentment, Śakra, you violated her, and at that moment the supreme seer saw you in the hermitage" — the sin was exposed at once. "Then in his anger that seer of supreme power cursed you, and it is by that curse that your state has now been reversed, king of the gods. He said, 'Since you have fearlessly violated my wife, Vāsava, you shall fall into the hands of an enemy in battle, Śakra. And this adultery that you have started here, evil-minded one, will surely spread among the worlds of men too; half its sin shall fall on the man who commits it and half on you. Nor shall your place be stable: whoever becomes lord of the gods shall not be secure. This is the curse I pronounce.' That is what he said to you." The curse had three parts — capture by an enemy in battle, a share in the sin of all adultery, and the instability of Indra's throne — and the first had just come true through Meghanāda. The second condemns Indra as the first author of every later violation of another's wife; the third is why, as the Purāṇas tell, many Indras succeed one another in the course of time.

"Then that great ascetic sharply rebuked his own wife and said, 'Ill-behaved woman, vanish from near my hermitage' — that is, live there unseen, as in the Bāla Kāṇḍa too she is described doing her penance invisible. 'Since you did not remain steadfast, endowed as you are with beauty and youth, you shall no longer be the only beautiful one in the world. That beauty of yours, the one beauty that caused all this confusion, shall pass to all creatures without doubt.' From that time on most creatures have been endowed with beauty." It was a curious curse: her beauty was shared out among all creatures, and she lost the uniqueness that had bewitched Indra. "She then tried to appease the great seer Gautama: 'It was in ignorance, brāhmaṇa, that I was violated by the god wearing your form, not by my own will. Brahmin-seer, be gracious to me.'" Her words make Indra's disguise plain — he had come in Gautama's own form — and she pleaded her innocence: she had acted unknowingly, not by choice. Gautama accepted this and showed her the way to release. "'In the line of the Ikṣvākus,' Gautama answered, 'a great chariot-warrior of great splendour will be born, famed in the world as Rāma; he will go to the forest for the sake of brāhmaṇas — mighty-armed Viṣṇu in human form. When you see him, good lady, you will be purified, for he is able to cleanse the wrong you have done. When you have welcomed him as your guest, you will come back to me, and then you will live with me again, fair one.' Having said this, the brahmin-seer returned to his hermitage, and the wife of that expounder of the Veda practised great austerities." Here Agastya, in Rāma's own presence, told the prophecy of his descent: the listener was the very Rāma who had purified Ahalyā in the Bāla Kāṇḍa. Gautama named Rāma plainly as Viṣṇu, and "for the sake of brāhmaṇas" points to Rāma's guarding of Viśvāmitra's sacrifice, on the way to which he saw Ahalyā; "having welcomed him as your guest" recalls how she received Rāma and Lakṣmaṇa there. Gautama's compassion shows too, for he promised to take Ahalyā back.

"All this has come upon you, mighty-armed one, because that sage pronounced his curse; remember the wrong you did. It is through that, Vāsava, and nothing else, that you fell into your enemy's hands. Now quickly, with a composed mind, perform a sacrifice to Viṣṇu; purified by it, you will go back to heaven." Brahmā did not merely reproach Indra but gave him a means of atonement — the compassion of the Grandfather — and the atonement was through Viṣṇu, who in the twenty-seventh sarga had also been his protector. "And your son, king of the gods, did not perish in the great battle. His grandfather Puloman took him down into the great ocean, and he is safe there." The news that Jayanta lived eased Indra's grief. Hearing all this, great Indra performed the sacrifice to Viṣṇu, returned to heaven, and ruled once more as king of the gods. "This, Rāma," said Agastya, "is the strength of Indrajit that I have told you of: he conquered even the king of the gods — how much more any other creature!" This was the answer to Rāma's earlier question about why Indrajit was mightier even than Rāvaṇa. The chief lesson of the sarga is that Indra's defeat was in the end the fruit of his own deed, and Rāvaṇa's might only its instrument; and the story sets up once more the law of dharma, that whoever violates another man's wife will surely be punished some day, even the king of the gods.

Hearing Agastya's words, Rāma and Lakṣmaṇa exclaimed, "A wonder!" and the monkeys and the rākṣasas too were filled with amazement — the story's reward was the wonder of all who heard it. Vibhīṣaṇa, sitting at Rāma's side, said, "Today I have been reminded of the marvel I saw long ago." He had been in Laṅkā at the time, an eyewitness, and his words confirmed the truth of Agastya's tale. Rāma said to Agastya, "It is true; I too have heard of it," confirming it once more. Then Agastya said, "In this way, Rāma, Rāvaṇa arose, a thorn in the side of the world, by whom, together with his son, Śakra, lord of the gods, was conquered in battle." "Thorn in the side of the world" sums up the whole first part of the Uttara Kāṇḍa, and so Agastya's long story completed its answer to Rāma's question.