पूर्वसर्गे कैलासे रम्भायाः धर्षणात् नलकूबरस्य शापः प्राप्तः; तथापि रावणः स्वयात्रां न त्यजति। कैलासं लङ्घयित्वा सैन्येन बलेन वाहनैः च सहितः महातेजाः दशाननः इन्द्रलोकम् आससाद। सर्वतः आगच्छतः तस्य राक्षससैन्यस्य शब्दः देवलोके भिद्यमानस्य समुद्रस्य इव महान् बभौ — मथ्यमानस्य सागरस्य घोषः इव सः सर्वान् अत्रासयत्। रावणं प्राप्तं श्रुत्वा इन्द्रः आसनात् चलितः, तत्र समागतान् सर्वान् देवान् अब्रवीत् — ‘आदित्याः, वसवः, रुद्राः, साध्याः, मरुद्गणाः च, दुरात्मनः रावणस्य विरुद्धं युद्धाय सज्जाः भवत।’ एवम् उक्ताः युद्धे शक्रसमाः सुमहासत्त्वाः देवाः युद्धश्रद्धया युक्ताः सन्नद्धाः अभवन्। ‘चलित आसनात्’ इति पदं द्विविधम् अर्थं वहति — भयेन आसनात् उत्थानम्, राज्यस्य च आसनस्य कम्पनम्। देवानां सेना सर्वप्रकारैः सज्जा, तेषां युद्धश्रद्धा अपि दृढा; किन्तु तेषां नायकः एव मनसि भीतः इति अग्रिमे अंशे प्रकटीभवति। राक्षसानां सैन्यस्य शब्दः एव देवलोकं क्षोभयति, युद्धात् पूर्वम् एव भयं जनयति। रावणस्य यात्रायाः लक्ष्यम् इन्द्रलोकः एव इति पूर्वसर्गेषु उक्तम्; इदानीं तत् प्राप्तम्। देवलोकस्य शान्तिः एकेन शब्देन एव भग्ना इति कविः सूचयति।

देवान् आज्ञाप्य अपि महेन्द्रः स्वयं रावणात् दीनः परित्रस्तः च विष्णोः समीपम् आगत्य इदम् अवदत् — ‘विष्णो, रावणं राक्षसं प्रति कथं करिष्यामि? अहो, अतिबलवत् तत् रक्षः युद्धाय अभिवर्तते। सः ब्रह्मणः वरप्रदानात् एव बलवान्, न अन्येन हेतुना; पद्मयोनिना यत् उक्तं तत् सत्यं वचः अस्माभिः पालनीयम्। यथा पुरा त्वद्बलम् आश्रित्य मया नमुचिः वृत्रः बलिः नरकः शम्बरः च दग्धाः, तथा अधुना अपि कुरु। मधुसूदन, देवदेवेश, त्वत् ऋते सचराचरे त्रैलोक्ये अन्या गतिः परायणं वा नास्ति। त्वं हि श्रीमान् सनातनः पद्मनाभः नारायणः; त्वया इमे लोकाः स्थापिताः, अहं च सुरेश्वरः शक्रः त्वया एव स्थापितः। भगवन्, त्वया इदं सचराचरं त्रैलोक्यं सृष्टम्, युगक्षये सर्वे त्वाम् एव प्रविशन्ति। अतः देवदेव, यथातत्त्वं मम स्वयं वद — किं त्वम् असिचक्रसहायः रावणं प्रति योत्स्यसे?’ इन्द्रस्य वचने द्वौ भावौ — ब्रह्मणः वरस्य मर्यादायाः स्वीकारः, विष्णोः सर्वशक्तित्वे च विश्वासः। सः पूर्वविजयान् स्मरति, येषु विष्णोः बलम् एव मूलम् आसीत्। विष्णोः स्तुतौ सृष्टिः स्थितिः प्रलयः च त्रयः अपि उल्लिखिताः — सः एव स्रष्टा, पालकः, संहर्ता च। द्वादशः श्लोकः, यस्मिन् सृष्टिप्रलययोः उल्लेखः, समीक्षितपाठे न विद्यते। इन्द्रस्य प्रश्नः अन्ते स्पष्टः — ‘त्वं स्वयं युध्यस्व।’ इन्द्रस्य ‘दीनः परित्रस्तः’ इति विशेषणे तस्य देवराजस्य अपि दुर्बलता प्रकटा; सः अन्यान् युद्धाय प्रेषयति, स्वयं तु रक्षकम् अन्विष्यति। नमुचिवृत्रादीनां स्मरणेन तस्य पूर्वपराक्रमः अपि विष्णोः अनुग्रहेण एव इति सः स्वीकरोति। इन्द्रः ‘असिचक्रसहायः’ इति विष्णोः आयुधे स्मरति — नन्दकः खड्गः सुदर्शनं चक्रं च; ताभ्याम् एव पुरा असुराः हताः। तस्य प्रश्ने आशा अपि निहिता — यदि विष्णुः स्वयं युध्येत, तर्हि युद्धं शीघ्रं समाप्येत।

शक्रेण एवम् उक्तः प्रभुः नारायणः देवः अब्रवीत् — ‘परित्रासः न कर्तव्यः, मम वचनं शृणु। एषः दुष्टात्मा वरदानेन दुर्जयः, अतः सुरैः असुरैः वा जेतुं हन्तुं वा न शक्यः। बलोत्कटः अयं राक्षसः पुत्रसहितः सर्वथा महत् कर्म करिष्यति — एतत् मया स्वभावतः दृष्टम्। सुरेश्वर, ‘युध्यस्व’ इति यत् त्वं माम् अभाषिष्ठाः, तत्र उत्तरम् — अहम् इदानीं युधि तं रावणं न प्रतियोत्स्यामि। विष्णुः समरे शत्रुम् अहत्वा न प्रतिनिवर्तते; वरेण गुप्तात् रावणात् अद्य मम कामः दुर्लभः। किन्तु शतक्रतो देवेन्द्र, त्वत्समीपे प्रतिजाने — यथा अहम् अस्य रक्षसः मृत्युकारणं भवेयं तथा भविता अस्मि। कालम् उपागतं ज्ञात्वा अहम् एव रावणं सपुरःसरं निहनिष्यामि, देवान् च नन्दयिष्यामि। शचीपते देवराज, एतत् तत्त्वं ते कथितम्; महाबल, इदानीं विगतत्रासः सुरैः सार्धं युध्यस्व।’ अत्र रामावतारस्य बीजं दृश्यते — विष्णुः स्पष्टं प्रतिजानीते यत् सः एव काले रावणं हनिष्यति। ‘सपुरःसरम्’ इति पदेन रावणस्य अनुचराः अपि तेन सह हनिष्यन्ते इति सूच्यते। विष्णोः नियमः अपि ध्येयः — सः यदा युध्यति तदा शत्रुं हत्वा एव निवर्तते, अतः अकाले युद्धं न करोति। ब्रह्मणः वरस्य मर्यादा अपि रक्षिता — देवाः दानवाः वा तं न हन्तुं शक्नुवन्ति, अतः मनुष्यरूपेण एव तस्य वधः भविष्यति इति गूढः सङ्केतः। ‘दृष्टम् एतत् निसर्गतः’ इति विष्णुः स्वस्य स्वाभाविकं दिव्यं ज्ञानं सूचयति — सः भविष्यत् पश्यति। रावणस्य पुत्रसहितस्य महत्कर्मणः उल्लेखः अग्रिमसर्गेषु मेघनादेन इन्द्रस्य ग्रहणं पूर्वम् एव सूचयति। अतः देवानां पराजयः अपि विष्णोः ज्ञाने एव अस्ति, सः तं निवारयितुं न इच्छति, यतः ब्रह्मणः वचनं सत्यं कर्तव्यम्। विष्णोः वचनं त्रिभागम् — वर्तमानस्य स्थितेः वर्णनम्, स्वस्य अयुद्धस्य कारणम्, भविष्यस्य प्रतिज्ञा च। अन्ते इन्द्राय स्पष्टः आदेशः — ‘निर्भयः युध्यस्व।’ एवं सः इन्द्रं न त्यजति, अपितु धैर्यं ददाति।

ततः रुद्राः आदित्यैः सह, वसवः, मरुतः, अश्विनौ च सन्नद्धाः तूर्णं पुरात् निर्गत्य राक्षसान् अभिमुखम् अगच्छन्। एतस्मिन् अन्तरे रजन्याः क्षये सर्वतः युद्धाय उद्यतस्य रावणसैन्यस्य महान् नादः शुश्रुवे। ते महावीर्याः राक्षसाः प्रबुद्धाः परस्परम् अभिवीक्ष्य हृष्टाः इव संग्रामाभिमुखाः अभ्यवर्तन्त। समरमूर्धनि तत् अक्षयं महासैन्यं दृष्ट्वा देवसैन्यानां महान् संक्षोभः समजायत। ततः देवदानवराक्षसानां घोरं तुमुलनादं नानाप्रहरणोद्यतं युद्धम् अभवत्। अस्मिन् अंशे बहवः श्लोकाः (२१–२२, २४–२५) समीक्षितपाठे न सन्ति; तैः देवानां निर्गमनस्य राक्षसानां प्रबोधस्य च विस्तरः क्रियते। पूर्वसर्गे सैन्यं कैलासे प्रसुप्तम् आसीत्; अत्र प्रभाते तस्य प्रबोधः उक्तः। ‘अक्षयं महासैन्यम्’ इति पदेन राक्षससेनायाः अपारत्वं सूच्यते, यत् दृष्ट्वा एव देवाः क्षुब्धाः। दानवाः अपि युद्धे मिलिताः इति ‘देवदानवरक्षसाम्’ इति पदेन ज्ञायते — पूर्वसर्गे उक्ताः दैत्याः रावणम् अन्वगच्छन्। रात्रेः अन्ते युद्धस्य आरम्भः — प्रभातं नवस्य घोरकर्मणः कालः। राक्षसानां ‘हृष्टवत्’ अभिगमनं तेषां युद्धप्रियतां दर्शयति, देवानां क्षोभः तु तेषां भयम्। युद्धस्य विशेषणत्रयम् — घोरम्, तुमुलनिर्ह्रादम्, नानाप्रहरणोद्यतम् — दृश्यं श्रव्यं च उभयम् अपि चित्रयति।

एतस्मिन् अन्तरे घोरदर्शनाः शूराः रावणस्य सचिवाः राक्षसाः युद्धाय समवर्तन्त — मारीचः, प्रहस्तः, महापार्श्वः, महोदरः, अकम्पनः, निकुम्भः, शुकः, सारणः, संह्रादः, धूमकेतुः, महादंष्ट्रः, घटोदरः, जम्बुमाली, महाह्रादः, विरूपाक्षः, सुप्तघ्नः, यज्ञकोपः, दुर्मुखः, दूषणः, खरः, त्रिशिराः, करवीराक्षः, सूर्यशत्रुः, महाकायः, अतिकायः, देवान्तकः, नरान्तकः च। एतैः सर्वैः महावीर्यैः परिवृतः महाबलः रावणस्य आर्यकः सुमाली देवसैन्यं प्रविवेश। सः क्रुद्धः शितैः नानाप्रहरणैः सर्वान् देवगणान् युगपत् वायुः मेघान् इव व्यध्वंसयत्। राम, निशाचरैः हन्यमानं तत् देवबलं सिंहैः नुन्नाः मृगाः इव सर्वाभ्यः दिग्भ्यः प्रणुन्नम्। अत्र ‘राम’ इति सम्बोधनम् — अगस्त्यः रामाय इमां कथां कथयति इति स्मार्यते। नामावल्यां बहवः राक्षसाः युद्धकाण्डे रामेण लक्ष्मणेन वानरैः च हताः — प्रहस्तः, अकम्पनः, महोदरः, महापार्श्वः, अतिकायः, देवान्तकः, नरान्तकः, त्रिशिराः, जम्बुमाली, विरूपाक्षः च; खरः दूषणः त्रिशिराः च अरण्यकाण्डे। तेषां सर्वेषाम् अत्र एकत्र उल्लेखः रामस्य श्रोतुः कृते अर्थपूर्णः — तेन ये पश्चात् हताः, ते पुरा देवान् अपि अजयन्। त्रिंशत्तमः एकत्रिंशत्तमस्य पूर्वार्धं च वुल्गेटमात्राः, येषु नामावल्याः उत्तरार्धम्। सुमालिनः उपमाद्वयम् — वायुः मेघान् इव, सिंहाः मृगान् इव — द्वयोः अपि तस्य प्रहारस्य सहजता वेगः च सूच्येते। मेघाः वायुना सहजं विकीर्यन्ते, मृगाः सिंहात् निष्प्रतिरोधं पलायन्ते; एवं देवाः अपि तस्य पुरतः स्थातुं न अशक्नुवन्। सचिवानां दीर्घा नामावली रावणस्य राज्यस्य सम्पूर्णं मन्त्रिमण्डलं युद्धे प्रविष्टम् इति दर्शयति। सुमाली ‘रावणस्य आर्यकः’ इति उक्तः, अतः सः वयसा वृद्धः अपि युद्धे अग्रणीः। रावणः स्वयं सेनायाः मध्ये स्थितः, अग्रे तु तस्य वृद्धः मातामहः युध्यते — एषः राक्षसानां कुलाभिमानः।

एतस्मिन् अन्तरे वसूनाम् अष्टमः शूरः सावित्रः इति विख्यातः वसुः नानाप्रहरणोद्यतैः हृष्टैः सैन्यैः परिवृतः शत्रुसैन्यानि त्रासयन् रणाजिरं प्रविवेश। तथा अदितेः महावीर्यौ पुत्रौ त्वष्टा पूषा च निर्भयौ स्वसैन्येन सह युगपत् रणं प्राविशताम्। ततः सुराणां राक्षसैः सह युद्धम् अभवत्; युद्धात् अनिवर्तिनां क्रुद्धानां रक्षसां कीर्तिं दृष्ट्वा देवाः क्रुद्धाः। ततः ते सर्वे राक्षसाः समरे स्थितान् विबुधान् घोरैः नानाप्रहरणैः शतसहस्रशः जघ्नुः। देवाः अपि महाबलपराक्रमान् घोरान् राक्षसान् समरे विमलैः शस्त्रैः यमक्षयं निन्युः। एतस्मिन् अन्तरे, राम, सुमाली नाम राक्षसः पुनः प्रवृत्तः। युद्धं द्वयोः अपि पक्षयोः समम् इव प्रवर्तते — उभये परस्परं घ्नन्ति। सावित्रस्य आगमनं सुमालिनः विनाशस्य पूर्वसूचना। त्वष्टृपूष्णोः प्रवेशः (३६.२–३७.१) वुल्गेटमात्रः; समीक्षितपाठे केवलं सावित्रः उक्तः। सावित्रः ‘वसूनाम् अष्टमः’ इति विशेषणेन उक्तः; वसवः अष्टौ, तेषु अन्तिमः अयं रक्षकः। त्वष्टा पूषा च आदित्यौ, अदितेः पुत्रौ; तयोः सहप्रवेशेन देवपक्षस्य बलं वर्धते। अस्मिन् अंशे युद्धस्य द्विपक्षीयं वर्णनं समतुलितम् — राक्षसाः देवान् शतसहस्रशः घ्नन्ति, देवाः अपि राक्षसान् यमलोकं नयन्ति। ‘विमलैः शस्त्रैः’ इति देवानाम् आयुधानि शुद्धानि, राक्षसानां ‘घोरैः’ इति भेदः अपि ध्येयः। ‘क्रुद्धानां रक्षसां कीर्तिम्’ इत्यत्र देवानां क्रोधस्य हेतुः उक्तः — शत्रूणां यशः एव तान् उत्तेजयति।

क्रुद्धः सुमाली नानाप्रहरणैः तत् देवसैन्यम् अभ्यवर्तत। सः शितैः नानाप्रहरणैः सर्वं देवबलं वायुः मेघम् इव व्यध्वंसयत। तस्य महाबाणवर्षैः सुदारुणैः शूलप्रासैः च हन्यमानाः सर्वे सुराः संहताः स्थातुं न अशक्नुवन्। सुमालिना देवेषु विद्राव्यमाणेषु वसूनाम् अष्टमः सावित्रः क्रुद्धः व्यवस्थितः। स्वैः रथानीकैः संवृतः सः महातेजाः विक्रमेण प्रहरन्तं निशाचरं संयुगे वारयामास। ततः युद्धात् अनिवर्तिनोः सुमालिवस्वोः लोमहर्षणं महत् युद्धम् अभवत्। ततः सुमहात्मना वसुना महाबाणैः तस्य पन्नगरथः क्षणेन निहतः विनिपातितः च। संयुगे बाणशतैः चितं तस्य रथं हत्वा वसुः तस्य वधाय पाणिना गदां जग्राह। दीप्ताग्रां कालदण्डोपमां गदां प्रगृह्य सावित्रः तां सुमालिनः मूर्ध्नि पातयामास। तस्य उपरि पतन्ती सा उल्काभा गदा इन्द्रमुक्ता गर्जन्ती गिरौ पतन्ती महाशनिः इव विबभौ। तदा तस्य न अस्थि, न शिरः, न मांसं दृष्टम् — रणाजिरे निहतस्य तस्य सर्वं गदया भस्मतां नीतम्। संख्ये तं निहतं दृष्ट्वा ते राक्षसाः परस्परं क्रोशमानाः सहिताः सर्वतः व्यद्रवन्; वसुना विद्राव्यमाणाः राक्षसाः न अवतस्थिरे। सुमाली रावणस्य मातामहः, राक्षसकुलस्य पुनरुत्थानस्य प्रवर्तकः च आसीत् — सः एव पुरा कैकसीं विश्रवसं प्रति प्रेषितवान्। तस्य वधः रावणस्य कृते महान् आघातः; तस्य शरीरस्य अस्थि अपि न अवशिष्टम् इति पूर्णः विनाशः सूचितः। अग्रिमे सर्गे अस्य वधस्य प्रतिकाराय मेघनादः युद्धं प्रविशति। युद्धस्य अस्य वर्णने क्रमः ध्येयः — प्रथमं सुमालिनः विजयः, देवानां पलायनं च; ततः सावित्रस्य प्रतिरोधः; ततः द्वयोः समं युद्धम्; ततः रथस्य नाशः; अन्ते गदया वधः। एवं कविः क्रमेण उत्कर्षं निर्मिमीते। गदायाः उपमा द्विविधा — उल्का इव दीप्ता, इन्द्रस्य अशनिः इव गर्जन्ती च; अशनेः उपमया इन्द्रस्य पक्षस्य विजयः सूच्यते। सुमालिनः पन्नगरथः राक्षसानां घोररूपस्य चिह्नम्, तस्य नाशः च तेषां गर्वस्य नाशः। राक्षसाः परस्परं क्रोशमानाः पलायन्ते — नायकस्य वधे सति सेना नश्यति इति युद्धस्य नियमः अत्र दृश्यते। सावित्रस्य गदाप्रहारः एकः एव, किन्तु निर्णायकः; तस्य पूर्वं बाणैः रथः नाशितः, येन सुमाली भूमौ पदातिः स्थितः। एवं वसुः धर्मयुद्धस्य क्रमम् अनुसरति। इन्द्रस्य भयं विष्णोः सान्त्वनं च पूर्वं उक्ते; अत्र प्रथमः विजयः देवानाम् एव, यद्यपि रावणः स्वयम् अद्यापि युद्धं न प्रविष्टः। तस्य वधस्य वर्णने ‘न अस्थि, न शिरः, न मांसम्’ इति त्रिविधः निषेधः सम्पूर्णं नाशं दर्शयति — शवस्य संस्कारः अपि न सम्भवति। एषः कठोरः दण्डः तस्य बहुकालिकस्य देवद्वेषस्य फलम् इव। सुमाली पुरा विष्णुना युद्धे पराजितः रसातलं प्रविष्टः आसीत्; इदानीं दौहित्रस्य बलेन पुनः देवलोकं प्राप्तः, तत्रैव च नष्टः। कथायाः चक्रम् इव पूर्णम् — यः राक्षसानां पुनरुदयस्य बीजम् अवपत्, सः एव प्रथमः तस्य युद्धे पतितः।

గత సర్గలో కైలాసంలో రంభను చెరచడం వల్ల నలకూబరుని శాపం లభించింది; అయినా రావణుడు తన యాత్రను విడువడు. కైలాసాన్ని దాటి సైన్యంతో, బలంతో, వాహనాలతో కూడి మహాతేజస్వి అయిన దశాననుడు ఇంద్రలోకాన్ని చేరాడు. అన్నివైపుల నుండీ వస్తున్న ఆ రాక్షససైన్యపు శబ్దం దేవలోకంలో ఉప్పొంగి చెలియలికట్ట దాటే సముద్రపు ఘోషలా గొప్పగా వినిపించింది — మథించబడుతున్న సాగరపు ఘోషలా అది అందరినీ భయపెట్టింది. రావణుడు వచ్చాడని విని ఇంద్రుడు ఆసనం నుండి కదిలి, అక్కడ చేరిన దేవతలందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఆదిత్యులారా, వసువులారా, రుద్రులారా, సాధ్యులారా, మరుద్గణాలారా, దురాత్ముడైన రావణునికి వ్యతిరేకంగా యుద్ధానికి సిద్ధం కండి.’ ఇలా ఆజ్ఞాపించబడిన, యుద్ధంలో శక్రునితో సమానులైన, మహాబలశాలులైన దేవతలు యుద్ధశ్రద్ధతో సన్నద్ధులయ్యారు. ‘చలిత ఆసనాత్’ (ఆసనం నుండి కదిలి) అనే పదం రెండు అర్థాలను వహిస్తుంది — భయంతో ఆసనం నుండి లేవడం, రాజ్యసింహాసనం కంపించడం. దేవసేన అన్నివిధాలా సిద్ధంగా ఉంది, వారి యుద్ధశ్రద్ధ కూడా దృఢమైనది; కానీ వారి నాయకుడే మనసులో భయపడుతున్నాడని తరువాతి భాగంలో బయటపడుతుంది. రాక్షససైన్యపు శబ్దమే దేవలోకాన్ని క్షోభింపజేస్తుంది, యుద్ధానికి ముందే భయాన్ని పుట్టిస్తుంది. రావణుని యాత్రకు లక్ష్యం ఇంద్రలోకమేనని గత సర్గలలో చెప్పబడింది; ఇప్పుడు అది చేరబడింది. దేవలోకపు శాంతి ఒక్క శబ్దంతోనే భగ్నమైందని కవి సూచిస్తాడు.

దేవతలను ఆజ్ఞాపించినప్పటికీ మహేంద్రుడు స్వయంగా రావణుని వల్ల దీనుడై, బాగా భయపడి, విష్ణువు దగ్గరకు వచ్చి ఇలా అన్నాడు — ‘విష్ణూ, రాక్షసుడైన రావణుని విషయంలో నేనేం చేయాలి? అయ్యో, మహాబలవంతుడైన ఆ రాక్షసుడు యుద్ధానికి ఎదురువస్తున్నాడు. అతడు బ్రహ్మ ఇచ్చిన వరం వల్లనే బలవంతుడయ్యాడు, మరో కారణంతో కాదు; పద్మయోని పలికిన ఆ సత్యవచనాన్ని మనం పాటించవలసిందే. పూర్వం నీ బలాన్ని ఆశ్రయించి నేను నముచిని, వృత్రుని, బలిని, నరకుని, శంబరుని దహించినట్లే ఇప్పుడు కూడా చేయి. మధుసూదనా, దేవదేవేశా, చరాచరాలతో కూడిన ముల్లోకాలలో నీవు తప్ప మరో గతి గానీ ఆశ్రయం గానీ లేదు. నువ్వే శ్రీమంతుడవూ సనాతనుడవూ పద్మనాభుడవూ అయిన నారాయణుడవు; నీచేతనే ఈ లోకాలు నిలుపబడ్డాయి, సురేశ్వరుడనైన నన్ను — శక్రుని — కూడా నువ్వే నిలిపావు. భగవంతుడా, చరాచరాలతో కూడిన ఈ ముల్లోకాలనూ నువ్వే సృష్టించావు, యుగాంతంలో అందరూ నీలోనే ప్రవేశిస్తారు. కాబట్టి దేవదేవా, ఉన్నది ఉన్నట్లు నువ్వే స్వయంగా నాకు చెప్పు — ఖడ్గచక్రాలను సహాయంగా చేసుకొని నువ్వు రావణునితో యుద్ధం చేస్తావా?’ ఇంద్రుని మాటలో రెండు భావాలున్నాయి — బ్రహ్మవరపు మర్యాదను అంగీకరించడం, విష్ణువు సర్వశక్తిత్వంపై విశ్వాసం. విష్ణువు బలమే మూలమైన తన పూర్వవిజయాలను అతడు గుర్తుచేసుకుంటాడు. విష్ణుస్తుతిలో సృష్టి, స్థితి, ప్రళయం మూడూ ప్రస్తావించబడ్డాయి — ఆయనే సృష్టికర్త, పాలకుడు, సంహర్త. సృష్టిప్రళయాల ప్రస్తావన గల పన్నెండవ శ్లోకం సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. చివరకు ఇంద్రుని ప్రశ్న స్పష్టమవుతుంది — ‘నువ్వే స్వయంగా యుద్ధం చేయి.’ ఇంద్రునికి ఇచ్చిన ‘దీనః పరిత్రస్తః’ (దీనుడూ బాగా భయపడినవాడూ) అనే విశేషణాలలో దేవరాజు దౌర్బల్యం కూడా బయటపడుతుంది; అతడు ఇతరులను యుద్ధానికి పంపుతాడు, తాను మాత్రం రక్షకుని వెదుకుతాడు. నముచి, వృత్రుడు మొదలైనవారిని స్మరించడం ద్వారా తన పూర్వపరాక్రమం కూడా విష్ణువు అనుగ్రహం వల్లనేనని అతడు అంగీకరిస్తాడు. ‘అసిచక్రసహాయః’ అని ఇంద్రుడు విష్ణువు ఆయుధాలను స్మరిస్తాడు — నందకమనే ఖడ్గం, సుదర్శనమనే చక్రం; వాటితోనే పూర్వం అసురులు హతులయ్యారు. అతని ప్రశ్నలో ఆశ కూడా దాగి ఉంది — విష్ణువు స్వయంగా యుద్ధం చేస్తే యుద్ధం త్వరగా ముగుస్తుంది.

శక్రుడు ఇలా పలుకగా ప్రభువైన నారాయణదేవుడు ఇలా అన్నాడు — ‘భయపడవద్దు, నా మాట విను. ఈ దుష్టాత్ముడు వరప్రభావం వల్ల జయింపరానివాడు, కాబట్టి దేవతలు గానీ అసురులు గానీ అతనిని జయించలేరు, చంపలేరు. బలంతో ఉద్ధతుడైన ఈ రాక్షసుడు కుమారునితో కలిసి అన్నివిధాలా గొప్ప కార్యం చేయబోతున్నాడు — ఇది నేను సహజంగానే చూశాను. సురేశ్వరా, ‘యుద్ధం చేయి’ అని నువ్వు నాతో అన్నదానికి జవాబు ఇది — నేను ఇప్పుడు యుద్ధంలో ఆ రావణునితో తలపడను. విష్ణువు యుద్ధంలో శత్రువును చంపకుండా వెనుదిరగడు; వరంచేత రక్షించబడిన రావణుని విషయంలో ఈ రోజు నా కోరిక నెరవేరడం దుర్లభం. కానీ శతక్రతూ, దేవేంద్రా, నీ సమక్షంలో ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను — ఈ రాక్షసుని మృత్యువుకు నేను కారణమయ్యేలా తప్పక అవుతాను. సమయం వచ్చిందని తెలుసుకొని నేనే రావణుని అతని అనుచరులతో సహా సంహరిస్తాను, దేవతలను ఆనందింపజేస్తాను. శచీపతీ, దేవరాజా, ఇది నీకు యథార్థంగా చెప్పాను; మహాబలా, ఇప్పుడు భయం విడిచి దేవతలతో కలిసి యుద్ధం చేయి.’ ఇక్కడ రామావతారపు బీజం కనిపిస్తుంది — తానే తగిన సమయంలో రావణుని చంపుతానని విష్ణువు స్పష్టంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. ‘సపురఃసరమ్’ (అనుచరులతో సహా) అనే పదంతో రావణుని అనుచరులు కూడా అతనితోపాటు హతులవుతారని సూచించబడుతోంది. విష్ణువు నియమం కూడా గమనించదగినది — ఆయన యుద్ధం చేసినప్పుడు శత్రువును చంపే వెనుదిరుగుతాడు, అందువల్ల అకాలంలో యుద్ధం చేయడు. బ్రహ్మవరపు మర్యాద కూడా రక్షించబడింది — దేవతలు గానీ దానవులు గానీ అతనిని చంపలేరు, కాబట్టి మనుష్యరూపంలోనే అతని వధ జరుగుతుందని గూఢసంకేతం. ‘దృష్టమ్ ఏతత్ నిసర్గతః’ (ఇది సహజంగానే చూశాను) అనడం ద్వారా విష్ణువు తన స్వాభావికమైన దివ్యజ్ఞానాన్ని సూచిస్తాడు — ఆయన భవిష్యత్తును చూస్తాడు. కుమారునితో కూడి రావణుడు చేయబోయే మహత్కార్యపు ప్రస్తావన తరువాతి సర్గలలో మేఘనాదుడు ఇంద్రుని బంధించడాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది. అందువల్ల దేవతల పరాజయం కూడా విష్ణువు జ్ఞానంలో ఉన్నదే; బ్రహ్మ వచనం సత్యం కావాలి కాబట్టి ఆయన దానిని నివారించడానికి ఇష్టపడడు. విష్ణువు మాట మూడు భాగాలు — వర్తమాన స్థితి వర్ణన, తాను యుద్ధం చేయకపోవడానికి కారణం, భవిష్యత్తు గురించి ప్రతిజ్ఞ. చివరకు ఇంద్రునికి స్పష్టమైన ఆదేశం — ‘నిర్భయంగా యుద్ధం చేయి.’ ఈ విధంగా ఆయన ఇంద్రుని విడిచిపెట్టడు, ధైర్యాన్ని ఇస్తాడు.

అప్పుడు ఆదిత్యులతో కలిసి రుద్రులు, వసువులు, మరుత్తులు, అశ్వినీదేవతలు సన్నద్ధులై వేగంగా నగరం నుండి బయలుదేరి రాక్షసులకు ఎదురుగా వెళ్ళారు. ఇంతలో రాత్రి ముగుస్తుండగా అన్నివైపులా యుద్ధానికి సిద్ధమైన రావణసైన్యపు మహానాదం వినిపించింది. మహాపరాక్రమశాలులైన ఆ రాక్షసులు మేల్కొని ఒకరినొకరు చూసుకొని సంతోషించినట్లుగా యుద్ధాభిముఖులై ముందుకు సాగారు. యుద్ధరంగపు ముందుభాగంలో తరగని ఆ మహాసైన్యాన్ని చూసి దేవసైన్యాలలో పెద్ద కలవరం పుట్టింది. అప్పుడు దేవదానవరాక్షసుల మధ్య ఘోరమైన, తుములనాదంతో కూడిన, నానావిధ ఆయుధాలను ఎత్తిన యుద్ధం జరిగింది. ఈ భాగంలోని అనేక శ్లోకాలు (21–22, 24–25) సమీక్షిత పాఠంలో లేవు; వాటిలో దేవతలు బయలుదేరడం, రాక్షసులు మేల్కొనడం విస్తరించబడ్డాయి. గత సర్గలో సైన్యం కైలాసంలో నిద్రించింది; ఇక్కడ ప్రభాతంలో దాని మేల్కొలుపు చెప్పబడింది. ‘అక్షయం మహాసైన్యమ్’ (తరగని మహాసైన్యం) అనే పదంతో రాక్షససేన అపారత్వం సూచించబడుతుంది, దానిని చూసే దేవతలు కలవరపడ్డారు. దానవులు కూడా యుద్ధంలో కలిశారని ‘దేవదానవరక్షసామ్’ అనే పదం వల్ల తెలుస్తుంది — గత సర్గలో చెప్పిన దైత్యులు రావణుని అనుసరించారు. రాత్రి చివరలో యుద్ధారంభం — ప్రభాతం ఒక కొత్త ఘోరకర్మకు సమయం. రాక్షసులు ‘సంతోషించినట్లుగా’ ముందుకు రావడం వారి యుద్ధప్రియత్వాన్ని చూపుతుంది, దేవతల కలవరం మాత్రం వారి భయాన్ని. యుద్ధానికి ఇచ్చిన మూడు విశేషణాలు — ఘోరం, తుములనాదభరితం, నానాయుధోద్యతం — దృశ్యాన్నీ శ్రవ్యాన్నీ రెండింటినీ చిత్రిస్తాయి.

ఇంతలో భయంకరమైన రూపాలు గల, శూరులైన రావణుని సచివులైన రాక్షసులు యుద్ధానికి ముందుకు వచ్చారు — మారీచుడు, ప్రహస్తుడు, మహాపార్శ్వుడు, మహోదరుడు, అకంపనుడు, నికుంభుడు, శుకుడు, సారణుడు, సంహ్రాదుడు, ధూమకేతువు, మహాదంష్ట్రుడు, ఘటోదరుడు, జంబుమాలి, మహాహ్రాదుడు, విరూపాక్షుడు, సుప్తఘ్నుడు, యజ్ఞకోపుడు, దుర్ముఖుడు, దూషణుడు, ఖరుడు, త్రిశిరుడు, కరవీరాక్షుడు, సూర్యశత్రువు, మహాకాయుడు, అతికాయుడు, దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు. మహాపరాక్రమశాలులైన వీరందరితో పరివేష్టితుడై, మహాబలుడూ రావణునికి పెద్దా అయిన సుమాలి దేవసైన్యంలోకి ప్రవేశించాడు. కోపించిన అతడు వాడి అయిన నానావిధ ఆయుధాలతో దేవగణాలన్నిటినీ ఒకేసారి గాలి మేఘాలను చెదరగొట్టినట్లు ధ్వంసం చేశాడు. రామా, నిశాచరులచేత కొట్టబడుతున్న ఆ దేవసైన్యం సింహాలు తరిమిన మృగాలలా అన్ని దిక్కులకూ చెదిరిపోయింది. ఇక్కడ ‘రామా’ అనే సంబోధన — అగస్త్యుడు ఈ కథను రామునికి చెబుతున్నాడని గుర్తుచేస్తుంది. నామావళిలోని చాలామంది రాక్షసులు యుద్ధకాండలో రాముని, లక్ష్మణుని, వానరుల చేతిలో హతులయ్యారు — ప్రహస్తుడు, అకంపనుడు, మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు, అతికాయుడు, దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు, త్రిశిరుడు, జంబుమాలి, విరూపాక్షుడు; ఖరుడు, దూషణుడు, త్రిశిరుడు అరణ్యకాండలో. వారందరినీ ఇక్కడ ఒకేచోట ప్రస్తావించడం శ్రోత అయిన రామునికి అర్థవంతమైనది — తరువాత అతని చేతిలో హతులైనవారు పూర్వం దేవతలను కూడా జయించారు. ముప్పయ్యవ శ్లోకమూ ముప్పయ్యొకటవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి; వాటిలో నామావళి ఉత్తరార్ధం ఉంది. సుమాలికి రెండు ఉపమలు — గాలి మేఘాలను వలె, సింహాలు మృగాలను వలె — రెండింటితోనూ అతని దెబ్బల సహజత్వమూ వేగమూ సూచించబడతాయి. మేఘాలు గాలికి సులభంగా చెదిరిపోతాయి, మృగాలు సింహం నుండి ఎదిరించకుండా పారిపోతాయి; అలాగే దేవతలు కూడా అతని ఎదుట నిలువలేకపోయారు. సచివుల దీర్ఘ నామావళి రావణుని రాజ్యపు మంత్రిమండలమంతా యుద్ధంలో ప్రవేశించిందని చూపుతుంది. సుమాలి ‘రావణుని పెద్ద’ (ఆర్యకుడు) అని చెప్పబడ్డాడు, కాబట్టి వయసులో వృద్ధుడైనా యుద్ధంలో అగ్రగామి. రావణుడు స్వయంగా సేన మధ్యలో ఉన్నాడు, ముందు మాత్రం అతని వృద్ధుడైన మాతామహుడు యుద్ధం చేస్తున్నాడు — ఇది రాక్షసుల కులాభిమానం.

ఇంతలో వసువులలో ఎనిమిదవవాడూ శూరుడూ సావిత్రుడని ప్రసిద్ధుడూ అయిన వసువు, నానావిధ ఆయుధాలను ఎత్తిన సంతోషభరితమైన సైన్యాలతో పరివేష్టితుడై, శత్రుసైన్యాలను భయపెడుతూ యుద్ధరంగంలో ప్రవేశించాడు. అలాగే అదితి కుమారులూ మహాపరాక్రమశాలులూ అయిన త్వష్ట, పూష అనేవారు నిర్భయంగా తమ సైన్యంతో కలిసి ఒకేసారి రణంలో ప్రవేశించారు. అప్పుడు దేవతలకు రాక్షసులతో యుద్ధం జరిగింది; యుద్ధం నుండి వెనుదిరగని, కోపించిన రాక్షసుల కీర్తిని చూసి దేవతలు కోపించారు. అప్పుడు ఆ రాక్షసులందరూ యుద్ధంలో నిలిచిన దేవతలను ఘోరమైన నానావిధ ఆయుధాలతో లక్షలాదిగా చంపారు. దేవతలు కూడా మహాబలపరాక్రమాలు గల ఘోరరాక్షసులను యుద్ధంలో నిర్మలమైన శస్త్రాలతో యమలోకానికి పంపారు. ఇంతలో, రామా, సుమాలి అనే రాక్షసుడు మళ్ళీ విజృంభించాడు. యుద్ధం రెండు పక్షాలకూ సమానంగా సాగుతున్నట్లుంది — ఇరువురూ పరస్పరం చంపుకుంటున్నారు. సావిత్రుని రాక సుమాలి వినాశనానికి ముందుసూచన. త్వష్టపూషల ప్రవేశం (36.2–37.1) వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది; సమీక్షిత పాఠంలో సావిత్రుడు మాత్రమే చెప్పబడ్డాడు. సావిత్రుడు ‘వసువులలో ఎనిమిదవవాడు’ అనే విశేషణంతో చెప్పబడ్డాడు; వసువులు ఎనిమిదిమంది, వారిలో చివరివాడు ఈ రక్షకుడు. త్వష్ట, పూష ఆదిత్యులు, అదితి కుమారులు; వారు కలిసి ప్రవేశించడంతో దేవపక్షపు బలం పెరుగుతుంది. ఈ భాగంలో యుద్ధపు ఉభయపక్ష వర్ణన సమతుల్యంగా ఉంది — రాక్షసులు దేవతలను లక్షలాదిగా చంపుతారు, దేవతలు కూడా రాక్షసులను యమలోకానికి పంపుతారు. దేవతల ఆయుధాలు ‘విమలైః’ (నిర్మలమైనవి), రాక్షసులవి ‘ఘోరైః’ (భయంకరమైనవి) అనే భేదం కూడా గమనించదగినది. ‘కోపించిన రాక్షసుల కీర్తిని’ అన్నచోట దేవతల కోపానికి హేతువు చెప్పబడింది — శత్రువుల యశస్సే వారిని ఉత్తేజపరుస్తుంది.

కోపించిన సుమాలి నానావిధ ఆయుధాలతో ఆ దేవసైన్యంపై విరుచుకుపడ్డాడు. వాడి అయిన నానావిధ ఆయుధాలతో దేవసైన్యాన్నంతటినీ గాలి మేఘాన్ని చెదరగొట్టినట్లు ధ్వంసం చేశాడు. అతని మహాబాణవర్షాలతో, మిక్కిలి దారుణమైన శూలాలతో ప్రాసాలతో కొట్టబడుతున్న దేవతలందరూ కలిసికట్టుగా నిలువలేకపోయారు. సుమాలిచేత దేవతలు తరిమివేయబడుతుండగా వసువులలో ఎనిమిదవవాడైన సావిత్రుడు కోపంతో నిలబడ్డాడు. తన రథసైన్యాలతో పరివేష్టితుడైన ఆ మహాతేజస్వి పరాక్రమంతో కొడుతున్న ఆ నిశాచరుని యుద్ధంలో అడ్డుకున్నాడు. అప్పుడు యుద్ధం నుండి వెనుదిరగని సుమాలికీ వసువుకూ మధ్య రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనేలా మహాయుద్ధం జరిగింది. అప్పుడు మహాత్ముడైన వసువు మహాబాణాలతో అతని సర్పాలు పూన్చిన రథాన్ని క్షణంలో ధ్వంసం చేసి పడగొట్టాడు. యుద్ధంలో వందలాది బాణాలతో నిండిన అతని రథాన్ని ధ్వంసం చేసి, వసువు అతనిని చంపడానికి చేతితో గదను పట్టుకున్నాడు. జ్వలించే కొన గల, కాలదండం వంటి గదను పట్టుకొని సావిత్రుడు దానిని సుమాలి తలపై పడవేశాడు. అతనిపై పడుతున్న ఉల్క వంటి కాంతి గల ఆ గద, ఇంద్రుడు విడిచిన, గర్జిస్తూ పర్వతంపై పడే మహావజ్రాయుధంలా ప్రకాశించింది. అప్పుడు అతని ఎముకగానీ, తలగానీ, మాంసంగానీ కనబడలేదు — యుద్ధరంగంలో హతుడైన అతనిదంతా గదచేత భస్మమైపోయింది. యుద్ధంలో అతడు హతుడవడం చూసి ఆ రాక్షసులు ఒకరినొకరు అరచుకుంటూ కలిసి అన్నివైపులకూ పారిపోయారు; వసువుచేత తరిమివేయబడుతున్న రాక్షసులు నిలువలేకపోయారు. సుమాలి రావణుని మాతామహుడు, రాక్షసకుల పునరుత్థానానికి ప్రవర్తకుడు — అతడే పూర్వం కైకసిని విశ్రవసుని దగ్గరకు పంపాడు. అతని వధ రావణునికి పెద్ద దెబ్బ; అతని శరీరంలో ఎముక కూడా మిగలలేదని సంపూర్ణ వినాశనం సూచించబడింది. తరువాతి సర్గలో ఈ వధకు ప్రతీకారంగా మేఘనాదుడు యుద్ధంలో ప్రవేశిస్తాడు. ఈ యుద్ధవర్ణనలో క్రమం గమనించదగినది — మొదట సుమాలి విజయం, దేవతల పలాయనం; తరువాత సావిత్రుని ప్రతిఘటన; తరువాత ఇద్దరి మధ్య సమయుద్ధం; తరువాత రథనాశనం; చివరకు గదతో వధ. ఈ విధంగా కవి క్రమంగా ఉత్కర్షను నిర్మిస్తాడు. గదకు రెండు ఉపమలు — ఉల్కలా జ్వలించేది, ఇంద్రుని వజ్రంలా గర్జించేది; వజ్రపు ఉపమతో ఇంద్రపక్షపు విజయం సూచించబడుతుంది. సుమాలి సర్పరథం రాక్షసుల ఘోరరూపానికి చిహ్నం, దాని నాశనం వారి గర్వనాశనం. రాక్షసులు ఒకరినొకరు అరచుకుంటూ పారిపోతారు — నాయకుడు హతుడైతే సేన నశిస్తుందనే యుద్ధనియమం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. సావిత్రుని గదాప్రహారం ఒక్కటే, కానీ నిర్ణాయకమైనది; దానికి ముందు బాణాలతో రథం నాశనం చేయబడింది, దానితో సుమాలి నేలపై పదాతిగా నిలిచాడు. ఈ విధంగా వసువు ధర్మయుద్ధ క్రమాన్ని అనుసరిస్తాడు. ఇంద్రుని భయమూ విష్ణువు సాంత్వనమూ ముందే చెప్పబడ్డాయి; ఇక్కడ మొదటి విజయం దేవతలదే, రావణుడు స్వయంగా ఇంకా యుద్ధంలో ప్రవేశించనప్పటికీ. అతని వధ వర్ణనలో ‘ఎముకా లేదు, తలా లేదు, మాంసమూ లేదు’ అనే త్రివిధ నిషేధం సంపూర్ణ నాశనాన్ని చూపుతుంది — శవానికి సంస్కారం కూడా సాధ్యం కాదు. ఈ కఠినమైన దండన అతని దీర్ఘకాలిక దేవద్వేషానికి ఫలం వంటిది. సుమాలి పూర్వం విష్ణువుచేత యుద్ధంలో ఓడి రసాతలంలో ప్రవేశించాడు; ఇప్పుడు దౌహిత్రుని బలంతో మళ్ళీ దేవలోకాన్ని చేరి, అక్కడే నశించాడు. కథాచక్రం పూర్తయినట్లుంది — రాక్షసుల పునరుదయానికి బీజం నాటినవాడే దాని యుద్ధంలో మొదట పడిపోయాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கைலாசத்தில் ரம்பையை அவமதித்ததால் நளகூபரனின் சாபம் கிடைத்தது; ஆயினும் ராவணன் தன் படையெடுப்பைக் கைவிடவில்லை. கைலாசத்தைக் கடந்து, படையோடும் வலிமையோடும் வாகனங்களோடும் கூடிய பேரொளியுடைய பத்துத் தலையன் இந்திரலோகத்தை அடைந்தான். எல்லாத் திசைகளிலிருந்தும் வந்துகொண்டிருந்த அவனுடைய ராக்ஷசப் படையின் ஓசை தேவலோகத்தில் உடைபடும் கடலின் ஓசைபோலப் பெரிதாக ஒலித்தது — கடையப்படும் கடலின் முழக்கம்போல அது அனைவரையும் அச்சுறுத்தியது. ராவணன் வந்துவிட்டான் என்று கேட்டு இந்திரன் தன் ஆசனத்திலிருந்து அசைந்து, அங்கே கூடியிருந்த தேவர்கள் அனைவரிடமும் சொன்னான் — ‘ஆதித்யர்களே, வசுக்களே, ருத்ரர்களே, சாத்யர்களே, மருத்துக் கூட்டங்களே, தீய உள்ளம் கொண்ட ராவணனுக்கு எதிராகப் போருக்குத் தயாராகுங்கள்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும், போரில் சக்ரனுக்கு நிகரான பேராற்றலுடைய தேவர்கள் போரார்வத்துடன் ஆயத்தமானார்கள். ‘ஆசனத்திலிருந்து அசைந்து’ என்ற சொல் இரு பொருள்களைத் தாங்கியுள்ளது — அச்சத்தால் ஆசனத்திலிருந்து எழுதல், அரசாசனமே நடுங்குதல். தேவர்களின் படை எல்லா வகையிலும் தயாராக இருக்கிறது; அவர்களுடைய போரார்வமும் உறுதியானது; ஆனால் அவர்கள் தலைவனே மனத்தில் அஞ்சியிருக்கிறான் என்பது அடுத்த பகுதியில் வெளிப்படுகிறது. ராக்ஷசப் படையின் ஓசையே தேவலோகத்தைக் கலக்குகிறது; போருக்கு முன்பே அச்சத்தை உண்டாக்குகிறது. ராவணனின் படையெடுப்பின் இலக்கு இந்திரலோகமே என்று முந்தைய சர்க்கங்களில் சொல்லப்பட்டது; இப்போது அது அடையப்பட்டது. தேவலோகத்தின் அமைதி ஒரே ஓசையால் குலைந்துவிட்டது என்று கவி சுட்டுகிறார்.

தேவர்களுக்கு ஆணையிட்ட பின்னும் மகேந்திரன் தானே ராவணனுக்கு அஞ்சி மனமொடிந்து நடுங்கி, விஷ்ணுவின் அருகே வந்து இவ்வாறு சொன்னான் — ‘விஷ்ணுவே, ராக்ஷசனான ராவணனை நான் எப்படி எதிர்கொள்வேன்? ஐயோ, மிகுந்த வலிமையுடைய அந்த ராக்ஷசன் போருக்கு வந்துகொண்டிருக்கிறான். அவன் பிரம்மனின் வரத்தால் மட்டுமே வலிமையுடையவன், வேறு காரணத்தால் அல்ல; தாமரையில் பிறந்தவர் சொன்ன அந்த உண்மைச் சொல்லை நாம் காக்கவேண்டும். முன்பு உம் வலிமையைச் சார்ந்து நான் நமுசி, விருத்திரன், பலி, நரகன், சம்பரன் ஆகியோரை எரித்தொழித்ததுபோல, இப்போதும் செய்தருள்க. மதுசூதனரே, தேவர்களுக்கெல்லாம் தேவரே, அசைவனவும் அசையாதனவும் கொண்ட மூவுலகிலும் உம்மைத் தவிர வேறு புகலிடமோ சார்பிடமோ இல்லை. நீரே திருவுடைய, என்றுமுள்ள பத்மநாபனான நாராயணன்; இந்த உலகங்கள் உம்மால் நிலைநிறுத்தப்பட்டவை; தேவர்கோனான சக்ரனான நானும் உம்மாலேயே நிலைநிறுத்தப்பட்டேன். பகவானே, அசைவனவும் அசையாதனவும் கொண்ட இந்த மூவுலகமும் உம்மால் படைக்கப்பட்டது; யுக முடிவில் அனைத்தும் உம்மிடமே புகுகின்றன. ஆகவே தேவதேவரே, உண்மையை நீரே எனக்குச் சொல்லும் — வாளும் சக்கரமும் துணையாகக் கொண்டு நீர் ராவணனோடு போரிடுவீரா?’ இந்திரனின் சொற்களில் இரண்டு உணர்வுகள் — பிரம்மனின் வரத்தின் வரம்பை ஏற்றுக்கொள்வது, விஷ்ணுவின் எல்லாம்வல்ல தன்மையில் நம்பிக்கை. அவன் முந்தைய வெற்றிகளை நினைவுகூர்கிறான்; அவற்றுக்கெல்லாம் விஷ்ணுவின் வலிமையே மூலம். விஷ்ணுவின் துதியில் படைத்தல், காத்தல், அழித்தல் என்ற மூன்றும் குறிப்பிடப்படுகின்றன — அவரே படைப்பவர், காப்பவர், அழிப்பவர். படைப்பையும் ஊழியையும் குறிப்பிடும் பன்னிரண்டாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. இந்திரனின் கேள்வி இறுதியில் தெளிவாகிறது — ‘நீரே போரிடும்.’ இந்திரனுக்குத் தரப்பட்ட ‘மனமொடிந்து நடுங்கி’ என்ற அடைமொழிகளில் தேவர்கோனின் பலவீனமும் வெளிப்படுகிறது; அவன் மற்றவர்களைப் போருக்கு அனுப்புகிறான், தானோ காப்பாளரைத் தேடுகிறான். நமுசி, விருத்திரன் முதலியோரை நினைவுகூர்வதால், தன் முந்தைய வீரமும் விஷ்ணுவின் அருளாலேயே என்று அவன் ஒப்புக்கொள்கிறான். ‘வாளும் சக்கரமும் துணையாக’ என்று இந்திரன் விஷ்ணுவின் படைக்கலங்களை நினைவுகூர்கிறான் — நந்தகம் என்ற வாள், சுதர்சனம் என்ற சக்கரம்; அவற்றாலேயே முன்பு அசுரர்கள் கொல்லப்பட்டனர். அவன் கேள்வியில் ஒரு நம்பிக்கையும் பொதிந்துள்ளது — விஷ்ணுவே போரிட்டால் போர் விரைவில் முடிந்துவிடும்.

சக்ரனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட தலைவரான நாராயண தேவர் சொன்னார் — ‘நடுக்கம் கொள்ளவேண்டாம்; என் சொல்லைக் கேள். இந்தத் தீய உள்ளத்தவன் வரத்தால் வெல்லுதற்கரியவன்; ஆகவே தேவர்களாலோ அசுரர்களாலோ அவனை வெல்லவோ கொல்லவோ முடியாது. வலிமை செருக்கிய இந்த ராக்ஷசன் தன் மகனுடன் சேர்ந்து எப்படியும் ஒரு பெருஞ்செயலைச் செய்வான் — இதை நான் இயல்பாகவே கண்டுவிட்டேன். தேவர்கோனே, ‘போரிடும்’ என்று நீ என்னிடம் சொன்னதற்கு மறுமொழி இதுதான் — நான் இப்போது போரில் அந்த ராவணனை எதிர்த்துப் போரிடமாட்டேன். விஷ்ணு போர்க்களத்தில் பகைவனைக் கொல்லாமல் திரும்புவதில்லை; வரத்தால் காக்கப்பட்ட ராவணனிடம் இன்று என் விருப்பம் நிறைவேறுவது அரிது. ஆனால் சதக்ரதுவே, தேவேந்திரனே, உன் முன்னிலையில் சபதம் செய்கிறேன் — இந்த ராக்ஷசனின் மரணத்துக்கு நான் எவ்வாறு காரணமாவேனோ அவ்வாறே ஆவேன். காலம் வந்ததை அறிந்து நானே ராவணனை அவனுடைய முன்னணியினரோடு கொல்வேன்; தேவர்களை மகிழ்விப்பேன். சசியின் கணவனே, தேவராஜனே, இந்த உண்மையை உனக்குச் சொன்னேன்; பெருவலியோனே, இப்போது அச்சம் நீங்கித் தேவர்களுடன் சேர்ந்து போரிடு.’ இங்கே ராமாவதாரத்தின் விதை காணப்படுகிறது — காலம் வரும்போது தாமே ராவணனைக் கொல்வதாக விஷ்ணு தெளிவாகச் சபதம் செய்கிறார். ‘முன்னணியினரோடு’ (ஸபுர:ஸரம்) என்ற சொல்லால், ராவணனின் பணியாளர்களும் அவனுடன் கொல்லப்படுவார்கள் என்பது சுட்டப்படுகிறது. விஷ்ணுவின் நெறியும் கவனிக்கத்தக்கது — அவர் போரிடும்போது பகைவனைக் கொன்றே திரும்புவார்; ஆகவே தகாத காலத்தில் போர் புரிவதில்லை. பிரம்மனின் வரத்தின் வரம்பும் காக்கப்படுகிறது — தேவர்களோ தானவர்களோ அவனைக் கொல்ல இயலாது; ஆகவே மனித வடிவிலேயே அவன் வதம் நிகழும் என்பது மறைமுகக் குறிப்பு. ‘இதை இயல்பாகவே கண்டுவிட்டேன்’ என்பதால் விஷ்ணு தம் இயல்பான தெய்வீக ஞானத்தைச் சுட்டுகிறார் — அவர் எதிர்காலத்தைக் காண்கிறார். ராவணன் மகனுடன் சேர்ந்து செய்யப்போகும் பெருஞ்செயல் பற்றிய குறிப்பு, அடுத்த சர்க்கங்களில் மேகநாதன் இந்திரனைச் சிறைப்பிடிப்பதை முன்கூட்டியே சுட்டுகிறது. ஆகவே தேவர்களின் தோல்வியும் விஷ்ணுவின் அறிவில் இருக்கிறது; ஆனால் பிரம்மனின் சொல் மெய்யாக்கப்படவேண்டும் என்பதால் அவர் அதைத் தடுக்க விரும்பவில்லை. விஷ்ணுவின் சொற்கள் மூன்று பகுதிகளைக் கொண்டவை — நிகழ்கால நிலையின் விளக்கம், தாம் போரிடாததற்கான காரணம், எதிர்காலம் பற்றிய சபதம். இறுதியில் இந்திரனுக்குத் தெளிவான ஆணை — ‘அச்சமின்றிப் போரிடு.’ இவ்வாறு அவர் இந்திரனைக் கைவிடவில்லை; மாறாக மனவுறுதியைத் தருகிறார்.

பிறகு ருத்ரர்கள் ஆதித்யர்களுடனும், வசுக்களும் மருத்துக்களும் அஸ்வினி தேவர்களும் ஆயத்தமாகி, விரைந்து நகரிலிருந்து வெளியேறி ராக்ஷசர்களை நோக்கிச் சென்றனர். இதற்கிடையில் இரவு முடியும் வேளையில், எல்லாப் பக்கங்களிலும் போருக்கு எழுந்த ராவணப் படையின் பெருமுழக்கம் கேட்டது. பேராற்றலுடைய அந்த ராக்ஷசர்கள் விழித்தெழுந்து ஒருவரையொருவர் நோக்கி, மகிழ்ந்தவர்கள்போலப் போரை நோக்கி முன்னேறினர். போர்முனையில் அழியாத அந்தப் பெரும்படையைக் கண்டு தேவப் படைகளில் பெருங்கலக்கம் உண்டாயிற்று. பிறகு தேவர், தானவர், ராக்ஷசர் ஆகியோருக்கிடையே, அச்சமூட்டும் பேரிரைச்சலுடன், பலவகைப் படைக்கலங்கள் ஓங்கிய கொடிய போர் மூண்டது. இந்தப் பகுதியில் பல சுலோகங்கள் (21–22, 24–25) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அவற்றால் தேவர்கள் புறப்பட்டதும் ராக்ஷசர்கள் விழித்தெழுந்ததும் விரிவாக்கப்படுகின்றன. முந்தைய சர்க்கத்தில் படை கைலாசத்தில் உறங்கிக்கொண்டிருந்தது; இங்கே விடியலில் அது விழித்தெழுவது சொல்லப்படுகிறது. ‘அழியாத பெரும்படை’ என்ற சொல்லால் ராக்ஷசப் படையின் எல்லையின்மை சுட்டப்படுகிறது; அதைக் கண்டதுமே தேவர்கள் கலங்கினர். ‘தேவ தானவ ராக்ஷசர்களின்’ என்ற சொல்லால் தானவர்களும் போரில் கலந்தனர் என்பது தெரிகிறது — முந்தைய சர்க்கத்தில் சொல்லப்பட்ட தைத்தியர்கள் ராவணனைப் பின்தொடர்ந்தனர். இரவின் முடிவில் போரின் தொடக்கம் — விடியல் ஒரு புதிய கொடுஞ்செயலின் காலம். ராக்ஷசர்கள் ‘மகிழ்ந்தவர்கள்போல’ முன்னேறுவது அவர்களுடைய போர்விருப்பைக் காட்டுகிறது; தேவர்களின் கலக்கமோ அவர்களுடைய அச்சத்தைக் காட்டுகிறது. போருக்கான மூன்று அடைமொழிகள் — கொடியது, பேரிரைச்சல் கொண்டது, பலவகைப் படைக்கலங்கள் ஓங்கியது — காட்சியையும் ஒலியையும் ஒருசேரச் சித்திரிக்கின்றன.

இதற்கிடையில் அச்சமூட்டும் தோற்றமுடைய வீரர்களான ராவணனின் அமைச்சர்களாகிய ராக்ஷசர்கள் போருக்கு முன்வந்தனர் — மாரீசன், பிரஹஸ்தன், மகாபார்சுவன், மகோதரன், அகம்பனன், நிகும்பன், சுகன், சாரணன், சம்ஹ்ராதன், தூமகேது, மகாதம்ஷ்ட்ரன், கடோதரன், ஜம்புமாலி, மகாஹ்ராதன், விரூபாக்ஷன், சுப்தக்னன், யஜ்ஞகோபன், துர்முகன், தூஷணன், கரன், திரிசிரஸ், கரவீராக்ஷன், சூரியசத்ரு, மகாகாயன், அதிகாயன், தேவாந்தகன், நராந்தகன் ஆகியோர். பேராற்றலுடைய இவர்கள் அனைவராலும் சூழப்பட்டு, பெருவலிமையுடைய, ராவணனின் மூதாதையான சுமாலி தேவப்படைக்குள் புகுந்தான். சினமுற்ற அவன் கூரிய பலவகைப் படைக்கலங்களால், காற்று மேகங்களைச் சிதறடிப்பதுபோலத் தேவக் கூட்டங்கள் அனைத்தையும் ஒரே நேரத்தில் சிதறடித்தான். ராமா, நிசாசரர்களால் தாக்கப்பட்ட அந்தத் தேவப்படை சிங்கங்களால் விரட்டப்பட்ட மான்களைப்போல எல்லாத் திசைகளிலும் சிதறி ஓடியது. இங்கே ‘ராமா’ என்ற விளி — அகஸ்தியர் இந்தக் கதையை ராமனுக்குச் சொல்கிறார் என்பதை நினைவூட்டுகிறது. இந்தப் பெயர்ப்பட்டியலில் உள்ள பல ராக்ஷசர்கள் யுத்த காண்டத்தில் ராமனாலும் லக்ஷ்மணனாலும் வானரர்களாலும் கொல்லப்பட்டவர்கள் — பிரஹஸ்தன், அகம்பனன், மகோதரன், மகாபார்சுவன், அதிகாயன், தேவாந்தகன், நராந்தகன், திரிசிரஸ், ஜம்புமாலி, விரூபாக்ஷன்; கரன், தூஷணன், திரிசிரஸ் ஆகியோர் ஆரண்ய காண்டத்தில். அவர்கள் அனைவரையும் இங்கே ஒன்றாகக் குறிப்பிடுவது கேட்பவனான ராமனுக்குப் பொருள்பொதிந்தது — பின்னர் அவனால் கொல்லப்பட்டவர்கள் முன்பு தேவர்களையும் வென்றவர்கள். முப்பதாம் சுலோகமும் முப்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தின் முன்பாதியும் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளவை; அவற்றில் பெயர்ப்பட்டியலின் பின்பாதி உள்ளது. சுமாலிக்கு இரண்டு உவமைகள் — காற்று மேகங்களைப்போல, சிங்கங்கள் மான்களைப்போல — இரண்டிலும் அவன் தாக்குதலின் எளிமையும் வேகமும் சுட்டப்படுகின்றன. மேகங்கள் காற்றால் எளிதில் சிதறுகின்றன; மான்கள் சிங்கத்திடமிருந்து எதிர்ப்பின்றி ஓடுகின்றன; அவ்வாறே தேவர்களும் அவன் முன் நிற்க இயலவில்லை. அமைச்சர்களின் நீண்ட பெயர்ப்பட்டியல் ராவணனின் அரசின் முழு அமைச்சரவையும் போரில் இறங்கியது என்பதைக் காட்டுகிறது. சுமாலி ‘ராவணனின் மூதாதை’ என்று சொல்லப்படுகிறான்; ஆகவே வயதில் முதியவனாக இருந்தும் அவன் போரில் முன்னணியில் நிற்கிறான். ராவணன் தானே படையின் நடுவில் நிற்கிறான்; முன்னணியிலோ அவனுடைய முதிய தாய்வழிப் பாட்டன் போரிடுகிறான் — இது ராக்ஷசர்களின் குலப்பெருமை.

இதற்கிடையில் வசுக்களில் எட்டாமவனும் வீரனுமான, சாவித்ரன் என்று புகழ்பெற்ற வசு, பலவகைப் படைக்கலங்கள் ஓங்கிய மகிழ்ந்த படைகள் சூழப் பகைவர் படைகளை அச்சுறுத்தியபடி போர்க்களத்தில் புகுந்தான். அவ்வாறே அதிதியின் பேராற்றலுடைய இரு மைந்தர்களான த்வஷ்டாவும் பூஷாவும் அச்சமின்றித் தம் படையுடன் ஒருசேரப் போர்க்களம் புகுந்தனர். பிறகு தேவர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் போர் நடந்தது; போரிலிருந்து பின்வாங்காத, சினமுற்ற ராக்ஷசர்களின் புகழைக் கண்டு தேவர்கள் சினமுற்றனர். பிறகு அந்த ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் போர்க்களத்தில் நின்ற தேவர்களைக் கொடிய பலவகைப் படைக்கலங்களால் நூறாயிரக்கணக்கில் கொன்றனர். தேவர்களும் பெருவலிமையும் வீரமும் கொண்ட கொடிய ராக்ஷசர்களைப் போர்க்களத்தில் களங்கமற்ற படைக்கலங்களால் யமனுலகுக்கு அனுப்பினர். இதற்கிடையில், ராமா, சுமாலி என்ற ராக்ஷசன் மீண்டும் போரில் இறங்கினான். போர் இரு தரப்பிலும் சமமாக நடப்பதுபோல் இருக்கிறது — இருவரும் ஒருவரையொருவர் கொல்கின்றனர். சாவித்ரனின் வருகை சுமாலியின் அழிவுக்கு முன்னறிவிப்பு. த்வஷ்டா, பூஷா ஆகியோரின் வருகை (36.2–37.1) வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் சாவித்ரன் மட்டுமே சொல்லப்படுகிறான். சாவித்ரன் ‘வசுக்களில் எட்டாமவன்’ என்ற அடைமொழியால் குறிப்பிடப்படுகிறான்; வசுக்கள் எண்மர்; அவர்களில் இறுதியானவன் இந்தக் காவலன். த்வஷ்டாவும் பூஷாவும் ஆதித்யர்கள், அதிதியின் மைந்தர்கள்; அவர்கள் உடன் வருவதால் தேவர் தரப்பின் வலிமை பெருகுகிறது. இந்தப் பகுதியில் போரின் இருதரப்பு வருணனையும் சமநிலையுடன் உள்ளது — ராக்ஷசர்கள் தேவர்களை நூறாயிரக்கணக்கில் கொல்கின்றனர்; தேவர்களும் ராக்ஷசர்களை யமனுலகுக்கு அனுப்புகின்றனர். தேவர்களின் படைக்கலங்கள் ‘களங்கமற்றவை’, ராக்ஷசர்களுடையவை ‘கொடியவை’ என்ற வேறுபாடும் கவனிக்கத்தக்கது. ‘சினமுற்ற ராக்ஷசர்களின் புகழை’ என்ற இடத்தில் தேவர்களின் சினத்துக்கான காரணம் சொல்லப்படுகிறது — பகைவரின் புகழே அவர்களைத் தூண்டுகிறது.

சினமுற்ற சுமாலி பலவகைப் படைக்கலங்களுடன் அந்தத் தேவப்படையை எதிர்த்து முன்னேறினான். கூரிய பலவகைப் படைக்கலங்களால், காற்று மேகத்தைச் சிதறடிப்பதுபோல், அவன் தேவப்படை முழுவதையும் சிதறடித்தான். அவனுடைய பேரம்பு மழையாலும் மிகக் கொடிய சூலங்களாலும் ஈட்டிகளாலும் தாக்கப்பட்ட தேவர்கள் அனைவரும் ஒன்றுகூடி நிற்க இயலவில்லை. சுமாலியால் தேவர்கள் விரட்டப்பட்டுக்கொண்டிருந்தபோது, வசுக்களில் எட்டாமவனான சாவித்ரன் சினத்துடன் உறுதியாக நின்றான். தன் தேர்ப்படைகள் சூழ நின்ற பேரொளியுடைய அவன், வீரத்துடன் தாக்கிக்கொண்டிருந்த நிசாசரனைப் போரில் தடுத்து நிறுத்தினான். பிறகு போரிலிருந்து பின்வாங்காத சுமாலிக்கும் வசுவுக்கும் இடையே மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் பெரும்போர் நடந்தது. பிறகு மகாத்மாவான வசு தன் பேரம்புகளால் கணப்பொழுதில் அவனுடைய நாகங்கள் பூட்டிய தேரைத் தகர்த்து வீழ்த்தினான். போரில் நூற்றுக்கணக்கான அம்புகளால் துளைக்கப்பட்ட அவன் தேரை அழித்து, வசு அவனைக் கொல்வதற்காகக் கையில் கதையை எடுத்தான். ஒளிரும் நுனியுடைய, காலதண்டம் போன்ற கதையை ஏந்தி, சாவித்ரன் அதைச் சுமாலியின் தலையில் வீழ்த்தினான். அவன்மேல் விழுந்த, எரிநட்சத்திரம் போல் ஒளிர்ந்த அந்தக் கதை, இந்திரன் விடுத்து முழங்கியபடி மலையில் விழும் பேரிடிபோல் விளங்கியது. அப்போது அவனுடைய எலும்போ தலையோ சதையோ காணப்படவில்லை — போர்க்களத்தில் கொல்லப்பட்ட அவனுடைய அனைத்தும் கதையால் சாம்பலாக்கப்பட்டன. போரில் அவன் கொல்லப்பட்டதைக் கண்ட அந்த ராக்ஷசர்கள் ஒருவரையொருவர் கூவி அழைத்தபடி ஒன்றாக எல்லாத் திசைகளிலும் ஓடினர்; வசுவால் விரட்டப்பட்ட ராக்ஷசர்கள் நிற்கவில்லை. சுமாலி ராவணனின் தாய்வழிப் பாட்டன்; ராக்ஷச குலத்தின் மறுமலர்ச்சியைத் தொடங்கிவைத்தவன் — அவனே முன்பு கைகசியை விஶ்ரவஸிடம் அனுப்பினான். அவன் வதம் ராவணனுக்குப் பெரும் அடி; அவன் உடலின் எலும்புகூட மிஞ்சவில்லை என்பதால் முழுமையான அழிவு சுட்டப்படுகிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் இந்த வதத்துக்குப் பழிவாங்க மேகநாதன் போரில் இறங்குகிறான். இந்தப் போரின் வருணனையில் உள்ள வரிசை கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் சுமாலியின் வெற்றியும் தேவர்களின் ஓட்டமும்; பிறகு சாவித்ரனின் எதிர்ப்பு; பிறகு இருவருக்கும் சமமான போர்; பிறகு தேரின் அழிவு; இறுதியில் கதையால் வதம். இவ்வாறு கவி படிப்படியாக உச்சத்தை உருவாக்குகிறார். கதைக்கு இருவகை உவமை — எரிநட்சத்திரம் போல் ஒளிர்வது, இந்திரனின் இடிபோல் முழங்குவது; இடியின் உவமையால் இந்திரன் தரப்பின் வெற்றி சுட்டப்படுகிறது. சுமாலியின் நாகங்கள் பூட்டிய தேர் ராக்ஷசர்களின் கொடிய வடிவத்தின் அடையாளம்; அதன் அழிவு அவர்களுடைய செருக்கின் அழிவு. ராக்ஷசர்கள் ஒருவரையொருவர் கூவியபடி ஓடுகின்றனர் — தலைவன் கொல்லப்பட்டால் படை சிதையும் என்ற போர் நியதி இங்கே காணப்படுகிறது. சாவித்ரனின் கதையடி ஒன்றே, ஆனால் தீர்க்கமானது; அதற்கு முன் அம்புகளால் தேர் அழிக்கப்பட்டது; அதனால் சுமாலி தரையில் காலாளாக நின்றான். இவ்வாறு வசு அறப்போரின் முறையைப் பின்பற்றுகிறான். இந்திரனின் அச்சமும் விஷ்ணுவின் ஆறுதலும் முன்பு சொல்லப்பட்டன; இங்கே முதல் வெற்றி தேவர்களுடையதே, ராவணன் தானே இன்னும் போரில் இறங்கவில்லை என்றாலும். அவன் வதத்தின் வருணனையில் ‘எலும்பும் இல்லை, தலையும் இல்லை, சதையும் இல்லை’ என்ற மும்மை மறுப்பு முழுமையான அழிவைக் காட்டுகிறது — உடலுக்கு ஈமச்சடங்கு செய்வதும் இயலாது. இந்தக் கடுந்தண்டனை அவனுடைய நெடுங்காலத் தேவர்பகையின் பயன்போன்றது. சுமாலி முன்பு விஷ்ணுவால் போரில் தோற்கடிக்கப்பட்டு ரசாதலத்துக்குள் புகுந்திருந்தான்; இப்போது மகளின் மகனுடைய வலிமையால் மீண்டும் தேவலோகத்தை அடைந்து அங்கேயே அழிந்தான். கதையின் சக்கரம் முழுமையடைந்ததுபோல் இருக்கிறது — ராக்ஷசர்களின் மறுமலர்ச்சிக்கு விதை விதைத்தவனே அந்தப் போரில் முதலில் வீழ்ந்தான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ರಂಭೆಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕರಿಸಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ನಲಕೂಬರನ ಶಾಪ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು; ಆದರೂ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕೈಲಾಸವನ್ನು ದಾಟಿ, ಸೈನ್ಯ, ಬಲ ಮತ್ತು ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದಶಾನನನು ಇಂದ್ರಲೋಕವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದ ಶಬ್ದವು ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕಿಬರುವ ಸಮುದ್ರದ ಶಬ್ದದಂತೆ ಮಹತ್ತಾಗಿತ್ತು — ಕಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಸಾಗರದ ಘೋಷದಂತೆ ಅದು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಹೆದರಿಸಿತು. ರಾವಣನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ಕೇಳಿ ಇಂದ್ರನು ಆಸನದಿಂದ ಕದಲಿದನು; ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆದಿತ್ಯರೇ, ವಸುಗಳೇ, ರುದ್ರರೇ, ಸಾಧ್ಯರೇ, ಮರುದ್ಗಣಗಳೇ, ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗಿರಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಕ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ, ಮಹಾಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳಾದ ದೇವತೆಗಳು ಯುದ್ಧಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ ಸನ್ನದ್ಧರಾದರು. ‘ಚಲಿತ ಆಸನಾತ್’ (ಆಸನದಿಂದ ಕದಲಿದನು) ಎಂಬ ಪದವು ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಭಯದಿಂದ ಆಸನದಿಂದ ಏಳುವುದು, ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸಿಂಹಾಸನವೇ ಕಂಪಿಸುವುದು. ದೇವತೆಗಳ ಸೇನೆ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯಲ್ಲೂ ಸಜ್ಜಾಗಿದೆ, ಅವರ ಯುದ್ಧಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ದೃಢ; ಆದರೆ ಅವರ ನಾಯಕನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೆದರಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯದ ಶಬ್ದವೇ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಯಾತ್ರೆಯ ಗುರಿ ಇಂದ್ರಲೋಕವೇ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು; ಈಗ ಅದು ತಲುಪಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ದೇವಲೋಕದ ಶಾಂತಿ ಒಂದೇ ಶಬ್ದದಿಂದ ಭಗ್ನವಾಯಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರೂ ಮಹೇಂದ್ರನು ಸ್ವತಃ ರಾವಣನಿಂದಾಗಿ ದೀನನೂ ಭಯಭೀತನೂ ಆಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಿಷ್ಣುವೇ, ರಾಕ್ಷಸನಾದ ರಾವಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಅಯ್ಯೋ, ಅತಿಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರಪ್ರದಾನದಿಂದಲೇ ಬಲಶಾಲಿ, ಬೇರಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ; ಪದ್ಮಯೋನಿ ಹೇಳಿದ ಆ ಸತ್ಯವಚನವನ್ನು ನಾವು ಪಾಲಿಸಲೇಬೇಕು. ಹಿಂದೆ ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ನಮುಚಿ, ವೃತ್ರ, ಬಲಿ, ನರಕ ಮತ್ತು ಶಂಬರರನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದಂತೆ ಈಗಲೂ ಮಾಡು. ಮಧುಸೂದನನೇ, ದೇವದೇವೇಶನೇ, ಚರಾಚರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಗತಿಯಾಗಲಿ ಆಶ್ರಯವಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ. ನೀನೇ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಸನಾತನನೂ ಆದ ಪದ್ಮನಾಭ ನಾರಾಯಣ; ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಈ ಲೋಕಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ, ಸುರೇಶ್ವರನಾದ ಶಕ್ರನಾದ ನನ್ನನ್ನೂ ನೀನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುವೆ. ಭಗವಂತನೇ, ಚರಾಚರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವನ್ನು ನೀನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿರುವೆ; ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವದೇವನೇ, ಸತ್ಯವನ್ನು ನೀನೇ ನನಗೆ ಹೇಳು — ಖಡ್ಗ-ಚಕ್ರಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ನೀನು ರಾವಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವೆಯಾ?’ ಇಂದ್ರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳಿವೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಸ್ವೀಕಾರ, ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಲವೇ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ ಮೂರನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನೇ ಸ್ರಷ್ಟಾ, ಪಾಲಕ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರಕ. ಸೃಷ್ಟಿ-ಪ್ರಳಯಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿರುವ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ‘ನೀನೇ ಯುದ್ಧಮಾಡು.’ ‘ದೀನಃ ಪರಿತ್ರಸ್ತಃ’ (ದೀನನೂ ಭಯಭೀತನೂ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರಾಜನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಇತರರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನಾದರೋ ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ನಮುಚಿ, ವೃತ್ರ ಮೊದಲಾದವರನ್ನು ನೆನೆಯುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಎಂದು ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಸಿಚಕ್ರಸಹಾಯಃ’ (ಖಡ್ಗ-ಚಕ್ರಗಳ ಸಹಾಯವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ನಂದಕವೆಂಬ ಖಡ್ಗ ಮತ್ತು ಸುದರ್ಶನಚಕ್ರ; ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಹಿಂದೆ ಅಸುರರು ಹತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಆಸೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ವಿಷ್ಣುವೇ ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ಯುದ್ಧ ಬೇಗನೆ ಮುಗಿಯುವುದು.

ಶಕ್ರನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಭುವಾದ ನಾರಾಯಣದೇವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಯಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಈ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ವರದಾನದಿಂದ ದುರ್ಜಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸುರರಾಗಲಿ ಅಸುರರಾಗಲಿ ಇವನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರರು, ಕೊಲ್ಲಲಾರರು. ಬಲದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಮಗನೊಡನೆ ಸೇರಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿದ್ದಾನೆ — ಇದನ್ನು ನಾನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಸುರೇಶ್ವರನೇ, ‘ಯುದ್ಧಮಾಡು’ ಎಂದು ನೀನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದುದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ — ನಾನು ಈಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಷ್ಣುವು ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ; ವರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ರಾವಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಂದು ನನ್ನ ಆ ಬಯಕೆ ಈಡೇರುವುದು ದುರ್ಲಭ. ಆದರೆ ಶತಕ್ರತುವೇ, ದೇವೇಂದ್ರನೇ, ನಿನ್ನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ — ಈ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ನಾನು ಕಾರಣನಾಗುವಂತೆಯೇ ಆಗುವೆನು. ಕಾಲವು ಬಂದುದನ್ನು ಅರಿತು ನಾನೇ ರಾವಣನನ್ನು ಅವನ ಅನುಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ ಸಂಹರಿಸುವೆನು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವೆನು. ಶಚೀಪತಿಯೇ, ದೇವರಾಜನೇ, ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಮಹಾಬಲನೇ, ಈಗ ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಸುರರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾವತಾರದ ಬೀಜ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ತಾನೇ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆನೆಂದು ವಿಷ್ಣು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಪುರಃಸರಮ್’ (ಮುಂದಾಳುಗಳೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಅನುಚರರೂ ಅವನೊಡನೆ ಹತರಾಗುವರೆಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಿಯಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದೇ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಮರ್ಯಾದೆಯೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ — ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ದಾನವರಾಗಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾರರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲೇ ಅವನ ವಧೆ ನಡೆಯುವುದು ಎಂಬ ಗೂಢ ಸಂಕೇತವಿದೆ. ‘ದೃಷ್ಟಮೇತನ್ನಿಸರ್ಗತಃ’ (ಇದನ್ನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ವಿಷ್ಣು ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ಮಗನೊಡನೆ ಮಾಡಲಿರುವ ಮಹಾಕಾರ್ಯದ ಉಲ್ಲೇಖವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಘನಾದನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯುವುದನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಪರಾಜಯವೂ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅರಿವಿನಲ್ಲೇ ಇದೆ; ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಅವನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಬೇಕು. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾತಿಗೆ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ, ತಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವುದರ ಕಾರಣ, ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಆದೇಶ — ‘ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕೈಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ರುದ್ರರು ಆದಿತ್ಯರೊಡನೆ, ವಸುಗಳು, ಮರುತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಅಶ್ವಿನಿಗಳು ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ ಬೇಗನೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಹೋದರು. ಈ ನಡುವೆ ರಾತ್ರಿ ಮುಗಿಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣಸೈನ್ಯದ ಮಹಾನಾದ ಕೇಳಿಬಂದಿತು. ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಪರಸ್ಪರ ನೋಡಿಕೊಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡವರಂತೆ ಯುದ್ಧಾಭಿಮುಖರಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆದರು. ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಅಕ್ಷಯವಾದ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ದೇವಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಕ್ಷೋಭೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅನಂತರ ದೇವ-ದಾನವ-ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಘೋರವಾದ, ಭಯಂಕರ ಕೋಲಾಹಲವುಳ್ಳ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿದ ಯುದ್ಧವು ನಡೆಯಿತು. ಈ ಭಾಗದ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು (21–22, 24–25) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವು ದೇವತೆಗಳ ನಿರ್ಗಮನವನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಎಚ್ಚರವನ್ನೂ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವು ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ನಿದ್ರಿಸಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನಲ್ಲಿ ಅದು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಕ್ಷಯಂ ಮಹಾಸೈನ್ಯಮ್’ (ಅಕ್ಷಯವಾದ ಮಹಾಸೈನ್ಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಅಪಾರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ಕಂಡೇ ದೇವತೆಗಳು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡರು. ದಾನವರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ‘ದೇವದಾನವರಕ್ಷಸಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ದೈತ್ಯರು ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ್ದರು. ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ — ಬೆಳಗು ಹೊಸ ಘೋರಕರ್ಮದ ಕಾಲ. ರಾಕ್ಷಸರು ‘ಹೃಷ್ಟವತ್’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡವರಂತೆ) ಮುನ್ನುಗ್ಗುವುದು ಅವರ ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ದೇವತೆಗಳ ಕ್ಷೋಭೆಯಾದರೋ ಅವರ ಭಯವನ್ನು. ಯುದ್ಧದ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಘೋರ, ಭಯಂಕರ ಕೋಲಾಹಲವುಳ್ಳದ್ದು, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿದ್ದು — ದೃಶ್ಯವನ್ನೂ ಶ್ರವ್ಯವನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತವೆ.

ಈ ನಡುವೆ ಘೋರರೂಪಿಗಳಾದ, ಶೂರರಾದ ರಾವಣನ ಸಚಿವರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂದಾದರು — ಮಾರೀಚ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಮಹೋದರ, ಅಕಂಪನ, ನಿಕುಂಭ, ಶುಕ, ಸಾರಣ, ಸಂಹ್ರಾದ, ಧೂಮಕೇತು, ಮಹಾದಂಷ್ಟ್ರ, ಘಟೋದರ, ಜಂಬುಮಾಲಿ, ಮಹಾಹ್ರಾದ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಸುಪ್ತಘ್ನ, ಯಜ್ಞಕೋಪ, ದುರ್ಮುಖ, ದೂಷಣ, ಖರ, ತ್ರಿಶಿರಸ್, ಕರವೀರಾಕ್ಷ, ಸೂರ್ಯಶತ್ರು, ಮಹಾಕಾಯ, ಅತಿಕಾಯ, ದೇವಾಂತಕ ಮತ್ತು ನರಾಂತಕ. ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಇವರೆಲ್ಲರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮಹಾಬಲನಾದ, ರಾವಣನ ಹಿರಿಯನಾದ ಸುಮಾಲಿಯು ದೇವಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕೋಪಗೊಂಡ ಅವನು ಹರಿತವಾದ ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಗಾಳಿಯು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದರಿಸುವಂತೆ, ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದನು. ರಾಮ, ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದೇವಸೈನ್ಯವು ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಅಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಜಿಂಕೆಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಚದರಿತು. ಇಲ್ಲಿನ ‘ರಾಮ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ — ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಮಾವಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ವಾನರರಿಂದ ಹತರಾದರು — ಪ್ರಹಸ್ತ, ಅಕಂಪನ, ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಅತಿಕಾಯ, ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ, ತ್ರಿಶಿರಸ್, ಜಂಬುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ವಿರೂಪಾಕ್ಷ; ಖರ, ದೂಷಣ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ. ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದು ಶ್ರೋತೃವಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಆಮೇಲೆ ಅವನಿಂದ ಹತರಾದವರು ಹಿಂದೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದಿದ್ದರು. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಮಾವಳಿಯ ಉತ್ತರಾರ್ಧವಿದೆ — ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಸುಮಾಲಿಗೆ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು — ಗಾಳಿ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದರಿಸುವಂತೆ, ಸಿಂಹಗಳು ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ಅಟ್ಟುವಂತೆ; ಎರಡರಿಂದಲೂ ಅವನ ಪ್ರಹಾರದ ಸಹಜತೆ ಮತ್ತು ವೇಗ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಮೋಡಗಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿ ಚದರುತ್ತವೆ, ಜಿಂಕೆಗಳು ಸಿಂಹದಿಂದ ಪ್ರತಿರೋಧವಿಲ್ಲದೆ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ದೇವತೆಗಳೂ ಅವನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರದೆ ಹೋದರು. ಸಚಿವರ ದೀರ್ಘ ನಾಮಾವಳಿಯು ರಾವಣನ ರಾಜ್ಯದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಮಾಲಿಯನ್ನು ‘ರಾವಣಸ್ಯ ಆರ್ಯಕಃ’ (ರಾವಣನ ಹಿರಿಯ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ರಾವಣನು ತಾನು ಸೇನೆಯ ನಡುವೆ ಇದ್ದಾನೆ, ಮುಂದೆ ಅವನ ವೃದ್ಧ ಮಾತಾಮಹನು ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ಕುಲಾಭಿಮಾನ.

ಈ ನಡುವೆ ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯವನಾದ, ಶೂರನಾದ, ಸಾವಿತ್ರನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ವಸುವು ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನೆತ್ತಿದ ಹರ್ಷಿತ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತ ರಣಾಂಗಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಅದಿತಿಯ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು — ತ್ವಷ್ಟಾ ಮತ್ತು ಪೂಷಾ — ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಸುರರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು; ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟದ, ಕೋಪಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ದೇವತೆಗಳು ಕೋಪಗೊಂಡರು. ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ರಣದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಘೋರವಾದ ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಂದರು. ದೇವತೆಗಳೂ ಮಹಾಬಲಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಈ ನಡುವೆ, ರಾಮ, ಸುಮಾಲಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದನು. ಯುದ್ಧವು ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲೂ ಸಮಸಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ — ಉಭಯರೂ ಪರಸ್ಪರ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಸಾವಿತ್ರನ ಆಗಮನವು ಸುಮಾಲಿಯ ವಿನಾಶದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ. ತ್ವಷ್ಟಾ-ಪೂಷರ ಪ್ರವೇಶವು (36.2–37.1) ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿತ್ರನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಾವಿತ್ರನನ್ನು ‘ವಸೂನಾಮ್ ಅಷ್ಟಮಃ’ (ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ವಸುಗಳು ಎಂಟು ಮಂದಿ, ಅವರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯವನು ಈ ರಕ್ಷಕ. ತ್ವಷ್ಟಾ ಮತ್ತು ಪೂಷಾ ಆದಿತ್ಯರು, ಅದಿತಿಯ ಮಕ್ಕಳು; ಅವರು ಜೊತೆಯಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದರಿಂದ ದೇವಪಕ್ಷದ ಬಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಉಭಯಪಕ್ಷದ ವರ್ಣನೆ ಸಮತೂಕದಲ್ಲಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ, ದೇವತೆಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಗಳ ಆಯುಧಗಳು ‘ವಿಮಲೈಃ’ (ನಿರ್ಮಲವಾದವು), ರಾಕ್ಷಸರವು ‘ಘೋರೈಃ’ (ಘೋರವಾದವು) ಎಂಬ ಭೇದವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ‘ಕ್ರುದ್ಧಾನಾಂ ರಕ್ಷಸಾಂ ಕೀರ್ತಿಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಕೋಪದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಶತ್ರುಗಳ ಯಶಸ್ಸೇ ಅವರನ್ನು ಉದ್ರೇಕಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೋಪಗೊಂಡ ಸುಮಾಲಿಯು ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳೊಡನೆ ಆ ದೇವಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ಹರಿತವಾದ ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಅವನು ಇಡೀ ದೇವಸೈನ್ಯವನ್ನು ಗಾಳಿ ಮೋಡವನ್ನು ಚದರಿಸುವಂತೆ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದನು. ಅವನ ಮಹಾಬಾಣವರ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಶೂಲ-ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದಲೂ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸುರರೆಲ್ಲರೂ ಒಗ್ಗಟ್ಟಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಾರದಾದರು. ಸುಮಾಲಿಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಓಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯವನಾದ ಸಾವಿತ್ರನು ಕೋಪಗೊಂಡು ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತನು. ತನ್ನ ರಥಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಡೆದನು. ಅನಂತರ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟದ ಸುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ವಸು ಇವರ ನಡುವೆ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಆಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಸುವು ಮಹಾಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥವನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುರಿದು ಕೆಡವಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದ ಅವನ ರಥವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ವಸುವು ಅವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಉರಿಯುವ ತುದಿಯುಳ್ಳ, ಕಾಲದಂಡಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸಾವಿತ್ರನು ಅದನ್ನು ಸುಮಾಲಿಯ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಅವನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ, ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಗದೆಯು, ಇಂದ್ರನು ಬಿಟ್ಟ ಮಹಾವಜ್ರವು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಆಗ ಅವನ ಎಲುಬಾಗಲಿ, ತಲೆಯಾಗಲಿ, ಮಾಂಸವಾಗಲಿ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ — ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ಅವನ ಸರ್ವಸ್ವವೂ ಗದೆಯಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಯಿತು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಪರಸ್ಪರ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ಓಡಿಹೋದರು; ವಸುವಿನಿಂದ ಓಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿಲ್ಲಲಾರದಾದರು. ಸುಮಾಲಿಯು ರಾವಣನ ಮಾತಾಮಹ, ರಾಕ್ಷಸಕುಲದ ಪುನರುತ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣಕರ್ತನೂ ಆಗಿದ್ದನು — ಹಿಂದೆ ಕೈಕಸಿಯನ್ನು ವಿಶ್ರವಸನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದವನು ಅವನೇ. ಅವನ ವಧೆ ರಾವಣನಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಆಘಾತ; ಅವನ ದೇಹದ ಎಲುಬು ಕೂಡ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿನಾಶ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ವಧೆಯ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮೇಘನಾದನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಸುಮಾಲಿಯ ವಿಜಯ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಪಲಾಯನ; ಆಮೇಲೆ ಸಾವಿತ್ರನ ಪ್ರತಿರೋಧ; ಆಮೇಲೆ ಇಬ್ಬರ ಸಮಬಲದ ಯುದ್ಧ; ಆಮೇಲೆ ರಥದ ನಾಶ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗದೆಯಿಂದ ವಧೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗದೆಯ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಉರಿಯುವುದು, ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವುದು; ವಜ್ರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಪಕ್ಷದ ವಿಜಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಮಾಲಿಯ ಸರ್ಪರಥವು ರಾಕ್ಷಸರ ಘೋರರೂಪದ ಚಿಹ್ನೆ, ಅದರ ನಾಶ ಅವರ ಗರ್ವದ ನಾಶ. ರಾಕ್ಷಸರು ಪರಸ್ಪರ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ನಾಯಕನು ಹತನಾದರೆ ಸೇನೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಯುದ್ಧನಿಯಮ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸಾವಿತ್ರನ ಗದಾಪ್ರಹಾರ ಒಂದೇ, ಆದರೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ; ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಥವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲಾಯಿತು, ಇದರಿಂದ ಸುಮಾಲಿಯು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಲಾಳಾಗಿ ನಿಂತನು. ಹೀಗೆ ವಸುವು ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನ ಭಯ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ವಿಜಯ ದೇವತೆಗಳದೇ, ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಇನ್ನೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯದಿದ್ದರೂ. ಅವನ ವಧೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಎಲುಬಿಲ್ಲ, ತಲೆಯಿಲ್ಲ, ಮಾಂಸವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ನಿಷೇಧವು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಶವಸಂಸ್ಕಾರವೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಕಠೋರ ದಂಡನೆ ಅವನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ದೇವದ್ವೇಷದ ಫಲದಂತಿದೆ. ಸುಮಾಲಿಯು ಹಿಂದೆ ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತು ರಸಾತಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದನು; ಈಗ ಮಗಳ ಮಗನ ಬಲದಿಂದ ಮತ್ತೆ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅಲ್ಲೇ ನಾಶವಾದನು. ಕಥೆಯ ಚಕ್ರವು ಪೂರ್ಣವಾದಂತಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಪುನರುದಯದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಿದವನೇ ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಬಿದ್ದನು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൈലാസത്തിൽവെച്ച് രംഭയെ ധർഷിച്ചതിനാൽ രാവണനു നളകൂബരന്റെ ശാപം ലഭിച്ചു; എന്നിട്ടും അവൻ തന്റെ യാത്ര ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. കൈലാസം കടന്ന്, സൈന്യത്തോടും ബലത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുമൊപ്പം മഹാതേജസ്വിയായ ദശാനനൻ ഇന്ദ്രലോകത്തിലെത്തി. എല്ലാ ദിക്കുകളിൽനിന്നും വരുന്ന ആ രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ ശബ്ദം ദേവലോകത്തിൽ, ഭേദിക്കപ്പെടുന്ന സമുദ്രത്തിന്റേതുപോലെ മഹത്തായി മുഴങ്ങി — കടയപ്പെടുന്ന സാഗരത്തിന്റെ ഘോഷംപോലെ അത് എല്ലാവരെയും ഭയപ്പെടുത്തി. രാവണൻ എത്തിയെന്നു കേട്ട് ഇന്ദ്രൻ ആസനത്തിൽനിന്ന് ഇളകി; അവിടെ സമ്മേളിച്ചിരുന്ന ദേവന്മാരോടെല്ലാം പറഞ്ഞു: ‘ആദിത്യന്മാരേ, വസുക്കളേ, രുദ്രന്മാരേ, സാധ്യന്മാരേ, മരുദ്ഗണങ്ങളേ, ദുരാത്മാവായ രാവണനെതിരെ യുദ്ധത്തിനു സജ്ജരാകുവിൻ.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ ശക്രനു തുല്യരും മഹാസത്ത്വരുമായ ദേവന്മാർ യുദ്ധോത്സാഹത്തോടെ സന്നദ്ധരായി. ‘ചലിതഃ ആസനാത്’ (ആസനത്തിൽനിന്ന് ഇളകി) എന്ന പദം രണ്ട് അർഥം വഹിക്കുന്നു — ഭയംകൊണ്ട് ആസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേൽക്കുന്നതും രാജ്യസിംഹാസനം കുലുങ്ങുന്നതും. ദേവന്മാരുടെ സൈന്യം എല്ലാവിധത്തിലും സജ്ജമാണ്; അവരുടെ യുദ്ധോത്സാഹവും ദൃഢമാണ്; എന്നാൽ അവരുടെ നായകൻതന്നെ മനസ്സിൽ ഭയന്നിരിക്കുകയാണെന്ന് അടുത്ത ഭാഗത്തു വെളിപ്പെടുന്നു. രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ ശബ്ദംതന്നെ ദേവലോകത്തെ ക്ഷോഭിപ്പിക്കുന്നു, യുദ്ധത്തിനു മുമ്പുതന്നെ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ യാത്രയുടെ ലക്ഷ്യം ഇന്ദ്രലോകമാണെന്ന് മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അത് എത്തിയിരിക്കുന്നു. ദേവലോകത്തിന്റെ ശാന്തി ഒരൊറ്റ ശബ്ദംകൊണ്ടുതന്നെ തകർന്നുവെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ദേവന്മാർക്ക് ആജ്ഞ നൽകിയെങ്കിലും മഹേന്ദ്രൻ സ്വയം രാവണനെ ഭയന്ന് ദീനനും പരിഭ്രാന്തനുമായി വിഷ്ണുവിന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘വിഷ്ണോ, രാക്ഷസനായ രാവണന്റെ കാര്യത്തിൽ ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും? അഹോ, അതിബലവാനായ ആ രാക്ഷസൻ യുദ്ധത്തിനു വരുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരദാനംകൊണ്ടു മാത്രമാണ് അവൻ ബലവാനായത്, മറ്റൊരു കാരണംകൊണ്ടുമല്ല; പദ്മയോനി പറഞ്ഞ ആ സത്യവചനം ഞങ്ങൾ പാലിക്കേണ്ടതാണ്. പണ്ട് അങ്ങയുടെ ബലത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ നമുചി, വൃത്രൻ, ബലി, നരകൻ, ശംബരൻ എന്നിവരെ ദഹിപ്പിച്ചതുപോലെ ഇപ്പോഴും ചെയ്യുക. മധുസൂദനാ, ദേവദേവേശാ, ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അങ്ങല്ലാതെ മറ്റൊരു ഗതിയോ ആശ്രയമോ ഇല്ല. അങ്ങ് ശ്രീമാനും സനാതനനും പദ്മനാഭനുമായ നാരായണനാണല്ലോ; അങ്ങാണ് ഈ ലോകങ്ങളെ സ്ഥാപിച്ചത്; സുരേശ്വരനായ ശക്രനായി എന്നെ സ്ഥാപിച്ചതും അങ്ങുതന്നെ. ഭഗവാനേ, ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ ഈ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും അങ്ങാണ് സൃഷ്ടിച്ചത്; യുഗാന്തത്തിൽ എല്ലാം അങ്ങയിൽത്തന്നെ ലയിക്കുന്നു. അതിനാൽ ദേവദേവാ, സത്യം എന്നോടു സ്വയം പറയൂ — അങ്ങ് വാളും ചക്രവും തുണയാക്കി രാവണനോടു യുദ്ധം ചെയ്യുമോ?’ ഇന്ദ്രന്റെ വാക്കുകളിൽ രണ്ടു ഭാവങ്ങളുണ്ട് — ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിന്റെ മര്യാദ അംഗീകരിക്കുന്നതും വിഷ്ണുവിന്റെ സർവശക്തിത്വത്തിലുള്ള വിശ്വാസവും. വിഷ്ണുവിന്റെ ബലംതന്നെ മൂലമായിരുന്ന തന്റെ മുൻവിജയങ്ങൾ അദ്ദേഹം ഓർക്കുന്നു. വിഷ്ണുസ്തുതിയിൽ സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, പ്രളയം എന്നീ മൂന്നും പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹംതന്നെ സ്രഷ്ടാവും പാലകനും സംഹർത്താവും. സൃഷ്ടിയെയും പ്രളയത്തെയും പരാമർശിക്കുന്ന പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇല്ല. ഇന്ദ്രന്റെ ചോദ്യം അവസാനം വ്യക്തമാണ് — ‘അങ്ങുതന്നെ യുദ്ധം ചെയ്യുക.’ ‘ദീനഃ പരിത്രസ്തഃ’ (ദീനനും പരിഭ്രാന്തനും) എന്ന വിശേഷണങ്ങളിൽ ദേവരാജന്റെപോലും ദൗർബല്യം പ്രകടമാണ്; അദ്ദേഹം മറ്റുള്ളവരെ യുദ്ധത്തിന് അയയ്ക്കുന്നു, സ്വയം ഒരു രക്ഷകനെ തേടുന്നു. നമുചി, വൃത്രൻ മുതലായവരെ ഓർക്കുന്നതിലൂടെ, തന്റെ മുൻപരാക്രമവും വിഷ്ണുവിന്റെ അനുഗ്രഹത്താലായിരുന്നു എന്ന് അദ്ദേഹം അംഗീകരിക്കുന്നു. ‘അസിചക്രസഹായഃ’ (വാളും ചക്രവും തുണയാക്കിയവൻ) എന്നു പറഞ്ഞ് ഇന്ദ്രൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ആയുധങ്ങളെ ഓർക്കുന്നു — നന്ദകമെന്ന വാളും സുദർശനമെന്ന ചക്രവും; അവകൊണ്ടാണല്ലോ പണ്ട് അസുരന്മാർ വധിക്കപ്പെട്ടത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചോദ്യത്തിൽ ഒരു പ്രതീക്ഷയും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു — വിഷ്ണു സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്താൽ യുദ്ധം വേഗം അവസാനിക്കുമല്ലോ.

ശക്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പ്രഭുവായ നാരായണദേവൻ പറഞ്ഞു: ‘പരിഭ്രമിക്കേണ്ട, എന്റെ വാക്കു കേൾക്കൂ. ഈ ദുഷ്ടാത്മാവ് വരദാനത്താൽ ദുർജയനാണ്; അതിനാൽ ദേവന്മാർക്കോ അസുരന്മാർക്കോ അവനെ ജയിക്കാനോ കൊല്ലാനോ കഴിയില്ല. ബലോത്കടനായ ഈ രാക്ഷസൻ പുത്രനോടുകൂടി എന്തായാലും വലിയൊരു കർമം ചെയ്യും — ഇതു ഞാൻ സ്വഭാവികമായിത്തന്നെ കണ്ടിരിക്കുന്നു. സുരേശ്വരാ, ‘യുദ്ധം ചെയ്യുക’ എന്ന് അങ്ങ് എന്നോടു പറഞ്ഞതിനുള്ള ഉത്തരം ഇതാണ് — ഞാൻ ഇപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ ആ രാവണനെ നേരിടുകയില്ല. വിഷ്ണു യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുവിനെ കൊല്ലാതെ മടങ്ങുകയില്ല; വരത്താൽ സംരക്ഷിതനായ രാവണന്റെ കാര്യത്തിൽ ഇന്ന് എന്റെ ആഗ്രഹം സാധിക്കുക പ്രയാസമാണ്. എന്നാൽ ശതക്രതുവായ ദേവേന്ദ്രാ, അങ്ങയുടെ മുന്നിൽ ഞാൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — ഈ രാക്ഷസന്റെ മൃത്യുവിനു ഞാൻ കാരണമാകുന്ന വിധത്തിൽ ഞാൻ ഭവിക്കും. കാലം വന്നെത്തിയെന്നറിഞ്ഞ് ഞാൻതന്നെ രാവണനെ അനുചരന്മാരോടുകൂടി വധിക്കും; ദേവന്മാരെ ആനന്ദിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും. ശചീപതേ, ദേവരാജാ, ഈ സത്യമാണ് അങ്ങയോടു ഞാൻ പറഞ്ഞത്; മഹാബലാ, ഇപ്പോൾ ഭയമില്ലാതെ ദേവന്മാരോടൊപ്പം യുദ്ധം ചെയ്യുക.’ ഇവിടെ രാമാവതാരത്തിന്റെ ബീജം കാണാം — കാലത്തു താൻതന്നെ രാവണനെ വധിക്കുമെന്നു വിഷ്ണു വ്യക്തമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ‘സപുരഃസരം’ (അനുചരന്മാരോടുകൂടി) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാവണന്റെ അനുചരന്മാരും അവനോടൊപ്പം വധിക്കപ്പെടുമെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെ നിയമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — അദ്ദേഹം യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ ശത്രുവിനെ കൊന്നിട്ടേ മടങ്ങൂ; അതിനാൽ അകാലത്തിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നില്ല. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിന്റെ മര്യാദയും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു — ദേവന്മാർക്കോ ദാനവന്മാർക്കോ അവനെ കൊല്ലാൻ കഴിയില്ല; അതിനാൽ മനുഷ്യരൂപത്തിലായിരിക്കും അവന്റെ വധം എന്നൊരു ഗൂഢസൂചനയുണ്ട്. ‘ദൃഷ്ടം ഏതത് നിസർഗതഃ’ (ഇതു സ്വഭാവികമായിത്തന്നെ കണ്ടിരിക്കുന്നു) എന്നു പറഞ്ഞ് വിഷ്ണു തന്റെ സ്വാഭാവികമായ ദിവ്യജ്ഞാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം ഭാവി കാണുന്നു. പുത്രനോടുകൂടി രാവണൻ ചെയ്യാൻപോകുന്ന മഹാകർമത്തിന്റെ പരാമർശം, അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ മേഘനാദൻ ഇന്ദ്രനെ പിടികൂടുന്നതിനെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ദേവന്മാരുടെ പരാജയവും വിഷ്ണുവിന്റെ ജ്ഞാനത്തിലുണ്ട്; എന്നാൽ അദ്ദേഹം അതു തടയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, കാരണം ബ്രഹ്മാവിന്റെ വചനം സത്യമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. വിഷ്ണുവിന്റെ വാക്കുകൾ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുള്ളതാണ് — ഇപ്പോഴത്തെ സ്ഥിതിയുടെ വർണന, താൻ യുദ്ധം ചെയ്യാത്തതിന്റെ കാരണം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതിജ്ഞ. അവസാനം ഇന്ദ്രനു വ്യക്തമായ ആദേശം — ‘ഭയമില്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്യുക.’ ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം ഇന്ദ്രനെ കൈവിടുന്നില്ല, മറിച്ച് ധൈര്യം നൽകുന്നു.

തുടർന്ന് ആദിത്യന്മാരോടൊപ്പം രുദ്രന്മാരും വസുക്കളും മരുത്തുക്കളും അശ്വിനീദേവന്മാരും സന്നദ്ധരായി വേഗത്തിൽ പുരത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട് രാക്ഷസന്മാരുടെ നേർക്കു ചെന്നു. ഇതിനിടയിൽ രാത്രി അവസാനിക്കാറായപ്പോൾ എല്ലായിടത്തും യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങിയ രാവണസൈന്യത്തിന്റെ മഹാനാദം കേട്ടു. മഹാവീര്യരായ ആ രാക്ഷസന്മാർ ഉണർന്ന്, പരസ്പരം നോക്കി, ആഹ്ലാദിച്ചവരെപ്പോലെ യുദ്ധത്തിനു നേരെ മുന്നേറി. യുദ്ധമുഖത്ത് ആ അക്ഷയമായ മഹാസൈന്യത്തെ കണ്ട് ദേവസൈന്യങ്ങൾക്കു വലിയ സംക്ഷോഭമുണ്ടായി. പിന്നീട് ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും തമ്മിൽ ഘോരവും തുമുലനാദമുള്ളതും പലതരം ആയുധങ്ങൾ ഉയർത്തിയതുമായ യുദ്ധമുണ്ടായി. ഈ ഭാഗത്തെ പല ശ്ലോകങ്ങളും (21–22, 24–25) സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇല്ല; അവയിൽ ദേവന്മാരുടെ പുറപ്പാടും രാക്ഷസന്മാരുടെ ഉണർവും വിസ്തരിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സൈന്യം കൈലാസത്തിൽ ഉറങ്ങുകയായിരുന്നു; ഇവിടെ പ്രഭാതത്തിൽ അതിന്റെ ഉണർവു പറയുന്നു. ‘അക്ഷയം മഹാസൈന്യം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് രാക്ഷസസേനയുടെ അപാരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു കണ്ടതുകൊണ്ടുതന്നെ ദേവന്മാർ ക്ഷുബ്ധരായി. ദാനവന്മാരും യുദ്ധത്തിൽ ചേർന്നിരുന്നുവെന്ന് ‘ദേവദാനവരക്ഷസാം’ എന്ന പദത്തിൽനിന്ന് അറിയാം — മുൻസർഗത്തിൽ പറഞ്ഞ ദൈത്യന്മാർ രാവണനെ പിന്തുടർന്നിരുന്നുവല്ലോ. രാത്രിയുടെ അന്ത്യത്തിൽ യുദ്ധാരംഭം — പ്രഭാതം ഒരു പുതിയ ഘോരകർമത്തിന്റെ കാലമായി. രാക്ഷസന്മാരുടെ ‘ഹൃഷ്ടവത്’ (ആഹ്ലാദിച്ചവരെപ്പോലെ) ഉള്ള മുന്നേറ്റം അവരുടെ യുദ്ധപ്രിയത കാണിക്കുന്നു; ദേവന്മാരുടെ ക്ഷോഭമാകട്ടെ അവരുടെ ഭയവും. യുദ്ധത്തിന്റെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ — ഘോരം, തുമുലനാദമുള്ളത്, പലതരം ആയുധങ്ങൾ ഉയർത്തിയത് — ദൃശ്യവും ശ്രാവ്യവുമായ ഇരുവശങ്ങളെയും ചിത്രീകരിക്കുന്നു.

ഇതിനിടയിൽ ഘോരദർശനരും ശൂരരുമായ രാവണന്റെ സചിവന്മാരായ രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിനു മുന്നോട്ടുവന്നു — മാരീചൻ, പ്രഹസ്തൻ, മഹാപാർശ്വൻ, മഹോദരൻ, അകമ്പനൻ, നികുംഭൻ, ശുകൻ, സാരണൻ, സംഹ്രാദൻ, ധൂമകേതു, മഹാദംഷ്ട്രൻ, ഘടോദരൻ, ജംബുമാലി, മഹാഹ്രാദൻ, വിരൂപാക്ഷൻ, സുപ്തഘ്നൻ, യജ്ഞകോപൻ, ദുർമുഖൻ, ദൂഷണൻ, ഖരൻ, ത്രിശിരസ്സ്, കരവീരാക്ഷൻ, സൂര്യശത്രു, മഹാകായൻ, അതികായൻ, ദേവാന്തകൻ, നരാന്തകൻ എന്നിവർ. മഹാവീര്യരായ ഇവരെല്ലാവരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, രാവണന്റെ ആര്യകനും മഹാബലനുമായ സുമാലി ദേവസൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ അവൻ മൂർച്ചയേറിയ പലതരം ആയുധങ്ങൾകൊണ്ട് എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളെയും ഒരേസമയം, കാറ്റ് മേഘങ്ങളെയെന്നപോലെ, ചിതറിച്ചു. രാമാ, നിശാചരന്മാരാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട ആ ദേവസൈന്യം സിംഹങ്ങളാൽ ഓടിക്കപ്പെട്ട മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ചിതറിയോടി. ഇവിടെയുള്ള ‘രാമാ’ എന്ന സംബോധന, അഗസ്ത്യൻ രാമനോടാണ് ഈ കഥ പറയുന്നത് എന്ന് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. നാമാവലിയിലെ പല രാക്ഷസന്മാരും യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ രാമനാലും ലക്ഷ്മണനാലും വാനരന്മാരാലും വധിക്കപ്പെട്ടവരാണ് — പ്രഹസ്തൻ, അകമ്പനൻ, മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ, അതികായൻ, ദേവാന്തകൻ, നരാന്തകൻ, ത്രിശിരസ്സ്, ജംബുമാലി, വിരൂപാക്ഷൻ എന്നിവർ; ഖരനും ദൂഷണനും ത്രിശിരസ്സും ആരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ. അവരെയെല്ലാം ഇവിടെ ഒന്നിച്ചു പരാമർശിക്കുന്നതു ശ്രോതാവായ രാമനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അർഥപൂർണമാണ് — അദ്ദേഹം പിന്നീടു വധിച്ചവർ പണ്ട് ദേവന്മാരെപ്പോലും ജയിച്ചവരായിരുന്നു. നാമാവലിയുടെ ഉത്തരാർധം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന മുപ്പതാം ശ്ലോകവും മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. സുമാലിയെക്കുറിച്ചുള്ള രണ്ട് ഉപമകൾ — കാറ്റ് മേഘങ്ങളെയെന്നപോലെ, സിംഹങ്ങൾ മൃഗങ്ങളെയെന്നപോലെ — രണ്ടിലും അവന്റെ പ്രഹരത്തിന്റെ അനായാസതയും വേഗവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മേഘങ്ങൾ കാറ്റിനാൽ അനായാസം ചിതറുന്നു; മൃഗങ്ങൾ സിംഹത്തിൽനിന്ന് ഒരു പ്രതിരോധവുമില്ലാതെ ഓടിയൊളിക്കുന്നു; അതുപോലെ ദേവന്മാർക്കും അവന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. സചിവന്മാരുടെ നീണ്ട നാമാവലി രാവണരാജ്യത്തിന്റെ മന്ത്രിമണ്ഡലം മുഴുവൻ യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിച്ചുവെന്നു കാണിക്കുന്നു. സുമാലിയെ ‘രാവണന്റെ ആര്യകൻ’ എന്നു പറയുന്നു; അതിനാൽ പ്രായംകൊണ്ടു വൃദ്ധനെങ്കിലും അവൻ യുദ്ധത്തിൽ മുന്നണിയിലാണ്. രാവണൻ സ്വയം സൈന്യത്തിനു നടുവിൽ നിൽക്കുന്നു; മുന്നിൽ അവന്റെ വൃദ്ധനായ മാതാമഹൻ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു — ഇതാണു രാക്ഷസന്മാരുടെ കുലാഭിമാനം.

ഇതിനിടയിൽ വസുക്കളിൽ എട്ടാമനും ശൂരനുമായ, സാവിത്രൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ വസു, പലതരം ആയുധങ്ങൾ ഉയർത്തിയ ആഹ്ലാദഭരിതരായ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് രണാങ്കണത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അതുപോലെ അദിതിയുടെ മഹാവീര്യരായ രണ്ടു പുത്രന്മാർ — ത്വഷ്ടാവും പൂഷാവും — നിർഭയരായി തങ്ങളുടെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം ഒരേസമയം യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. തുടർന്ന് ദേവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും തമ്മിൽ യുദ്ധമുണ്ടായി; യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിയാത്ത ക്രുദ്ധരായ രാക്ഷസന്മാരുടെ കീർത്തി കണ്ട് ദേവന്മാർ ക്രുദ്ധരായി. പിന്നീട് ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം യുദ്ധത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ച ദേവന്മാരെ ഘോരമായ പലതരം ആയുധങ്ങൾകൊണ്ട് ലക്ഷക്കണക്കിനു വധിച്ചു. ദേവന്മാരും മഹാബലപരാക്രമികളായ ഘോരരാക്ഷസന്മാരെ യുദ്ധത്തിൽ നിർമലമായ ശസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട് യമലോകത്തേക്ക് അയച്ചു. രാമാ, ഇതിനിടയിൽ സുമാലി എന്ന രാക്ഷസൻ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി. യുദ്ധം ഇരുപക്ഷത്തും ഏറെക്കുറെ സമമായി നടക്കുന്നു — ഇരുകൂട്ടരും പരസ്പരം വധിക്കുന്നു. സാവിത്രന്റെ ആഗമനം സുമാലിയുടെ വിനാശത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. ത്വഷ്ടാവിന്റെയും പൂഷാവിന്റെയും പ്രവേശം (36-ന്റെ രണ്ടാംപകുതി മുതൽ 37-ന്റെ ആദ്യപകുതി വരെ) പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ സാവിത്രനെ മാത്രമേ പറയുന്നുള്ളൂ. സാവിത്രനെ ‘വസുക്കളിൽ എട്ടാമൻ’ എന്ന വിശേഷണത്തോടെ പറയുന്നു; വസുക്കൾ എട്ടുപേരാണ്, അവരിൽ അവസാനത്തെ ഈ രക്ഷകൻ. ത്വഷ്ടാവും പൂഷാവും ആദിത്യന്മാരാണ്, അദിതിയുടെ പുത്രന്മാർ; അവരുടെ സഹപ്രവേശത്താൽ ദേവപക്ഷത്തിന്റെ ബലം വർധിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് യുദ്ധത്തിന്റെ ഇരുപക്ഷവർണന സന്തുലിതമാണ് — രാക്ഷസന്മാർ ദേവന്മാരെ ലക്ഷക്കണക്കിനു കൊല്ലുന്നു; ദേവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരെ യമലോകത്തേക്കു നയിക്കുന്നു. ‘വിമലൈഃ ശസ്ത്രൈഃ’ (നിർമലമായ ശസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട്) — ദേവന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ ശുദ്ധം; രാക്ഷസന്മാരുടേത് ‘ഘോരൈഃ’ (ഘോരമായവ) — ഈ ഭേദവും ശ്രദ്ധേയമാണ്. ‘ക്രുദ്ധരായ രാക്ഷസന്മാരുടെ കീർത്തി’ എന്നിടത്ത് ദേവന്മാരുടെ ക്രോധത്തിന്റെ കാരണം പറയുന്നു — ശത്രുക്കളുടെ യശസ്സുതന്നെയാണ് അവരെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നത്.

ക്രുദ്ധനായ സുമാലി പലതരം ആയുധങ്ങളുമായി ആ ദേവസൈന്യത്തിനു നേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. മൂർച്ചയേറിയ പലതരം ആയുധങ്ങൾകൊണ്ട് അവൻ ദേവബലത്തെ മുഴുവൻ, കാറ്റു മേഘത്തെയെന്നപോലെ, ചിതറിച്ചു. അവന്റെ മഹാബാണവർഷങ്ങളാലും അതിദാരുണമായ ശൂലങ്ങളാലും പ്രാസങ്ങളാലും പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട ദേവന്മാർക്കെല്ലാം ഒന്നിച്ചുനിൽക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. സുമാലി ദേവന്മാരെ ഓടിക്കുമ്പോൾ വസുക്കളിൽ എട്ടാമനായ സാവിത്രൻ ക്രുദ്ധനായി ഉറച്ചുനിന്നു. സ്വന്തം രഥസേനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ മഹാതേജസ്വി പരാക്രമത്തോടെ പ്രഹരിക്കുന്ന ആ നിശാചരനെ യുദ്ധത്തിൽ തടഞ്ഞു. പിന്നീട് യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിയാത്ത സുമാലിയും വസുവും തമ്മിൽ രോമാഞ്ചമുളവാക്കുന്ന മഹായുദ്ധമുണ്ടായി. തുടർന്ന് മഹാത്മാവായ വസു മഹാബാണങ്ങളാൽ ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് അവന്റെ സർപ്പരഥം തകർത്തു വീഴ്ത്തി. യുദ്ധത്തിൽ നൂറുകണക്കിനു ബാണങ്ങൾ തറച്ച അവന്റെ രഥം തകർത്തശേഷം വസു അവനെ വധിക്കാനായി കൈയിൽ ഗദയെടുത്തു. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്രമുള്ള, കാലദണ്ഡംപോലുള്ള ഗദയെടുത്ത് സാവിത്രൻ അതു സുമാലിയുടെ ശിരസ്സിൽ പതിപ്പിച്ചു. അവന്റെമേൽ പതിക്കുന്ന ഉൽക്കപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ആ ഗദ, ഇന്ദ്രൻ പ്രയോഗിച്ച് ഗർജിച്ചുകൊണ്ടു പർവതത്തിൽ പതിക്കുന്ന മഹാവജ്രംപോലെ ശോഭിച്ചു. അപ്പോൾ അവന്റെ അസ്ഥിയോ ശിരസ്സോ മാംസമോ കാണപ്പെട്ടില്ല — രണാങ്കണത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ട അവന്റേതെല്ലാം ഗദയാൽ ഭസ്മമായിത്തീർന്നു. യുദ്ധത്തിൽ അവൻ വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് ആ രാക്ഷസന്മാർ പരസ്പരം നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് ഒന്നിച്ച് എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി; വസുവാൽ ഓടിക്കപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാർക്കു നിൽക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. സുമാലി രാവണന്റെ മാതാമഹനും രാക്ഷസകുലത്തിന്റെ പുനരുത്ഥാനത്തിനു തുടക്കമിട്ടവനുമായിരുന്നു — അവനാണല്ലോ പണ്ട് കൈകസിയെ വിശ്രവസ്സിന്റെ അടുത്തേക്ക് അയച്ചത്. അവന്റെ വധം രാവണനു വലിയൊരു ആഘാതമാണ്; അവന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് ഒരു അസ്ഥിപോലും ശേഷിച്ചില്ല എന്നതു സമ്പൂർണനാശത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഈ വധത്തിനു പ്രതികാരം ചെയ്യാനായി മേഘനാദൻ യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ഈ യുദ്ധവർണനയിലെ ക്രമം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം സുമാലിയുടെ വിജയവും ദേവന്മാരുടെ പലായനവും; പിന്നെ സാവിത്രന്റെ പ്രതിരോധം; പിന്നെ ഇരുവരുടെയും തുല്യയുദ്ധം; പിന്നെ രഥനാശം; ഒടുവിൽ ഗദകൊണ്ടുള്ള വധം. ഇങ്ങനെ കവി ക്രമേണ ഉച്ചസ്ഥായി നിർമിക്കുന്നു. ഗദയുടെ ഉപമ ദ്വിവിധമാണ് — ഉൽക്കപോലെ ജ്വലിക്കുന്നതും ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രംപോലെ ഗർജിക്കുന്നതും; വജ്രത്തിന്റെ ഉപമയാൽ ഇന്ദ്രപക്ഷത്തിന്റെ വിജയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുമാലിയുടെ സർപ്പരഥം രാക്ഷസന്മാരുടെ ഘോരരൂപത്തിന്റെ അടയാളമാണ്; അതിന്റെ നാശം അവരുടെ ഗർവത്തിന്റെ നാശവും. രാക്ഷസന്മാർ പരസ്പരം നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് ഓടുന്നു — നായകൻ വധിക്കപ്പെട്ടാൽ സൈന്യം നശിക്കുന്നു എന്ന യുദ്ധനിയമം ഇവിടെ കാണാം. സാവിത്രന്റെ ഗദാപ്രഹരം ഒന്നു മാത്രമാണ്, എന്നാൽ നിർണായകം; അതിനുമുമ്പ് ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് രഥം നശിപ്പിച്ചു, അതുകൊണ്ട് സുമാലി നിലത്തു കാലാളായി നിൽക്കേണ്ടിവന്നു. ഇങ്ങനെ വസു ധർമയുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം പിന്തുടരുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ ഭയവും വിഷ്ണുവിന്റെ സാന്ത്വനവും മുമ്പു പറഞ്ഞു; ഇവിടെ ആദ്യവിജയം ദേവന്മാരുടേതുതന്നെ, രാവണൻ സ്വയം ഇതുവരെ യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും. അവന്റെ വധവർണനയിലെ ‘അസ്ഥിയില്ല, ശിരസ്സില്ല, മാംസമില്ല’ എന്ന ത്രിവിധനിഷേധം സമ്പൂർണനാശം കാണിക്കുന്നു — ശവസംസ്കാരംപോലും സാധ്യമല്ല. ഈ കഠിനശിക്ഷ അവന്റെ ദീർഘകാലത്തെ ദേവദ്വേഷത്തിന്റെ ഫലംപോലെയാണ്. സുമാലി പണ്ട് വിഷ്ണുവിനാൽ യുദ്ധത്തിൽ പരാജിതനായി രസാതലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരുന്നു; ഇപ്പോൾ ദൗഹിത്രന്റെ ബലത്താൽ വീണ്ടും ദേവലോകത്തെത്തി, അവിടെത്തന്നെ നശിച്ചു. കഥയുടെ ചക്രം പൂർത്തിയായതുപോലെ — രാക്ഷസന്മാരുടെ പുനരുദയത്തിന്റെ വിത്തു വിതച്ചവൻതന്നെ അതിന്റെ യുദ്ധത്തിൽ ആദ്യം വീണു.

In the last sarga Nalakūbara had cursed Rāvaṇa on Kailāsa for his assault on Rambhā, yet Rāvaṇa did not give up his campaign. Crossing over Kailāsa with his army, his forces and his mounts, Daśānana of great splendour reached the world of Indra — the goal his march had been aiming at all along. As the rākṣasa host came on from every side, a roar went up in the world of the gods like the roar of the ocean being churned, and it terrified everyone: the peace of heaven was broken by a sound, and fear came before the fighting. Hearing that Rāvaṇa had come, Indra started from his seat — the phrase suggests both a king rising in alarm and a throne that shook — and spoke to all the gods gathered there, the Ādityas, the Vasus, the Rudras and the Sādhyas and the hosts of the Maruts: "Make ready for battle against the evil-minded Rāvaṇa." So bidden by Śakra, the gods, his equals in battle and of great might, armed themselves, full of zeal for the fight. The army of the gods was ready in every way and eager, but, as the next passage shows, its leader himself was afraid at heart.

For though he had ordered the gods to battle, great Indra himself, dejected and terrified of Rāvaṇa, went to Viṣṇu and said, "Viṣṇu, what am I to do about Rāvaṇa the rākṣasa? Ah, that immensely mighty rākṣasa is coming at us to make war. He is mighty only because of the boon he was granted, for no other reason, and what the lotus-born Brahmā has spoken must be kept true. So act now as you did before, when, relying on your strength, I burned up Namuci and Vṛtra, Bali, Naraka and Śambara. There is no other refuge or support in all the three worlds, moving and unmoving, but you, lord of the lords of the gods, slayer of Madhu. You are the glorious Nārāyaṇa, the eternal one from whose navel the lotus springs; you established these worlds, and you made me, Śakra, lord of the gods. You created this whole threefold world, moving and unmoving, and at the end of the age all things enter back into you, blessed one. So tell me yourself, god of gods, how things truly stand: will you take up your sword and discus and fight Rāvaṇa?" Two things mingled in Indra's plea: acceptance of the limits set by Brahmā's boon, and faith in Viṣṇu's supreme power. He recalled his old victories and admitted that Viṣṇu's strength had been at the root of them all. His praise named Viṣṇu as creator, preserver and destroyer alike, and his question at the end was plain: fight him yourself. The king of the gods showed his weakness in being "dejected and terrified" — he sent others to fight while he looked for a protector. By "sword and discus" he meant Viṣṇu's own weapons, the sword Nandaka and the discus Sudarśana, with which the asuras had been slain of old, and his question carried a hope: if Viṣṇu fought in person, the war would soon be over.

The lord Nārāyaṇa answered Śakra, "You must not be afraid; hear what I say. Because of the boon, this evil-minded one cannot now be conquered or slain by gods or demons. This rākṣasa, overbearing in his strength, will do great deeds, together with his son — I have seen that by my own nature." Viṣṇu spoke of his own divine knowledge, which sees what is to come, and his mention of Rāvaṇa's son foreshadows Meghanāda's capture of Indra in the sargas ahead; the gods' defeat was already within Viṣṇu's knowledge, and he did not wish to prevent it, for Brahmā's word must be kept true. "As for your asking me to fight, lord of the gods: I will not fight Rāvaṇa in battle now. Viṣṇu never turns back from a battle without slaying his enemy, and while Rāvaṇa is guarded by the boon that cannot be done today." That is Viṣṇu's rule: when he fights, he returns only after killing his foe, so he does not fight before the time is right. "But I promise you here, in your presence, Śatakratu, king of the gods, that I shall become the cause of this rākṣasa's death. When I know the time has come, I myself shall slay Rāvaṇa and those who march with him, and gladden the gods. I have told you the truth, king of the gods, lord of Śacī. Now fight without fear, mighty one, together with the gods." Here lies the seed of Rāma's descent: Viṣṇu plainly vows that he himself will kill Rāvaṇa in due time, together with his followers. The limit of Brahmā's boon was kept — neither gods nor demons could kill Rāvaṇa — and there is a veiled hint that his death would come in human form. Viṣṇu's answer had three parts: how things stood now, why he would not fight, and a promise for the future. He did not abandon Indra but gave him courage, ending with a clear command: fight without fear.

Then the Rudras and the Ādityas, the Vasus, the Maruts and the Aśvins armed themselves and marched swiftly out of the city to meet the rākṣasas. Meanwhile, as the night was ending, a great roar went up on every side from Rāvaṇa's army as it made ready to fight; the army that had slept on Kailāsa woke at dawn, the hour of a fresh and terrible deed. Awake now, the rākṣasas of great valour looked at one another and advanced gladly, facing only towards battle — their gladness showing their love of war. When the gods saw that inexhaustible host at the front of the battle, a great agitation spread through their ranks; the endlessness of the rākṣasa army alone was enough to unsettle them. Then a battle began among gods, dānavas and rākṣasas — the daityas who had followed Rāvaṇa were there too — terrible, full of tumultuous din, with weapons of every kind raised, a scene for the eye and the ear alike.

Meanwhile Rāvaṇa's ministers came forward to fight, heroic rākṣasas terrible to look upon: Mārīca and Prahasta, Mahāpārśva and Mahodara, Akampana and Nikumbha, Śuka and Sāraṇa, Saṃhrāda, Dhūmaketu, Mahādaṃṣṭra, Ghaṭodara, Jambumālī, Mahāhrāda and Virūpākṣa, Suptaghna, Yajñakopa, Durmukha, Dūṣaṇa, Khara, Triśiras, Karavīrākṣa and Sūryaśatru, Mahākāya and Atikāya, Devāntaka and Narāntaka. The long list shows that Rāvaṇa's whole council had entered the war. Many of these would later fall to Rāma, Lakṣmaṇa and the monkeys in the Yuddha Kāṇḍa — Prahasta, Akampana, Mahodara, Mahāpārśva, Atikāya, Devāntaka, Narāntaka, Triśiras, Jambumālī and Virūpākṣa — and Khara, Dūṣaṇa and Triśiras in the Araṇya Kāṇḍa. To hear them all named together meant much to Rāma, who was listening: the very rākṣasas he later slew had once defeated even the gods. Surrounded by all these heroes of great valour, the mighty Sumālī, Rāvaṇa's grandfather, entered the army of the gods. Old as he was, he led the attack; Rāvaṇa stayed in the middle of the host while his aged grandfather fought in front, such was the rākṣasas' pride in their line. In his fury Sumālī scattered all the hosts of the gods at once with sharp weapons of every kind, as the wind scatters clouds. And that army of the gods, Rāma, struck down by the night-rovers, was driven off in every direction like deer chased by lions. The address "Rāma" reminds us that Agastya is telling this story to Rāma. Both images show how easily and swiftly Sumālī struck: clouds scatter before the wind and deer flee from lions without resistance, and so the gods could not stand before him.

Meanwhile the heroic eighth of the Vasus, known as Sāvitra, entered the battlefield surrounded by eager troops with weapons of every kind raised, striking terror into the enemy's ranks; there are eight Vasus, and this last of them was the gods' defender, and his coming foretold Sumālī's end. With him, fearless, came the two mighty sons of Aditi, Tvaṣṭṛ and Pūṣan, with their army, and their entry added to the gods' strength. Then the gods and rākṣasas fought, and the gods were angry to see the renown of the raging rākṣasas who never turned back from battle — it was their enemies' glory that stung them. The rākṣasas struck down the gods on the field in hundreds of thousands with terrible weapons of every kind, and the gods in turn sent the fearsome rākṣasas, of great strength and valour, to the abode of Yama with their shining weapons. The poet holds the scales even: both sides killed, and the difference lay in the weapons — the gods' were bright and clean, the rākṣasas' terrible. Meanwhile, Rāma, the rākṣasa Sumālī returned to the fight.

Sumālī, enraged, bore down on the army of the gods with weapons of every kind, and with his sharp weapons he scattered the whole divine host as the wind scatters a cloud. Struck by his great showers of arrows and his terrible spears and lances, the gods could not hold together. As Sumālī routed the gods, Sāvitra, the eighth of the Vasus, took his stand in anger. Surrounded by his own ranks of chariots, that splendid god checked the night-rover in battle by his prowess as he struck out. Then a great and hair-raising battle broke out between the two, Sumālī and the Vasu, neither of whom would turn back. With great arrows the great-souled Vasu struck Sumālī's serpent-drawn chariot, emblem of the rākṣasas' fearsome nature, and in a moment brought it down; with it fell their pride. Having destroyed the chariot, bristling with hundreds of arrows, and left Sumālī on foot, the Vasu took up a mace to kill him, following the order of a fair fight. Grasping that mace, blazing at its tip and like the rod of Death, Sāvitra brought it down on Sumālī's head. As it fell on him the mace shone like a meteor and roared like a great thunderbolt hurled by Indra onto a mountain — and the thunderbolt image signals that the victory was Indra's side's. Then neither bone nor head nor flesh of Sumālī could be seen: struck down on the battlefield, all of him had been reduced to ashes by the mace. That threefold "neither… nor" tells of complete destruction, leaving not even a body for the funeral rites — a harsh end, the fruit of his long hatred of the gods. Seeing him slain, the rākṣasas fled together in every direction, crying out to one another; routed by the Vasu, they could not stand their ground, for when a leader falls, his army breaks. The battle had risen step by step: Sumālī's triumph and the gods' flight, Sāvitra's stand, the even contest, the wrecking of the chariot and at last the deathblow with the mace. After Indra's fear and Viṣṇu's comfort, the first victory went to the gods, though Rāvaṇa himself had not yet entered the fight. Sumālī's death was a heavy blow to Rāvaṇa, for Sumālī was his mother's father and the author of the rākṣasas' revival — it was he who once sent Kaikasī to Viśravas. Long ago, defeated by Viṣṇu, he had fled to Rasātala; now, by his grandson's strength, he had come again to the world of the gods, and there he perished. The circle closed: the one who had sown the seed of the rākṣasas' rise was the first to fall in their war. In the next sarga Meghanāda would enter the battle to avenge him.