पूर्वसर्गस्य अन्ते इन्द्ररावणयोः शरवर्षैः सर्वं तमसा आवृतम् आसीत्। तस्मिन् तमसि जाते सर्वे देवाः राक्षसाः च बलोन्मत्ताः परस्परं सूदयन्तः अयुध्यन्त। देवसैन्येन राक्षसानां बृहत् बलं तथा हतं यथा तस्य दशमः अंशः एव युद्धे स्थितः, शेषः यमक्षयं नीतः। तस्मिन् तामसे युद्धे युध्यमानाः देवराक्षसाः अन्योन्यं न अभ्यजानन्; किन्तु इन्द्रः, रावणः, महाबलः रावणिः च — एते त्रयः तमोजालेन आवृते अपि मोहं न ईयुः। क्षणेन निहतं सर्वं स्वबलं दृष्ट्वा रावणः तीव्रं क्रोधं प्राप्य महानादं मुमोच। सः दुर्धर्षः क्रोधात् स्यन्दनस्थं सूतम् अवदत् — ‘परसैन्यस्य मध्येन यावत् तस्य अन्तः तावत् मां नय। अद्य अहं स्वयं विक्रमैः नानाशस्त्राणां महावृष्टिभिः एतान् सर्वान् त्रिदशान् यमसादनं नयामि। इन्द्रं, धनदं, वरुणं, यमं च वधिष्यामि; त्रिदशान् आशु विनिहत्य स्वयम् उपरि स्थास्यामि। विषादः न कर्तव्यः; शीघ्रं मम रथं वाहय। द्विः खलु त्वां ब्रवीमि — यावत् अन्तः तावत् मां नय। अयं नन्दनवनस्य प्रदेशः यत्र आवां वर्तावहे; अद्य तत्र मां नय यत्र उदयपर्वतः।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा सारथिः मनोजवान् तुरगान् शत्रूणां मध्येन एव आदिदेश। रावणस्य सङ्कल्पः अत्यन्तं महान् — लोकपालानां चतुर्णाम् अपि वधः, स्वस्य च सर्वोपरि स्थितिः। ‘द्विः खलु त्वां ब्रवीमि’ इति वचनेन तस्य अधैर्यम् आग्रहः च व्यज्येते। नन्दनवनात् उदयाचलपर्यन्तं देवसेना विस्तृता इति हिन्दीभाष्यं व्याचष्टे — अतः रावणः सम्पूर्णां देवसेनां भित्त्वा गन्तुम् इच्छति। त्रयाणाम् एव अमोहः तेषां विशिष्टं सामर्थ्यं दर्शयति — इन्द्रः देवराजत्वात्, रावणः वरबलात्, मेघनादः मायाविद्यया च। युद्धस्य अस्मिन् स्तरे राक्षससेनायाः दशांशः एव अवशिष्टः — एतेन देवानां पराक्रमः अपि सूच्यते, रावणस्य च क्रोधस्य कारणम्। सः सेनायाः नाशं दृष्ट्वा निराशः न भवति, प्रत्युत अधिकं साहसं करोति — एकः एव सर्वां देवसेनां भेत्तुम् इच्छति। तस्य आदेशे सारथिं प्रति ‘विषादः न कर्तव्यः’ इति वचनम् — सारथिः अपि भीतः आसीत् इति सूच्यते। युद्धस्य प्रारम्भे यः अन्धकारः मेघनादस्य मायया जातः, सः अधुना अपि न निवृत्तः; तस्मिन् एव तमसि देवाः राक्षसाः च परस्परं न जानन्ति। रावणस्य सङ्कल्पे चत्वारः लोकपालाः उल्लिखिताः — इन्द्रः पूर्वस्याः, यमः दक्षिणस्याः, वरुणः पश्चिमायाः, धनदः उत्तरस्याः दिशः पालकः; तेषां वधेन सः सर्वासु दिक्षु स्वाम्यम् इच्छति। ‘स्वयं स्थास्यामि उपरि’ इति तस्य अहङ्कारस्य पराकाष्ठा। सारथिं प्रति रावणस्य वचनं तस्य दुर्धर्षत्वं व्यनक्ति।

तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा रथस्थः देवेश्वरः शक्रः समरस्थान् देवान् अब्रवीत् — ‘सुराः, मम वाक्यं शृणुत, यत् तावत् मम रोचते। दशग्रीवः राक्षसः जीवन् एव साधु निगृह्यताम्। एषः अतिबलः पवनवेगेन रथेन सैन्यमध्ये पर्वणि प्रवृद्धोर्मिः समुद्रः इव गमिष्यति। अद्य एषः हन्तुं न शक्यः, यतः वरदानात् सः सुनिर्भयः; तस्मात् वयं तं रक्षः ग्रहीष्यामः — संयुगे यत्ताः भवत। यथा बलौ निरुद्धे अहं त्रैलोक्यं भुञ्जे, तथा एव एतस्य पापस्य निरोधः मम रोचते।’ ततः शक्रः रावणं त्यक्त्वा अन्यं देशम् आस्थाय, महाराज, राक्षसान् त्रासयन् रणे अयुध्यत। इन्द्रस्य नीतिः विष्णोः वचनेन सङ्गच्छते — रावणः अद्य वध्यः न, अतः सः ग्राह्यः। बलेः दृष्टान्तः अर्थपूर्णः — विष्णुः वामनरूपेण बलिं पाताले निरुद्धवान्, तेन इन्द्रस्य त्रैलोक्यराज्यं स्थिरम्। इन्द्रः तथा एव रावणं बन्धुम् इच्छति। किन्तु कथायाः विडम्बना — यः ग्रहीतुम् इच्छति, सः एव अनन्तरं गृह्यते। ‘पर्वणि समुद्रः’ इति उपमा पूर्णिमायां वर्धमानस्य सागरस्य, रावणस्य अनिवार्यं वेगं दर्शयति। ‘महाराज’ इति सम्बोधनं पुनः रामं प्रति। इन्द्रस्य वचने ‘साधु’ इति पदं ध्येयम् — सः रावणं हिंसितुं न, केवलं सम्यक् निग्रहीतुम् इच्छति, यथा ब्रह्मणः वरस्य मर्यादा न लङ्घ्येत। ‘यत्ताः भवत’ इति सः देवान् सावधानान् करोति, यतः जीवन्तं ग्रहीतुं वधात् अपि अधिकं कौशलम् आवश्यकम्।

दशग्रीवः अनिवर्तकः उत्तरेण पार्श्वेन देवसेनां प्रविवेश, शतक्रतुः तु दक्षिणेन पार्श्वेन राक्षससेनां प्रविवेश। ततः राक्षसाधिपः योजनशतं प्रविष्टः सर्वं देवबलं शरवर्षैः अवाकिरत्। ततः शक्रः स्वकं बलं प्रणष्टं निरीक्ष्य असम्भ्रान्तः दशाननं समावृत्य निवर्तयामास — परितः रुद्ध्वा युद्धात् विमुखं चकार। एतस्मिन् अन्तरे शक्रेण ग्रस्तं रावणं दृष्ट्वा दानवाः राक्षसाः च ‘हा हताः स्मः’ इति महान्तं नादं मुमुचुः। योजनशतस्य प्रवेशः देवसेनायाः विस्तारं रावणस्य च पराक्रमं दर्शयति। इन्द्रः अत्र ‘असम्भ्रान्तः’ — पूर्वसर्गेषु भीतः सः इदानीं धैर्येण युध्यते, स्वसङ्कल्पं च प्रायः साधयति। राक्षसानां आर्तनादः तेषां नायकस्य संकटं सूचयति, स एव च मेघनादस्य प्रवेशस्य हेतुः। द्वयोः सेनयोः विपरीतदिशाभ्यां प्रवेशः युद्धस्य व्यूहं स्पष्टयति। इन्द्रस्य रावणग्रहणं प्रायः सिद्धम् — तस्य योजना फलति इव, किन्तु अग्रिमे क्षणे विपर्यासः भविष्यति।

ततः क्रोधमूर्च्छितः रावणिः रथम् आस्थाय अतिसंक्रुद्धः तत् सुदारुणं देवसैन्यं प्रविवेश। पुरा पशुपतेः प्राप्तां तां महामायां प्रविश्य सुसंरब्धः सः तत् सैन्यं समभिद्रवत्। सः सर्वाः देवताः त्यक्त्वा शक्रम् एव अभ्यधावत्; महातेजाः महेन्द्रः तु रिपोः सुतं न अपश्यत्। तत्र विमुक्तकवचः त्रिदशैः वध्यमानः अपि रावणिः किंचन भयं न चकार। सः आगच्छन्तं मातलिं शरोत्तमैः ताडयित्वा पुनः महेन्द्रं बाणवर्षेण अवाकिरत्। ततः शक्रः रथं त्यक्त्वा सारथिं विसृज्य ऐरावतं समारुह्य रावणिं मृगयामास। मायाबलवान् सः अदृश्यः अन्तरिक्षगः इन्द्रं मायया परिक्षिप्तं कृत्वा शरैः प्राद्रवत्। यदा रावणिः इन्द्रं परिश्रान्तम् अजानात्, तदा एनं मायया बद्ध्वा स्वसैन्यम् अभितः अनयत्। तेन बलात् महारणात् नीयमानं महेन्द्रं दृष्ट्वा सर्वे अमराः ‘किं नु स्यात्’ इति अचिन्तयन् — ‘सः समितिंजयः शक्रजित् मायावी न दृश्यते; विद्यावान् अपि इन्द्रः येन मायया बलात् अपहृतः।’ पञ्चविंशे सर्गे शुक्रेण वर्णिता तामसी माया — ‘यया सम्पद्यते तमः, युद्धे प्रयोक्तुः गतिः न ज्ञायते’ — अत्र पूर्णतया फलति। मेघनादः अदृश्यः युध्यते, अतः इन्द्रः तं न पश्यति। ‘शक्रजित्’ इति नाम अत्र प्रथमं देवैः एव उच्चार्यते, अग्रिमे सर्गे ब्रह्मा तत् नाम स्थिरीकरिष्यति। इन्द्रस्य ऐरावतारोहणम् अपि निष्फलम् — अदृश्यं शत्रुं कथं मृगयेत? पञ्चविंशतितमः श्लोकः (कवचविमोक्षः) एकत्रिंशत्तमस्य पूर्वार्धं च वुल्गेटमात्राः। मेघनादः पुनः युद्धं प्रविशति, यद्यपि पित्रा पूर्वं निवारितः आसीत् — पितुः संकटः तं प्रेरयति। सः सर्वान् देवान् त्यक्त्वा इन्द्रम् एव लक्ष्यं करोति — मूलस्य ग्रहणेन सर्वस्य पराजयः इति तस्य नीतिः। कवचस्य नाशे अपि तस्य निर्भयता तस्य वीरतां दर्शयति। मातलेः ताडनेन इन्द्रः रथहीनः भवति, ततः ऐरावतम् आरोहति; किन्तु गजः अपि अदृश्यं शत्रुं न पश्यति। अन्ते इन्द्रस्य श्रमः एव तस्य पराजयस्य हेतुः — मेघनादः तं श्रान्तं ज्ञात्वा एव बध्नाति। देवानां विस्मयः ‘किं नु स्यात्’ इति प्रश्ने प्रकटः; ते इन्द्रस्य विद्यां जानन्ति, तथापि मायया सः पराजितः इति तेषां महान् खेदः।

एतस्मिन् अन्तरे सर्वे सुरगणाः क्रुद्धाः रावणं विमुखीकृत्य शरवर्षैः अवाकिरन्। आदित्यान् वसून् च आसाद्य शत्रुभिः अर्दितः रावणः संग्रामे योद्धुं न शशाक। प्रहारैः जर्जरीकृतं परिम्लानं तं पितरं दृष्ट्वा अदर्शनस्थः रावणिः युद्धे इदम् अब्रवीत् — ‘तात, आगच्छ, गच्छामः; रणकर्म निवर्तताम्। अस्माकं जयः इति विदितम् अस्तु; स्वस्थः गतज्वरः भव। यः सुरसैन्यस्य त्रैलोक्यस्य च प्रभुः, सः अयं देवबलात् गृहीतः; सुराः भग्नदर्पाः कृताः। अरातिम् ओजसा निगृह्य त्रीन् लोकान् यथेष्टं भुङ्क्ष्व। इह श्रमेण ते किम्? अद्य युद्धं निष्फलम्।’ रावणेः तत् वाक्यं श्रुत्वा ते देवगणाः रणकर्मणः निवृत्ताः; शक्रहीनाः सुराः गताः। अत्र मेघनादस्य समयोचितं साहाय्यं ध्येयम् — पिता जर्जरितः, पुत्रः तं रक्षति, विजयं च घोषयति। सः अदृश्यः एव वदति, येन तस्य माया अद्यापि अभङ्गा। देवानां निवृत्तिः स्वाभाविकी — नायकः गृहीतः, युद्धस्य प्रयोजनम् एव नष्टम्। पितुः परिम्लानता पुत्रस्य विजयेन सहसा हर्षे परिणमते। मेघनादस्य वचने त्रयः अंशाः — युद्धस्य समाप्तिः, विजयस्य घोषणा, भविष्यत्सुखस्य आश्वासनं च। ‘यथेष्टं भुङ्क्ष्व लोकांस्त्रीन्’ इति वचनं रावणस्य दिग्विजयस्य परमं लक्ष्यं पूरयति। देवाः ‘शक्रहीनाः’ इति — राज्ञा विना सेना अनाथा। रावणस्य आदित्यवसुभिः पराभवः अपि ध्येयः — मेघनादः न स्यात् चेत् रावणः अपि बद्धः भवेत्। पुत्रस्य वचनं पितुः गौरवं रक्षति — सः ‘त्वं पराजितः’ इति न वदति, अपितु ‘अस्माकं जयः’ इति वदति, येन पिता अपि विजयस्य भागी भवति।

अथ रणात् विगतः उत्तमौजाः त्रिदशरिपुः प्रथितः निशाचरेन्द्रः स्वसुतस्य तत् प्रियं वचनम् आदरेण श्रुत्वा सूनुम् अब्रवीत् — ‘प्रभो पुत्र, अतिबलसदृशैः पराक्रमैः त्वं मम कुलस्य वंशस्य च विवर्धनः, यत् त्वया अद्य अतुल्यबलः अयं त्रिदशपतिः त्रिदशाः च निर्जिताः। वासवं रथम् अधिरोप्य सेनया वृतः इतः नगरं व्रज; अहम् अपि सचिवैः सह हृष्टः द्रुतं तव पृष्ठतः अनुयामि।’ अथ बलवृतः सवाहनः वीर्यवान् रावणिः त्रिदशपतिं परिगृह्य स्वभवनम् अधिगम्य कृतसमरान् राक्षसान् विससर्ज। सर्गस्य अन्तिमाः चत्वारः श्लोकाः दीर्घवृत्तेन (पुष्पिताग्रया) निबद्धाः — विजयस्य उत्सवः वृत्तपरिवर्तनेन अपि सूच्यते। रावणः पुत्रं ‘प्रभो’ इति सम्बोधयति — पिता पुत्रम् एव स्वामिवत् मानयति, तस्य विजयस्य गौरवात्। इन्द्रस्य बन्धनेन कथायाः एकः भागः समाप्तः; अग्रिमे सर्गे ब्रह्मा आगत्य तस्य मोक्षं कारयिष्यति, मेघनादाय च ‘इन्द्रजित्’ इति नाम दास्यति। रावणः स्वयं पुत्रस्य पृष्ठतः गच्छति — अद्य पुत्रः एव अग्रणीः। रावणस्य प्रशंसायां ‘अतुल्यबलः त्रिदशपतिः’ इति वचनं शत्रोः अपि बलं स्वीकरोति — यतः बलवतः शत्रोः पराजयः एव महान् विजयः। मेघनादः स्वभवनं गत्वा युद्धे कृतश्रमान् राक्षसान् विसृजति — एषः सेनापतेः उचितः व्यवहारः।

గత సర్గ చివరలో ఇంద్రరావణుల శరవర్షాలతో అంతా చీకటితో కప్పబడింది. ఆ చీకటి ఏర్పడగానే దేవతలూ రాక్షసులూ అందరూ బలగర్వంతో మత్తెక్కి ఒకరినొకరు చంపుకుంటూ యుద్ధం చేశారు. దేవసైన్యం రాక్షసుల మహాబలాన్ని ఎంతగా చంపిందంటే దానిలో పదవ వంతు మాత్రమే యుద్ధంలో మిగిలింది, మిగిలినది యమలోకానికి పంపబడింది. ఆ తామస యుద్ధంలో యుద్ధం చేస్తున్న దేవరాక్షసులు ఒకరినొకరు గుర్తించలేదు; కానీ ఇంద్రుడు, రావణుడు, మహాబలుడైన రావణి — ఈ ముగ్గురూ చీకటివలతో కప్పబడినప్పటికీ మోహపడలేదు. క్షణంలో తన సైన్యమంతా హతమవడం చూసి రావణుడు తీవ్రమైన కోపం పొంది మహానాదం చేశాడు. ఎదిరించరాని అతడు కోపంతో రథంలో ఉన్న సూతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘శత్రుసైన్యం మధ్యగుండా దాని చివరి వరకూ నన్ను తీసుకుపో. ఈ రోజు నేనే స్వయంగా పరాక్రమాలతో, నానావిధ శస్త్రాల మహావర్షాలతో ఈ దేవతలందరినీ యమసదనానికి పంపుతాను. ఇంద్రుని, ధనదుని, వరుణుని, యముని వధిస్తాను; దేవతలను వెంటనే చంపి నేనే అందరిపైనా నిలుస్తాను. విషాదపడవద్దు; వెంటనే నా రథాన్ని నడుపు. రెండుసార్లు నీకు చెబుతున్నాను — చివరి వరకూ నన్ను తీసుకుపో. మనం ఉన్నది నందనవనపు ప్రదేశం; ఈ రోజు ఉదయపర్వతం ఉన్న చోటికి నన్ను తీసుకుపో.’ అతని ఆ మాట విని సారథి మనోవేగం గల గుర్రాలను శత్రువుల మధ్యగుండానే నడిపాడు. రావణుని సంకల్పం అత్యంత గొప్పది — నలుగురు లోకపాలుల వధ, తాను అందరికంటే పైన నిలవడం. ‘రెండుసార్లు నీకు చెబుతున్నాను’ అనే మాటతో అతని అసహనమూ పట్టుదలా వ్యక్తమవుతాయి. నందనవనం నుండి ఉదయాచలం వరకూ దేవసేన విస్తరించి ఉందని హిందీ వ్యాఖ్యానం వివరిస్తుంది — అందువల్ల రావణుడు సంపూర్ణ దేవసేనను చీల్చుకుంటూ వెళ్ళాలనుకుంటున్నాడు. ఆ ముగ్గురే మోహపడకపోవడం వారి విశిష్ట సామర్థ్యాన్ని చూపుతుంది — ఇంద్రుడు దేవరాజు కావడం వల్ల, రావణుడు వరబలం వల్ల, మేఘనాదుడు మాయావిద్య వల్ల. యుద్ధంలోని ఈ దశలో రాక్షససేనలో పదవ వంతే మిగిలింది — దీనితో దేవతల పరాక్రమమూ, రావణుని కోపానికి కారణమూ సూచించబడతాయి. సేనానాశనాన్ని చూసి అతడు నిరాశపడడు, పైగా మరింత సాహసం చేస్తాడు — ఒక్కడే దేవసేనంతటినీ చీల్చాలనుకుంటాడు. సారథికి అతడిచ్చిన ఆదేశంలో ‘విషాదపడవద్దు’ అనే మాట — సారథి కూడా భయపడి ఉన్నాడని సూచిస్తుంది. యుద్ధారంభంలో మేఘనాదుని మాయతో ఏర్పడిన చీకటి ఇప్పటికీ తొలగలేదు; ఆ చీకటిలోనే దేవతలూ రాక్షసులూ ఒకరినొకరు గుర్తించడం లేదు. రావణుని సంకల్పంలో నలుగురు లోకపాలులు ప్రస్తావించబడ్డారు — ఇంద్రుడు తూర్పు దిక్కుకు, యముడు దక్షిణానికి, వరుణుడు పడమరకు, ధనదుడు ఉత్తరానికి పాలకులు; వారిని వధించి అతడు అన్ని దిక్కులపై ఆధిపత్యం కోరుతున్నాడు. ‘నేనే అందరిపైనా నిలుస్తాను’ అనేది అతని అహంకారానికి పరాకాష్ఠ. సారథితో రావణుని మాట అతని దుర్ధర్షత్వాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది.

అతని ఆ నిశ్చయాన్ని తెలుసుకొని రథంలో ఉన్న దేవేశ్వరుడు శక్రుడు యుద్ధరంగంలో ఉన్న దేవతలతో ఇలా అన్నాడు — ‘దేవతలారా, నాకు నచ్చిన నా మాట వినండి. దశగ్రీవుడనే రాక్షసుని ప్రాణాలతోనే బాగా పట్టుకోవాలి. అతిబలవంతుడైన ఇతడు వాయువేగం గల రథంతో సైన్యం మధ్యగుండా, పర్వదినాన ఉప్పొంగిన అలలు గల సముద్రంలా వెళ్తాడు. ఈ రోజు ఇతనిని చంపడం సాధ్యం కాదు, ఎందుకంటే వరప్రభావం వల్ల ఇతడు పూర్తిగా నిర్భయుడు; కాబట్టి మనం ఆ రాక్షసుని పట్టుకుందాం — యుద్ధంలో జాగ్రత్తగా ఉండండి. బలిని నిరోధించినందువల్ల నేను ముల్లోకాలనూ అనుభవిస్తున్నట్లే, ఈ పాపిని నిరోధించడం కూడా నాకు ఇష్టం.’ అప్పుడు శక్రుడు రావణుని విడిచి మరొక ప్రదేశానికి వెళ్ళి, మహారాజా, రాక్షసులను భయపెడుతూ రణంలో యుద్ధం చేశాడు. ఇంద్రుని నీతి విష్ణువు మాటతో సరిపోతుంది — రావణుడు ఈ రోజు వధించదగినవాడు కాడు, అందువల్ల పట్టుకోదగినవాడు. బలి దృష్టాంతం అర్థవంతమైనది — విష్ణువు వామనరూపంలో బలిని పాతాళంలో నిరోధించాడు, దానితో ఇంద్రుని ముల్లోకాల రాజ్యం స్థిరమైంది. ఇంద్రుడు అలాగే రావణుని బంధించాలనుకుంటున్నాడు. కానీ కథలోని విడంబన — పట్టుకోవాలనుకున్నవాడే తరువాత పట్టుబడతాడు. ‘పర్వదినాన సముద్రం’ అనే ఉపమ పూర్ణిమనాడు ఉప్పొంగే సాగరంలా రావణుని అడ్డుకోలేని వేగాన్ని చూపుతుంది. ‘మహారాజా’ అనే సంబోధన మళ్ళీ రామునికే. ఇంద్రుని మాటలో ‘సాధు’ (బాగా) అనే పదం గమనించదగినది — అతడు రావణుని హింసించాలనుకోడు, బ్రహ్మవరపు మర్యాద అతిక్రమించబడకుండా కేవలం సరిగ్గా నిగ్రహించాలనుకుంటాడు. ‘జాగ్రత్తగా ఉండండి’ అని అతడు దేవతలను హెచ్చరిస్తాడు, ఎందుకంటే ప్రాణాలతో పట్టుకోవడానికి వధకంటే ఎక్కువ కౌశలం అవసరం.

వెనుదిరగని దశగ్రీవుడు ఉత్తరపార్శ్వంగుండా దేవసేనలో ప్రవేశించాడు, శతక్రతువు మాత్రం దక్షిణపార్శ్వంగుండా రాక్షససేనలో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు నూరు యోజనాలు లోపలికి చొచ్చుకుపోయిన రాక్షసాధిపతి దేవసైన్యమంతటినీ శరవర్షాలతో కప్పివేశాడు. అప్పుడు తన సైన్యం నశించడం చూసి శక్రుడు తొట్రుపడకుండా దశాననుని చుట్టుముట్టి వెనుకకు మరలించాడు — అన్నివైపులా అడ్డగించి యుద్ధం నుండి విముఖుని చేశాడు. ఇంతలో శక్రునిచేత పట్టుబడిన రావణుని చూసి దానవులూ రాక్షసులూ ‘అయ్యో, చచ్చాం’ అని పెద్దగా అరిచారు. నూరు యోజనాలు లోపలికి ప్రవేశించడం దేవసేన విస్తారాన్నీ రావణుని పరాక్రమాన్నీ చూపుతుంది. ఇంద్రుడు ఇక్కడ ‘అసంభ్రాంతుడు’ (తొట్రుపడనివాడు) — గత సర్గలలో భయపడిన అతడు ఇప్పుడు ధైర్యంతో యుద్ధం చేస్తున్నాడు, తన సంకల్పాన్ని దాదాపు సాధిస్తున్నాడు. రాక్షసుల ఆర్తనాదం వారి నాయకునికి కలిగిన సంకటాన్ని సూచిస్తుంది; అదే మేఘనాదుని ప్రవేశానికి కారణం. రెండు సేనలూ వ్యతిరేక దిశల నుండి ప్రవేశించడం యుద్ధవ్యూహాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. ఇంద్రుడు రావణుని పట్టుకోవడం దాదాపు సిద్ధించింది — అతని ప్రణాళిక ఫలిస్తున్నట్లుంది, కానీ మరుక్షణంలో తారుమారవుతుంది.

అప్పుడు కోపంతో ఒళ్ళు తెలియని రావణి రథం ఎక్కి, అతిగా కోపించి, మిక్కిలి దారుణమైన ఆ దేవసైన్యంలో ప్రవేశించాడు. పూర్వం పశుపతి నుండి పొందిన ఆ మహామాయలో ప్రవేశించి, బాగా ఆవేశంతో అతడు ఆ సైన్యంపై దాడి చేశాడు. అతడు దేవతలందరినీ విడిచి శక్రుని వైపే దూకాడు; మహాతేజస్వి అయిన మహేంద్రుడు మాత్రం శత్రువు కుమారుని చూడలేకపోయాడు. అక్కడ కవచం విడిపోయి, దేవతలచేత కొట్టబడుతున్నప్పటికీ రావణి ఏమాత్రం భయపడలేదు. అతడు ఎదురువస్తున్న మాతలిని శ్రేష్ఠమైన బాణాలతో కొట్టి, మళ్ళీ మహేంద్రుని బాణవర్షంతో కప్పివేశాడు. అప్పుడు శక్రుడు రథాన్ని విడిచి, సారథిని పంపివేసి, ఐరావతాన్ని ఎక్కి రావణిని వెదికాడు. మాయాబలం గల అతడు కనబడకుండా ఆకాశంలో సంచరిస్తూ, ఇంద్రుని మాయతో చుట్టుముట్టి బాణాలతో దాడి చేశాడు. ఇంద్రుడు బాగా అలసిపోయాడని రావణి తెలుసుకున్నప్పుడు అతనిని మాయతో బంధించి తన సైన్యం వైపు తీసుకువెళ్ళాడు. అతడు బలవంతంగా మహాయుద్ధం నుండి తీసుకుపోతున్న మహేంద్రుని చూసి దేవతలందరూ ‘ఏమయి ఉంటుంది’ అని ఆలోచించారు — ‘యుద్ధంలో జయించే ఆ శక్రజిత్తు, మాయావి కనబడడు; విద్యావంతుడైనప్పటికీ ఇంద్రుడు అతనిచేత మాయతో బలవంతంగా అపహరించబడ్డాడు.’ ఇరవై ఐదవ సర్గలో శుక్రుడు వర్ణించిన తామసి మాయ — ‘దేనిచేత చీకటి పుడుతుందో, యుద్ధంలో ప్రయోగించినవాని జాడ తెలియదో’ — ఇక్కడ పూర్తిగా ఫలిస్తుంది. మేఘనాదుడు కనబడకుండా యుద్ధం చేస్తాడు, అందువల్ల ఇంద్రుడు అతనిని చూడలేడు. ‘శక్రజిత్తు’ అనే పేరు ఇక్కడ మొట్టమొదట దేవతలే ఉచ్చరిస్తారు; తరువాతి సర్గలో బ్రహ్మ ఆ పేరును స్థిరపరుస్తాడు. ఇంద్రుడు ఐరావతం ఎక్కడం కూడా నిష్ఫలమే — కనబడని శత్రువును ఎలా వెదకగలడు? ఇరవై ఐదవ శ్లోకం (కవచం విడిపోవడం), ముప్పయ్యొకటవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. తండ్రి ముందే నివారించినప్పటికీ మేఘనాదుడు మళ్ళీ యుద్ధంలో ప్రవేశిస్తాడు — తండ్రికి కలిగిన సంకటం అతనిని ప్రేరేపిస్తుంది. అతడు దేవతలందరినీ విడిచి ఇంద్రునే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాడు — మూలాన్ని పట్టుకుంటే అందరూ ఓడిపోతారని అతని నీతి. కవచం నశించినా అతని నిర్భయత్వం అతని వీరత్వాన్ని చూపుతుంది. మాతలిని కొట్టడంతో ఇంద్రుడు రథహీనుడవుతాడు, తరువాత ఐరావతం ఎక్కుతాడు; కానీ ఏనుగు కూడా కనబడని శత్రువును చూడలేదు. చివరకు ఇంద్రుని అలసటే అతని పరాజయానికి కారణం — మేఘనాదుడు అతడు అలసిపోయాడని తెలుసుకొనే బంధిస్తాడు. దేవతల విస్మయం ‘ఏమయి ఉంటుంది’ అనే ప్రశ్నలో బయటపడుతుంది; వారికి ఇంద్రుని విద్య తెలుసు, అయినా అతడు మాయచేత ఓడిపోయాడని వారికి మహాఖేదం.

ఇంతలో దేవగణాలన్నీ కోపించి రావణుని విముఖుని చేసి శరవర్షాలతో కప్పివేశాయి. ఆదిత్యులనూ వసువులనూ ఎదుర్కొని శత్రువులచేత పీడించబడిన రావణుడు యుద్ధంలో పోరాడలేకపోయాడు. దెబ్బలతో జర్జరితుడై వాడిపోయిన ఆ తండ్రిని చూసి కనబడకుండా ఉన్న రావణి యుద్ధంలో ఇలా అన్నాడు — ‘నాన్నా, రా, వెళ్దాం; యుద్ధకార్యం ముగియనీ. మనదే విజయమని తెలుసుకో; నెమ్మదిపడు, తాపం విడువు. దేవసైన్యానికీ ముల్లోకాలకూ ప్రభువైనవాడే ఇదిగో దేవబలం మధ్య నుండి పట్టుబడ్డాడు; దేవతల దర్పం భగ్నం చేయబడింది. శత్రువును ఓజస్సుతో నిగ్రహించి ముల్లోకాలనూ నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు అనుభవించు. ఇక్కడ శ్రమపడి నీకేం ప్రయోజనం? ఈ రోజు ఇక యుద్ధం నిష్ఫలం.’ రావణి ఆ మాట విని ఆ దేవగణాలు యుద్ధకార్యం నుండి విరమించారు; శక్రుడు లేని దేవతలు వెళ్ళిపోయారు. ఇక్కడ మేఘనాదుడు సమయోచితంగా చేసిన సహాయం గమనించదగినది — తండ్రి జర్జరితుడయ్యాడు, కుమారుడు అతనిని రక్షిస్తాడు, విజయాన్ని ప్రకటిస్తాడు. అతడు కనబడకుండానే మాట్లాడతాడు, దానితో అతని మాయ ఇంకా భగ్నం కాలేదు. దేవతల విరమణ స్వాభావికం — నాయకుడు పట్టుబడ్డాడు, యుద్ధప్రయోజనమే నశించింది. తండ్రి వాడిపోవడం కుమారుని విజయంతో హఠాత్తుగా హర్షంగా మారుతుంది. మేఘనాదుని మాటలో మూడు భాగాలు — యుద్ధసమాప్తి, విజయఘోషణ, భవిష్యత్సుఖానికి భరోసా. ‘ముల్లోకాలనూ ఇష్టం వచ్చినట్లు అనుభవించు’ అనే మాట రావణుని దిగ్విజయపు పరమలక్ష్యాన్ని పూర్తిచేస్తుంది. దేవతలు ‘శక్రహీనులు’ — రాజు లేని సేన అనాథ. ఆదిత్యవసువుల చేతిలో రావణుని పరాభవం కూడా గమనించదగినది — మేఘనాదుడు లేకపోతే రావణుడు కూడా బంధితుడయ్యేవాడు. కుమారుని మాట తండ్రి గౌరవాన్ని కాపాడుతుంది — అతడు ‘నువ్వు ఓడిపోయావు’ అనడు, ‘మనదే విజయం’ అంటాడు, దానితో తండ్రి కూడా విజయంలో భాగస్వామి అవుతాడు.

అప్పుడు యుద్ధం నుండి విరమించిన, ఉత్తమమైన ఓజస్సు గల, దేవశత్రువుగా ప్రసిద్ధుడైన నిశాచరేంద్రుడు తన కుమారుని ఆ ప్రియవచనాన్ని ఆదరంతో విని కుమారునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రభూ, కుమారా, అతిబలానికి తగిన పరాక్రమాలతో నువ్వు నా కులానికీ వంశానికీ వృద్ధికారకుడవు; ఎందుకంటే ఈ రోజు నువ్వు సాటిలేని బలం గల ఈ దేవపతినీ దేవతలనూ జయించావు. వాసవుని రథంపై ఎక్కించుకొని సేనతో కూడి ఇక్కడి నుండి నగరానికి వెళ్ళు; నేను కూడా సచివులతో కలిసి సంతోషంగా వెంటనే నీ వెనుక వస్తాను.’ అప్పుడు సైన్యంతో వాహనాలతో కూడిన పరాక్రమశాలి రావణి దేవపతిని తీసుకొని తన భవనాన్ని చేరి, యుద్ధం చేసిన రాక్షసులను పంపివేశాడు. సర్గలోని చివరి నాలుగు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో (పుష్పితాగ్రలో) రచించబడ్డాయి — విజయోత్సవం వృత్తమార్పుతో కూడా సూచించబడుతుంది. రావణుడు కుమారుని ‘ప్రభూ’ అని సంబోధిస్తాడు — అతని విజయగౌరవం వల్ల తండ్రి కుమారునే స్వామిలా గౌరవిస్తాడు. ఇంద్రుని బంధనంతో కథలోని ఒక భాగం ముగిసింది; తరువాతి సర్గలో బ్రహ్మ వచ్చి అతనిని విడిపిస్తాడు, మేఘనాదునికి ‘ఇంద్రజిత్తు’ అనే పేరు ఇస్తాడు. రావణుడు స్వయంగా కుమారుని వెనుక వెళ్తాడు — ఈ రోజు కుమారుడే అగ్రగామి. రావణుని ప్రశంసలో ‘సాటిలేని బలం గల దేవపతి’ అనే మాట శత్రువు బలాన్ని కూడా అంగీకరిస్తుంది — ఎందుకంటే బలవంతుడైన శత్రువు పరాజయమే గొప్ప విజయం. మేఘనాదుడు తన భవనానికి వెళ్ళి యుద్ధంలో శ్రమపడిన రాక్షసులను పంపివేస్తాడు — ఇది సేనాపతికి తగిన వ్యవహారం.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் இந்திரன், ராவணன் இருவரின் அம்புமழைகளால் எல்லாம் இருளால் மூடப்பட்டிருந்தது. அந்த இருள் சூழ்ந்தபோது தேவர்களும் ராக்ஷசர்களும் அனைவரும் வலிமையால் வெறிகொண்டு ஒருவரையொருவர் அழித்தபடி போரிட்டனர். தேவப்படையால் ராக்ஷசர்களின் பெரும்படை எந்த அளவுக்குக் கொல்லப்பட்டதென்றால், அதில் பத்தில் ஒரு பங்கே போரில் எஞ்சி நின்றது; மீதி யமனுலகுக்கு அனுப்பப்பட்டது. இருளில் நடந்த அந்தப் போரில் போரிட்ட தேவர்களும் ராக்ஷசர்களும் ஒருவரையொருவர் அடையாளம் காணவில்லை; ஆனால் இந்திரன், ராவணன், பெருவலிமையுடைய ராவணன் மகன் — இந்த மூவரும் இருள்வலையால் மூடப்பட்டும் மயக்கமடையவில்லை. கணப்பொழுதில் தன் படை முழுவதும் கொல்லப்பட்டதைக் கண்ட ராவணன் கடுஞ்சினமுற்றுப் பெருமுழக்கமிட்டான். வெல்லுதற்கரிய அவன் சினத்துடன் தேரில் இருந்த தேரோட்டியிடம் சொன்னான் — ‘பகைவர் படையின் நடுவே அதன் முடிவுவரை என்னைக் கொண்டுசெல். இன்று நானே என் வீரத்தால், பலவகைப் படைக்கலங்களின் பெருமழைகளால், இந்தத் தேவர்கள் அனைவரையும் யமனுலகுக்கு அனுப்புகிறேன். இந்திரனையும் தனத்தலைவனையும் வருணனையும் யமனையும் கொல்வேன்; தேவர்களை விரைவில் கொன்றொழித்து நானே அனைவர்க்கும் மேலாக நிற்பேன். மனம் தளராதே; விரைவில் என் தேரைச் செலுத்து. இரண்டாம் முறையாகச் சொல்கிறேன் — முடிவுவரை என்னைக் கொண்டுசெல். நாம் இருக்கும் இந்த இடம் நந்தனவனத்தின் பகுதி; இன்று உதயமலை இருக்கும் இடம்வரை என்னைக் கொண்டுசெல்.’ அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்ட தேரோட்டி மனோவேகமுடைய குதிரைகளைப் பகைவர்களின் நடுவே செலுத்தினான். ராவணனின் தீர்மானம் மிகப் பெரியது — நான்கு திசைக்காவலர்களையும் கொல்வது, தானே அனைத்துக்கும் மேலாக நிற்பது. ‘இரண்டாம் முறையாகச் சொல்கிறேன்’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய பொறுமையின்மையும் பிடிவாதமும் வெளிப்படுகின்றன. இந்தி உரை விளக்குவதுபோல, நந்தனவனம் முதல் உதயமலை வரை தேவப்படை பரந்திருந்தது — ஆகவே ராவணன் தேவப்படை முழுவதையும் பிளந்துகொண்டு செல்ல விரும்புகிறான். மூவர் மட்டுமே மயங்காதது அவர்களுடைய தனிச்சிறப்பான ஆற்றலைக் காட்டுகிறது — இந்திரன் தேவராஜன் என்பதால், ராவணன் வரபலத்தால், மேகநாதன் மாயவித்தையால். போரின் இந்தக் கட்டத்தில் ராக்ஷசப் படையில் பத்தில் ஒரு பங்கே எஞ்சியது — இதனால் தேவர்களின் வீரமும், ராவணனின் சினத்துக்கான காரணமும் சுட்டப்படுகின்றன. படையின் அழிவைக் கண்டு அவன் மனம் தளரவில்லை; மாறாக இன்னும் துணிகிறான் — தனியொருவனாகவே தேவப்படை முழுவதையும் பிளக்க விரும்புகிறான். தேரோட்டிக்கு அவன் இட்ட ஆணையில் ‘மனம் தளராதே’ என்ற சொல் — தேரோட்டியும் அஞ்சியிருந்தான் என்பதைச் சுட்டுகிறது. போரின் தொடக்கத்தில் மேகநாதனின் மாயையால் உண்டான இருள் இப்போதும் நீங்கவில்லை; அதே இருளில் தேவர்களும் ராக்ஷசர்களும் ஒருவரையொருவர் அறியவில்லை. ராவணனின் தீர்மானத்தில் நான்கு திசைக்காவலர்கள் குறிப்பிடப்படுகின்றனர் — இந்திரன் கிழக்குக்கும், யமன் தெற்குக்கும், வருணன் மேற்குக்கும், தனத்தலைவன் வடக்குக்கும் காவலர்கள்; அவர்களைக் கொல்வதால் எல்லாத் திசைகளிலும் ஆட்சியை அவன் விரும்புகிறான். ‘நானே மேலாக நிற்பேன்’ என்பது அவன் அகங்காரத்தின் உச்சம். தேரோட்டியிடம் ராவணன் பேசிய சொற்கள் அவனுடைய வெல்லுதற்கரிய தன்மையை வெளிப்படுத்துகின்றன.

அவனுடைய அந்தத் தீர்மானத்தை அறிந்து, தேரில் இருந்த தேவர்கோனான சக்ரன் போர்க்களத்தில் நின்ற தேவர்களிடம் சொன்னான் — ‘தேவர்களே, எனக்கு இப்போது உகந்ததாகத் தோன்றும் என் சொல்லைக் கேளுங்கள். ராக்ஷசனான தசக்ரீவன் உயிருடனேயே நன்கு பிடிக்கப்படட்டும். பெருவலிமையுடைய இவன் காற்றின் வேகமுடைய தேரில், பருவநாளில் அலைகள் பொங்கும் கடல்போலப் படையின் நடுவே செல்வான். இன்று இவனைக் கொல்ல இயலாது; ஏனெனில் வரத்தால் இவன் முற்றிலும் அச்சமற்றவன்; ஆகவே நாம் அந்த ராக்ஷசனைப் பிடிப்போம் — போரில் கவனமாக இருங்கள். பலி அடக்கப்பட்டதால் நான் மூவுலகையும் ஆள்வதுபோல, இந்தப் பாவியையும் அடக்குவதே எனக்கு உகந்தது.’ பிறகு சக்ரன் ராவணனை விட்டுவிட்டு வேறோர் இடத்தில் நின்று, பேரரசே, ராக்ஷசர்களை அச்சுறுத்தியபடி போரில் போரிட்டான். இந்திரனின் உத்தி விஷ்ணுவின் சொல்லோடு பொருந்துகிறது — ராவணன் இன்று கொல்லத்தக்கவன் அல்லன்; ஆகவே பிடிக்கத்தக்கவன். பலியின் எடுத்துக்காட்டு பொருள்பொதிந்தது — விஷ்ணு வாமன வடிவில் பலியைப் பாதாளத்தில் அடக்கினார்; அதனால் இந்திரனின் மூவுலக ஆட்சி நிலைபெற்றது. இந்திரன் அவ்வாறே ராவணனைக் கட்ட விரும்புகிறான். ஆனால் கதையின் முரண்நகை — பிடிக்க விரும்புபவனே பின்னர் பிடிக்கப்படுகிறான். ‘பருவநாளில் கடல்’ என்ற உவமை, முழுநிலவு நாளில் பொங்கும் கடலைப்போல ராவணனின் தடுக்கமுடியாத வேகத்தைக் காட்டுகிறது. ‘பேரரசே’ என்ற விளி மீண்டும் ராமனை நோக்கியது. இந்திரனின் சொற்களில் ‘நன்கு’ என்ற சொல் கவனிக்கத்தக்கது — பிரம்மனின் வரத்தின் வரம்பு மீறப்படாதவாறு, அவன் ராவணனைத் துன்புறுத்த அல்ல, முறையாக அடக்கவே விரும்புகிறான். உயிருடன் பிடிப்பதற்குக் கொல்வதைவிட மிகுந்த திறமை தேவை என்பதால், ‘கவனமாக இருங்கள்’ என்று அவன் தேவர்களை எச்சரிக்கிறான்.

பின்வாங்காத தசக்ரீவன் வடக்குப் பக்கமாகத் தேவப்படைக்குள் புகுந்தான்; சதக்ரதுவோ தெற்குப் பக்கமாக ராக்ஷசப் படைக்குள் புகுந்தான். பிறகு நூறு யோஜனை தொலைவு உள்ளே புகுந்த ராக்ஷச அதிபன் தேவப்படை முழுவதையும் அம்புமழைகளால் மூடினான். பிறகு தன் படை அழிந்ததைக் கண்ட சக்ரன் பதற்றமின்றி பத்துத் தலையனைச் சூழ்ந்து தடுத்து நிறுத்தினான் — எல்லாப் பக்கங்களிலும் மறித்துப் போரிலிருந்து அவனைத் திருப்பினான். இதற்கிடையில் சக்ரனின் பிடியில் சிக்கிய ராவணனைக் கண்டு தானவர்களும் ராக்ஷசர்களும், ‘ஐயோ, நாம் அழிந்தோம்’ என்று பெருங்கூச்சலிட்டனர். நூறு யோஜனை உள்ளே புகுந்தது தேவப்படையின் பரப்பையும் ராவணனின் வீரத்தையும் காட்டுகிறது. இந்திரன் இங்கே ‘பதற்றமற்றவன்’ — முந்தைய சர்க்கங்களில் அஞ்சியிருந்த அவன் இப்போது மனவுறுதியுடன் போரிடுகிறான்; தன் தீர்மானத்தை ஏறக்குறைய நிறைவேற்றிவிடுகிறான். ராக்ஷசர்களின் அவலக்குரல் அவர்கள் தலைவனின் நெருக்கடியைச் சுட்டுகிறது; அதுவே மேகநாதன் உள்ளே புகுவதற்குக் காரணமாகிறது. இரு படைகளும் எதிரெதிர்த் திசைகளிலிருந்து புகுவது போரின் அணிவகுப்பைத் தெளிவுபடுத்துகிறது. இந்திரன் ராவணனைப் பிடிப்பது ஏறக்குறைய நிறைவேறிவிட்டது — அவன் திட்டம் பலிப்பதுபோல் தோன்றுகிறது; ஆனால் அடுத்த கணத்தில் நிலைமை தலைகீழாகும்.

பிறகு சினத்தால் தன்னிலை இழந்த ராவணன் மகன் தேரில் ஏறி, கடுஞ்சினத்துடன் மிகக் கொடிய அந்தத் தேவப்படைக்குள் புகுந்தான். முன்பு பசுபதியிடமிருந்து பெற்ற அந்தப் பெருமாயைக்குள் புகுந்து, மிகுந்த ஆவேசத்துடன் அவன் அந்தப் படையைத் தாக்கினான். அவன் மற்ற தேவர்கள் அனைவரையும் விட்டுவிட்டுச் சக்ரனையே நோக்கிப் பாய்ந்தான்; பேரொளியுடைய மகேந்திரனோ பகைவனின் மகனைக் காணவில்லை. அங்கே கவசம் கழன்று, தேவர்களால் தாக்கப்பட்டபோதும் ராவணன் மகன் சிறிதும் அஞ்சவில்லை. எதிர்வந்த மாதலியைச் சிறந்த அம்புகளால் அடித்துவிட்டு, மீண்டும் மகேந்திரனை அம்புமழையால் மூடினான். பிறகு சக்ரன் தேரை விட்டு, தேரோட்டியை அனுப்பிவிட்டு, ஐராவதத்தின்மேல் ஏறி ராவணன் மகனைத் தேடினான். மாயவலிமையுடைய அவன் கண்ணுக்குப் புலப்படாமல் வானில் இயங்கியபடி, இந்திரனை மாயையால் சூழ்ந்து அம்புகளால் தாக்கினான். இந்திரன் களைத்துவிட்டான் என்று ராவணன் மகன் அறிந்தபோது, அவனை மாயையால் கட்டித் தன் படையை நோக்கிக் கொண்டுசென்றான். பெரும்போர்க்களத்திலிருந்து அவனால் வலிந்து கொண்டுசெல்லப்படும் மகேந்திரனைக் கண்டு அமரர்கள் அனைவரும், ‘இது என்னவாக இருக்கும்?’ என்று சிந்தித்தனர் — ‘போர்களை வெல்லும் அந்தச் சக்ரனை வென்ற மாயாவி கண்ணுக்குப் புலப்படவில்லை; வித்தைகளை அறிந்தவனாக இருந்தும் இந்திரன் அவனுடைய மாயையால் வலிந்து கவரப்பட்டானே.’ இருபத்தைந்தாம் சர்க்கத்தில் சுக்கிரன் வருணித்த தாமஸீ மாயை — ‘இருளை உண்டாக்குவது; போரில் அதைப் பயன்படுத்துபவனின் போக்கு அறியப்படாது’ — இங்கே முழுமையாகப் பலிக்கிறது. மேகநாதன் கண்ணுக்குப் புலப்படாமல் போரிடுகிறான்; ஆகவே இந்திரன் அவனைக் காணவில்லை. ‘சக்ரஜித்’ (சக்ரனை வென்றவன்) என்ற பெயர் இங்கே முதன்முறையாகத் தேவர்களாலேயே உச்சரிக்கப்படுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் பிரம்மா அந்தப் பெயரை நிலைநிறுத்துவார். இந்திரன் ஐராவதத்தில் ஏறியதும் பயனற்றது — கண்ணுக்குப் புலப்படாத பகைவனை எப்படித் தேடுவது? இருபத்தைந்தாம் சுலோகமும் (கவசம் கழல்வது) முப்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தின் முன்பாதியும் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளவை. தந்தையால் முன்பு தடுக்கப்பட்டிருந்தும் மேகநாதன் மீண்டும் போரில் புகுகிறான் — தந்தையின் நெருக்கடி அவனைத் தூண்டுகிறது. அவன் மற்ற தேவர்கள் அனைவரையும் விட்டு இந்திரனையே இலக்காக்குகிறான் — வேரைப் பிடித்தால் அனைத்தும் தோற்கும் என்பது அவன் உத்தி. கவசம் அழிந்தபோதும் அவன் அஞ்சாதது அவன் வீரத்தைக் காட்டுகிறது. மாதலி தாக்கப்பட்டதால் இந்திரன் தேரிழக்கிறான்; பிறகு ஐராவதத்தில் ஏறுகிறான்; ஆனால் யானையும் கண்ணுக்குப் புலப்படாத பகைவனைக் காணவில்லை. இறுதியில் இந்திரனின் களைப்பே அவன் தோல்விக்குக் காரணம் — அவன் களைத்துவிட்டதை அறிந்த பிறகுதான் மேகநாதன் அவனைக் கட்டுகிறான். தேவர்களின் வியப்பு ‘இது என்னவாக இருக்கும்?’ என்ற கேள்வியில் வெளிப்படுகிறது; இந்திரனின் வித்தையை அவர்கள் அறிவார்கள்; ஆயினும் மாயையால் அவன் தோற்கடிக்கப்பட்டானே என்பது அவர்களுடைய பெருந்துயரம்.

இதற்கிடையில் தேவக் கூட்டங்கள் அனைத்தும் சினமுற்று ராவணனைப் புறங்காட்டச் செய்து அம்புமழைகளால் மூடின. ஆதித்யர்களையும் வசுக்களையும் எதிர்கொண்டு பகைவர்களால் வருத்தப்பட்ட ராவணன் போரில் போரிட இயலாமல் போனான். அடிகளால் நைந்து வாடிய தந்தையைக் கண்டு, கண்ணுக்குப் புலப்படாமல் நின்ற ராவணன் மகன் போரில் இவ்வாறு சொன்னான் — ‘தந்தையே, வாருங்கள், செல்வோம்; போர்ச்செயல் நிறுத்தப்படட்டும். நமக்கே வெற்றி என்று அறிந்துகொள்ளுங்கள்; கவலை நீங்கி நலமாக இருங்கள். தேவப்படைக்கும் மூவுலகுக்கும் தலைவனான இவன் தேவப்படையின் நடுவிலிருந்து பிடிக்கப்பட்டான்; தேவர்களின் செருக்கு உடைக்கப்பட்டது. பகைவனை உம் வலிமையால் அடக்கிவிட்டீர்; மூவுலகையும் விருப்பம்போல் அனுபவியுங்கள். இங்கே வீணாக உழைப்பதால் உமக்கு என்ன பயன்? இன்று போர் பயனற்றது.’ ராவணன் மகனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு அந்தத் தேவக் கூட்டங்கள் போர்ச்செயலிலிருந்து விலகின; சக்ரனை இழந்த தேவர்கள் சென்றுவிட்டனர். இங்கே மேகநாதன் தக்க நேரத்தில் செய்த உதவி கவனிக்கத்தக்கது — தந்தை நைந்துபோயிருக்கிறான்; மகன் அவனைக் காக்கிறான், வெற்றியையும் அறிவிக்கிறான். அவன் கண்ணுக்குப் புலப்படாமலேயே பேசுகிறான்; அதனால் அவன் மாயை இன்னும் உடையாமல் இருக்கிறது. தேவர்கள் விலகுவது இயல்பே — தலைவன் பிடிக்கப்பட்டான்; போரின் நோக்கமே அழிந்துவிட்டது. தந்தையின் வாட்டம் மகனின் வெற்றியால் திடீரென மகிழ்ச்சியாக மாறுகிறது. மேகநாதனின் சொற்களில் மூன்று பகுதிகள் — போரின் முடிவு, வெற்றியின் அறிவிப்பு, வருங்கால இன்பத்துக்கான உறுதிமொழி. ‘மூவுலகையும் விருப்பம்போல் அனுபவியுங்கள்’ என்ற சொல் ராவணனின் திக்விஜயத்தின் இறுதி இலக்கை நிறைவுசெய்கிறது. தேவர்கள் ‘சக்ரனை இழந்தவர்கள்’ — அரசனில்லாத படை அனாதை. ஆதித்யர்களாலும் வசுக்களாலும் ராவணன் தோற்கடிக்கப்பட்டதும் கவனிக்கத்தக்கது — மேகநாதன் இல்லாவிட்டால் ராவணனும் கட்டப்பட்டிருப்பான். மகனின் சொல் தந்தையின் மதிப்பைக் காக்கிறது — அவன் ‘நீர் தோற்றீர்’ என்று சொல்லவில்லை, ‘நமக்கே வெற்றி’ என்று சொல்கிறான்; அதனால் தந்தையும் வெற்றியில் பங்காளியாகிறான்.

பிறகு போர்க்களத்திலிருந்து விலகிய, மேலான ஆற்றலுடைய, தேவர்களின் பகைவனும் புகழ்பெற்றவனுமான நிசாசர வேந்தன், தன் மகனின் அந்த இனிய சொல்லை மதிப்புடன் கேட்டு மகனிடம் சொன்னான் — ‘தலைவனே, மகனே, பெருவலிமைக்கு ஏற்ற வீரச்செயல்களால் நீ என் குலத்தையும் குடிவழியையும் வளர்ப்பவன்; ஏனெனில் ஈடற்ற வலிமையுடைய இந்தத் தேவர்கோனையும் தேவர்களையும் நீ இன்று வென்றுவிட்டாய். வாசவனைத் தேரில் ஏற்றிக்கொண்டு படை சூழ இங்கிருந்து நகருக்குச் செல்; நானும் அமைச்சர்களுடன் மகிழ்ச்சியுடன் விரைவில் உன் பின்னால் வருகிறேன்.’ பிறகு படை சூழ வாகனங்களுடன் வீரனான ராவணன் மகன் தேவர்கோனை அழைத்துக்கொண்டு தன் மாளிகையை அடைந்து, போர்புரிந்த ராக்ஷசர்களை அனுப்பிவைத்தான். சர்க்கத்தின் இறுதி நான்கு சுலோகங்கள் நீண்ட யாப்பில் (புஷ்பிதாக்ரா) இயற்றப்பட்டுள்ளன — வெற்றியின் கொண்டாட்டம் யாப்புமாற்றத்தாலும் சுட்டப்படுகிறது. ராவணன் மகனை ‘தலைவனே’ என்று விளிக்கிறான் — அவனுடைய வெற்றியின் பெருமையால் தந்தையே மகனைத் தலைவனாக மதிக்கிறான். இந்திரன் கட்டப்பட்டதுடன் கதையின் ஒரு பகுதி நிறைவடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் பிரம்மா வந்து அவனை விடுவிப்பார்; மேகநாதனுக்கு ‘இந்திரஜித்’ என்ற பெயரையும் அளிப்பார். ராவணன் தானே மகனின் பின்னால் செல்கிறான் — இன்று மகனே முன்னோடி. ராவணனின் புகழுரையில் ‘ஈடற்ற வலிமையுடைய தேவர்கோன்’ என்ற சொல் பகைவனின் வலிமையையும் ஏற்றுக்கொள்கிறது — ஏனெனில் வலிய பகைவனைத் தோற்கடிப்பதே பெரும் வெற்றி. மேகநாதன் தன் மாளிகைக்குச் சென்று போரில் உழைத்த ராக்ஷசர்களை அனுப்பிவைக்கிறான் — இது ஒரு படைத்தலைவனுக்குத் தகுந்த நடத்தை.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ-ರಾವಣರ ಬಾಣವರ್ಷಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಕತ್ತಲೆ ಕವಿದಾಗ ಬಲೋನ್ಮತ್ತರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಎಲ್ಲರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಹರಿಸುತ್ತ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು. ದೇವಸೈನ್ಯವು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಎಷ್ಟು ಸಂಹರಿಸಿತೆಂದರೆ ಅದರ ಹತ್ತನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಾತ್ರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು, ಉಳಿದುದು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಸಾಗಿತು. ಆ ತಾಮಸ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ದೇವ-ರಾಕ್ಷಸರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಗುರುತಿಸಲಾರದಾದರು; ಆದರೆ ಇಂದ್ರ, ರಾವಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾವಣಿ — ಈ ಮೂವರು ಕತ್ತಲೆಯ ಜಾಲದಿಂದ ಆವೃತರಾಗಿದ್ದರೂ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ಹತವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ತೀವ್ರ ಕೋಪಗೊಂಡು ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾದ ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದ ನಡುವಿನಿಂದ ಅದರ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯು. ಇಂದು ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ, ನಾನಾ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಮಹಾವೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಧನದನನ್ನೂ ವರುಣನನ್ನೂ ಯಮನನ್ನೂ ವಧಿಸುತ್ತೇನೆ; ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸಂಹರಿಸಿ ನಾನೇ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ; ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ನಡೆಸು. ಎರಡು ಬಾರಿ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯು. ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಇರುವ ಈ ಸ್ಥಳ ನಂದನವನದ ಪ್ರದೇಶ; ಇಂದು ಉದಯಪರ್ವತವಿರುವಲ್ಲಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯು.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಾರಥಿಯು ಮನೋವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಶತ್ರುಗಳ ನಡುವಿನಿಂದಲೇ ಓಡಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ಸಂಕಲ್ಪ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದು — ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರ ವಧೆ, ಮತ್ತು ತಾನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೇಲಿರುವುದು. ‘ಎರಡು ಬಾರಿ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಅಧೈರ್ಯವೂ ಹಠವೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ನಂದನವನದಿಂದ ಉದಯಾಚಲದವರೆಗೆ ದೇವಸೇನೆ ಹರಡಿತ್ತು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನು ಇಡೀ ದೇವಸೇನೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂವರು ಮಾತ್ರ ಮೋಹಕ್ಕೊಳಗಾಗದಿರುವುದು ಅವರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರನು ದೇವರಾಜನಾದುದರಿಂದ, ರಾವಣನು ವರಬಲದಿಂದ, ಮೇಘನಾದನು ಮಾಯಾವಿದ್ಯೆಯಿಂದ. ಯುದ್ಧದ ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಹತ್ತನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ — ಇದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ರಾವಣನ ಕೋಪದ ಕಾರಣವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಸೇನೆಯ ನಾಶವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ನಿರಾಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಹಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನೇ ಇಡೀ ದೇವಸೇನೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾರಥಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ‘ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ’ ಎಂಬ ಮಾತಿದೆ — ಸಾರಥಿಯೂ ಹೆದರಿದ್ದನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೇಘನಾದನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕತ್ತಲೆ ಈಗಲೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿಲ್ಲ; ಅದೇ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಪರಸ್ಪರ ಗುರುತಿಸಲಾರರು. ರಾವಣನ ಸಂಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ — ಇಂದ್ರನು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ, ಯಮನು ದಕ್ಷಿಣದ, ವರುಣನು ಪಶ್ಚಿಮದ, ಧನದನು ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನ ಪಾಲಕರು; ಅವರ ವಧೆಯಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಒಡೆತನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾನೇ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಹಂಕಾರದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಸಾರಥಿಗೆ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಅವನ ದುರ್ಧರ್ಷತೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವನ ಆ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಅರಿತು ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವೇಶ್ವರನಾದ ಶಕ್ರನು ರಣದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುರರೇ, ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುವ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ರಾಕ್ಷಸನಾದ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಿಡಿದು ನಿಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ಅತಿಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಇವನು ಗಾಳಿಯ ವೇಗದ ರಥದಲ್ಲಿ, ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಅಲೆಗಳು ಉಕ್ಕೇರಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ನುಗ್ಗುತ್ತಾನೆ. ಇಂದು ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ವರದಾನದಿಂದ ಇವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಭಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಹಿಡಿಯೋಣ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಿ. ಬಲಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನಾನು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ, ಈ ಪಾಪಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ, ಮಹಾರಾಜ, ಶಕ್ರನು ರಾವಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೊಂದು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತ ರಣದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದನು. ಇಂದ್ರನ ನೀತಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾತಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ಇಂದು ವಧ್ಯನಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಡಿಯಬೇಕಾದವನು. ಬಲಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ವಿಷ್ಣುವು ವಾಮನರೂಪದಿಂದ ಬಲಿಯನ್ನು ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿದನು, ಅದರಿಂದ ಇಂದ್ರನ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು. ಇಂದ್ರನು ಅದೇ ರೀತಿ ರಾವಣನನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕಥೆಯ ವಿಡಂಬನೆ — ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸುವವನೇ ಆಮೇಲೆ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರ್ವಣಿ ಸಮುದ್ರಃ’ (ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಉಕ್ಕೇರುವ ಸಾಗರದ್ದು; ಅದು ರಾವಣನ ತಡೆಯಲಾಗದ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಹಾರಾಜ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಮತ್ತೆ ರಾಮನಿಗೆ. ಇಂದ್ರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧು’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಂಸಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರದಂತೆ ಸರಿಯಾಗಿ ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯತ್ತಾ ಭವತ’ (ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಿ) ಎಂದು ಅವನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಾವಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೌಶಲ ಬೇಕು.

ಹಿಂದೆ ಸರಿಯದ ದಶಗ್ರೀವನು ಉತ್ತರಪಾರ್ಶ್ವದಿಂದ ದೇವಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಶತಕ್ರತುವಾದರೋ ದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ನೂರು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಒಳಹೊಕ್ಕ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಇಡೀ ದೇವಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಾಣವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು. ಆಗ ಶಕ್ರನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದೆ ದಶಾನನನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಿದನು — ಸುತ್ತಲೂ ತಡೆದು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಈ ನಡುವೆ ಶಕ್ರನ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ದಾನವರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ‘ಅಯ್ಯೋ, ನಾವು ಹತರಾದೆವು’ ಎಂದು ಮಹಾನಾದ ಮಾಡಿದರು. ನೂರು ಯೋಜನಗಳ ಪ್ರವೇಶವು ದೇವಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ (ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದವನು) — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೆದರಿದ್ದ ಅವನು ಈಗ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಬಹುತೇಕ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಆರ್ತನಾದವು ಅವರ ನಾಯಕನ ಸಂಕಟವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಮೇಘನಾದನ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಸೇನೆಗಳು ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಯುದ್ಧದ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನು ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಬಹುತೇಕ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಅವನ ಯೋಜನೆ ಫಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ, ಆದರೆ ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಲಿದೆ.

ಆಗ ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ರಾವಣಿಯು ರಥವನ್ನೇರಿ ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪದಿಂದ ಆ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ದೇವಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಹಿಂದೆ ಪಶುಪತಿಯಿಂದ ಪಡೆದ ಆ ಮಹಾಮಾಯೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬಹಳ ಉದ್ರಿಕ್ತನಾಗಿ ಅವನು ಆ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ಅವನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಶಕ್ರನ ಕಡೆಗೇ ಓಡಿದನು; ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹೇಂದ್ರನಾದರೋ ಶತ್ರುವಿನ ಮಗನನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಕವಚವನ್ನು ಕಳಚಿದ್ದರೂ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾವಣಿಯು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಭಯಪಡಲಿಲ್ಲ. ಎದುರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು, ಮತ್ತೆ ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ಬಾಣವರ್ಷದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದನು. ಆಗ ಶಕ್ರನು ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ, ಐರಾವತವನ್ನೇರಿ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಹುಡುಕತೊಡಗಿದನು. ಮಾಯಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ, ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರನು ಬಳಲಿದ್ದಾನೆಂದು ರಾವಣಿಗೆ ತಿಳಿದಾಗ, ಅವನನ್ನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಬಂಧಿಸಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದನು. ಮಹಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಅಮರರೂ ‘ಇದೇನಾಗಬಹುದು’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿದರು — ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಶಾಲಿಯಾದ, ಶಕ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದ ಆ ಮಾಯಾವಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ವಿದ್ಯಾವಂತನಾದರೂ ಇಂದ್ರನು ಅವನಿಂದ ಮಾಯೆಯ ಮೂಲಕ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು.’ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರನು ವರ್ಣಿಸಿದ ತಾಮಸೀ ಮಾಯೆ — ‘ಯಾವುದರಿಂದ ಕತ್ತಲೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದವನ ಗತಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ’ ಅದು — ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇಘನಾದನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಅವನನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶಕ್ರಜಿತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ದೇವತೆಗಳೇ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಆ ಹೆಸರನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ಐರಾವತವನ್ನೇರುವುದೂ ನಿಷ್ಫಲ — ಅದೃಶ್ಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹುಡುಕುವುದು? ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (ಕವಚವನ್ನು ಕಳಚುವುದು) ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ತಂದೆ ಹಿಂದೆ ತಡೆದಿದ್ದರೂ ಮೇಘನಾದನು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಸಂಕಟವೇ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಸೋಲುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ನೀತಿ. ಕವಚ ನಾಶವಾದರೂ ಅವನ ನಿರ್ಭಯತೆ ಅವನ ವೀರತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಹೊಡೆದುದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ರಥಹೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಐರಾವತವನ್ನೇರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಆನೆಯೂ ಅದೃಶ್ಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಾಣಲಾರದು. ಕೊನೆಗೆ ಇಂದ್ರನ ಆಯಾಸವೇ ಅವನ ಪರಾಜಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಅವನು ಬಳಲಿದ್ದಾನೆಂದು ಅರಿತೇ ಮೇಘನಾದನು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳ ವಿಸ್ಮಯ ‘ಇದೇನಾಗಬಹುದು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ; ಇಂದ್ರನ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಅವರು ಬಲ್ಲರು, ಆದರೂ ಅವನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸೋತನು ಎಂಬುದು ಅವರ ದೊಡ್ಡ ಖೇದ.

ಈ ನಡುವೆ ಕೋಪಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ಸುರಗಣಗಳೂ ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ ಬಾಣವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದರು. ಆದಿತ್ಯರನ್ನೂ ವಸುಗಳನ್ನೂ ಎದುರಿಸಿ ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಲಾರದಾದನು. ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಜರ್ಝರಿತನಾಗಿ ಬಾಡಿಹೋದ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದ ರಾವಣಿಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ಬಾ, ಹೋಗೋಣ; ಯುದ್ಧಕಾರ್ಯ ಸಾಕು. ನಮಗೆ ಜಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೋ; ಸ್ವಸ್ಥನಾಗು, ಚಿಂತೆಯನ್ನು ತೊರೆ. ದೇವಸೈನ್ಯಕ್ಕೂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಕ್ಕೂ ಪ್ರಭುವಾದವನು — ಇವನು — ದೇವಸೇನೆಯ ನಡುವಿನಿಂದಲೇ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಸುರರ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯಲಾಗಿದೆ. ಶತ್ರುವನ್ನು ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅನುಭವಿಸು. ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರಮಪಡುವುದರಿಂದ ನಿನಗೇನು? ಇಂದು ಇನ್ನು ಯುದ್ಧ ನಿಷ್ಫಲ.’ ರಾವಣಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ದೇವಗಣಗಳು ಯುದ್ಧಕಾರ್ಯದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದರು; ಶಕ್ರನಿಲ್ಲದ ಸುರರು ಹೊರಟುಹೋದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮೇಘನಾದನ ಸಮಯೋಚಿತ ಸಹಾಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತಂದೆ ಜರ್ಝರಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಮಗನು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಿಜಯವನ್ನೂ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮಾಯೆ ಇನ್ನೂ ಭಂಗವಾಗಿಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳ ನಿವೃತ್ತಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ನಾಯಕನು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಯುದ್ಧದ ಉದ್ದೇಶವೇ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ತಂದೆಯ ಬಾಡಿದ ಸ್ಥಿತಿ ಮಗನ ವಿಜಯದಿಂದ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಹರ್ಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮೇಘನಾದನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಯುದ್ಧದ ಮುಕ್ತಾಯ, ವಿಜಯದ ಘೋಷಣೆ, ಮುಂದಿನ ಸುಖದ ಆಶ್ವಾಸನೆ. ‘ಯಥೇಷ್ಟಂ ಭುಂಕ್ಷ್ವ ಲೋಕಾಂಸ್ತ್ರೀನ್’ (ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅನುಭವಿಸು) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣನ ದಿಗ್ವಿಜಯದ ಪರಮ ಗುರಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ‘ಶಕ್ರಹೀನಾಃ’ (ಶಕ್ರನಿಲ್ಲದವರು) — ರಾಜನಿಲ್ಲದ ಸೇನೆ ಅನಾಥ. ಆದಿತ್ಯ-ವಸುಗಳಿಂದ ರಾವಣನಿಗಾದ ಪರಾಭವವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೇಘನಾದನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾವಣನೂ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಮಗನ ಮಾತು ತಂದೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ — ಅವನು ‘ನೀನು ಸೋತೆ’ ಎನ್ನುವುದಿಲ್ಲ, ‘ನಮಗೆ ಜಯ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ತಂದೆಯೂ ವಿಜಯದ ಪಾಲುದಾರನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ರಣದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದ, ಉತ್ತಮ ಓಜಸ್ಸುಳ್ಳ, ದೇವಶತ್ರುವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ನಿಶಾಚರೇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಮಗನ ಆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಕೇಳಿ ಮಗನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರಭುವೇ, ಮಗನೇ, ಅತಿಬಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಕುಲವನ್ನೂ ವಂಶವನ್ನೂ ವರ್ಧಿಸುವವನಾಗಿರುವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದು ನಿನ್ನಿಂದ ಅತುಲಬಲನಾದ ಈ ದೇವಪತಿಯೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ವಾಸವನನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಏರಿಸಿಕೊಂಡು ಸೇನೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಂದ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗು; ನಾನೂ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಬೇಗನೆ ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾವಣಿಯು ದೇವಪತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಭವನವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಯುದ್ಧಮಾಡಿದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ) ರಚಿತವಾಗಿವೆ — ವಿಜಯದ ಉತ್ಸವವು ವೃತ್ತದ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಲೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಮಗನನ್ನು ‘ಪ್ರಭೋ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ವಿಜಯದ ಗೌರವದಿಂದ ತಂದೆಯೇ ಮಗನನ್ನು ಒಡೆಯನಂತೆ ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನ ಬಂಧನದಿಂದ ಕಥೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಬಂದು ಅವನ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮೇಘನಾದನಿಗೆ ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ತಾನೇ ಮಗನ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಇಂದು ಮಗನೇ ಮುಂದಾಳು. ರಾವಣನ ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅತುಲಬಲನಾದ ದೇವಪತಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಬಲಶಾಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದೇ ದೊಡ್ಡ ವಿಜಯ. ಮೇಘನಾದನು ತನ್ನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರಮಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಸೇನಾಪತಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ನಡವಳಿಕೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രന്റെയും രാവണന്റെയും ശരവർഷങ്ങളാൽ എല്ലാം അന്ധകാരത്തിൽ മൂടിയിരുന്നു. ആ അന്ധകാരം പരന്നപ്പോൾ ദേവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരുമെല്ലാം ബലത്താൽ മദിച്ച് പരസ്പരം സംഹരിച്ചുകൊണ്ട് യുദ്ധം ചെയ്തു. ദേവസൈന്യം രാക്ഷസന്മാരുടെ വലിയ സൈന്യത്തെ, അതിന്റെ പത്തിലൊന്നു മാത്രം യുദ്ധക്കളത്തിൽ ശേഷിക്കുംവിധം, സംഹരിച്ചു; ബാക്കിയെല്ലാം യമലോകത്തേക്കു നയിക്കപ്പെട്ടു. ആ അന്ധകാരയുദ്ധത്തിൽ പോരാടിയിരുന്ന ദേവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും പരസ്പരം തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല; എന്നാൽ ഇന്ദ്രൻ, രാവണൻ, മഹാബലനായ രാവണി — ഈ മൂന്നുപേർ മാത്രം അന്ധകാരജാലത്താൽ മൂടപ്പെട്ടിട്ടും മോഹത്തിൽ പെട്ടില്ല. ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് തന്റെ സൈന്യം മുഴുവൻ വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് രാവണൻ തീവ്രമായ ക്രോധത്തോടെ മഹാനാദം മുഴക്കി. ദുർധർഷനായ അവൻ ക്രോധത്തോടെ രഥത്തിലിരുന്ന സൂതനോടു പറഞ്ഞു: ‘ശത്രുസൈന്യത്തിന്റെ നടുവിലൂടെ അതിന്റെ അറ്റംവരെ എന്നെ കൊണ്ടുപോകുക. ഇന്നു ഞാൻ സ്വയം പരാക്രമങ്ങളാലും പലതരം ശസ്ത്രങ്ങളുടെ മഹാവർഷങ്ങളാലും ഈ ദേവന്മാരെയെല്ലാം യമലോകത്തേക്കു നയിക്കും. ഇന്ദ്രനെയും ധനദനെയും വരുണനെയും യമനെയും ഞാൻ വധിക്കും; ദേവന്മാരെ വേഗം സംഹരിച്ച് ഞാൻതന്നെ എല്ലാറ്റിനും മുകളിൽ നിലകൊള്ളും. വിഷാദിക്കേണ്ട; വേഗം എന്റെ രഥം തെളിക്കുക. രണ്ടാമതും ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്നു — അറ്റംവരെ എന്നെ കൊണ്ടുപോകുക. നാം ഇപ്പോൾ നിൽക്കുന്നതു നന്ദനവനത്തിന്റെ ഭാഗത്താണ്; ഉദയപർവതം എവിടെയോ അവിടേക്ക് ഇന്ന് എന്നെ കൊണ്ടുപോകുക.’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് സാരഥി മനോവേഗമുള്ള കുതിരകളെ ശത്രുക്കളുടെ നടുവിലൂടെത്തന്നെ തെളിച്ചു. രാവണന്റെ സങ്കല്പം അത്യന്തം വലുതാണ് — നാലു ലോകപാലന്മാരുടെയും വധം, തനിക്ക് എല്ലാറ്റിനും മീതെയുള്ള സ്ഥാനം. ‘രണ്ടാമതും ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്നു’ എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് അവന്റെ അക്ഷമയും നിർബന്ധവും വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. നന്ദനവനംമുതൽ ഉദയാചലംവരെ ദേവസേന പരന്നുകിടന്നിരുന്നു എന്നു ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു — അതിനാൽ രാവണൻ ദേവസേനയെ മുഴുവൻ ഭേദിച്ചു മുന്നേറാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മൂന്നുപേർക്കു മാത്രം മോഹമുണ്ടാകാത്തത് അവരുടെ വിശിഷ്ടമായ സാമർഥ്യം കാണിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രനു ദേവരാജത്വംകൊണ്ട്, രാവണനു വരബലംകൊണ്ട്, മേഘനാദനു മായാവിദ്യകൊണ്ട്. യുദ്ധത്തിന്റെ ഈ ഘട്ടത്തിൽ രാക്ഷസസേനയുടെ പത്തിലൊന്നു മാത്രമേ ശേഷിച്ചിട്ടുള്ളൂ — ഇതിലൂടെ ദേവന്മാരുടെ പരാക്രമവും രാവണന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ കാരണവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സേനയുടെ നാശം കണ്ട് അവൻ നിരാശനാകുന്നില്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ സാഹസം കാണിക്കുന്നു — ഒറ്റയ്ക്കു ദേവസേനയെ മുഴുവൻ ഭേദിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സാരഥിയോടുള്ള ആജ്ഞയിലെ ‘വിഷാദിക്കേണ്ട’ എന്ന വാക്ക് സാരഥിയും ഭയന്നിരുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യുദ്ധാരംഭത്തിൽ മേഘനാദന്റെ മായയാൽ ഉണ്ടായ അന്ധകാരം ഇപ്പോഴും നീങ്ങിയിട്ടില്ല; അതേ അന്ധകാരത്തിലാണ് ദേവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും പരസ്പരം തിരിച്ചറിയാത്തത്. രാവണന്റെ സങ്കല്പത്തിൽ നാലു ലോകപാലന്മാരെ പരാമർശിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രൻ കിഴക്കിന്റെയും യമൻ തെക്കിന്റെയും വരുണൻ പടിഞ്ഞാറിന്റെയും ധനദൻ വടക്കിന്റെയും പാലകർ; അവരെ വധിച്ച് എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ആധിപത്യം നേടാനാണ് അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘ഞാൻതന്നെ എല്ലാറ്റിനും മുകളിൽ നിലകൊള്ളും’ എന്നത് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിന്റെ പാരമ്യമാണ്. സാരഥിയോടുള്ള രാവണന്റെ വാക്കുകൾ അവന്റെ ദുർധർഷത്വം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

അവന്റെ ആ നിശ്ചയം അറിഞ്ഞ് രഥത്തിലിരുന്ന ദേവേശ്വരനായ ശക്രൻ യുദ്ധക്കളത്തിലെ ദേവന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാരേ, എനിക്ക് ഇപ്പോൾ ഉചിതമെന്നു തോന്നുന്ന എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുവിൻ. രാക്ഷസനായ ദശഗ്രീവനെ ജീവനോടെതന്നെ നന്നായി പിടികൂടണം. അതിബലവാനായ ഇവൻ കാറ്റിന്റെ വേഗമുള്ള രഥത്തിൽ, പർവദിനത്തിൽ തിരമാലകൾ ഉയരുന്ന സമുദ്രംപോലെ, സൈന്യമധ്യത്തിലൂടെ മുന്നേറും. ഇന്ന് ഇവനെ കൊല്ലാൻ കഴിയില്ല, കാരണം വരദാനത്താൽ ഇവൻ തികച്ചും നിർഭയനാണ്; അതിനാൽ നമുക്ക് ആ രാക്ഷസനെ പിടികൂടാം — യുദ്ധത്തിൽ ജാഗരൂകരായിരിക്കുവിൻ. ബലിയെ തടഞ്ഞുവെച്ചതുകൊണ്ട് ഞാൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളും അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ പാപിയെയും തടഞ്ഞുവയ്ക്കുന്നതാണ് എനിക്ക് ഉചിതമെന്നു തോന്നുന്നത്.’ തുടർന്ന്, മഹാരാജാവേ, ശക്രൻ രാവണനെ വിട്ട് മറ്റൊരു ഭാഗത്തു നിലയുറപ്പിച്ച് രാക്ഷസന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് യുദ്ധം ചെയ്തു. ഇന്ദ്രന്റെ നീതി വിഷ്ണുവിന്റെ വാക്കിനോടു യോജിക്കുന്നു — രാവണൻ ഇന്നു വധ്യനല്ല, അതിനാൽ പിടിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്. ബലിയുടെ ദൃഷ്ടാന്തം അർഥപൂർണമാണ് — വിഷ്ണു വാമനരൂപത്തിൽ ബലിയെ പാതാളത്തിൽ തടഞ്ഞുവെച്ചു; അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്ദ്രന്റെ ത്രൈലോക്യരാജ്യം സ്ഥിരമായത്. അതുപോലെ ഇന്ദ്രൻ രാവണനെയും ബന്ധിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ കഥയിലെ വിരോധാഭാസം — പിടികൂടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻതന്നെ പിന്നീടു പിടിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പർവദിനത്തിലെ സമുദ്രം’ എന്ന ഉപമ — പൗർണമിയിൽ ഉയരുന്ന സാഗരത്തിന്റേത് — രാവണന്റെ തടയാനാവാത്ത വേഗം കാണിക്കുന്നു. ‘മഹാരാജാവേ’ എന്ന സംബോധന വീണ്ടും രാമനോടാണ്. ഇന്ദ്രന്റെ വാക്കുകളിലെ ‘സാധു’ (നന്നായി) എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — അദ്ദേഹം രാവണനെ ഉപദ്രവിക്കാനല്ല, ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിന്റെ മര്യാദ ലംഘിക്കപ്പെടാത്തവിധം ശരിയായി നിഗ്രഹിക്കാൻ മാത്രമാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘ജാഗരൂകരായിരിക്കുവിൻ’ എന്ന് അദ്ദേഹം ദേവന്മാരെ ശ്രദ്ധാലുക്കളാക്കുന്നു, കാരണം ജീവനോടെ പിടിക്കാൻ വധിക്കുന്നതിനെക്കാൾ കൂടുതൽ കൗശലം ആവശ്യമാണ്.

പിന്തിരിയാത്ത ദശഗ്രീവൻ വടക്കുവശത്തുകൂടി ദേവസേനയിൽ പ്രവേശിച്ചു; ശതക്രതുവാകട്ടെ തെക്കുവശത്തുകൂടി രാക്ഷസസേനയിൽ പ്രവേശിച്ചു. തുടർന്ന് നൂറു യോജന ഉള്ളിലേക്കു കടന്ന രാക്ഷസാധിപൻ ദേവബലത്തെ മുഴുവൻ ശരവർഷങ്ങളാൽ മൂടി. അപ്പോൾ ശക്രൻ തന്റെ സൈന്യം നശിക്കുന്നതു കണ്ട്, പരിഭ്രമിക്കാതെ ദശാനനനെ വളഞ്ഞ് പിന്തിരിപ്പിച്ചു — ചുറ്റും തടഞ്ഞ് യുദ്ധത്തിൽനിന്നു വിമുഖനാക്കി. ഇതിനിടയിൽ ശക്രനാൽ പിടിയിലായ രാവണനെ കണ്ട് ദാനവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും ‘ഹാ, ഞങ്ങൾ നശിച്ചു’ എന്നു വലിയ നാദം മുഴക്കി. നൂറു യോജന ഉള്ളിലേക്കുള്ള പ്രവേശം ദേവസേനയുടെ വിസ്തൃതിയും രാവണന്റെ പരാക്രമവും കാണിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ ഇവിടെ ‘അസംഭ്രാന്തൻ’ (പരിഭ്രമിക്കാത്തവൻ) ആണ് — മുൻസർഗങ്ങളിൽ ഭയന്നിരുന്ന അദ്ദേഹം ഇപ്പോൾ ധൈര്യത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു; തന്റെ സങ്കല്പം ഏറെക്കുറെ സാധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ ആർത്തനാദം അവരുടെ നായകന്റെ ആപത്തു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതുതന്നെയാണ് മേഘനാദന്റെ പ്രവേശത്തിനു കാരണവും. രണ്ടു സേനകളും വിപരീതദിശകളിൽനിന്നു പ്രവേശിക്കുന്നത് യുദ്ധവ്യൂഹം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ രാവണനെ പിടികൂടുന്നത് ഏറെക്കുറെ സിദ്ധമായി — അദ്ദേഹത്തിന്റെ പദ്ധതി ഫലിക്കുന്നതുപോലെ; എന്നാൽ അടുത്ത നിമിഷത്തിൽ എല്ലാം തകിടംമറിയും.

അപ്പോൾ ക്രോധത്താൽ ഉന്മത്തനായ രാവണി രഥത്തിൽ കയറി അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ആ അതിദാരുണമായ ദേവസൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പണ്ടു പശുപതിയിൽനിന്നു ലഭിച്ച ആ മഹാമായയിൽ പ്രവേശിച്ച്, അത്യന്തം രോഷാകുലനായി അവൻ ആ സൈന്യത്തിനു നേരെ പാഞ്ഞു. അവൻ എല്ലാ ദേവതകളെയും വിട്ട് ശക്രന്റെ നേർക്കുതന്നെ ഓടി; മഹാതേജസ്വിയായ മഹേന്ദ്രനാകട്ടെ ശത്രുപുത്രനെ കണ്ടില്ല. അവിടെ കവചം അഴിഞ്ഞുപോയിട്ടും ദേവന്മാരാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും രാവണിക്ക് ഒട്ടും ഭയമുണ്ടായില്ല. തന്റെ നേർക്കു വരുന്ന മാതലിയെ ഉത്തമശരങ്ങളാൽ പ്രഹരിച്ച്, അവൻ വീണ്ടും മഹേന്ദ്രനെ ബാണവർഷത്താൽ മൂടി. അപ്പോൾ ശക്രൻ രഥം ഉപേക്ഷിച്ച്, സാരഥിയെ വിട്ടയച്ച്, ഐരാവതത്തിൽ കയറി രാവണിയെ തിരഞ്ഞു. മായാബലമുള്ള അവൻ അദൃശ്യനായി ആകാശത്തു സഞ്ചരിച്ച്, ഇന്ദ്രനെ മായയാൽ വലയംചെയ്ത് ശരങ്ങളാൽ ആക്രമിച്ചു. ഇന്ദ്രൻ തളർന്നുവെന്നു രാവണി അറിഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തെ മായയാൽ ബന്ധിച്ച് സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു കൊണ്ടുപോയി. അവനാൽ ബലമായി മഹായുദ്ധത്തിൽനിന്നു കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്ന മഹേന്ദ്രനെ കണ്ട് ദേവന്മാരെല്ലാം ‘ഇതെന്തായിരിക്കും’ എന്നു ചിന്തിച്ചു: ‘യുദ്ധജേതാവും ശക്രനെ ജയിച്ചവനുമായ ആ മായാവി കാണപ്പെടുന്നില്ല; വിദ്യകളറിയുന്ന ഇന്ദ്രനെപ്പോലും അവൻ മായയാൽ ബലമായി അപഹരിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ഇരുപത്തഞ്ചാം സർഗത്തിൽ ശുക്രൻ വർണിച്ച താമസിമായ — ‘ഏതിനാൽ അന്ധകാരം ഉളവാകുന്നുവോ, യുദ്ധത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നവന്റെ ഗതി അറിയപ്പെടുന്നില്ലയോ’ — ഇവിടെ പൂർണമായി ഫലിക്കുന്നു. മേഘനാദൻ അദൃശ്യനായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ ഇന്ദ്രൻ അവനെ കാണുന്നില്ല. ‘ശക്രജിത്ത്’ (ശക്രനെ ജയിച്ചവൻ) എന്ന പേര് ഇവിടെ ആദ്യം ഉച്ചരിക്കുന്നതു ദേവന്മാർതന്നെയാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ആ പേര് ഉറപ്പിക്കും. ഇന്ദ്രൻ ഐരാവതത്തിൽ കയറിയതും നിഷ്ഫലമായി — അദൃശ്യനായ ശത്രുവിനെ എങ്ങനെ തിരയും? കവചം അഴിയുന്ന ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകവും മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. മുമ്പു പിതാവു തടഞ്ഞിരുന്നെങ്കിലും മേഘനാദൻ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു — പിതാവിന്റെ ആപത്താണ് അവനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്. അവൻ എല്ലാ ദേവന്മാരെയും വിട്ട് ഇന്ദ്രനെ മാത്രം ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു — മൂലത്തെ പിടികൂടിയാൽ എല്ലാവരും പരാജയപ്പെടും എന്നതാണ് അവന്റെ നീതി. കവചം നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും അവന്റെ നിർഭയത്വം അവന്റെ വീരത കാണിക്കുന്നു. മാതലിയെ പ്രഹരിച്ചതോടെ ഇന്ദ്രൻ രഥമില്ലാത്തവനാകുന്നു; പിന്നെ ഐരാവതത്തിൽ കയറുന്നു; എന്നാൽ ആനയും അദൃശ്യനായ ശത്രുവിനെ കാണുന്നില്ല. ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രന്റെ തളർച്ചതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരാജയത്തിനു കാരണം — അദ്ദേഹം തളർന്നുവെന്നറിഞ്ഞിട്ടാണ് മേഘനാദൻ അദ്ദേഹത്തെ ബന്ധിക്കുന്നത്. ദേവന്മാരുടെ വിസ്മയം ‘ഇതെന്തായിരിക്കും’ എന്ന ചോദ്യത്തിൽ പ്രകടമാണ്; ഇന്ദ്രന്റെ വിദ്യകൾ അവർക്കറിയാം, എന്നിട്ടും മായയാൽ അദ്ദേഹം പരാജിതനായി എന്നതാണ് അവരുടെ വലിയ ഖേദം.

ഇതിനിടയിൽ ദേവഗണങ്ങളെല്ലാം ക്രുദ്ധരായി രാവണനെ പിന്തിരിപ്പിച്ച് ശരവർഷങ്ങളാൽ മൂടി. ആദിത്യന്മാരോടും വസുക്കളോടും ഏറ്റുമുട്ടി ശത്രുക്കളാൽ പീഡിതനായ രാവണനു യുദ്ധത്തിൽ പോരാടാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. പ്രഹരങ്ങളാൽ ജർജരിതനും തളർന്നവനുമായ ആ പിതാവിനെ കണ്ട്, അദൃശ്യനായി നിന്ന രാവണി യുദ്ധത്തിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘അച്ഛാ, വരൂ, നമുക്കു പോകാം; യുദ്ധം അവസാനിക്കട്ടെ. നമുക്കാണു ജയമെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക; സ്വസ്ഥനും ആകുലതയില്ലാത്തവനുമാകുക. ദേവസൈന്യത്തിന്റെയും മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും പ്രഭുവായ ഈ ഇന്ദ്രൻ ദേവസൈന്യത്തിനു നടുവിൽനിന്നു പിടിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ദേവന്മാരുടെ ദർപ്പം തകർക്കപ്പെട്ടു. ശത്രുവിനെ ഓജസ്സുകൊണ്ടു നിഗ്രഹിച്ച് മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഇഷ്ടംപോലെ അനുഭവിക്കൂ. ഇവിടെ അധ്വാനിച്ചിട്ട് അങ്ങേക്കെന്തു കാര്യം? ഇനി യുദ്ധം നിഷ്ഫലമാണ്.’ രാവണിയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് ആ ദേവഗണങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറി; ശക്രനെ നഷ്ടപ്പെട്ട ദേവന്മാർ പോയി. ഇവിടെ മേഘനാദന്റെ സന്ദർഭോചിതമായ സഹായം ശ്രദ്ധേയമാണ് — പിതാവു ജർജരിതനായിരിക്കുന്നു; പുത്രൻ അദ്ദേഹത്തെ രക്ഷിക്കുന്നു, വിജയം ഘോഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവൻ അദൃശ്യനായിത്തന്നെ സംസാരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ മായ ഇപ്പോഴും ഭഞ്ജിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. ദേവന്മാരുടെ പിന്മാറ്റം സ്വാഭാവികമാണ് — നായകൻ പിടിക്കപ്പെട്ടു; യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രയോജനംതന്നെ നഷ്ടമായി. പിതാവിന്റെ തളർച്ച പുത്രന്റെ വിജയത്താൽ പെട്ടെന്നു ഹർഷമായി മാറുന്നു. മേഘനാദന്റെ വാക്കുകളിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — യുദ്ധത്തിന്റെ സമാപ്തി, വിജയഘോഷണം, ഭാവിസുഖത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശ്വാസം. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഇഷ്ടംപോലെ അനുഭവിക്കൂ’ എന്ന വാക്ക് രാവണന്റെ ദിഗ്വിജയത്തിന്റെ പരമലക്ഷ്യം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ‘ശക്രഹീനർ’ — രാജാവില്ലാത്ത സേന അനാഥമാണ്. ആദിത്യന്മാരാലും വസുക്കളാലുമുള്ള രാവണന്റെ പരാഭവവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — മേഘനാദൻ ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ രാവണനും ബന്ധിതനാകുമായിരുന്നു. പുത്രന്റെ വാക്കുകൾ പിതാവിന്റെ ഗൗരവം കാക്കുന്നു — ‘അങ്ങു പരാജിതനായി’ എന്നല്ല, ‘നമുക്കാണു ജയം’ എന്നാണ് അവൻ പറയുന്നത്; അതുകൊണ്ട് പിതാവും വിജയത്തിന്റെ പങ്കാളിയാകുന്നു.

പിന്നീട് യുദ്ധക്കളത്തിൽനിന്നു പിന്മാറിയ, ഉത്തമമായ ഓജസ്സുള്ള, ദേവശത്രുവായി പ്രസിദ്ധനായ നിശാചരേന്ദ്രൻ സ്വപുത്രന്റെ ആ പ്രിയവചനം ആദരത്തോടെ കേട്ട് പുത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘പ്രഭോ, പുത്രാ, അതിബലത്തിനു ചേർന്ന പരാക്രമങ്ങളാൽ നീ എന്റെ കുലത്തെയും വംശത്തെയും വർധിപ്പിക്കുന്നവനാണ്; കാരണം അതുല്യബലനായ ഈ ദേവപതിയെയും ദേവന്മാരെയും ഇന്നു നീ ജയിച്ചിരിക്കുന്നു. വാസവനെ രഥത്തിൽ കയറ്റി, സേനയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ഇവിടെനിന്നു നഗരത്തിലേക്കു പോകുക; ഞാനും സചിവന്മാരോടൊപ്പം ഹർഷത്തോടെ വേഗം നിന്റെ പിന്നാലെ വരാം.’ തുടർന്ന് സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, വാഹനങ്ങളോടുകൂടി, വീര്യവാനായ രാവണി ദേവപതിയെ കൊണ്ടുപോയി സ്വഭവനത്തിലെത്തി, യുദ്ധം ചെയ്ത രാക്ഷസന്മാരെ പറഞ്ഞയച്ചു. സർഗത്തിലെ അവസാനത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘമായ വൃത്തത്തിൽ (പുഷ്പിതാഗ്രയിൽ) രചിച്ചവയാണ് — വിജയോത്സവം വൃത്തമാറ്റത്തിലൂടെയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാവണൻ പുത്രനെ ‘പ്രഭോ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — അവന്റെ വിജയത്തിന്റെ ഗൗരവത്താൽ പിതാവ് പുത്രനെത്തന്നെ സ്വാമിയെപ്പോലെ മാനിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രബന്ധനത്തോടെ കഥയുടെ ഒരു ഭാഗം സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് വന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മോചനം സാധിക്കും; മേഘനാദന് ‘ഇന്ദ്രജിത്ത്’ എന്ന പേരും നൽകും. രാവണൻ സ്വയം പുത്രന്റെ പിന്നാലെ പോകുന്നു — ഇന്നു പുത്രനാണ് മുന്നിൽ. രാവണന്റെ പ്രശംസയിലെ ‘അതുല്യബലനായ ദേവപതി’ എന്ന വാക്ക് ശത്രുവിന്റെ ബലവും അംഗീകരിക്കുന്നു — കാരണം ബലവാനായ ശത്രുവിനെ പരാജയപ്പെടുത്തുന്നതുതന്നെയാണ് മഹാവിജയം. മേഘനാദൻ സ്വഭവനത്തിലെത്തി യുദ്ധത്തിൽ അധ്വാനിച്ച രാക്ഷസന്മാരെ പറഞ്ഞയയ്ക്കുന്നു — ഇതു സേനാപതിക്കു ചേർന്ന പെരുമാറ്റമാണ്.

At the end of the last sarga the arrows of Indra and Rāvaṇa had wrapped everything in darkness. In that darkness all the gods and rākṣasas fought on, maddened by their strength, slaughtering one another. The gods' army cut down the great rākṣasa host until only a tenth of it was left standing on the field; the rest were sent to the abode of Yama — a measure of the gods' prowess, and the reason for Rāvaṇa's fury. In that battle in the dark, gods and rākṣasas could not recognise one another; the darkness that Meghanāda's magic had brought at the start of the battle still had not lifted. Only three were not bewildered by that net of darkness: Indra, Rāvaṇa and Rāvaṇa's mighty son — Indra by virtue of being king of the gods, Rāvaṇa by the strength of his boon, and Meghanāda by his mastery of magic. Seeing his whole army slain in a moment, Rāvaṇa fell into a fierce rage and let out a mighty roar. Far from losing heart at the loss of his army, he grew bolder still, and alone he meant to break through the whole host of the gods. In his anger the invincible one said to the charioteer in his chariot, "Take me through the middle of the enemy's army to its very end. Today I myself, by my own prowess and with great downpours of every kind of weapon, will send all these gods to the abode of Yama. I will kill Indra, Dhanada, Varuṇa and Yama; I will swiftly slay the gods and then stand above them all myself." He named the four guardians of the world — Indra of the east, Yama of the south, Varuṇa of the west and Dhanada, lord of wealth, of the north — and by killing them he meant to rule every quarter; "I will stand above them all" was the height of his arrogance. "Do not lose heart" — the charioteer, it seems, was afraid — "drive my chariot quickly. I tell you twice: take me to the very end. This is the region of the Nandana grove where we two are now; take me today all the way to the mountain of sunrise." His repetition betrays his impatience and his insistence; the army of the gods, it seems, stretched from Nandana to the eastern mountain, and he meant to cut through the whole of it. Hearing him, the charioteer drove his horses, swift as thought, straight through the midst of the enemy.

Learning of Rāvaṇa's resolve, Śakra, lord of the gods, standing in his chariot, said to the gods on the field, "Gods, hear what seems best to me now. Let the rākṣasa Daśagrīva be taken alive and held fast. For this immensely mighty one, in his chariot swift as the wind, will surge through our army like the ocean swelling with its waves at the full moon" — an image of his irresistible onrush. "He cannot be killed today, for his boon leaves him nothing to fear. So we will capture the rākṣasa; be on your guard in the battle." Indra's plan agreed with Viṣṇu's words: Rāvaṇa could not be killed now, so he must be captured; Indra wanted not to harm him but to hold him properly, so that the limit of Brahmā's boon would not be overstepped, and he warned the gods to be careful, for taking a foe alive needs more skill than killing him. "Just as I enjoy the three worlds now that Bali is held captive, so I would like this wicked one to be held captive too." The example of Bali was apt: Viṣṇu, as the dwarf, had confined Bali in the underworld, and that had made Indra's rule over the three worlds secure; in the same way Indra wished to bind Rāvaṇa. But the irony of the story is that the one who meant to capture would himself be captured. Then Śakra left Rāvaṇa, took up another position, and fought, great king, spreading terror among the rākṣasas — "great king" being Agastya's address to Rāma once more.

Daśagrīva, who never turned back, broke into the gods' army from the north, while Śatakratu broke into the rākṣasa army on the southern flank, the two hosts entered from opposite sides. The lord of the rākṣasas drove a hundred yojanas deep and covered the whole army of the gods with showers of arrows — a measure both of the size of the gods' host and of his prowess. Then Śakra, seeing his own army being destroyed, calmly surrounded Daśānana and turned him back, hemming him in on every side. Indra, who had been so frightened before, now fought with composure and almost achieved his aim. Meanwhile the dānavas and rākṣasas, seeing Rāvaṇa in Śakra's grip, raised a great cry: "Alas, we are slain!" Their cry of distress at their leader's peril is what brought Meghanāda back into the fight. Indra's plan seemed to be bearing fruit, but in the next moment everything would be overturned.

Then Rāvaṇa's son, beside himself with anger, mounted his chariot and in great fury drove into that dreadful army of the gods. His father had held him back before, but his father's danger spurred him on. Entering into the great magic he had long ago received from Paśupati, he charged the army in his fury. Leaving all the other gods aside, he rushed at Śakra alone — to seize the root is to defeat the whole — and great Indra, for all his splendour, could not see his enemy's son. Though his armour was stripped from him and the mighty gods were striking at him, Rāvaṇa's son felt no fear at all. As Mātali came on, Meghanāda wounded him with fine arrows, and then again covered great Indra with a shower of arrows. So Śakra left his chariot, dismissed his charioteer, mounted his elephant Airāvata and went hunting for Rāvaṇa's son — in vain, for how can one hunt an enemy who cannot be seen? Strong in magic, invisible, moving through the air, Meghanāda wrapped Indra in his magic and ran at him with arrows. When he knew that Indra was worn out, he bound him with his magic and led him off towards his own army; in the end it was weariness that undid Indra. Here the magic of darkness described by Śukra in the twenty-fifth sarga — by which darkness is produced and no one can know the movements of its user — bore its full fruit. Seeing great Indra carried off by force from the great battle, all the immortals wondered, "What can this be? That wizard, the conqueror of Śakra, victor in battle, cannot be seen, and by his magic he has carried off Indra by force, learned as Indra is." Their dismay was great: they knew Indra's skill, and yet magic had beaten him. And here the name "conqueror of Śakra" is spoken for the first time, by the gods themselves; in the next sarga Brahmā will make the name Indrajit his for good.

Meanwhile all the hosts of the gods, enraged, turned Rāvaṇa back and covered him with showers of arrows. Coming up against the Ādityas and the Vasus and hard pressed by his enemies, Rāvaṇa could fight no longer; had Meghanāda not been there, Rāvaṇa too might have been taken. Seeing his father exhausted and battered by blows, Rāvaṇa's son, still invisible so that his magic stayed unbroken, spoke to him on the battlefield: "Come, father, let us go; let the fighting stop. Know that victory is ours; be at ease and free of care. He who is lord of the army of the gods and of the three worlds has been taken from the midst of the gods' forces, and the gods' pride is broken. You have subdued your enemy by your might; now enjoy the three worlds as you please. What use is your toil here? Further fighting is pointless." It was timely help: the father was battered, and the son saved him and proclaimed the victory. His words had three parts — end the fighting, the victory is won, enjoy what is to come — and the promise that Rāvaṇa could enjoy the three worlds as he pleased fulfilled the whole aim of his conquest. The son guarded his father's dignity too: he did not say "you are beaten" but "the victory is ours", making his father a sharer in it. Hearing Rāvaṇa's son, the hosts of the gods withdrew from the battle and went away, leaderless without Śakra; with their king taken, the fight had lost its purpose, and an army without its king is helpless.

Then the famed lord of the night-rovers, enemy of the gods, of surpassing might, withdrew from the battle, listened with pleasure to his son's welcome words, and said to him, "My lord and son, by feats worthy of your surpassing strength you have made my family and my line grow great, for today you have conquered this lord of the gods, whose strength has no equal, and the gods as well." He called his son "lord", honouring him like a master for the glory of his victory, and by praising the matchless strength of Indra he acknowledged his enemy's might, for the greater the foe, the greater the victory. "Put Vāsava in your chariot and go on to the city with the army around you; I will follow quickly behind you with my ministers, rejoicing." Today it was the son who led and the father who followed. Then Rāvaṇa's valiant son, surrounded by his forces and with his mounts, took the lord of the gods with him, reached his own palace, and dismissed the rākṣasas who had fought, as a good commander should. The last four verses of the sarga move into a longer, statelier metre, as if the change of rhythm itself celebrated the victory. With Indra in bonds one part of the story ends; in the next sarga Brahmā will come to secure his release and will give Meghanāda the name Indrajit.