पूर्वसर्गस्य अन्ते सावित्रेण वसुना सुमाली हतः, तस्य देहः गदया भस्मीकृतः, राक्षसाः च विद्रुताः। वसुना भस्मसात्कृतं सुमालिनं दृष्ट्वा, सुरैः पीडितं स्वसैन्यं विद्रुतं च लक्षयित्वा रावणस्य बलवान् पुत्रः मेघनादः क्रुद्धः सर्वान् राक्षसान् निवर्त्य युद्धाय व्यवस्थितः। सः महारथः अग्निवर्णेन कामगेन रथेन — यः पूर्वं माहेश्वरयज्ञे लब्धः — वनानि दहन् अग्निः इव तां देवसेनाम् अभिदुद्राव। विविधायुधधारिणः तस्य प्रविशतः दर्शनमात्रेण एव देवताः सर्वाः दिशः विदुद्रुवुः। युद्धेच्छोः तस्य सम्मुखे कोऽपि न अतिष्ठत्। तदा इन्द्रः सर्वान् वित्रस्तान् सुरान् आविद्ध्य — भर्त्सयित्वा — अब्रवीत् — ‘सुराः, मा भैष्ट, मा गच्छत, रणे निवर्तध्वम्। एषः अपराजितः मम पुत्रः युद्धाय गच्छति।’ पितामहस्य वधेन मेघनादस्य क्रोधः उद्दीप्तः; सः कुलस्य प्रतिकारं कर्तुम् अग्रे आगच्छति। पूर्वसर्गे इन्द्रः स्वयं भीतः विष्णुं शरणं गतः; इदानीं सः अन्यान् भर्त्सयति, स्वपुत्रं च प्रेषयति — एतेन तस्य धैर्यस्य पुनः प्राप्तिः सूच्यते, विष्णोः वचनेन आश्वस्तः सः। ‘अग्निः वनानि इव’ इति उपमा मेघनादस्य वेगं संहारकत्वं च दर्शयति — यथा दावाग्निः शुष्कं वनं क्षणेन दहति, तथा सः देवसेनाम्। ‘दर्शनात् एव’ इति पदेन तस्य भयङ्करता अतिशयेन उक्ता — युद्धात् पूर्वम् एव देवाः पलायन्ते। इन्द्रस्य ‘अपराजितः’ इति पुत्रविशेषणं तस्य विश्वासं दर्शयति; किन्तु अग्रे सः एव पुत्रः युद्धात् अपहृतः भविष्यति — एषा कथायाः विडम्बना। सुमालिनः मृत्युः मेघनादस्य कृते व्यक्तिगतः आघातः — सः तस्य प्रपितामहः इव वृद्धः आर्यकः।

ततः शक्रस्य पुत्रः जयन्तः इति विश्रुतः देवः अद्भुतकल्पेन रथेन संग्रामे अभ्यवर्तत। ततः सर्वे त्रिदशाः शचीसुतं परिवार्य युद्धे रावणस्य सुतम् आसाद्य प्रजघ्निरे। देवराक्षसानां, महेन्द्रस्य पुत्रस्य राक्षसेन्द्रसुतस्य च, सदृशं युद्धम् अभवत् — उभौ राजपुत्रौ, उभौ वीरौ। ततः रावणिः मातलिपुत्रस्य गोमुखस्य जयन्तसारथेः उपरि कनकभूषणान् शरान् पातयामास। शचीसुतः जयन्तः अपि तथा एव तस्य सारथिं विव्याध, रावणिः च क्रुद्धः तं जयन्तं समन्तात् प्रत्यविध्यत। क्रोधसमाविष्टः बली विस्फारितेक्षणः रावणिः शक्रतनयं शरवर्षैः अवाकिरत्। ततः संक्रुद्धः सः सहस्रशः नानाप्रहरणानि शितधाराणि — शतघ्नीः, मुसलानि, प्रासान्, गदाः, खड्गान्, परश्वधान्, महान्ति गिरिशृङ्गाणि च — सुरसैन्येषु पातयामास। युद्धस्य आरम्भः सारथिभ्याम् एव — प्रथमं सारथिं घ्नन्ति, येन रथी निराश्रयः भवेत्। अत्र युद्धस्य समत्वम् आदौ, मेघनादस्य प्राबल्यं पश्चात् — क्रमेण सः उत्कर्षं गच्छति। तस्य आयुधानां बाहुल्यं तस्य अक्षयौ इषुधी दिव्यं च अस्त्रं स्मारयति, यानि माहेश्वरयज्ञे लब्धानि। गोमुखः मातलेः पुत्रः इति ज्ञेयम् — इन्द्रस्य सारथेः कुलम् एव जयन्तस्य अपि सारथ्यं करोति। ‘विस्फारितेक्षणः’ इति विशेषणं तस्य रोषस्य दृश्यं चिह्नम्। जयन्तस्य प्रवेशः देवानां मनसि आशां पुनः जनयति — ते तं परिवार्य युध्यन्ते, यथा राजपुत्रं रक्षितुं सैनिकाः। द्वयोः युवराजयोः युद्धं पित्रोः युद्धस्य पूर्वरूपम् इव — अनन्तरं इन्द्ररावणौ स्वयं युध्येते। मेघनादस्य शस्त्रवर्षे गिरिशृङ्गाणाम् अपि पातनं तस्य अमानुषं बलं दर्शयति। चतुर्दशे श्लोके आयुधानां नामावली समीक्षितस्य षट्पादस्य श्लोकस्य अंशः, वुल्गेटे तु सः द्वयोः श्लोकयोः विभक्तः। सारथ्योः वधः अपि युद्धनीतेः अंशः — रथस्य नियन्ता नष्टः चेत् रथी गतिं न लभते।

शत्रुसैन्यानि निघ्नतः तस्य रावणपुत्रस्य प्रभावेन लोकाः प्रव्यथिताः, ततः सर्वत्र तमः संजज्ञे। तेन तमसा शरैः च पीडितं तत् देवबलं शचीसुतं परितः बहुप्रकारम् अस्वस्थम् अभवत्। देवाः राक्षसाः वा अन्योन्यं न अभ्यजानन्; विपर्यस्ताः ते तत्र तत्र परिधावन्ति स्म। तमसा आच्छन्नाः सम्मूढाः देवाः देवान् एव, राक्षसाः राक्षसान् एव निजघ्नुः, अपरे च व्यद्रवन्। एतस्मिन् अन्तरे वीर्यवान् पुलोमा नाम दैत्येन्द्रः शचीपुत्रं जयन्तं संगृह्य अपवाहितवान्। सः तं दौहित्रं गृहीत्वा समुद्रं प्रविष्टः; सः हि तस्य आर्यकः — मातामहः — आसीत्, यस्य दुहिता शची। तदा जयन्तस्य प्रणाशं ज्ञात्वा देवताः सर्वाः अप्रहृष्टाः व्यथिताः च सम्प्रदुद्रुवुः। रावणिः तु संक्रुद्धः स्वकैः बलैः परिवृतः तान् देवान् अभ्यधावत्, महान्तं नादं च मुमोच। अयं तमःप्रसारः मेघनादस्य तामस्याः मायायाः फलम्, या पञ्चविंशे सर्गे शुक्रेण वर्णिता — ‘यया सम्पद्यते तमः’। पुलोम्नः कर्म विचित्रम् — सः दैत्यः अपि दौहित्रस्य रक्षणाय युद्धात् तम् अपहरति; बन्धुस्नेहः शत्रुपक्षम् अपि अतिक्रामति। किन्तु देवाः तत् न जानन्ति, जयन्तः नष्टः इति मत्वा हताशाः भवन्ति। अष्टादशः श्लोकः, यस्मिन् देवाः देवान् राक्षसाः राक्षसान् च घ्नन्ति, वुल्गेटमात्रः। अन्धकारे स्वपक्षीयाणां परस्परवधः युद्धस्य सर्वाधिकं भयङ्करं रूपम् — शत्रुः मित्रं च न ज्ञायेते। मेघनादस्य माया केवलं शत्रून् न, अपितु स्वसैनिकान् अपि मोहयति। जयन्तस्य अन्तर्धानं देवानां धैर्यस्य आधारम् एव अपहरति, अतः तेषां पलायनं स्वाभाविकम्। मेघनादस्य महान् नादः तस्य विजयस्य घोषणा। पुलोम्नः वंशसम्बन्धः अपि स्पष्टीकृतः — शची पुलोम्नः दुहिता, अतः सा ‘पौलोमी’ इति प्रसिद्धा; तस्याः पुत्रः जयन्तः पुलोम्नः दौहित्रः। एवं दैत्यकुलस्य देवकुलस्य च विवाहसम्बन्धः अत्र स्मार्यते। मेघनादस्य नादः पुत्रवियोगेन शोकार्तस्य इन्द्रस्य कर्णयोः अपि पतितः स्यात्।

पुत्रस्य प्रणाशं देवेषु च विद्रवं दृष्ट्वा देवेशः इन्द्रः मातलिम् अवदत् — ‘रथः समुपनीयताम्।’ ततः मातलिना वाह्यमानः महाजवः दिव्यः महाभीमः सज्जः महारथः उपस्थितः। तस्मिन् रथे तडित्वन्तः महाबलाः मेघाः अग्रतः वायुना चपलाः परमं निःस्वनं कुर्वन्तः नेदुः। त्रिदशेश्वरे निर्याते नानावाद्यानि अवाद्यन्त, गन्धर्वाः समाहिताः अभवन्, अप्सरःसङ्घाः ननृतुः। रुद्रैः वसुभिः आदित्यैः अश्विभ्यां मरुद्गणैः च वृतः त्रिदशाधिपः नानाप्रहरणैः सह निर्ययौ। निर्गच्छतः शक्रस्य परुषः पवनः ववौ, भास्करः निष्प्रभः अभवत्, महोल्काः च पेतुः। इन्द्रस्य रथस्य वर्णनं तस्य पदस्य अनुरूपम् — मेघाः विद्युतः वायुः च, सर्वे वृष्टेः देवतायाः सहचराः। किन्तु निर्गमने एव दुर्निमित्तानि — परुषः वायुः, निष्प्रभः सूर्यः, उल्कापातः — इन्द्रस्य भाविनं पराजयं सूचयन्ति। उत्सवस्य वाद्यानि नृत्यं च, दुर्निमित्तानि च युगपत् — एषः विरोधः कथायाः गतिं सूचयति: बाह्यं वैभवम् अन्तःस्थं च विपत्तिम्। इन्द्रः पुत्रस्य नाशं मत्वा स्वयं युद्धाय निर्गच्छति — पितुः शोकः क्रोधः च तं प्रेरयतः। मातलिः इन्द्रस्य प्रसिद्धः सारथिः, यः युद्धकाण्डे रामाय अपि इन्द्ररथं नेष्यति; तस्य नाम अत्र पूर्वम् एव परिचितम्। रथस्य सज्जता ‘सज्जः एव’ इति पदेन उक्ता — देवराजस्य रथः सदा युद्धाय सिद्धः। गन्धर्वाः अप्सरसः च देवराजस्य प्रयाणम् उत्सववत् मानयन्ति, यथा राज्ञः यात्रायां मङ्गलवाद्यानि।

एतस्मिन् अन्तरे प्रतापवान् शूरः दशग्रीवः विश्वकर्मणा निर्मितं दिव्यं रथम् आरुरोह। सः रथः सुमहाकायैः लोमहर्षणैः पन्नगैः वेष्टितः, येषां निःश्वासवातेन सः संयुगे प्रदीप्तः इव आसीत्। दैत्यैः निशाचरैः च परिवारितः सः दिव्यः रथः समराभिमुखः महेन्द्रम् अभ्यवर्तत। रावणः पुत्रं निवार्य स्वयम् एव युद्धे व्यवस्थितः; रावणिः अपि युद्धात् विनिष्क्रम्य रथे उपाविशत्। ततः सुराणां राक्षसैः सह युद्धं प्रवृत्तम्; ते मेघाः इव शस्त्राणि अवर्षन्। राजन्, दुष्टात्मा कुम्भकर्णः नानाप्रहरणोद्यतः केन सह युद्धं करोति इति तदा न अज्ञायत — सः मत्तः इव स्वपरान् अविविच्य दन्तैः पादैः भुजैः हस्तैः शक्तितोमरमुद्गरैः च येन तेन एव संक्रुद्धः देवान् अताडयत्। सः निशाचरः महाघोरैः रुद्रैः संगम्य तैः सह युध्यमानः शस्त्रैः निरन्तरं क्षतः अभवत्। शस्त्रैः आचिततनुः असृक् क्षरन् कुम्भकर्णः विद्युत्स्तनितनिर्घोषः धाराः वर्षन् मेघः इव बभौ। ‘राजन्’ इति सम्बोधनम् अगस्त्यस्य रामं प्रति वचनम् स्मारयति। रावणः पुत्रं विश्रामाय प्रेषयति — सः इन्द्रेण स्वयं युद्धं कर्तुम् इच्छति, यतः राज्ञा एव राज्ञः सम्मुखं गन्तव्यम्। कुम्भकर्णस्य युद्धं तस्य स्वभावानुरूपम् — सः आयुधानि अपि त्यक्त्वा दन्तैः पादैः च युध्यते। सप्तत्रिंशः श्लोकः, यस्मिन् क्षतस्य कुम्भकर्णस्य मेघोपमा, वुल्गेटमात्रः। द्वयोः रथयोः विरोधः ध्येयः — इन्द्रस्य रथः मेघैः विद्युद्भिः च युक्तः, रावणस्य रथः पन्नगैः वेष्टितः; उभौ अपि दिव्यौ, किन्तु एकः आकाशस्य, अन्यः पातालस्य प्रतीकः इव। रावणस्य रथः विश्वकर्मणा निर्मितः — देवानाम् एव शिल्पी तस्य रथं निर्मितवान्, सः च कुबेरात् हृतः पुष्पकवत् स्यात्। कुम्भकर्णस्य रुद्रैः सह युद्धे रुद्राणां घोरत्वं तस्य घोरत्वेन तुल्यम्। रावणः पुत्रम् एव निवारयति — मेघनादः विजयी आसीत्, तथापि पिता तं विश्रामं कारयति। एतेन रावणस्य अभिमानः सूच्यते: इन्द्रस्य पराजयस्य यशः तस्य एव भवेत्। किन्तु अग्रिमे सर्गे पुनः मेघनादः एव इन्द्रं ग्रहीष्यति, अतः एषः विश्रामः अल्पकालिकः। देवानां राक्षसानां च युद्धं मेघानां वर्षा इव — उभयतः शस्त्रवृष्टिः।

ततः समरुद्गणैः देवैः प्रयुद्धं तत् सर्वं राक्षससैन्यं रणे नानाप्रहरणैः विद्रावितम्। केचित् विनिहताः कृत्ताः महीतले चेष्टन्ते स्म; अपरे वाहनेषु अवसक्ताः एव रणे स्थिताः। रथान्, नागान्, खरान्, उष्ट्रान्, पन्नगान्, तुरगान्, शिशुमारान्, वराहान्, पिशाचवदनान् च वाहनान् बाहुभ्यां समालिङ्ग्य विष्टब्धाः केचित् उत्थिताः, किन्तु देवैः शस्त्रैः सम्भिन्नाः ते निशाचराः मम्रिरे। महीतले निहतानां प्रसुप्तानां राक्षसानां सर्वेषां स रणसम्प्लवः चित्रकर्म इव आभाति। संयुगमुखे शोणितोदकनिष्यन्दा, काकगृध्रसमाकुला, शस्त्रग्राहवती नदी प्रवृत्ता। अत्र युद्धस्य भीषणं चित्रम् — मृताः अपि वाहनेषु लग्नाः स्थिताः इव दृश्यन्ते, यथा चित्रे अचलाः आकृतयः। शोणितनद्याः रूपकं रामायणे बहुशः दृश्यते — जलं शोणितम्, ग्राहाः शस्त्राणि, तीरे काकगृध्राः। राक्षसानां वाहनानि पुनः गण्यन्ते — पञ्चविंशे सर्गे यानि उक्तानि, तानि एव अत्र मृतैः आलिङ्गितानि। मरुतां रुद्राणां च पराक्रमेण युद्धस्य प्रवाहः देवानां पक्षे परिवर्तते। ‘चित्रकर्म इव’ इति उपमा विशिष्टा — मृतानां स्थिराः आकृतयः चित्रे लिखिताः इव दृश्यन्ते; कविः युद्धस्य भीषणतां सौन्दर्यशास्त्रस्य भाषया वदति, येन पाठकः विस्मयेन सह शोकम् अपि अनुभवति। वाहनानाम् आलिङ्गनं मृत्युसमये अपि आश्रयस्य अन्वेषणं दर्शयति — भीताः राक्षसाः वाहनानि एव शरणं मन्यन्ते।

एतस्मिन् अन्तरे प्रतापवान् दशग्रीवः दैवतैः विनिपातितं सर्वं स्वबलं निरीक्ष्य क्रुद्धः अभवत्। सः आशु प्रवृद्धं तं देवसैन्यसागरं प्रतिविगाह्य समरे त्रिदशान् निघ्नन् शक्रम् एव अभ्यवर्तत। ततः शक्रः सुमहास्वनं महत् चापं विस्फारयामास, यस्य विस्फारनिर्घोषैः दश दिशः स्तनन्ति स्म। तत् महत् चापं विकृष्य इन्द्रः पावकादित्यवर्चसः शरान् रावणस्य मूर्धनि पातयामास। तथा एव महाबाहुः निशाचरः दशग्रीवः अपि कार्मुकात् विभ्रष्टैः शरवर्षैः शक्रम् अवाकिरत्। तयोः प्रयुध्यतोः समन्ततः बाणवर्षैः तदा किंचित् अपि न अज्ञायत — सर्वं तमसा वृतम्। सर्गः द्वयोः राज्ञोः साक्षात् युद्धेन समाप्यते, तस्य परिणामः अग्रिमे सर्गे। तमः पुनः प्रसृतम् — पूर्वं मायया, अधुना बाणानां बाहुल्येन; एतेन युद्धस्य अनिश्चितता सूच्यते। ‘सैन्यसागरम्’ इति रूपकं देवसेनायाः विस्तारं दर्शयति, रावणः च तं सागरं विगाह्य एकः एव इन्द्रं प्रति गच्छति — तस्य लक्ष्यं स्पष्टम्। इन्द्रस्य शराः ‘पावकादित्यवर्चसः’ — अग्निसूर्यतेजसः, तस्य दिव्यत्वस्य अनुरूपाः। द्वयोः अपि शरवर्षेण सर्वतः तमः — अत्र जयः कस्य इति अनिश्चितम्, सर्गः च उत्कण्ठया समाप्यते। इन्द्रः प्रथमं प्रहरति, रावणः प्रतिप्रहरति — द्वयोः अपि पराक्रमः समः इव। दश दिशां स्तननं धनुषः शब्दस्य महिमानं दर्शयति। सर्गस्य अन्ते युद्धस्य स्थितिः अनिर्णीता एव त्यक्ता, येन श्रोता अग्रिमं सर्गं श्रोतुम् उत्सुकः भवति। रावणः इन्द्रः च — त्रैलोक्यस्य द्वौ प्रतिस्पर्धिनौ — अधुना साक्षात् सम्मुखौ।

గత సర్గ చివరలో సావిత్రుడనే వసువు సుమాలిని చంపాడు, అతని దేహం గదచేత భస్మమైంది, రాక్షసులు పారిపోయారు. వసువుచేత భస్మమైపోయిన సుమాలిని చూసి, దేవతలచేత పీడించబడి పారిపోతున్న తన సైన్యాన్ని గమనించి, రావణుని బలవంతుడైన కుమారుడు మేఘనాదుడు కోపించి, రాక్షసులందరినీ వెనుకకు మరలించి యుద్ధానికి నిలిచాడు. ఆ మహారథుడు అగ్నివర్ణం గల, కోరిన చోటికి వెళ్ళే రథంతో — పూర్వం మాహేశ్వర యజ్ఞంలో లభించినదానితో — వనాలను దహించే అగ్నిలా ఆ దేవసేనపై విరుచుకుపడ్డాడు. నానావిధ ఆయుధాలు ధరించి ప్రవేశిస్తున్న అతనిని చూసినంత మాత్రాన్నే దేవతలందరూ అన్ని దిక్కులకూ పారిపోయారు. యుద్ధం కోరుతున్న అతని ఎదుట ఎవడూ నిలువలేదు. అప్పుడు ఇంద్రుడు భయపడిన దేవతలందరినీ గద్దించి ఇలా అన్నాడు — ‘దేవతలారా, భయపడకండి, వెళ్ళకండి, యుద్ధానికి వెనుదిరగండి. ఇదిగో, అపరాజితుడైన నా కుమారుడు యుద్ధానికి వెళ్తున్నాడు.’ పితామహుని వధతో మేఘనాదుని కోపం రగిలింది; అతడు కులానికి ప్రతీకారం చేయడానికి ముందుకు వస్తున్నాడు. గత సర్గలో ఇంద్రుడు తానే భయపడి విష్ణువును శరణు వేడాడు; ఇప్పుడు అతడు ఇతరులను గద్దిస్తున్నాడు, తన కుమారుని పంపుతున్నాడు — దీనితో విష్ణువు మాటతో ఊరట పొందిన అతనికి ధైర్యం తిరిగి వచ్చిందని సూచించబడుతుంది. ‘అగ్ని వనాలను వలె’ అనే ఉపమ మేఘనాదుని వేగాన్నీ సంహారకత్వాన్నీ చూపుతుంది — దావాగ్ని ఎండిన వనాన్ని క్షణంలో దహించినట్లు అతడు దేవసేనను దహిస్తాడు. ‘చూసినంత మాత్రాన్నే’ అనే పదంతో అతని భయంకరత్వం అతిశయంగా చెప్పబడింది — యుద్ధానికి ముందే దేవతలు పారిపోతారు. కుమారునికి ఇంద్రుడు ఇచ్చిన ‘అపరాజితుడు’ అనే విశేషణం అతని విశ్వాసాన్ని చూపుతుంది; కానీ ముందు ఆ కుమారుడే యుద్ధం నుండి తీసుకుపోబడతాడు — ఇది కథలోని విడంబన. సుమాలి మృత్యువు మేఘనాదునికి వ్యక్తిగతమైన దెబ్బ — అతడు అతనికి ముత్తాత వంటి వృద్ధుడైన పెద్ద.

అప్పుడు శక్రుని కుమారుడూ జయంతుడని ప్రసిద్ధుడూ అయిన దేవుడు అద్భుతంగా అలంకరించబడిన రథంతో యుద్ధరంగంలోకి వచ్చాడు. అప్పుడు దేవతలందరూ శచీసుతుని చుట్టుముట్టి యుద్ధంలో రావణుని కుమారుని సమీపించి కొట్టారు. దేవరాక్షసుల మధ్య, మహేంద్రుని కుమారునికీ రాక్షసేంద్రుని కుమారునికీ మధ్య సరిసమానమైన యుద్ధం జరిగింది — ఇద్దరూ రాజకుమారులే, ఇద్దరూ వీరులే. అప్పుడు రావణి (రావణుని కుమారుడు) జయంతుని సారథీ మాతలి కుమారుడూ అయిన గోముఖునిపై బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలను పడవేశాడు. శచీసుతుడైన జయంతుడు కూడా అలాగే అతని సారథిని కొట్టాడు; రావణి కోపించి ఆ జయంతుని అన్నివైపులా ఎదురుకొట్టాడు. కోపంతో ఆవేశించిన, బలవంతుడైన, కళ్ళు పెద్దవి చేసిన రావణి శక్రుని కుమారుని శరవర్షాలతో కప్పివేశాడు. అప్పుడు బాగా కోపించిన అతడు వాడి అంచులు గల వేలాది నానావిధ ఆయుధాలను — శతఘ్నులను, ముసలాలను, ప్రాసాలను, గదలను, ఖడ్గాలను, గొడ్డళ్ళను, పెద్ద పర్వతశిఖరాలను కూడా — దేవసైన్యాలపై పడవేశాడు. యుద్ధం సారథులతోనే ఆరంభమవుతుంది — మొదట సారథిని కొడతారు, దానితో రథి నిరాశ్రయుడవుతాడు. ఇక్కడ యుద్ధపు సమత్వం మొదట, మేఘనాదుని ప్రాబల్యం తరువాత — క్రమంగా అతడు పైచేయి సాధిస్తాడు. అతని ఆయుధాల బాహుళ్యం మాహేశ్వర యజ్ఞంలో లభించిన అక్షయమైన అమ్ములపొదులనూ దివ్యాస్త్రాన్నీ గుర్తుచేస్తుంది. గోముఖుడు మాతలి కుమారుడని తెలుసుకోవాలి — ఇంద్రుని సారథి కులమే జయంతునికి కూడా సారథ్యం చేస్తోంది. ‘విస్ఫారితేక్షణః’ (కళ్ళు పెద్దవి చేసినవాడు) అనే విశేషణం అతని రోషానికి కనిపించే చిహ్నం. జయంతుని ప్రవేశం దేవతల మనసులో ఆశను మళ్ళీ పుట్టిస్తుంది — రాజకుమారుని రక్షించడానికి సైనికులు చేసినట్లు వారు అతనిని చుట్టుముట్టి యుద్ధం చేస్తారు. ఇద్దరు యువరాజుల యుద్ధం తండ్రుల యుద్ధానికి పూర్వరూపం వంటిది — తరువాత ఇంద్రరావణులు స్వయంగా యుద్ధం చేస్తారు. మేఘనాదుని శస్త్రవర్షంలో పర్వతశిఖరాలను కూడా పడవేయడం అతని అమానుష బలాన్ని చూపుతుంది. పద్నాలుగవ శ్లోకంలోని ఆయుధాల నామావళి సమీక్షిత పాఠంలోని ఆరు పాదాల శ్లోకంలో భాగం; వల్గేట్‌లో మాత్రం అది రెండు శ్లోకాలుగా విభజించబడింది. సారథుల వధ కూడా యుద్ధనీతిలో భాగం — రథాన్ని నడిపేవాడు నశిస్తే రథికి గతి ఉండదు.

శత్రుసైన్యాలను చంపుతున్న ఆ రావణపుత్రుని ప్రభావంతో లోకాలు బాధపడ్డాయి, అప్పుడు అంతటా చీకటి పుట్టింది. ఆ చీకటితోనూ బాణాలతోనూ పీడించబడిన ఆ దేవసైన్యం శచీసుతుని చుట్టూ అనేకవిధాలుగా కలవరపడింది. దేవతలు గానీ రాక్షసులు గానీ ఒకరినొకరు గుర్తించలేకపోయారు; తారుమారై వారు అక్కడక్కడ పరుగెత్తుతున్నారు. చీకటిలో కప్పబడి మోహపడిన దేవతలు దేవతలనే, రాక్షసులు రాక్షసులనే చంపుకున్నారు, మరికొందరు పారిపోయారు. ఇంతలో పరాక్రమశాలి అయిన పులోముడనే దైత్యేంద్రుడు శచీపుత్రుడైన జయంతుని పట్టుకొని తీసుకుపోయాడు. అతడు ఆ దౌహిత్రుని తీసుకొని సముద్రంలో ప్రవేశించాడు; అతడు అతనికి తాత — మాతామహుడు — శచి అతని కూతురు. అప్పుడు జయంతుడు కనబడకుండా పోయాడని తెలుసుకొని దేవతలందరూ ఉత్సాహం కోల్పోయి బాధతో పారిపోయారు. రావణి మాత్రం బాగా కోపించి తన బలాలతో పరివేష్టితుడై ఆ దేవతలపై దూకాడు, పెద్ద నాదం చేశాడు. ఈ అంధకారవ్యాప్తి మేఘనాదుని తామసి మాయ ఫలితం; ఇరవై ఐదవ సర్గలో శుక్రుడు దానిని ‘దేనిచేత చీకటి పుడుతుందో’ అని వర్ణించాడు. పులోముని కార్యం విచిత్రమైనది — దైత్యుడైనప్పటికీ దౌహిత్రుని రక్షించడానికి అతనిని యుద్ధం నుండి తీసుకుపోతాడు; బంధుప్రేమ శత్రుపక్షాన్ని కూడా అతిక్రమిస్తుంది. కానీ దేవతలకు అది తెలియదు, జయంతుడు నశించాడని భావించి నిరాశ చెందుతారు. దేవతలు దేవతలనూ రాక్షసులు రాక్షసులనూ చంపుకొనే పద్దెనిమిదవ శ్లోకం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. చీకటిలో స్వపక్షీయులు ఒకరినొకరు చంపుకోవడం యుద్ధంలో అన్నిటికంటే భయంకరమైన రూపం — శత్రువెవరో మిత్రుడెవరో తెలియదు. మేఘనాదుని మాయ శత్రువులను మాత్రమే కాదు, తన సైనికులను కూడా మోహపరుస్తుంది. జయంతుని అంతర్ధానం దేవతల ధైర్యానికి ఆధారాన్నే హరిస్తుంది, అందువల్ల వారి పలాయనం స్వాభావికం. మేఘనాదుని మహానాదం అతని విజయఘోషణ. పులోముని వంశసంబంధం కూడా స్పష్టం చేయబడింది — శచి పులోముని కూతురు, అందుకే ఆమె ‘పౌలోమి’ అని ప్రసిద్ధురాలు; ఆమె కుమారుడైన జయంతుడు పులోమునికి దౌహిత్రుడు. ఈ విధంగా దైత్యకులానికీ దేవకులానికీ గల వివాహసంబంధం ఇక్కడ గుర్తుచేయబడుతుంది. మేఘనాదుని నాదం పుత్రవియోగంతో శోకార్తుడైన ఇంద్రుని చెవులలో కూడా పడి ఉండవచ్చు.

కుమారుడు కనబడకుండా పోవడమూ దేవతలు పారిపోవడమూ చూసి దేవేశుడైన ఇంద్రుడు మాతలితో ‘రథాన్ని తీసుకురా’ అన్నాడు. అప్పుడు మాతలి నడుపుతున్న, మహావేగం గల, దివ్యమైన, మహాభయంకరమైన, సిద్ధంగా ఉన్న మహారథం వచ్చి నిలిచింది. ఆ రథంలో మెరుపులతో కూడిన మహాబలమైన మేఘాలు ముందుభాగంలో గాలికి చలిస్తూ గొప్ప ధ్వని చేస్తూ గర్జించాయి. దేవేశ్వరుడు బయలుదేరగానే నానావిధ వాద్యాలు మ్రోగాయి, గంధర్వులు ఏకాగ్రులయ్యారు, అప్సరసల సమూహాలు నాట్యం చేశాయి. రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, అశ్వినీదేవతలు, మరుద్గణాలు పరివేష్టించగా దేవాధిపతి నానావిధ ఆయుధాలతో బయలుదేరాడు. శక్రుడు బయలుదేరుతుండగా కఠినమైన గాలి వీచింది, సూర్యుడు కాంతిహీనుడయ్యాడు, పెద్ద ఉల్కలు రాలాయి. ఇంద్రుని రథవర్ణన అతని పదవికి తగినది — మేఘాలు, మెరుపులు, గాలి, అన్నీ వర్షదేవతకు సహచరాలు. కానీ బయలుదేరేటప్పుడే దుర్నిమిత్తాలు — కఠినమైన గాలి, కాంతిహీనుడైన సూర్యుడు, ఉల్కాపాతం — ఇంద్రుని రాబోయే పరాజయాన్ని సూచిస్తాయి. ఉత్సవపు వాద్యాలూ నాట్యమూ, దుర్నిమిత్తాలూ ఒకేసారి — ఈ వైరుధ్యం కథాగతిని సూచిస్తుంది: పైకి వైభవం, లోపల విపత్తు. కుమారుడు నశించాడని భావించి ఇంద్రుడు స్వయంగా యుద్ధానికి బయలుదేరుతాడు — తండ్రి శోకమూ కోపమూ అతనిని ప్రేరేపిస్తాయి. మాతలి ఇంద్రుని ప్రసిద్ధ సారథి, యుద్ధకాండలో రామునికి కూడా ఇంద్రరథాన్ని తీసుకువచ్చేవాడు; అతని పేరు ఇక్కడ ముందుగానే పరిచయమవుతుంది. రథం సిద్ధంగా ఉండటం ‘సజ్జః ఏవ’ (సిద్ధంగానే ఉన్నది) అనే పదంతో చెప్పబడింది — దేవరాజు రథం ఎల్లప్పుడూ యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉంటుంది. రాజు యాత్రలో మంగళవాద్యాలు మ్రోగినట్లు గంధర్వులూ అప్సరసలూ దేవరాజు ప్రయాణాన్ని ఉత్సవంలా గౌరవిస్తారు.

ఇంతలో ప్రతాపశాలీ శూరుడూ అయిన దశగ్రీవుడు విశ్వకర్మ నిర్మించిన దివ్యరథాన్ని ఎక్కాడు. ఆ రథం మిక్కిలి పెద్ద శరీరాలు గల, రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనేలా చేసే సర్పాలతో చుట్టబడి ఉంది; వాటి నిట్టూర్పుల గాలితో అది యుద్ధంలో జ్వలిస్తున్నట్లుంది. దైత్యులూ నిశాచరులూ పరివేష్టించిన ఆ దివ్యరథం యుద్ధాభిముఖంగా మహేంద్రుని వైపు సాగింది. రావణుడు కుమారుని నివారించి తానే యుద్ధంలో నిలిచాడు; రావణి కూడా యుద్ధం నుండి బయటకు వచ్చి రథంలో కూర్చున్నాడు. అప్పుడు దేవతలకు రాక్షసులతో యుద్ధం మొదలైంది; వారు మేఘాలలా శస్త్రాలను వర్షించారు. రాజా, నానావిధ ఆయుధాలు ఎత్తిన దుష్టాత్ముడైన కుంభకర్ణుడు అప్పుడు ఎవరితో యుద్ధం చేస్తున్నాడో తెలియలేదు — మత్తెక్కినవానిలా తనవారినీ పరులనూ వేరుచేయకుండా, దంతాలతో, పాదాలతో, భుజాలతో, చేతులతో, శక్తి తోమర ముద్గరాలతో, ఏది దొరికితే దానితో కోపంతో దేవతలను కొట్టాడు. ఆ నిశాచరుడు మహాఘోరులైన రుద్రులను ఎదుర్కొని వారితో యుద్ధం చేస్తూ శస్త్రాలతో ఎడతెరిపి లేకుండా గాయపడ్డాడు. శస్త్రాలతో నిండిన శరీరంతో రక్తం స్రవిస్తున్న కుంభకర్ణుడు మెరుపులతో ఉరుములతో ధారలు కురిపించే మేఘంలా ప్రకాశించాడు. ‘రాజా’ అనే సంబోధన అగస్త్యుడు రామునితో చెబుతున్న మాటను గుర్తుచేస్తుంది. రావణుడు కుమారుని విశ్రాంతికి పంపుతాడు — రాజుకు ఎదురుగా రాజే వెళ్ళాలి కాబట్టి అతడు స్వయంగా ఇంద్రునితో యుద్ధం చేయాలనుకుంటున్నాడు. కుంభకర్ణుని యుద్ధం అతని స్వభావానికి తగినది — అతడు ఆయుధాలను కూడా విడిచి దంతాలతో పాదాలతో యుద్ధం చేస్తాడు. గాయపడిన కుంభకర్ణునికి మేఘోపమ గల ముప్పయ్యేడవ శ్లోకం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. రెండు రథాల మధ్య వైరుధ్యం గమనించదగినది — ఇంద్రుని రథం మేఘాలతో మెరుపులతో కూడినది, రావణుని రథం సర్పాలతో చుట్టబడినది; రెండూ దివ్యమైనవే, కానీ ఒకటి ఆకాశానికీ మరొకటి పాతాళానికీ ప్రతీకల వంటివి. రావణుని రథం విశ్వకర్మ నిర్మించినది — దేవతల శిల్పే అతని రథాన్ని నిర్మించాడు; అది పుష్పకంలా కుబేరుని నుండి అపహరించినదై ఉండవచ్చు. రుద్రులతో కుంభకర్ణుని యుద్ధంలో రుద్రుల ఘోరత్వం అతని ఘోరత్వంతో సమానమైనది. రావణుడు కుమారునే నివారిస్తాడు — మేఘనాదుడు విజయుడై ఉన్నా తండ్రి అతనికి విశ్రాంతినిస్తాడు. దీనితో రావణుని అభిమానం సూచించబడుతుంది: ఇంద్రుని ఓడించిన యశస్సు తనకే దక్కాలి. కానీ తరువాతి సర్గలో మళ్ళీ మేఘనాదుడే ఇంద్రుని బంధిస్తాడు, కాబట్టి ఈ విశ్రాంతి స్వల్పకాలికమే. దేవరాక్షసుల యుద్ధం మేఘాల వర్షం వంటిది — ఇరువైపులా శస్త్రవృష్టి.

అప్పుడు మరుద్గణాలతో కూడిన దేవతలతో యుద్ధం చేసిన ఆ రాక్షససైన్యమంతా రణంలో నానావిధ ఆయుధాలతో తరిమివేయబడింది. కొందరు చంపబడి, నరకబడి నేలపై గిలగిలలాడుతున్నారు; మరికొందరు వాహనాలకు అతుక్కుపోయి రణంలో నిలిచే ఉన్నారు. రథాలను, ఏనుగులను, గాడిదలను, ఒంటెలను, సర్పాలను, గుర్రాలను, శింశుమారాలను, వరాహాలను, పిశాచముఖాలు గల వాహనాలను రెండు చేతులతో కౌగిలించుకొని బిగుసుకుపోయి కొందరు నిలిచారు; కానీ దేవతల శస్త్రాలతో చీల్చబడిన ఆ నిశాచరులు మరణించారు. నేలపై హతులై నిద్రిస్తున్నట్లు పడి ఉన్న రాక్షసులందరితో ఆ రణప్రళయం ఒక చిత్రకర్మలా కనిపించింది. యుద్ధరంగపు ముఖభాగంలో రక్తమే నీరుగా ప్రవహించే, కాకులతో గద్దలతో నిండిన, శస్త్రాలే మొసళ్ళుగా గల నది ప్రవహించింది. ఇక్కడ యుద్ధపు భీషణ చిత్రం — మరణించినవారు కూడా వాహనాలకు అతుక్కుపోయి నిలిచి ఉన్నట్లు, చిత్రంలోని కదలని ఆకృతుల్లా కనిపిస్తారు. రక్తనది రూపకం రామాయణంలో చాలాసార్లు కనిపిస్తుంది — నీరు రక్తం, మొసళ్ళు శస్త్రాలు, తీరంలో కాకులూ గద్దలూ. రాక్షసుల వాహనాలు మళ్ళీ లెక్కించబడ్డాయి — ఇరవై ఐదవ సర్గలో చెప్పినవే ఇక్కడ మృతులచేత కౌగిలించబడి ఉన్నాయి. మరుత్తుల, రుద్రుల పరాక్రమంతో యుద్ధప్రవాహం దేవతల పక్షానికి మళ్ళుతుంది. ‘చిత్రకర్మ వలె’ అనే ఉపమ విశిష్టమైనది — మృతుల స్థిరాకృతులు చిత్రంలో గీసినట్లు కనిపిస్తాయి; కవి యుద్ధభీషణత్వాన్ని సౌందర్యశాస్త్రపు భాషలో చెబుతాడు, దానితో పాఠకుడు విస్మయంతోపాటు శోకాన్ని కూడా అనుభవిస్తాడు. వాహనాలను కౌగిలించుకోవడం మరణసమయంలో కూడా ఆశ్రయం కోసం వెదకడాన్ని చూపుతుంది — భయపడిన రాక్షసులు వాహనాలనే శరణుగా భావిస్తారు.

ఇంతలో ప్రతాపశాలి అయిన దశగ్రీవుడు దేవతలచేత పడగొట్టబడిన తన సైన్యమంతటినీ చూసి కోపించాడు. అతడు వేగంగా ఉప్పొంగిన ఆ దేవసైన్యసాగరంలోకి చొచ్చుకుపోయి, యుద్ధంలో దేవతలను చంపుతూ శక్రుని వైపే సాగాడు. అప్పుడు శక్రుడు మిక్కిలి గొప్ప ధ్వని గల తన మహాధనుస్సును టంకారం చేశాడు; ఆ టంకారఘోషకు పది దిక్కులూ ప్రతిధ్వనించాయి. ఆ మహాధనుస్సును లాగి ఇంద్రుడు అగ్నిసూర్యుల తేజస్సు గల బాణాలను రావణుని తలపై పడవేశాడు. అలాగే మహాబాహువైన నిశాచరుడు దశగ్రీవుడు కూడా తన విల్లు నుండి వెలువడిన శరవర్షాలతో శక్రుని కప్పివేశాడు. వారిద్దరూ యుద్ధం చేస్తుండగా అన్నివైపులా బాణవర్షాల వల్ల అప్పుడు ఏమీ తెలియలేదు — అంతా చీకటితో కప్పబడింది. సర్గ ఇద్దరు రాజుల ప్రత్యక్ష యుద్ధంతో ముగుస్తుంది, దాని ఫలితం తరువాతి సర్గలో. చీకటి మళ్ళీ వ్యాపించింది — ముందు మాయవల్ల, ఇప్పుడు బాణాల బాహుళ్యం వల్ల; దీనితో యుద్ధపు అనిశ్చితత్వం సూచించబడుతుంది. ‘సైన్యసాగరం’ అనే రూపకం దేవసేన విస్తారాన్ని చూపుతుంది; రావణుడు ఆ సాగరంలో చొచ్చుకుపోయి ఒక్కడే ఇంద్రుని వైపు వెళ్తాడు — అతని లక్ష్యం స్పష్టం. ఇంద్రుని బాణాలు ‘పావకాదిత్యవర్చసః’ — అగ్నిసూర్యుల తేజస్సు గలవి, అతని దివ్యత్వానికి తగినవి. ఇద్దరి శరవర్షంతో అంతటా చీకటి — ఇక్కడ విజయం ఎవరిదో అనిశ్చితం, సర్గ ఉత్కంఠతో ముగుస్తుంది. ఇంద్రుడు మొదట కొడతాడు, రావణుడు ఎదురుకొడతాడు — ఇద్దరి పరాక్రమమూ సమానమైనట్లుంది. పది దిక్కులూ ప్రతిధ్వనించడం ధనుష్టంకార మహిమను చూపుతుంది. సర్గ చివరలో యుద్ధస్థితి నిర్ణయం కాకుండానే వదిలివేయబడింది, దానితో శ్రోత తరువాతి సర్గను వినడానికి ఉత్సుకుడవుతాడు. రావణుడూ ఇంద్రుడూ — ముల్లోకాలలోని ఇద్దరు ప్రతిస్పర్ధులు — ఇప్పుడు ప్రత్యక్షంగా ఎదురెదురుగా ఉన్నారు.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் சாவித்ரன் என்ற வசுவால் சுமாலி கொல்லப்பட்டான்; அவன் உடல் கதையால் சாம்பலாக்கப்பட்டது; ராக்ஷசர்கள் ஓடினர். வசுவால் சுமாலி சாம்பலாக்கப்பட்டதைக் கண்டும், தேவர்களால் வருத்தப்பட்ட தன் படை ஓடுவதைக் கவனித்தும், ராவணனின் வலிமைமிக்க மகனான மேகநாதன் சினமுற்று, ராக்ஷசர்கள் அனைவரையும் திருப்பிக்கொண்டு போருக்கு நின்றான். அந்த மகாரதன், முன்பு மாஹேஸ்வர யாகத்தில் பெற்ற, நெருப்பின் நிறமுடைய, விரும்பிய இடம் செல்லும் தேரில் ஏறி, காடுகளை எரிக்கும் நெருப்புபோல அந்தத் தேவப்படையை நோக்கிப் பாய்ந்தான். பலவகைப் படைக்கலங்கள் ஏந்தி அவன் உள்ளே புகுவதைக் கண்ட மாத்திரத்திலேயே தேவர்கள் அனைவரும் எல்லாத் திசைகளிலும் ஓடினர். போரை விரும்பிய அவன் முன் எவரும் நிற்கவில்லை. அப்போது இந்திரன் அஞ்சி நடுங்கிய தேவர்கள் அனைவரையும் கடிந்துகொண்டு சொன்னான் — ‘தேவர்களே, அஞ்சாதீர்கள், ஓடாதீர்கள், போருக்குத் திரும்புங்கள். தோல்வியறியாத என் மகன் இதோ போருக்குச் செல்கிறான்.’ பாட்டனின் வதத்தால் மேகநாதனின் சினம் கொழுந்துவிட்டது; குலத்துக்காகப் பழிவாங்க அவன் முன்னே வருகிறான். முந்தைய சர்க்கத்தில் இந்திரன் தானே அஞ்சி விஷ்ணுவிடம் அடைக்கலம் புகுந்தான்; இப்போது அவன் மற்றவர்களைக் கடிந்துகொள்கிறான், தன் மகனை அனுப்புகிறான் — இதனால் விஷ்ணுவின் சொல்லால் ஆறுதல் பெற்று அவன் மீண்டும் மனவுறுதி பெற்றான் என்பது சுட்டப்படுகிறது. ‘காடுகளை எரிக்கும் நெருப்புபோல’ என்ற உவமை மேகநாதனின் வேகத்தையும் அழிக்கும் ஆற்றலையும் காட்டுகிறது — காட்டுத்தீ காய்ந்த காட்டைக் கணப்பொழுதில் எரிப்பதுபோல அவன் தேவப்படையை எரிக்கிறான். ‘கண்ட மாத்திரத்திலேயே’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய அச்சமூட்டும் தன்மை மிகுதியாகச் சொல்லப்படுகிறது — போருக்கு முன்பே தேவர்கள் ஓடுகின்றனர். இந்திரன் தன் மகனுக்குத் தரும் ‘தோல்வியறியாதவன்’ என்ற அடைமொழி அவன் நம்பிக்கையைக் காட்டுகிறது; ஆனால் பின்னர் அதே மகன் போர்க்களத்திலிருந்து கொண்டுசெல்லப்படப்போகிறான் — இது கதையின் முரண்நகை. சுமாலியின் மரணம் மேகநாதனுக்குத் தனிப்பட்ட அடி — அவன் அவனுக்குக் கொள்ளுப்பாட்டன் போன்ற முதிய மூதாதை.

பிறகு சக்ரனின் மகனான, ஜயந்தன் என்று புகழ்பெற்ற தேவன் வியத்தகு அமைப்புடைய தேரில் போர்க்களத்துக்கு வந்தான். பிறகு தேவர்கள் அனைவரும் சசியின் மகனைச் சூழ்ந்துகொண்டு போரில் ராவணனின் மகனை எதிர்கொண்டு தாக்கினர். தேவர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும், மகேந்திரனின் மகனுக்கும் ராக்ஷச வேந்தனின் மகனுக்கும் இடையே நிகரான போர் நடந்தது — இருவரும் அரசகுமாரர்கள், இருவரும் வீரர்கள். பிறகு ராவணனின் மகன், ஜயந்தனின் தேரோட்டியும் மாதலியின் மகனுமான கோமுகன்மீது பொன்னணி பூண்ட அம்புகளை எய்தான். சசியின் மகனான ஜயந்தனும் அவ்வாறே அவனுடைய தேரோட்டியைத் துளைத்தான்; சினமுற்ற ராவணனின் மகன் அந்த ஜயந்தனை எல்லாப் பக்கங்களிலும் திருப்பித் துளைத்தான். சினம் பொங்கிய வலியோனான ராவணனின் மகன், கண்களை அகல விரித்து, சக்ரனின் மைந்தனை அம்புமழையால் மூடினான். பிறகு கடுஞ்சினமுற்ற அவன் கூரிய முனைகளுடைய ஆயிரக்கணக்கான பலவகைப் படைக்கலங்களை — சதக்னிகள், உலக்கைகள், ஈட்டிகள், கதைகள், வாள்கள், கோடரிகள், பெரும் மலைச்சிகரங்கள் ஆகியவற்றை — தேவப்படைகள்மீது வீழ்த்தினான். போரின் தொடக்கமே தேரோட்டிகளிடம்தான் — முதலில் தேரோட்டியைத் தாக்குகிறார்கள்; அதனால் தேர்வீரன் ஆதரவற்றவனாவான். இங்கே தொடக்கத்தில் போர் சமநிலையில் உள்ளது; பின்னர் மேகநாதனின் மேலாதிக்கம் — படிப்படியாக அவன் உச்சத்தை அடைகிறான். அவனுடைய படைக்கலங்களின் மிகுதி, மாஹேஸ்வர யாகத்தில் அவன் பெற்ற வற்றாத இரு அம்பறாத்தூணிகளையும் தெய்வீக அஸ்திரத்தையும் நினைவூட்டுகிறது. கோமுகன் மாதலியின் மகன் என்பதை அறியவேண்டும் — இந்திரனின் தேரோட்டியின் குலமே ஜயந்தனுக்கும் தேரோட்டுகிறது. ‘கண்களை அகல விரித்து’ என்ற அடைமொழி அவன் சினத்தின் கண்கூடான அடையாளம். ஜயந்தனின் வருகை தேவர்களின் மனத்தில் மீண்டும் நம்பிக்கையை உண்டாக்குகிறது — அரசகுமாரனைக் காக்கப் படைவீரர்கள் சூழ்வதுபோல அவர்கள் அவனைச் சூழ்ந்து போரிடுகின்றனர். இரு இளவரசர்களின் போர் தந்தையரின் போருக்கு முன்வடிவம் போன்றது — அதன்பின் இந்திரனும் ராவணனும் தாமே போரிடுகின்றனர். மேகநாதனின் படைக்கல மழையில் மலைச்சிகரங்களும் வீழ்த்தப்படுவது அவனுடைய மனிதருக்கு அப்பாற்பட்ட வலிமையைக் காட்டுகிறது. பதினான்காம் சுலோகத்தில் உள்ள படைக்கலப் பெயர்ப்பட்டியல் திறனாய்வுப் பதிப்பின் ஆறடிச் சுலோகத்தின் ஒரு பகுதி; வல்கேட் பதிப்பிலோ அது இரண்டு சுலோகங்களாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது. தேரோட்டிகளைக் கொல்வதும் போர்நெறியின் ஒரு பகுதி — தேரைச் செலுத்துபவன் அழிந்தால் தேர்வீரனுக்கு இயக்கம் இல்லை.

பகைவர் படைகளை அழித்துக்கொண்டிருந்த அந்த ராவணன் மகனின் ஆற்றலால் உலகங்கள் கலங்கின; பிறகு எங்கும் இருள் சூழ்ந்தது. அந்த இருளாலும் அம்புகளாலும் வருந்திய தேவப்படை சசியின் மகனைச் சுற்றிலும் பலவகையிலும் நிலைகுலைந்தது. தேவர்களோ ராக்ஷசர்களோ ஒருவரையொருவர் அடையாளம் காணவில்லை; தடுமாறிய அவர்கள் அங்குமிங்கும் ஓடினர். இருளால் மூடப்பட்டு மயங்கிய தேவர்கள் தேவர்களையே, ராக்ஷசர்கள் ராக்ஷசர்களையே கொன்றனர்; மற்றவர்கள் ஓடினர். இதற்கிடையில் புலோமன் என்ற வீரனான தைத்தியத் தலைவன் சசியின் மகனான ஜயந்தனைப் பற்றிக்கொண்டு அப்புறப்படுத்தினான். மகளின் மகனான அவனை எடுத்துக்கொண்டு அவன் கடலுக்குள் புகுந்தான்; ஏனெனில் அவன் அவனுக்கு மூதாதை — தாய்வழிப் பாட்டன் — ஆவான்; அவனுடைய மகள்தான் சசி. அப்போது ஜயந்தன் மறைந்துவிட்டதை அறிந்து தேவர்கள் அனைவரும் மகிழ்ச்சியிழந்து வருந்தி ஓடினர். ராவணன் மகனோ கடுஞ்சினமுற்று, தன் படைகள் சூழ அந்தத் தேவர்களை நோக்கிப் பாய்ந்து பெரும் முழக்கமிட்டான். இந்த இருள் பரவியது மேகநாதனின் தாமஸீ மாயையின் விளைவு; அதை இருபத்தைந்தாம் சர்க்கத்தில் சுக்கிரன் ‘இருளை உண்டாக்குவது’ என்று வருணித்தார். புலோமனின் செயல் விந்தையானது — தைத்தியனாக இருந்தும் மகளின் மகனைக் காப்பதற்காக அவனைப் போர்க்களத்திலிருந்து அப்புறப்படுத்துகிறான்; உறவுப்பாசம் பகைத்தரப்பையும் கடந்துநிற்கிறது. ஆனால் தேவர்கள் அதை அறியவில்லை; ஜயந்தன் அழிந்துவிட்டான் என்று எண்ணி நம்பிக்கை இழக்கின்றனர். தேவர்கள் தேவர்களையும் ராக்ஷசர்கள் ராக்ஷசர்களையும் கொல்லும் பதினெட்டாம் சுலோகம் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது. இருளில் தம் தரப்பினரையே ஒருவரையொருவர் கொல்வது போரின் மிக அச்சமூட்டும் வடிவம் — பகைவனும் நண்பனும் அடையாளம் தெரிவதில்லை. மேகநாதனின் மாயை பகைவர்களை மட்டுமல்ல, தன் வீரர்களையும் மயக்குகிறது. ஜயந்தனின் மறைவு தேவர்களின் மனவுறுதிக்கான ஆதாரத்தையே பறித்துவிடுகிறது; ஆகவே அவர்கள் ஓடுவது இயல்பே. மேகநாதனின் பெருமுழக்கம் அவன் வெற்றியின் அறிவிப்பு. புலோமனின் குடிவழித் தொடர்பும் தெளிவாக்கப்படுகிறது — சசி புலோமனின் மகள்; ஆகவே அவள் ‘பௌலோமி’ என்று புகழ்பெற்றவள்; அவள் மகன் ஜயந்தன் புலோமனின் மகள்வழிப் பேரன். இவ்வாறு தைத்திய குலத்துக்கும் தேவ குலத்துக்கும் இடையிலான மணவுறவு இங்கே நினைவூட்டப்படுகிறது. மகனைப் பிரிந்து துயருற்ற இந்திரனின் செவிகளிலும் மேகநாதனின் முழக்கம் விழுந்திருக்கும்.

மகன் மறைந்ததையும் தேவர்கள் ஓடுவதையும் கண்ட தேவர்கோன் இந்திரன் மாதலியிடம், ‘தேர் கொண்டுவரப்படட்டும்’ என்று சொன்னான். பிறகு மாதலியால் செலுத்தப்பட்ட, பெருவேகமுடைய, தெய்வீகமான, மிக அச்சமூட்டும், ஆயத்தமான பெருந்தேர் வந்து நின்றது. அந்தத் தேரின் முன்னே மின்னலுடன் கூடிய பெருவலிமையுடைய மேகங்கள் காற்றால் அலைக்கப்பட்டுப் பேரொலி எழுப்பி முழங்கின. தேவர்களின் தலைவன் புறப்பட்டதும் பலவகை வாத்தியங்கள் இசைக்கப்பட்டன; கந்தர்வர்கள் ஒருமுகப்பட்டனர்; அப்சரஸ் கூட்டங்கள் நடனமாடின. ருத்ரர்கள், வசுக்கள், ஆதித்யர்கள், அஸ்வினி தேவர்கள், மருத்துக் கூட்டங்கள் ஆகியோர் சூழ, தேவர்களின் அதிபன் பலவகைப் படைக்கலங்களுடன் புறப்பட்டான். சக்ரன் புறப்படும்போது கடுங்காற்று வீசியது; கதிரவன் ஒளியிழந்தான்; பெரும் எரிநட்சத்திரங்கள் விழுந்தன. இந்திரனின் தேரின் வருணனை அவன் பதவிக்கு ஏற்றது — மேகங்கள், மின்னல்கள், காற்று ஆகியவை அனைத்தும் மழைத்தெய்வத்தின் துணைவர்கள். ஆனால் புறப்படும்போதே தீய அறிகுறிகள் — கடுங்காற்று, ஒளியிழந்த சூரியன், எரிநட்சத்திர வீழ்ச்சி — இந்திரனின் வருங்காலத் தோல்வியைச் சுட்டுகின்றன. திருவிழாவின் வாத்தியங்களும் நடனமும், தீய அறிகுறிகளும் ஒரே நேரத்தில் — இந்த முரண் கதையின் போக்கைச் சுட்டுகிறது: வெளியே ஆடம்பரம், உள்ளே ஆபத்து. மகன் அழிந்தான் என்று எண்ணி இந்திரன் தானே போருக்குப் புறப்படுகிறான் — தந்தையின் துயரும் சினமும் அவனைத் தூண்டுகின்றன. மாதலி இந்திரனின் புகழ்பெற்ற தேரோட்டி; யுத்த காண்டத்தில் அவன் ராமனுக்கும் இந்திரனின் தேரைக் கொண்டுவருவான்; அவன் பெயர் இங்கே முன்கூட்டியே அறிமுகமாகிறது. தேரின் ஆயத்தநிலை ‘ஆயத்தமாகவே’ என்ற சொல்லால் சொல்லப்படுகிறது — தேவராஜனின் தேர் எப்போதும் போருக்குத் தயார். அரசனின் பயணத்தில் மங்கல வாத்தியங்கள் முழங்குவதுபோல, கந்தர்வர்களும் அப்சரஸ்களும் தேவராஜனின் புறப்பாட்டைத் திருவிழாவாகக் கொண்டாடுகின்றனர்.

இதற்கிடையில் பெருமிதமுடைய வீரனான தசக்ரீவன் விஶ்வகர்மாவால் உருவாக்கப்பட்ட தெய்வீகத் தேரில் ஏறினான். அந்தத் தேர் மிகப் பெரிய உடலுடைய, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் பாம்புகளால் சுற்றப்பட்டிருந்தது; அவற்றின் மூச்சுக்காற்றால் அது போர்க்களத்தில் கொழுந்துவிட்டு எரிவதுபோல் இருந்தது. தைத்தியர்களாலும் நிசாசரர்களாலும் சூழப்பட்ட அந்தத் தெய்வீகத் தேர் போரை நோக்கி மகேந்திரனை எதிர்த்துச் சென்றது. ராவணன் மகனைத் தடுத்துவிட்டுத் தானே போரில் நின்றான்; ராவணன் மகனும் போரிலிருந்து விலகித் தேரில் அமர்ந்தான். பிறகு தேவர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் போர் தொடங்கியது; அவர்கள் மேகங்களைப்போலப் படைக்கலங்களைப் பொழிந்தனர். அரசே, தீய உள்ளம் கொண்ட கும்பகர்ணன் பலவகைப் படைக்கலங்களை ஓங்கியபடி யாருடன் போரிடுகிறான் என்பதே அப்போது தெரியவில்லை — வெறிகொண்டவன்போலத் தம்மவர் பிறர் என்று பிரித்தறியாமல், பற்களாலும் கால்களாலும் தோள்களாலும் கைகளாலும் சக்தி, தோமரம், உலக்கை ஆகியவற்றாலும், கைக்கு வந்ததைக் கொண்டு கடுஞ்சினத்துடன் தேவர்களை அடித்தான். அந்த நிசாசரன் மிகக் கொடிய ருத்ரர்களை எதிர்கொண்டு அவர்களுடன் போரிட்டபோது படைக்கலங்களால் இடைவிடாது காயமுற்றான். படைக்கலங்களால் உடல் நிறைந்து குருதி வழிய நின்ற கும்பகர்ணன், மின்னலும் இடிமுழக்கமும் கொண்டு தாரைதாரையாகப் பொழியும் மேகம்போல் விளங்கினான். ‘அரசே’ என்ற விளி அகஸ்தியர் ராமனிடம் பேசுவதை நினைவூட்டுகிறது. ராவணன் மகனை ஓய்வுக்கு அனுப்புகிறான் — அரசனே அரசனை எதிர்கொள்ளவேண்டும் என்பதால் அவன் இந்திரனுடன் தானே போரிட விரும்புகிறான். கும்பகர்ணனின் போர் அவன் இயல்புக்கு ஏற்றது — படைக்கலங்களையும் விட்டுப் பற்களாலும் கால்களாலும் போரிடுகிறான். காயமுற்ற கும்பகர்ணனை மேகத்துக்கு உவமிக்கும் முப்பத்தேழாம் சுலோகம் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது. இரு தேர்களுக்கிடையிலான வேறுபாடு கவனிக்கத்தக்கது — இந்திரனின் தேர் மேகங்களும் மின்னல்களும் கொண்டது; ராவணனின் தேர் பாம்புகளால் சுற்றப்பட்டது; இரண்டும் தெய்வீகமானவை, ஆனால் ஒன்று வானத்தின், மற்றொன்று பாதாளத்தின் அடையாளம்போல. ராவணனின் தேர் விஶ்வகர்மாவால் உருவாக்கப்பட்டது — தேவர்களின் சிற்பியே அவன் தேரை உருவாக்கினான்; அது புஷ்பகம்போலக் குபேரனிடமிருந்து கவரப்பட்டதாக இருக்கலாம். கும்பகர்ணன் ருத்ரர்களுடன் போரிடுவதில், ருத்ரர்களின் கொடுமை அவனுடைய கொடுமைக்கு நிகராகிறது. ராவணன் தன் மகனையே தடுக்கிறான் — மேகநாதன் வெற்றிபெற்று வந்தான்; ஆயினும் தந்தை அவனை ஓய்வெடுக்கச் செய்கிறான். இதனால் ராவணனின் செருக்கு சுட்டப்படுகிறது: இந்திரனைத் தோற்கடித்த புகழ் தனக்கே சேரவேண்டும். ஆனால் அடுத்த சர்க்கத்தில் மீண்டும் மேகநாதனே இந்திரனைச் சிறைப்பிடிப்பான்; ஆகவே இந்த ஓய்வு குறுகிய காலமே. தேவர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் நடந்த போர் மேகங்களின் மழைபோன்றது — இருபுறமும் படைக்கல மழை.

பிறகு மருத்துக் கூட்டங்களுடன் கூடிய தேவர்களால் எதிர்க்கப்பட்ட அந்த ராக்ஷசப் படை முழுவதும் போர்க்களத்தில் பலவகைப் படைக்கலங்களால் விரட்டியடிக்கப்பட்டது. சிலர் கொல்லப்பட்டு, வெட்டப்பட்டு, தரையில் துடித்தனர்; மற்றவர்கள் வாகனங்களில் ஒட்டியபடியே போர்க்களத்தில் நின்றனர். தேர்கள், யானைகள், கழுதைகள், ஒட்டகங்கள், பாம்புகள், குதிரைகள், சிசுமாரங்கள், பன்றிகள், பிசாச முகமுடைய விலங்குகள் ஆகிய வாகனங்களைக் கைகளால் தழுவிக்கொண்டு விறைத்து நின்ற சில நிசாசரர்கள், தேவர்களின் படைக்கலங்களால் பிளக்கப்பட்டு மாண்டனர். தரையில் கொல்லப்பட்டு உறங்குவதுபோலக் கிடந்த ராக்ஷசர்கள் அனைவருடைய அந்தப் போர்க்களக் குழப்பம் ஓர் ஓவியம்போலத் தோன்றியது. போர்முனையில் குருதியே நீராக ஓடும், காகங்களும் கழுகுகளும் நிறைந்த, படைக்கலங்களையே முதலைகளாகக் கொண்ட ஒரு நதி பெருக்கெடுத்தது. இங்கே போரின் அச்சமூட்டும் சித்திரம் — இறந்தவர்களும் வாகனங்களில் ஒட்டிக்கொண்டு, ஓவியத்தில் அசையாத உருவங்களைப்போல நிற்பதாகத் தோன்றுகின்றனர். குருதி நதி என்ற உருவகம் ராமாயணத்தில் பலமுறை காணப்படுகிறது — நீர் குருதி, முதலைகள் படைக்கலங்கள், கரையில் காகங்களும் கழுகுகளும். ராக்ஷசர்களின் வாகனங்கள் மீண்டும் எண்ணப்படுகின்றன — இருபத்தைந்தாம் சர்க்கத்தில் சொல்லப்பட்டவையே இங்கே இறந்தவர்களால் தழுவப்பட்டுள்ளன. மருத்துக்களும் ருத்ரர்களும் காட்டிய வீரத்தால் போரின் போக்கு தேவர்களுக்குச் சாதகமாக மாறுகிறது. ‘ஓவியம்போல’ என்ற உவமை தனித்தன்மை வாய்ந்தது — இறந்தவர்களின் அசைவற்ற உருவங்கள் ஓவியத்தில் தீட்டப்பட்டவைபோலத் தோன்றுகின்றன; கவி போரின் கொடூரத்தை அழகியலின் மொழியில் சொல்கிறார்; அதனால் வாசகர் வியப்புடன் துயரையும் உணர்கிறார். வாகனங்களைத் தழுவுவது, மரணவேளையிலும் புகலிடம் தேடுவதைக் காட்டுகிறது — அஞ்சிய ராக்ஷசர்கள் வாகனங்களையே அடைக்கலமாகக் கருதுகின்றனர்.

இதற்கிடையில் பெருமிதமுடைய தசக்ரீவன் தன் படை முழுவதும் தேவர்களால் வீழ்த்தப்பட்டதைக் கண்டு சினமுற்றான். விரைவில் பெருகிய அந்தத் தேவப்படைக் கடலுக்குள் மூழ்கி, போரில் தேவர்களைக் கொன்றபடி அவன் சக்ரனையே நோக்கிச் சென்றான். பிறகு சக்ரன் பேரொலி எழுப்பும் தன் பெரிய வில்லை நாணொலிக்கச் செய்தான்; அதன் நாணொலி முழக்கங்களால் பத்துத் திசைகளும் அதிர்ந்தன. அந்தப் பெரிய வில்லை வளைத்து இந்திரன் நெருப்பும் கதிரவனும் போன்ற ஒளியுடைய அம்புகளை ராவணனின் தலைமேல் வீழ்த்தினான். அவ்வாறே நீண்ட கைகளுடைய நிசாசரனான தசக்ரீவனும் தன் வில்லிலிருந்து பொழிந்த அம்புமழையால் சக்ரனை மூடினான். இருவரும் போரிட்டபோது எல்லாப் பக்கங்களிலும் அம்புமழையால் அப்போது எதுவுமே தெரியவில்லை — எல்லாம் இருளால் மூடப்பட்டது. இரு அரசர்களின் நேரடிப் போருடன் சர்க்கம் நிறைவடைகிறது; அதன் விளைவு அடுத்த சர்க்கத்தில். இருள் மீண்டும் பரவியது — முன்பு மாயையால், இப்போது அம்புகளின் மிகுதியால்; இதனால் போரின் நிச்சயமின்மை சுட்டப்படுகிறது. ‘படைக்கடல்’ என்ற உருவகம் தேவப்படையின் பரப்பைக் காட்டுகிறது; ராவணன் அந்தக் கடலில் மூழ்கித் தனியாகவே இந்திரனை நோக்கிச் செல்கிறான் — அவன் இலக்கு தெளிவானது. இந்திரனின் அம்புகள் ‘நெருப்பும் கதிரவனும் போன்ற ஒளியுடையவை’ — அவனுடைய தெய்வீகத்துக்கு ஏற்றவை. இருவரின் அம்புமழையாலும் எங்கும் இருள் — இங்கே வெற்றி யாருக்கு என்பது நிச்சயமில்லை; சர்க்கம் ஆவலைத் தூண்டியபடி முடிகிறது. இந்திரன் முதலில் தாக்குகிறான், ராவணன் திருப்பித் தாக்குகிறான் — இருவரின் வீரமும் நிகரானதுபோல் தோன்றுகிறது. பத்துத் திசைகளும் அதிர்வது வில்லின் ஓசையின் பெருமையைக் காட்டுகிறது. சர்க்கத்தின் இறுதியில் போரின் நிலை தீர்மானிக்கப்படாமலேயே விடப்படுகிறது; அதனால் கேட்பவர் அடுத்த சர்க்கத்தைக் கேட்க ஆவல்கொள்கிறார். ராவணனும் இந்திரனும் — மூவுலகின் இரு போட்டியாளர்கள் — இப்போது நேருக்குநேர் நிற்கின்றனர்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿತ್ರನೆಂಬ ವಸುವಿನಿಂದ ಸುಮಾಲಿ ಹತನಾದನು, ಅವನ ದೇಹ ಗದೆಯಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಯಿತು, ರಾಕ್ಷಸರು ಓಡಿಹೋದರು. ವಸುವಿನಿಂದ ಭಸ್ಮೀಕೃತನಾದ ಸುಮಾಲಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಸುರರಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ರಾವಣನ ಬಲಶಾಲಿ ಮಗನಾದ ಮೇಘನಾದನು ಕೋಪಗೊಂಡು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತನು. ಆ ಮಹಾರಥನು — ಹಿಂದೆ ಮಾಹೇಶ್ವರಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪಡೆದ — ಅಗ್ನಿವರ್ಣದ, ಇಚ್ಛೆಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ರಥದಲ್ಲಿ, ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಸುಡುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಆ ದೇವಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ವಿವಿಧ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿಹೋದರು. ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಎದುರು ಯಾರೂ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಇಂದ್ರನು ಭಯಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ಸುರರನ್ನೂ ‘ಆವಿದ್ಧ್ಯ’ — ಅಂದರೆ ಗದರಿಸಿ — ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುರರೇ, ಹೆದರಬೇಡಿ, ಓಡಬೇಡಿ, ರಣಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ. ಸೋಲನ್ನರಿಯದ ಈ ನನ್ನ ಮಗನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಹಿರಿಯನ ವಧೆಯಿಂದ ಮೇಘನಾದನ ಕೋಪ ಉರಿದೆದ್ದಿತು; ಅವನು ಕುಲದ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲು ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ತಾನೇ ಹೆದರಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನು ಇತರರನ್ನು ಗದರಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಆಶ್ವಸ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಸುಡುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮೇಘನಾದನ ವೇಗವನ್ನೂ ಸಂಹಾರಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚು ಒಣಗಿದ ಕಾಡನ್ನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸುಡುವಂತೆ ಅವನು ದೇವಸೇನೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ‘ದರ್ಶನಾದೇವ’ (ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ದೇವತೆಗಳು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನು ಮಗನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ‘ಅಪರಾಜಿತ’ (ಸೋಲನ್ನರಿಯದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಅದೇ ಮಗನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕಥೆಯ ವಿಡಂಬನೆ. ಸುಮಾಲಿಯ ಮೃತ್ಯು ಮೇಘನಾದನಿಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಘಾತ — ಅವನು ಅವನಿಗೆ ಮುತ್ತಜ್ಜನಂತಿರುವ ವೃದ್ಧ ಹಿರಿಯ.

ಅನಂತರ ಶಕ್ರನ ಮಗನಾದ, ಜಯಂತನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ದೇವನು ಅದ್ಭುತವಾದ ರಥದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ಆಗ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಶಚಿಯ ಮಗನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಗನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಪ್ರಹರಿಸಿದರು. ದೇವ-ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ, ಮಹೇಂದ್ರನ ಮಗನಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಗನಿಗೂ ಸಮಬಲದ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು — ಇಬ್ಬರೂ ರಾಜಕುಮಾರರು, ಇಬ್ಬರೂ ವೀರರು. ಅನಂತರ ರಾವಣಿಯು ಜಯಂತನ ಸಾರಥಿಯಾದ, ಮಾತಲಿಯ ಮಗನಾದ ಗೋಮುಖನ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಶಚಿಯ ಮಗನಾದ ಜಯಂತನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು; ರಾವಣಿಯು ಕೋಪಗೊಂಡು ಆ ಜಯಂತನನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಮರುಹೊಡೆದನು. ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾದ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದ ರಾವಣಿಯು ಶಕ್ರನ ಮಗನನ್ನು ಬಾಣವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪಗೊಂಡ ಅವನು ಹರಿತ ಅಲಗುಗಳುಳ್ಳ ಸಾವಿರಾರು ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು — ಶತಘ್ನಿಗಳು, ಮುಸಲಗಳು, ಪ್ರಾಸಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಕೊಡಲಿಗಳು, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳು — ದೇವಸೈನ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಸುರಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಸಾರಥಿಗಳಿಂದಲೇ — ಮೊದಲು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ರಥಿಕನು ನಿರಾಶ್ರಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಯುದ್ಧದ ಸಮಬಲ, ಆಮೇಲೆ ಮೇಘನಾದನ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ — ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವನು ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಆಯುಧಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವು ಮಾಹೇಶ್ವರಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಅಕ್ಷಯವಾದ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಗೋಮುಖನು ಮಾತಲಿಯ ಮಗನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು — ಇಂದ್ರನ ಸಾರಥಿಯ ಕುಲವೇ ಜಯಂತನಿಗೂ ಸಾರಥ್ಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ವಿಸ್ಫಾರಿತೇಕ್ಷಣಃ’ (ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ರೋಷದ ದೃಶ್ಯಚಿಹ್ನೆ. ಜಯಂತನ ಪ್ರವೇಶವು ದೇವತೆಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಆಸೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸೈನಿಕರು ಸುತ್ತುವರಿಯುವಂತೆ ಅವರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಬ್ಬರು ಯುವರಾಜರ ಯುದ್ಧವು ಅವರ ತಂದೆಗಳ ಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ವರೂಪದಂತಿದೆ — ಆಮೇಲೆ ಇಂದ್ರ-ರಾವಣರೇ ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮೇಘನಾದನ ಶಸ್ತ್ರವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಎಸೆಯುವುದು ಅವನ ಅಮಾನುಷ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಆಯುಧಗಳ ನಾಮಾವಳಿಯು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆರು ಪಾದಗಳ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕದ ಭಾಗ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಾದರೋ ಅದು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಗೊಂಡಿದೆ. ಸಾರಥಿಗಳ ವಧೆಯೂ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಭಾಗ — ರಥವನ್ನು ನಡೆಸುವವನು ನಾಶವಾದರೆ ರಥಿಕನಿಗೆ ಚಲನೆಯೇ ಇಲ್ಲ.

ಶತ್ರುಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾವಣಪುತ್ರನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಲೋಕಗಳು ತತ್ತರಿಸಿದವು; ಆಗ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕತ್ತಲೆ ಆವರಿಸಿತು. ಆ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದಲೂ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತವಾದ ಆ ದೇವಸೈನ್ಯವು ಶಚಿಯ ಮಗನ ಸುತ್ತಲೂ ಅನೇಕ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ವಸ್ಥವಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಗುರುತಿಸಲಾರದಾದರು; ದಿಕ್ಕುತಪ್ಪಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಮೂಢರಾದ ದೇವತೆಗಳು ದೇವತೆಗಳನ್ನೇ, ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೇ ಕೊಂದರು; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಓಡಿಹೋದರು. ಈ ನಡುವೆ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಪುಲೋಮನೆಂಬ ದೈತ್ಯೇಂದ್ರನು ಶಚಿಯ ಮಗನಾದ ಜಯಂತನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕೊಂಡೊಯ್ದನು. ಮಗಳ ಮಗನಾದ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಜಯಂತನ ಹಿರಿಯ — ಅಂದರೆ ಮಾತಾಮಹ — ಆಗಿದ್ದನು; ಶಚಿ ಅವನ ಮಗಳು. ಆಗ ಜಯಂತನು ಕಣ್ಮರೆಯಾದುದನ್ನು ಅರಿತು ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಉತ್ಸಾಹಹೀನರಾಗಿ, ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು ಓಡಿಹೋದರು. ರಾವಣಿಯಾದರೋ ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪಗೊಂಡು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಆ ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಈ ಕತ್ತಲೆಯ ಹರಡುವಿಕೆ ಮೇಘನಾದನ ತಾಮಸೀ ಮಾಯೆಯ ಫಲ; ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರನು ಅದನ್ನು ‘ಯಯಾ ಸಂಪದ್ಯತೇ ತಮಃ’ (ಯಾವುದರಿಂದ ಕತ್ತಲೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅದು) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು. ಪುಲೋಮನ ಕಾರ್ಯ ವಿಚಿತ್ರ — ದೈತ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಮಗಳ ಮಗನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅವನು ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ಬಂಧುಸ್ನೇಹವು ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯದು; ಜಯಂತನು ನಾಶವಾದನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹತಾಶರಾಗುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಗಳು ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಪಕ್ಷದವರೇ ಪರಸ್ಪರ ಕೊಲ್ಲುವುದು ಯುದ್ಧದ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ರೂಪ — ಶತ್ರುವೂ ಮಿತ್ರನೂ ಗುರುತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮೇಘನಾದನ ಮಾಯೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸೈನಿಕರನ್ನೂ ಮರುಳುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಜಯಂತನ ಅಂತರ್ಧಾನವು ದೇವತೆಗಳ ಧೈರ್ಯದ ಆಧಾರವನ್ನೇ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಪಲಾಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಮೇಘನಾದನ ಮಹಾನಾದವು ಅವನ ವಿಜಯದ ಘೋಷಣೆ. ಪುಲೋಮನ ವಂಶಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಶಚಿ ಪುಲೋಮನ ಮಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ‘ಪೌಲೋಮೀ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು; ಅವಳ ಮಗ ಜಯಂತನು ಪುಲೋಮನ ಮಗಳ ಮಗ. ಹೀಗೆ ದೈತ್ಯಕುಲಕ್ಕೂ ದೇವಕುಲಕ್ಕೂ ಇರುವ ವಿವಾಹಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೇಘನಾದನ ನಾದವು ಪುತ್ರವಿಯೋಗದಿಂದ ಶೋಕಾರ್ತನಾದ ಇಂದ್ರನ ಕಿವಿಗಳಿಗೂ ಬಿದ್ದಿರಬೇಕು.

ಮಗನು ಕಣ್ಮರೆಯಾದುದನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ಕಂಡು ದೇವೇಶನಾದ ಇಂದ್ರನು ಮಾತಲಿಗೆ ‘ರಥವನ್ನು ತಾ’ ಎಂದನು. ಆಗ ಮಾತಲಿಯಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ, ಮಹಾವೇಗದ, ದಿವ್ಯವಾದ, ಮಹಾಭಯಂಕರವಾದ, ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದ ಮಹಾರಥವು ಬಂದು ನಿಂತಿತು. ಆ ರಥದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಮೋಡಗಳು ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚಂಚಲವಾಗಿ ಪರಮ ನಿನಾದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ದೇವೇಶ್ವರನು ಹೊರಟಾಗ ನಾನಾ ವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದವು, ಗಂಧರ್ವರು ಏಕಾಗ್ರರಾದರು, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸಮೂಹಗಳು ನರ್ತಿಸಿದವು. ರುದ್ರರು, ವಸುಗಳು, ಆದಿತ್ಯರು, ಅಶ್ವಿನಿಗಳು ಮತ್ತು ಮರುದ್ಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ದೇವಾಧಿಪನು ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳೊಡನೆ ಹೊರಟನು. ಶಕ್ರನು ಹೊರಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಕಠೋರವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು, ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು, ದೊಡ್ಡ ಉಲ್ಕೆಗಳು ಬಿದ್ದವು. ಇಂದ್ರನ ರಥದ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ಪದವಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ — ಮೋಡಗಳು, ಮಿಂಚುಗಳು, ಗಾಳಿ — ಎಲ್ಲವೂ ಮಳೆಯ ದೇವತೆಯ ಸಹಚರರು. ಆದರೆ ಹೊರಡುವಾಗಲೇ ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳು — ಕಠೋರವಾದ ಗಾಳಿ, ಕಾಂತಿಹೀನ ಸೂರ್ಯ, ಉಲ್ಕಾಪಾತ — ಇಂದ್ರನ ಮುಂದಿನ ಪರಾಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಉತ್ಸವದ ವಾದ್ಯ-ನೃತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ — ಈ ವಿರೋಧವು ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ: ಹೊರಗೆ ವೈಭವ, ಒಳಗೆ ವಿಪತ್ತು. ಮಗನು ನಾಶವಾದನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಇಂದ್ರನು ತಾನೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಶೋಕವೂ ಕೋಪವೂ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತವೆ. ಮಾತಲಿ ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾರಥಿ; ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮನಿಗೂ ಇಂದ್ರರಥವನ್ನು ತರಲಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಪರಿಚಿತ. ರಥದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ‘ಸಜ್ಜ ಏವ’ (ಸಜ್ಜಾಗಿಯೇ ಇದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ದೇವರಾಜನ ರಥ ಯಾವಾಗಲೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧ. ರಾಜನ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಂಗಲವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗುವಂತೆ ಗಂಧರ್ವರೂ ಅಪ್ಸರೆಯರೂ ದೇವರಾಜನ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಉತ್ಸವದಂತೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಈ ನಡುವೆ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಶೂರನೂ ಆದ ದಶಗ್ರೀವನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ದಿವ್ಯರಥವನ್ನು ಏರಿದನು. ಆ ರಥವು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ದೇಹಗಳುಳ್ಳ, ರೋಮಾಂಚಗೊಳಿಸುವ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಅವುಗಳ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿನ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು. ದೈತ್ಯರಿಂದಲೂ ನಿಶಾಚರರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ದಿವ್ಯರಥವು ಯುದ್ಧಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಮಹೇಂದ್ರನ ಕಡೆಗೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿತು. ರಾವಣನು ಮಗನನ್ನು ತಡೆದು ತಾನೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಂತನು; ರಾವಣಿಯೂ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಅನಂತರ ಸುರರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು; ಅವರು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ರಾಜನೇ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನೆತ್ತಿದ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಯಾರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ — ಮತ್ತನಂತೆ ತನ್ನವರು-ಪರರು ಎಂಬ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ, ಕಾಲುಗಳಿಂದ, ತೋಳುಗಳಿಂದ, ಕೈಗಳಿಂದ, ಶಕ್ತಿ-ತೋಮರ-ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ, ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದುದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ನಿಶಾಚರನು ಮಹಾಘೋರರಾದ ರುದ್ರರನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಅವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡನು. ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ದೇಹದಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಿಂಚು-ಗುಡುಗುಗಳ ನಿರ್ಘೋಷದೊಡನೆ ಧಾರೆಯಾಗಿ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ‘ರಾಜನ್’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಮಾತು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಮಗನನ್ನು ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ತಾನೇ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನನ್ನು ರಾಜನೇ ಎದುರಿಸಬೇಕು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಯುದ್ಧ ಅವನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪ — ಅವನು ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಹಲ್ಲು-ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಗಾಯಗೊಂಡ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಮೋಡದ ಉಪಮೆಯಿರುವ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಎರಡು ರಥಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಇಂದ್ರನ ರಥವು ಮೋಡ-ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ರಾವಣನ ರಥವು ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಎರಡೂ ದಿವ್ಯವೇ, ಆದರೆ ಒಂದು ಆಕಾಶದ, ಇನ್ನೊಂದು ಪಾತಾಳದ ಪ್ರತೀಕದಂತಿವೆ. ರಾವಣನ ರಥವು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ — ದೇವತೆಗಳದೇ ಶಿಲ್ಪಿ ಅವನ ರಥವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅದು ಪುಷ್ಪಕದಂತೆ ಕುಬೇರನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದುದಾಗಿರಬಹುದು. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರುದ್ರರೊಡನೆ ಮಾಡುವ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರುದ್ರರ ಘೋರತೆ ಅವನ ಘೋರತೆಗೆ ಸಮಾನ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಮಗನನ್ನೇ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಮೇಘನಾದನು ವಿಜಯಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ತಂದೆ ಅವನನ್ನು ವಿಶ್ರಮಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಅಭಿಮಾನ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ: ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಯಶಸ್ಸು ತನಗೇ ಸಲ್ಲಬೇಕು. ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮೇಘನಾದನೇ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಅಲ್ಪಕಾಲದ್ದು. ದೇವ-ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧ ಮೋಡಗಳ ಮಳೆಯಂತೆ — ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿ.

ಅನಂತರ ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ಹೋರಾಡಿ ಆ ಇಡೀ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಓಡಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ಹತರಾಗಿ, ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡೇ ರಣದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ರಥಗಳನ್ನು, ಆನೆಗಳನ್ನು, ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು, ಒಂಟೆಗಳನ್ನು, ಸರ್ಪಗಳನ್ನು, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು, ಶಿಶುಮಾರಗಳನ್ನು, ಹಂದಿಗಳನ್ನು, ಪಿಶಾಚಮುಖದ ವಾಹನಗಳನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸ್ತಬ್ಧರಾಗಿ ಕೆಲವರು ನಿಂತಿದ್ದರು; ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಆ ನಿಶಾಚರರು ಸತ್ತರು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹತರಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ರಣಪ್ರಳಯವು ಚಿತ್ರಕರ್ಮದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ತವನ್ನೇ ನೀರಾಗಿ ಹರಿಸುವ, ಕಾಗೆ-ಹದ್ದುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಶಸ್ತ್ರಗಳೇ ಮೊಸಳೆಗಳಾಗಿರುವ ನದಿಯೊಂದು ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣ ಚಿತ್ರವಿದೆ — ಸತ್ತವರೂ ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ನಿಂತಿರುವಂತೆ, ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿನ ಅಚಲ ಆಕೃತಿಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ರಕ್ತನದಿಯ ರೂಪಕವು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ನೀರೇ ರಕ್ತ, ಮೊಸಳೆಗಳೇ ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ದಡದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆ-ಹದ್ದುಗಳು. ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದವುಗಳನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ತವರು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಮರುತ್ತುಗಳ ಮತ್ತು ರುದ್ರರ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರವಾಹ ದೇವತೆಗಳ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ‘ಚಿತ್ರಕರ್ಮ ಇವ’ (ಚಿತ್ರಕರ್ಮದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಿಶಿಷ್ಟ — ಸತ್ತವರ ಸ್ಥಿರ ಆಕೃತಿಗಳು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರೆದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಸೌಂದರ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನು ವಿಸ್ಮಯದೊಡನೆ ಶೋಕವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾಹನಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮೃತ್ಯುಸಮಯದಲ್ಲೂ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಹೆದರಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾಹನಗಳನ್ನೇ ಶರಣೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಈ ನಡುವೆ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟ ತನ್ನ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಕೋಪಗೊಂಡನು. ಬೇಗನೆ ಉಕ್ಕೇರಿದ ಆ ದೇವಸೈನ್ಯಸಾಗರವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತ ಅವನು ಶಕ್ರನ ಕಡೆಗೇ ನುಗ್ಗಿದನು. ಆಗ ಶಕ್ರನು ಮಹಾಘೋಷವುಳ್ಳ ತನ್ನ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರಮಾಡಿದನು; ಅದರ ಟಂಕಾರದ ನಿರ್ಘೋಷಗಳಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಮೊಳಗಿದವು. ಆ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ಇಂದ್ರನು ಅಗ್ನಿ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳನ್ನು ರಾವಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಸುರಿಸಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ನಿಶಾಚರ ದಶಗ್ರೀವನೂ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಬಾಣವರ್ಷಗಳಿಂದ ಶಕ್ರನನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸುತ್ತಲೂ ಸುರಿದ ಬಾಣವರ್ಷಗಳಿಂದ ಆಗ ಏನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ — ಎಲ್ಲವೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾಯಿತು. ಸರ್ಗವು ಇಬ್ಬರು ರಾಜರ ಮುಖಾಮುಖಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಕತ್ತಲೆ ಮತ್ತೆ ಹರಡಿದೆ — ಮೊದಲು ಮಾಯೆಯಿಂದ, ಈಗ ಬಾಣಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯದಿಂದ; ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸೈನ್ಯಸಾಗರಮ್’ ಎಂಬ ರೂಪಕವು ದೇವಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ರಾವಣನು ಆ ಸಾಗರವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಒಬ್ಬನೇ ಇಂದ್ರನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇಂದ್ರನ ಬಾಣಗಳು ‘ಪಾವಕಾದಿತ್ಯವರ್ಚಸಃ’ — ಅಗ್ನಿ-ಸೂರ್ಯರ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳವು, ಅವನ ದಿವ್ಯತ್ವಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾದವು. ಇಬ್ಬರ ಬಾಣವರ್ಷದಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕತ್ತಲೆ — ಇಲ್ಲಿ ಜಯ ಯಾರದೆಂಬುದು ಅನಿಶ್ಚಿತ; ಸರ್ಗವು ಕುತೂಹಲದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನು ಮೊದಲು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾವಣನು ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಸಮಾನವಾಗಿರುವಂತಿದೆ. ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮೊಳಗುವುದು ಧನುಸ್ಸಿನ ಶಬ್ದದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅನಿರ್ಣೀತವಾಗಿಯೇ ಬಿಡಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಶ್ರೋತೃವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗವನ್ನು ಕೇಳಲು ಉತ್ಸುಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರ — ತ್ರೈಲೋಕ್ಯದ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು — ಈಗ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ സാവിത്രൻ എന്ന വസു സുമാലിയെ വധിച്ചു; അവന്റെ ദേഹം ഗദയാൽ ഭസ്മമാക്കപ്പെട്ടു; രാക്ഷസന്മാർ ഓടിപ്പോയി. വസുവിനാൽ ഭസ്മമാക്കപ്പെട്ട സുമാലിയെ കണ്ട്, ദേവന്മാരാൽ പീഡിതമായി ഓടുന്ന സ്വന്തം സൈന്യത്തെ ശ്രദ്ധിച്ച്, രാവണന്റെ ബലവാനായ പുത്രൻ മേഘനാദൻ ക്രുദ്ധനായി, എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും പിന്തിരിപ്പിച്ച് യുദ്ധത്തിനു നിലയുറപ്പിച്ചു. ആ മഹാരഥൻ, മുമ്പ് മാഹേശ്വരയജ്ഞത്തിൽ ലഭിച്ച, അഗ്നിവർണമുള്ളതും ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നതുമായ രഥത്തിൽ, വനങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ ആ ദേവസേനയുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. വിവിധ ആയുധങ്ങൾ ധരിച്ച് പ്രവേശിക്കുന്ന അവനെ കണ്ട മാത്രയിൽത്തന്നെ ദേവതകളെല്ലാം എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി. യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന അവന്റെ മുന്നിൽ ആരും നിന്നില്ല. അപ്പോൾ ഇന്ദ്രൻ ഭയന്നുപോയ ദേവന്മാരെയെല്ലാം ശകാരിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാരേ, ഭയപ്പെടരുത്, പോകരുത്, യുദ്ധത്തിലേക്കു മടങ്ങിവരുവിൻ. ഇതാ, ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടാത്ത എന്റെ പുത്രൻ യുദ്ധത്തിനു പോകുന്നു.’ മുത്തച്ഛന്റെ വധത്താൽ മേഘനാദന്റെ ക്രോധം ജ്വലിച്ചു; കുലത്തിനുവേണ്ടി പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ അവൻ മുന്നോട്ടു വരുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ സ്വയം ഭയന്ന് വിഷ്ണുവിനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു; ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം മറ്റുള്ളവരെ ശകാരിക്കുന്നു, സ്വപുത്രനെ അയയ്ക്കുന്നു — വിഷ്ണുവിന്റെ വാക്കിനാൽ ആശ്വസ്തനായ അദ്ദേഹം ധൈര്യം വീണ്ടെടുത്തുവെന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വനങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ മേഘനാദന്റെ വേഗവും സംഹാരശക്തിയും കാണിക്കുന്നു — കാട്ടുതീ ഉണങ്ങിയ വനത്തെ ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അവൻ ദേവസേനയെ. ‘കണ്ട മാത്രയിൽത്തന്നെ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവന്റെ ഭയങ്കരത അതിശയിച്ചു പറയുന്നു — യുദ്ധത്തിനു മുമ്പുതന്നെ ദേവന്മാർ ഓടിയൊളിക്കുന്നു. ‘ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടാത്ത’ എന്ന ഇന്ദ്രന്റെ പുത്രവിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ മുന്നോട്ട് ആ പുത്രൻതന്നെ യുദ്ധക്കളത്തിൽനിന്ന് എടുത്തുമാറ്റപ്പെടും — ഇതാണു കഥയിലെ വിരോധാഭാസം. സുമാലിയുടെ മരണം മേഘനാദനു വ്യക്തിപരമായ ആഘാതമാണ് — അവൻ അവന്റെ പ്രപിതാമഹനെപ്പോലെ വൃദ്ധനായ ആര്യകനാണ്.

അപ്പോൾ ശക്രന്റെ പുത്രനായ, ജയന്തൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ ദേവൻ അത്ഭുതകരമായ ഒരു രഥത്തിൽ യുദ്ധത്തിനു മുന്നോട്ടുവന്നു. തുടർന്ന് ദേവന്മാരെല്ലാം ശചീപുത്രനെ ചുറ്റിനിന്ന് യുദ്ധത്തിൽ രാവണപുത്രനെ സമീപിച്ച് പ്രഹരിച്ചു. ദേവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും തമ്മിൽ, മഹേന്ദ്രപുത്രനും രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രനും തമ്മിൽ, തുല്യമായ യുദ്ധമുണ്ടായി — ഇരുവരും രാജപുത്രന്മാർ, ഇരുവരും വീരന്മാർ. തുടർന്ന് രാവണി ജയന്തന്റെ സാരഥിയും മാതലിയുടെ പുത്രനുമായ ഗോമുഖന്റെമേൽ സ്വർണാലങ്കൃതമായ ശരങ്ങൾ വർഷിച്ചു. ശചീപുത്രനായ ജയന്തനും അതുപോലെ അവന്റെ സാരഥിയെ എയ്തു; രാവണി ക്രുദ്ധനായി ആ ജയന്തനെ എല്ലാ വശത്തുനിന്നും തിരിച്ചെയ്തു. ക്രോധാവിഷ്ടനും ബലവാനും കണ്ണുകൾ വിടർത്തിയവനുമായ രാവണി ശക്രപുത്രനെ ശരവർഷങ്ങളാൽ മൂടി. പിന്നീട് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ അവൻ മൂർച്ചയേറിയ അഗ്രങ്ങളുള്ള ആയിരക്കണക്കിനു പലതരം ആയുധങ്ങൾ — ശതഘ്നികൾ, മുസലങ്ങൾ, പ്രാസങ്ങൾ, ഗദകൾ, വാളുകൾ, മഴുക്കൾ, വലിയ പർവതശിഖരങ്ങൾ — ദേവസൈന്യങ്ങളുടെമേൽ വർഷിച്ചു. യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നതു സാരഥികളിൽനിന്നുതന്നെ — രഥി നിരാശ്രയനാകാൻ ആദ്യം സാരഥിയെ പ്രഹരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ആദ്യം യുദ്ധത്തിന്റെ തുല്യത, പിന്നീട് മേഘനാദന്റെ പ്രാബല്യം — ക്രമേണ അവൻ ഉയരുന്നു. അവന്റെ ആയുധബാഹുല്യം, മാഹേശ്വരയജ്ഞത്തിൽ ലഭിച്ച അക്ഷയതൂണീരങ്ങളെയും ദിവ്യാസ്ത്രത്തെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഗോമുഖൻ മാതലിയുടെ പുത്രനാണെന്ന് അറിയേണ്ടതാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ സാരഥിയുടെ കുലംതന്നെ ജയന്തന്റെയും സാരഥ്യം വഹിക്കുന്നു. ‘വിസ്ഫാരിതേക്ഷണഃ’ (കണ്ണുകൾ വിടർത്തിയവൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ രോഷത്തിന്റെ ദൃശ്യമായ അടയാളമാണ്. ജയന്തന്റെ പ്രവേശം ദേവന്മാരുടെ മനസ്സിൽ വീണ്ടും പ്രതീക്ഷ ജനിപ്പിക്കുന്നു — രാജപുത്രനെ രക്ഷിക്കാൻ സൈനികർ എന്നപോലെ അവർ അവനെ ചുറ്റിനിന്നു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. രണ്ടു യുവരാജാക്കന്മാരുടെ യുദ്ധം അവരുടെ പിതാക്കന്മാരുടെ യുദ്ധത്തിന്റെ പൂർവരൂപംപോലെയാണ് — പിന്നീട് ഇന്ദ്രനും രാവണനും നേരിട്ടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. മേഘനാദന്റെ ശസ്ത്രവർഷത്തിൽ പർവതശിഖരങ്ങൾപോലും പതിപ്പിക്കുന്നത് അവന്റെ അമാനുഷബലം കാണിക്കുന്നു. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ആയുധങ്ങളുടെ നാമാവലി സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ആറു പാദങ്ങളുള്ള ഒരു ശ്ലോകത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; വൾഗേറ്റിലാകട്ടെ അതു രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു. സാരഥികളുടെ വധവും യുദ്ധനീതിയുടെ ഭാഗമാണ് — രഥം നിയന്ത്രിക്കുന്നവൻ നശിച്ചാൽ രഥിക്കു ഗതിയില്ലാതാകുന്നു.

ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ സംഹരിക്കുന്ന ആ രാവണപുത്രന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ലോകങ്ങൾ വ്യഥിതമായി; പിന്നെ എല്ലായിടത്തും അന്ധകാരം പരന്നു. ആ അന്ധകാരത്താലും ശരങ്ങളാലും പീഡിതമായ ദേവബലം ശചീപുത്രനു ചുറ്റും പലവിധത്തിൽ അസ്വസ്ഥമായി. ദേവന്മാരോ രാക്ഷസന്മാരോ പരസ്പരം തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല; ദിക്കുതെറ്റിയ അവർ അങ്ങുമിങ്ങും ഓടിനടന്നു. അന്ധകാരത്താൽ മൂടപ്പെട്ട് മതിഭ്രമം ബാധിച്ച ദേവന്മാർ ദേവന്മാരെത്തന്നെയും രാക്ഷസന്മാർ രാക്ഷസന്മാരെത്തന്നെയും വധിച്ചു; മറ്റുള്ളവർ ഓടിപ്പോയി. ഇതിനിടയിൽ വീര്യവാനായ പുലോമാവ് എന്ന ദൈത്യേന്ദ്രൻ ശചീപുത്രനായ ജയന്തനെ പിടിച്ചെടുത്തു കൊണ്ടുപോയി. ആ ദൗഹിത്രനെയുമെടുത്ത് അവൻ സമുദ്രത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; അവൻ ജയന്തന്റെ ആര്യകനായിരുന്നു — മാതാമഹൻ; ശചി അവന്റെ പുത്രിയാണല്ലോ. അപ്പോൾ ജയന്തൻ നഷ്ടപ്പെട്ടുവെന്നറിഞ്ഞ് ദേവതകളെല്ലാം ആഹ്ലാദം നശിച്ച്, വ്യഥിതരായി ഓടിപ്പോയി. രാവണിയാകട്ടെ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി സ്വന്തം സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ആ ദേവന്മാരുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു; മഹാനാദം മുഴക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ അന്ധകാരപ്രസരണം മേഘനാദന്റെ താമസിമായയുടെ ഫലമാണ്; ഇരുപത്തഞ്ചാം സർഗത്തിൽ ശുക്രൻ അതിനെ ‘യയാ സമ്പദ്യതേ തമഃ’ (ഏതിനാൽ അന്ധകാരം ഉളവാകുന്നുവോ) എന്നു വർണിച്ചിരുന്നു. പുലോമാവിന്റെ പ്രവൃത്തി വിചിത്രമാണ് — ദൈത്യനായിരുന്നിട്ടും ദൗഹിത്രനെ രക്ഷിക്കാനായി അവൻ അവനെ യുദ്ധത്തിൽനിന്ന് എടുത്തുകൊണ്ടുപോകുന്നു; ബന്ധുസ്നേഹം ശത്രുപക്ഷത്തെപ്പോലും അതിലംഘിക്കുന്നു. എന്നാൽ ദേവന്മാർ അത് അറിയുന്നില്ല; ജയന്തൻ നശിച്ചുവെന്നു കരുതി അവർ നിരാശരാകുന്നു. ദേവന്മാർ ദേവന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാർ രാക്ഷസന്മാരെയും കൊല്ലുന്ന പതിനെട്ടാം ശ്ലോകം പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്. അന്ധകാരത്തിൽ സ്വപക്ഷക്കാർ പരസ്പരം കൊല്ലുന്നതു യുദ്ധത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ രൂപമാണ് — ശത്രുവിനെയും മിത്രത്തെയും തിരിച്ചറിയാനാവില്ല. മേഘനാദന്റെ മായ ശത്രുക്കളെ മാത്രമല്ല, സ്വന്തം സൈനികരെയും മോഹിപ്പിക്കുന്നു. ജയന്തന്റെ അപ്രത്യക്ഷമാകൽ ദേവന്മാരുടെ ധൈര്യത്തിന്റെ ആധാരംതന്നെ അപഹരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവരുടെ പലായനം സ്വാഭാവികം. മേഘനാദന്റെ മഹാനാദം അവന്റെ വിജയത്തിന്റെ ഘോഷണമാണ്. പുലോമാവിന്റെ വംശബന്ധവും വ്യക്തമാക്കുന്നു — ശചി പുലോമാവിന്റെ പുത്രിയാണ്, അതിനാൽ അവൾ ‘പൗലോമി’ എന്നു പ്രസിദ്ധ; അവളുടെ പുത്രൻ ജയന്തൻ പുലോമാവിന്റെ ദൗഹിത്രൻ. ഇങ്ങനെ ദൈത്യകുലവും ദേവകുലവും തമ്മിലുള്ള വിവാഹബന്ധം ഇവിടെ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പുത്രവിയോഗത്താൽ ശോകാർത്തനായ ഇന്ദ്രന്റെ കാതുകളിലും മേഘനാദന്റെ നാദം പതിച്ചിരിക്കണം.

പുത്രന്റെ നാശവും ദേവന്മാരുടെ പലായനവും കണ്ട് ദേവേശനായ ഇന്ദ്രൻ മാതലിയോടു പറഞ്ഞു: ‘രഥം കൊണ്ടുവരിക.’ തുടർന്ന് മാതലി തെളിക്കുന്ന, മഹാവേഗമുള്ളതും ദിവ്യവും അതിഭീമവും സജ്ജവുമായ മഹാരഥം വന്നെത്തി. ആ രഥത്തിൽ മിന്നലുകളോടുകൂടിയ മഹാബലമുള്ള മേഘങ്ങൾ മുന്നിൽ കാറ്റിനാൽ ഇളകി അത്യുച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു. ദേവേശ്വരൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ പലതരം വാദ്യങ്ങൾ മുഴങ്ങി; ഗന്ധർവന്മാർ ശ്രദ്ധാലുക്കളായി; അപ്സരസ്സംഘങ്ങൾ നൃത്തം ചെയ്തു. രുദ്രന്മാർ, വസുക്കൾ, ആദിത്യന്മാർ, അശ്വിനീദേവന്മാർ, മരുദ്ഗണങ്ങൾ എന്നിവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ദേവാധിപൻ പലതരം ആയുധങ്ങളുമായി പുറപ്പെട്ടു. ശക്രൻ പുറപ്പെടുമ്പോൾ പരുഷമായ കാറ്റു വീശി; സൂര്യൻ നിഷ്പ്രഭനായി; വലിയ ഉൽക്കകൾ വീണു. ഇന്ദ്രരഥത്തിന്റെ വർണന അദ്ദേഹത്തിന്റെ പദവിക്ക് അനുയോജ്യമാണ് — മേഘങ്ങൾ, മിന്നലുകൾ, കാറ്റ്, ഇവയെല്ലാം വൃഷ്ടിദേവതയുടെ സഹചാരികൾ. എന്നാൽ പുറപ്പെടുമ്പോൾത്തന്നെയുള്ള ദുർനിമിത്തങ്ങൾ — പരുഷമായ കാറ്റ്, നിഷ്പ്രഭനായ സൂര്യൻ, ഉൽക്കാപാതം — ഇന്ദ്രന്റെ ഭാവിപരാജയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഉത്സവത്തിന്റെ വാദ്യങ്ങളും നൃത്തവും ദുർനിമിത്തങ്ങളും ഒരേസമയം — ഈ വൈരുദ്ധ്യം കഥയുടെ ഗതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ബാഹ്യമായ വൈഭവവും ഉള്ളിലൊളിഞ്ഞ വിപത്തും. പുത്രൻ നശിച്ചുവെന്നു കരുതി ഇന്ദ്രൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു — പിതാവിന്റെ ശോകവും ക്രോധവും അദ്ദേഹത്തെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. മാതലി ഇന്ദ്രന്റെ പ്രസിദ്ധനായ സാരഥിയാണ്; യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ രാമനുവേണ്ടിയും അദ്ദേഹം ഇന്ദ്രരഥം കൊണ്ടുവരും; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേര് ഇവിടെ മുമ്പേ പരിചിതമാണ്. രഥത്തിന്റെ സജ്ജത ‘സജ്ജഃ ഏവ’ (സജ്ജമായിത്തന്നെ) എന്ന പദംകൊണ്ടു പറയുന്നു — ദേവരാജന്റെ രഥം എപ്പോഴും യുദ്ധത്തിനു തയ്യാർ. രാജാവിന്റെ യാത്രയിൽ മംഗളവാദ്യങ്ങളെന്നപോലെ, ഗന്ധർവന്മാരും അപ്സരസ്സുകളും ദേവരാജന്റെ പ്രയാണം ഉത്സവംപോലെ കൊണ്ടാടുന്നു.

ഇതിനിടയിൽ പ്രതാപവാനും ശൂരനുമായ ദശഗ്രീവൻ വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ച ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി. അതിബൃഹത്തായ ശരീരമുള്ള, രോമാഞ്ചമുളവാക്കുന്ന സർപ്പങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതായിരുന്നു ആ രഥം; അവയുടെ നിശ്വാസവായുവാൽ യുദ്ധത്തിൽ അതു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. ദൈത്യന്മാരാലും നിശാചരന്മാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട ആ ദിവ്യരഥം യുദ്ധത്തിനു നേരെ മഹേന്ദ്രന്റെ അടുത്തേക്കു നീങ്ങി. രാവണൻ പുത്രനെ തടഞ്ഞ് സ്വയംതന്നെ യുദ്ധത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചു; രാവണിയും യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറി രഥത്തിൽ ഇരുന്നു. തുടർന്ന് ദേവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും തമ്മിൽ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു; അവർ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ശസ്ത്രങ്ങൾ വർഷിച്ചു. രാജാവേ, പലതരം ആയുധങ്ങൾ ഉയർത്തിയ ദുഷ്ടാത്മാവായ കുംഭകർണൻ ആരോടാണ് യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതെന്ന് അപ്പോൾ അറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല — മത്തനെപ്പോലെ സ്വപക്ഷമെന്നോ പരപക്ഷമെന്നോ വേർതിരിക്കാതെ, പല്ലുകൾ, കാലുകൾ, ഭുജങ്ങൾ, കൈകൾ, ശക്തി, തോമരം, മുദ്ഗരം എന്നിങ്ങനെ കൈയിൽ കിട്ടിയതുകൊണ്ടെല്ലാം അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി അവൻ ദേവന്മാരെ പ്രഹരിച്ചു. ആ നിശാചരൻ മഹാഘോരരായ രുദ്രന്മാരോട് ഏറ്റുമുട്ടി, അവരോടു യുദ്ധം ചെയ്ത് ശസ്ത്രങ്ങളാൽ ഇടതടവില്ലാതെ മുറിവേറ്റു. ശസ്ത്രങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ശരീരത്തോടെ രക്തം ഒഴുക്കിക്കൊണ്ട് കുംഭകർണൻ, മിന്നലും ഇടിമുഴക്കവുമായി ധാരയായി വർഷിക്കുന്ന മേഘംപോലെ ശോഭിച്ചു. ‘രാജാവേ’ എന്ന സംബോധന, അഗസ്ത്യൻ രാമനോടു പറയുന്ന വാക്കുകളാണിതെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാവണൻ പുത്രനെ വിശ്രമിക്കാൻ അയയ്ക്കുന്നു — ഇന്ദ്രനോടു താൻ സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, കാരണം രാജാവിനെ നേരിടേണ്ടതു രാജാവുതന്നെ. കുംഭകർണന്റെ യുദ്ധം അവന്റെ സ്വഭാവത്തിനു ചേർന്നതാണ് — ആയുധങ്ങൾപോലും ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ പല്ലുകൊണ്ടും കാലുകൊണ്ടും യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. മുറിവേറ്റ കുംഭകർണനെ മേഘത്തോട് ഉപമിക്കുന്ന മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകം പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്. രണ്ടു രഥങ്ങളുടെ വൈരുദ്ധ്യം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ രഥം മേഘങ്ങളും മിന്നലുകളും ചേർന്നത്, രാവണന്റെ രഥം സർപ്പങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടത്; ഇരുവരും ദിവ്യം, എന്നാൽ ഒന്ന് ആകാശത്തിന്റെയും മറ്റൊന്നു പാതാളത്തിന്റെയും പ്രതീകംപോലെ. രാവണന്റെ രഥം വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ചതാണ് — ദേവന്മാരുടെതന്നെ ശില്പിയാണ് അവന്റെ രഥം നിർമിച്ചത്; പുഷ്പകംപോലെ അതും കുബേരനിൽനിന്ന് അപഹരിച്ചതാകാം. രുദ്രന്മാരുമായുള്ള കുംഭകർണന്റെ യുദ്ധത്തിൽ രുദ്രന്മാരുടെ ഘോരത അവന്റെ ഘോരതയ്ക്കു തുല്യമാണ്. രാവണൻ സ്വന്തം പുത്രനെത്തന്നെ തടയുന്നു — മേഘനാദൻ വിജയിയായിരുന്നിട്ടും പിതാവ് അവനെ വിശ്രമിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ രാവണന്റെ അഭിമാനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു: ഇന്ദ്രനെ പരാജയപ്പെടുത്തിയതിന്റെ യശസ്സ് തനിക്കുതന്നെ ലഭിക്കണം. എന്നാൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ വീണ്ടും മേഘനാദൻതന്നെയാണ് ഇന്ദ്രനെ പിടികൂടുന്നത്; അതിനാൽ ഈ വിശ്രമം അല്പകാലത്തേക്കു മാത്രം. ദേവന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും യുദ്ധം മേഘങ്ങളുടെ വർഷംപോലെ — ഇരുവശത്തുനിന്നും ശസ്ത്രവൃഷ്ടി.

തുടർന്ന് മരുദ്ഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ദേവന്മാർ ഉഗ്രമായി യുദ്ധം ചെയ്ത് ആ രാക്ഷസസൈന്യത്തെ മുഴുവൻ യുദ്ധത്തിൽ പലതരം ആയുധങ്ങൾകൊണ്ട് ഓടിച്ചു. ചിലർ വധിക്കപ്പെട്ട്, മുറിഞ്ഞ്, നിലത്തു പിടഞ്ഞു; മറ്റുചിലർ വാഹനങ്ങളിൽ പറ്റിപ്പിടിച്ചുതന്നെ യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിന്നു. രഥങ്ങൾ, ആനകൾ, കഴുതകൾ, ഒട്ടകങ്ങൾ, സർപ്പങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ശിശുമാരങ്ങൾ, പന്നികൾ, പിശാചമുഖമുള്ള വാഹനങ്ങൾ എന്നിവയെ കൈകൾകൊണ്ടു കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ചിലർ മരവിച്ചതുപോലെ നിന്നു; എന്നാൽ ദേവന്മാരുടെ ശസ്ത്രങ്ങളാൽ പിളർക്കപ്പെട്ട ആ നിശാചരന്മാർ മരിച്ചു. നിലത്തു വധിക്കപ്പെട്ട് ഉറങ്ങുന്നതുപോലെ കിടക്കുന്ന എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരുടെയും ആ യുദ്ധദൃശ്യം ഒരു ചിത്രരചനപോലെ കാണപ്പെട്ടു. യുദ്ധമുഖത്ത് രക്തം ജലമായൊഴുകുന്ന, കാക്കകളും കഴുകന്മാരും നിറഞ്ഞ, ശസ്ത്രങ്ങൾ മുതലകളായുള്ള ഒരു നദി ഒഴുകാൻ തുടങ്ങി. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണമായ ചിത്രം — മരിച്ചവർപോലും വാഹനങ്ങളിൽ പറ്റിപ്പിടിച്ച് ചിത്രത്തിലെ ചലനമില്ലാത്ത രൂപങ്ങളെപ്പോലെ നിൽക്കുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു. രക്തനദിയുടെ രൂപകം രാമായണത്തിൽ പലയിടത്തും കാണാം — ജലം രക്തം, മുതലകൾ ശസ്ത്രങ്ങൾ, തീരത്ത് കാക്കകളും കഴുകന്മാരും. രാക്ഷസന്മാരുടെ വാഹനങ്ങൾ വീണ്ടും എണ്ണപ്പെടുന്നു — ഇരുപത്തഞ്ചാം സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞവതന്നെയാണ് ഇവിടെ മരിച്ചവർ കെട്ടിപ്പിടിച്ചിരിക്കുന്നത്. മരുത്തുക്കളുടെയും രുദ്രന്മാരുടെയും പരാക്രമത്താൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ഒഴുക്ക് ദേവപക്ഷത്തേക്കു തിരിയുന്നു. ‘ചിത്രകർമം ഇവ’ (ചിത്രരചനപോലെ) എന്ന ഉപമ സവിശേഷമാണ് — മരിച്ചവരുടെ ചലനമറ്റ രൂപങ്ങൾ ചിത്രത്തിൽ വരച്ചതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു; കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണതയെ സൗന്ദര്യശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ പറയുന്നു; അതുകൊണ്ട് വായനക്കാരൻ വിസ്മയത്തോടൊപ്പം ശോകവും അനുഭവിക്കുന്നു. വാഹനങ്ങളെ കെട്ടിപ്പിടിക്കുന്നതു മരണസമയത്തുപോലും ആശ്രയം തേടുന്നതിനെ കാണിക്കുന്നു — ഭയന്ന രാക്ഷസന്മാർ വാഹനങ്ങളെത്തന്നെ ശരണമായി കരുതുന്നു.

ഇതിനിടയിൽ പ്രതാപവാനായ ദശഗ്രീവൻ ദേവന്മാരാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട തന്റെ സൈന്യത്തെ മുഴുവൻ കണ്ട് ക്രുദ്ധനായി. വേഗം വർധിച്ചുവന്ന ആ ദേവസൈന്യസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയിറങ്ങി, യുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാരെ വധിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ശക്രന്റെ നേർക്കുതന്നെ ചെന്നു. അപ്പോൾ ശക്രൻ അതിഗംഭീരമായ ശബ്ദമുള്ള തന്റെ വലിയ വില്ലു കുലച്ചു; അതിന്റെ ഞാണൊലിയാൽ പത്തു ദിക്കുകളും മുഴങ്ങി. ആ വലിയ വില്ലു വലിച്ച് ഇന്ദ്രൻ അഗ്നിയുടെയും സൂര്യന്റെയും തേജസ്സുള്ള ശരങ്ങൾ രാവണന്റെ ശിരസ്സിൽ പതിപ്പിച്ചു. അതുപോലെ മഹാബാഹുവായ നിശാചരൻ ദശഗ്രീവനും വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന ശരവർഷങ്ങളാൽ ശക്രനെ മൂടി. അവർ ഇരുവരും യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ എല്ലാ വശത്തുമുള്ള ബാണവർഷങ്ങൾകൊണ്ട് അപ്പോൾ യാതൊന്നും അറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല — എല്ലാം അന്ധകാരത്താൽ മൂടപ്പെട്ടു. രണ്ടു രാജാക്കന്മാരുടെ നേരിട്ടുള്ള യുദ്ധത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; അതിന്റെ പരിണാമം അടുത്ത സർഗത്തിൽ. അന്ധകാരം വീണ്ടും പരന്നു — മുമ്പ് മായകൊണ്ട്, ഇപ്പോൾ ബാണങ്ങളുടെ ബാഹുല്യംകൊണ്ട്; ഇതിലൂടെ യുദ്ധത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സൈന്യസാഗരം’ എന്ന രൂപകം ദേവസേനയുടെ വിസ്തൃതി കാണിക്കുന്നു; രാവണൻ ആ സാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയിറങ്ങി ഏകനായി ഇന്ദ്രന്റെ നേർക്കു ചെല്ലുന്നു — അവന്റെ ലക്ഷ്യം വ്യക്തം. ഇന്ദ്രന്റെ ശരങ്ങൾ ‘പാവകാദിത്യവർചസഃ’ — അഗ്നിയുടെയും സൂര്യന്റെയും തേജസ്സുള്ളവ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദിവ്യത്വത്തിനു ചേർന്നവ. ഇരുവരുടെയും ശരവർഷത്താൽ എല്ലായിടത്തും അന്ധകാരം — ഇവിടെ ആർക്കാണു ജയം എന്ന് അനിശ്ചിതം; സർഗം ഉത്കണ്ഠയോടെ സമാപിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ ആദ്യം പ്രഹരിക്കുന്നു, രാവണൻ തിരിച്ചടിക്കുന്നു — ഇരുവരുടെയും പരാക്രമം സമമെന്നപോലെ. പത്തു ദിക്കുകളും മുഴങ്ങുന്നതു വില്ലിന്റെ ശബ്ദത്തിന്റെ മഹിമ കാണിക്കുന്നു. സർഗാന്ത്യത്തിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ സ്ഥിതി തീരുമാനമാകാതെതന്നെ വിട്ടിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ശ്രോതാവ് അടുത്ത സർഗം കേൾക്കാൻ ഉത്സുകനാകുന്നു. രാവണനും ഇന്ദ്രനും — മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും രണ്ടു പ്രതിസ്പർധികൾ — ഇപ്പോൾ നേർക്കുനേർ.

At the end of the last sarga the Vasu Sāvitra had killed Sumālī, his body burnt to ashes by the mace, and the rākṣasas had fled. When Meghanāda, Rāvaṇa's mighty son, saw Sumālī reduced to ashes and his own army harried and routed by the gods, he grew angry; he turned all the rākṣasas back and took his stand for battle. The death of his aged forefather — Sumālī was to him almost a great-grandsire — was a personal blow, and it roused him to avenge his line. That great chariot-warrior, riding the fire-coloured chariot that went wherever he willed — the one he had won at the Māheśvara sacrifice — charged the army of the gods like a fire blazing through the forests; as a wildfire consumes a dry forest in a moment, so he swept through the divine host. As he rode in, bearing weapons of every kind, the gods fled in all directions at the mere sight of him; they ran before a blow was struck, and no one stood to face him as he sought a fight. Then Indra rebuked all the terrified gods and said, "Do not be afraid, do not run; turn back to the battle, gods! Here goes my son, who has never been defeated, to fight." In the last sarga Indra himself had been frightened and had run to Viṣṇu for refuge; now, reassured by Viṣṇu's words, he rebuked the others and sent out his own son, his courage restored. His calling his son "never defeated" shows his confidence — and the irony of the story is that this very son would soon be carried off the field.

Then the god Jayanta, famed as Śakra's son, rode into battle in a chariot of wondrous make. The gods took heart again; they surrounded Śacī's son, as soldiers guard a prince, closed with Rāvaṇa's son and struck at him. The fight between gods and rākṣasas was evenly matched, and so was the duel between great Indra's son and the son of the lord of the rākṣasas — both princes, both heroes; the duel of the two heirs foreshadows the battle of their fathers that follows. Rāvaṇa's son loosed gold-adorned arrows at Gomukha, Jayanta's charioteer, a son of Mātali — the family of Indra's own charioteer drove for his son too. Jayanta likewise pierced Meghanāda's charioteer, for the fight began with the charioteers: strike down the driver and the warrior is left without control of his chariot. Then the angry son of Rāvaṇa pierced Jayanta all over in return. Filled with rage, his eyes wide — the visible sign of his fury — the mighty son of Rāvaṇa covered Śakra's son with showers of arrows. Then in his wrath he hurled weapons of every kind by the thousand among the armies of the gods, keen-edged all: hundred-killers, clubs, lances, maces, swords and axes, and even huge mountain peaks, a strength beyond anything human. The fight that began evenly turned step by step in his favour, and the wealth of his weapons recalls the inexhaustible quivers and the divine weapon he had received at the Māheśvara sacrifice.

As Rāvaṇa's son slaughtered the enemy's forces, the worlds were shaken, and darkness arose from him on every side. This was the fruit of his magic Tāmasī, described by Śukra in the twenty-fifth sarga as the magic "by which darkness is produced". Tormented by that darkness and by his arrows, the army of the gods around Śacī's son fell into disorder in every way. Gods and rākṣasas could not tell one another apart; scattered and confused, they ran about in all directions. Wrapped in darkness and bewildered, gods killed gods and rākṣasas killed rākṣasas, while others fled — the most terrible face of war, when friend cannot be told from foe, for Meghanāda's magic confounded not only the enemy but his own men. Meanwhile a mighty lord of the daityas named Puloman seized Śacī's son Jayanta and carried him away. Taking his daughter's son, he plunged into the ocean, for he was Jayanta's grandfather: Śacī was Puloman's daughter, and that is why she is called Paulomī. It was a strange deed — a daitya, of the enemy's side, carrying his grandson off the field to keep him safe; the love of kin crossed the lines of war, and the passage recalls the marriage ties between the families of the daityas and the gods. But the gods knew nothing of this. Learning that Jayanta had vanished, they thought him lost, lost all heart and fled in distress, for his disappearance took away the very ground of their courage. But Rāvaṇa's son, furious and surrounded by his own forces, charged the gods and gave a mighty roar — the proclamation of his victory, which must have reached even the ears of Indra, grieving for his son.

Seeing his son lost and the gods in flight, Indra, lord of the gods, said to Mātali, "Bring up my chariot." The father's grief and anger drove him to go out to battle himself. Mātali, Indra's famous charioteer — the same who in the Yuddha Kāṇḍa would bring Indra's chariot to Rāma — drove up the great divine chariot, huge and fearful, of great speed, and ready yoked, for the king of the gods' chariot was always ready for war. Before it mighty clouds charged with lightning, driven fast by the wind, thundered with a tremendous roar; the chariot suited its lord, for cloud, lightning and wind are the companions of the god of rain. As the lord of the thirty set out, instruments of every kind were played, the gandharvas stood attentive, and troops of apsarases danced, honouring the march of the king of the gods like a festival, as auspicious music attends a king's procession. Surrounded by the Rudras, the Vasus, the Ādityas, the Aśvins and the hosts of the Maruts, with weapons of every kind, the lord of the thirty went forth. But as Śakra went forth a harsh wind blew, the sun lost its light, and great meteors fell — ill omens at the very moment of departure, foretelling his defeat. Festive music and dancing on one side, evil portents on the other: outward splendour, and disaster within.

Meanwhile the valiant hero Daśagrīva mounted a divine chariot made by Viśvakarman — the gods' own craftsman had built it, perhaps taken from Kubera like the Puṣpaka — wrapped round with huge, hair-raising serpents whose breath made it seem to blaze in battle. The two chariots stand in contrast: Indra's attended by clouds and lightning, Rāvaṇa's coiled with serpents; both divine, but one the image of the sky and the other of the underworld. Surrounded by daityas and night-rovers, that divine chariot turned towards the battle and advanced on great Indra. Rāvaṇa held his son back and took his stand himself, and Meghanāda withdrew from the fight and sat down in his chariot. Meghanāda had been winning, yet his father made him rest: king must face king, and Rāvaṇa wanted the glory of defeating Indra for himself. The rest would be short, for in the next sarga it would be Meghanāda again who captured Indra. Then battle broke out between gods and rākṣasas, both sides raining weapons like clouds. But the wicked Kumbhakarṇa, king — Agastya's address to Rāma reminds us who is listening — could not be seen fighting anyone in particular. Like a madman, making no distinction between friend and foe, he struck the gods in his fury with teeth, feet, arms and hands, with spears, lances and hammers, with whatever came to hand; true to his nature, he would throw away even his weapons and fight with teeth and feet. That night-rover closed with the terrible Rudras — their fierceness a match for his — and fighting them he was wounded all over by their weapons. His body studded with weapons and streaming with blood, Kumbhakarṇa looked like a rain-cloud pouring down torrents amid lightning and thunder.

Then the whole rākṣasa army, battling the gods and the hosts of the Maruts, was routed by weapons of every kind; through the prowess of the Maruts and Rudras the tide of battle turned to the gods' side. Some rākṣasas, struck down and cut apart, writhed on the ground; others stayed on the field still clinging to their mounts, dead. Chariots, elephants, donkeys, camels, serpents and horses, porpoises, boars and goblin-faced beasts — the same mounts described in the twenty-fifth sarga — some rākṣasas rose clasping them tight in their arms, but pierced by the gods' weapons, the night-rovers died. Even in death they clung to their mounts as if seeking shelter, frightened as they were. The whole tumult of battle, with the rākṣasas lying slain upon the ground, looked like a painting: the still shapes of the dead seemed painted on a wall. The poet speaks of the horror of war in the language of art, so that the reader feels grief along with wonder. At the forefront of the battle a river began to flow, its water streaming blood, crowded with crows and vultures, with weapons for its crocodiles — an image the Rāmāyaṇa uses often, blood for water, weapons for crocodiles, crows and vultures on its banks.

Meanwhile the valiant Daśagrīva, seeing his whole army struck down by the gods, grew angry. Plunging swiftly into that swollen ocean of an army — the image shows how vast the host of the gods was — and slaying gods as he went, he drove straight at Śakra himself; his target was clear. Then Śakra drew his great bow with a mighty twang, and at its resounding the ten quarters thundered, so great was the sound. Bending that great bow, Indra loosed arrows bright as fire and sun, fit for a god, at Rāvaṇa's head. In the same way the mighty-armed night-rover Daśagrīva covered Śakra with showers of arrows sped from his bow: Indra struck first, Rāvaṇa struck back, and their prowess seemed equal. As the two fought on, their showers of arrows filled every quarter, and nothing could be made out any more; everything was wrapped in darkness. Darkness had spread again — before through magic, now through the sheer mass of arrows — and with it the uncertainty of the battle. Rāvaṇa and Indra, the two rivals for the three worlds, now stood face to face. The sarga ends with the duel of the two kings undecided, and the listener is left eager to hear the outcome in the next.