पूर्वसर्गस्य अन्ते रावणः कैलासं प्राप्य सेनाम् उपनिवेशितवान्। वीर्यवान् दशग्रीवः सैन्येन सह तत्र दिनकरे अस्तं प्राप्ते रात्रिनिवासम् अरोचयत्। पर्वततुल्यप्रभे विमले चन्द्रे उदिते नानाप्रहरणायुधं तत् सुमहत् सैन्यं गाढं प्रसुप्तम्। महावीर्यः रावणः तु एकाकी शैलमूर्धनि निषण्णः चन्द्रपादैः शोभितान् तस्य पर्वतस्य गुणान् ददर्श। कविः अत्र वनस्य विस्तृतं वर्णनं करोति — दीप्तैः कर्णिकारवनैः, कदम्बबकुलैः, फुल्लाभिः पद्मिनीभिः, मन्दाकिन्याः जलैः, चम्पकाशोकपुंनागमन्दारैः, चूतपाटललोध्रैः, प्रियङ्ग्वर्जुनकेतकैः, तगरनारिकेलप्रियालपनसैः अन्यैः च तरुभिः वनान्तरम् उद्भासितम् आसीत्। तत्र मदनेन आर्ताः मधुरकण्ठाः किन्नराः रागयुक्ताः समं सम्प्रजगुः, यत् गानं मनसः तुष्टिं वर्धयति स्म। मदक्षीबाः मदरक्तान्तलोचनाः विद्याधराः योषिद्भिः सह चिक्रीडुः जहृषुः च। धनदस्य आलये गायताम् अप्सरोगणानां मधुरः स्वनः घण्टानादः इव शुश्रुवे। पवनेन ताडिताः वसन्तपुष्पगन्धिनः नगाः पुष्पवर्षाणि मुञ्चन्तः तं शैलं वासयन्ति इव। मधुपुष्परजसा पृक्तं पुष्कलं गन्धम् आदाय सुखः अनिलः रावणस्य कामं वर्धयन् प्रववौ। गेयात्, पुष्पसमृद्ध्या, वायोः शैत्यात्, गिरेः गुणात्, प्रवृत्तायां रजन्यां, चन्द्रस्य उदयेन च — एतैः सर्वैः उद्दीपनैः सः महावीर्यः रावणः कामस्य वशम् आगतः, पुनः पुनः निःश्वस्य शशिनं समवैक्षत। अत्र मुद्रणे चतुर्थात् अष्टमपर्यन्तं वनवर्णनस्य बहवः श्लोकाः समीक्षितपाठे न सन्ति; तथापि ते उद्दीपनविभावान् विस्तारयन्ति। काव्यशास्त्रदृष्ट्या अत्र शृङ्गाररसस्य सर्वाणि उद्दीपनानि एकत्र सङ्गृहीतानि — चन्द्रः, वसन्तः, गीतम्, गन्धः, शीतः अनिलः च। किन्तु एषः शृङ्गारः धर्मेण अनियन्त्रितः, अतः सः अग्रे अधर्मरूपेण परिणमते। सैन्यं प्रसुप्तम्, रावणः एकः जागर्ति — एषा एकान्तता एव अग्रिमस्य दुष्कर्मणः भूमिका। कविः प्रथमं सौन्दर्यं विस्तरेण वर्णयति, येन पश्चात् तस्य सौन्दर्यस्य दुरुपयोगः अधिकं दुःखदः प्रतीयते। कैलासः कुबेरस्य निवासः, अतः तत्र धनदालये अप्सरसां गानं श्रूयते — इदं च पश्चात् रम्भायाः आगमनस्य हेतुः। वनवर्णने प्रत्येकं वृक्षस्य नाम पृथक् गणितम् — कर्णिकारः, कदम्बः, बकुलः, चम्पकः, अशोकः, पुंनागः, मन्दारः, चूतः, पाटलः, लोध्रः, प्रियङ्गुः, अर्जुनः, केतकः, तगरः, नारिकेलः, प्रियालः, पनसः च। एषा नामावली कैलासस्य समृद्धिं दर्शयति, यत्र सर्वेषाम् ऋतूनां पुष्पाणि युगपत् दृश्यन्ते। किन्नराः विद्याधराः अप्सरसः च — त्रयः देवयोनयः अत्र प्रेम्णा क्रीडन्ति; सर्वत्र युगलानि, केवलं रावणः एकाकी। तस्य निःश्वासः एतस्य एकाकित्वस्य कामस्य च सूचकः। ‘विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य’ इति पुनरुक्तिः तस्य अधैर्यं व्यनक्ति। रात्रेः प्रवृत्तिः, चन्द्रस्य उदयः च इति द्वौ कालहेतू, गीतं गन्धः अनिलः गिरिगुणाः च इति चत्वारः देशहेतवः — एवं षड्भिः हेतुभिः तस्य कामः वर्धितः इति कविः गणयति। एषः अंशः शुद्धं प्रकृतिवर्णनम् इव आरभते, किन्तु तस्य अन्ते रावणस्य मनसः विकारः एव मुख्यः भवति। पाठकः सौन्दर्ये रमते, सहसा च तस्य सौन्दर्यस्य भयङ्करं परिणामं पश्यति। ‘निषण्णः शैलमूर्धनि’ इति पदेन रावणस्य उच्चं स्थानं दर्शितम् — ततः सः सर्वं वनं पश्यति, अधः च मार्गेण गच्छन्तीं रम्भाम् अपि पश्यति।

एतस्मिन् अन्तरे दिव्याभरणभूषिता, पूर्णचन्द्रनिभानना, सर्वासाम् अप्सरसां श्रेष्ठा रम्भा तत्र आगच्छत्। तस्याः अङ्गानि दिव्यचन्दनेन लिप्तानि, केशाः मन्दारपुष्पैः अलङ्कृताः, सा दिव्यपुष्पैः विभूषिता प्रियसमागमरूपस्य दिव्योत्सवस्य कृते प्रस्थिता आसीत्। सा चक्षुषोः मनसः च हरं, पीनं, मेखलादाम्ना भूषितं जघनं रतेः उत्तमम् उपहारम् इव वहति स्म। षड्ऋतुकुसुमैः रचितैः आर्द्रैः विशेषकैः अलङ्कृता सा कान्त्या श्रिया द्युत्या कीर्त्या च अपरा श्रीः इव बभौ। सतोयमेघसदृशं नीलं वस्त्रं सा परिहितवती; तस्याः मुखं शशिसदृशम्, भ्रुवौ चापसदृशे शुभे। ऊरू करिकराकारौ, करौ पल्लवकोमलौ। एवं रूपा सा सैन्यमध्येन गच्छन्ती रावणेन दृष्टा। रम्भायाः वर्णनं नखशिखान्तं विस्तृतम्, तस्य बहवः श्लोकाः (१५, १६, १७.२) वुल्गेटमात्राः। तस्याः गमनस्य उद्देशः पतिसमागमः इति आदौ एव सूच्यते — सा स्वच्छन्दं न, अपितु प्रियस्य समीपं गच्छति। ‘सैन्यमध्येन’ इति पदं दुर्भाग्यं सूचयति — तस्याः मार्गः एव राक्षससेनायाः मध्ये पतितः। रम्भायाः अलङ्काराः सर्वे दिव्याः — दिव्यम् आभरणं, दिव्यं चन्दनं, दिव्यानि पुष्पाणि, दिव्यः उत्सवः च। ‘दिव्य’ इति शब्दस्य पुनः पुनः प्रयोगः तस्याः देवलोकसम्बन्धं रावणस्य राक्षसत्वात् भिन्नं दर्शयति। ‘अन्यतमा श्रीः इव’ इति उपमया सा लक्ष्मीसमा उक्ता। ‘रावणेन उपलक्षिता’ इति पदेन सूच्यते यत् सा स्वयं रावणं न दृष्टवती, सः एव ताम् अपश्यत्। रम्भायाः वस्त्रं नीलं, मुखं चन्द्रसमम् — मेघे चन्द्रः इव सा शोभते इति व्यञ्जना।

तां गच्छन्तीं दृष्ट्वा कामबाणवशं गतः रावणः समुत्थाय लज्जमानायाः तस्याः करं गृहीत्वा स्मयमानः अभाषत — ‘वरारोहे, क्व गच्छसि? स्वयं कां सिद्धिं भजसे? कस्य अयम् अभ्युदयकालः यः त्वाम् उपभोक्ष्यते? पद्मोत्पलसुगन्धिनः सुधामृतरसतुल्यस्य तव मुखरसस्य आस्वादनेन अद्य कः तृप्तिं गमिष्यति? भीरु, स्वर्णकुम्भनिभौ पीनौ शुभौ निरन्तरौ इमौ तव कुचौ कस्य उरःस्थलस्य संस्पर्शं दास्यतः? सुवर्णचक्रप्रतिमं स्वर्णदामचितं पृथु स्वर्गरूपं तव जघनम् अद्य कः अध्यारोक्ष्यति? शक्रः विष्णुः अश्विनौ वा — कः पुमान् मत्तः विशिष्टः? मां विहाय अन्यत्र गच्छसि इति न शोभनम्। पृथुश्रोणि, इदं शुभं शिलातलम्, अत्र विश्रम। त्रैलोक्ये यः प्रभुः सः मत्तः अन्यः न विद्यते। त्रैलोक्यस्य भर्तुः अपि भर्ता विधाता च दशाननः अयं प्राञ्जलिः प्रह्वः त्वां याचते; मां भजस्व।’ रावणस्य वचने अहङ्कारः कामः च मिश्रितौ — सः त्रैलोक्यस्य प्रभुः इति आत्मानं वर्णयति, तथापि प्राञ्जलिः याचते। एषा विनयस्य नाटकम् एव, यतः अग्रे सः बलं प्रयुङ्क्ते। ‘कस्य अभ्युदयकालः’ इति प्रश्नः दर्शयति यत् सः रम्भायाः स्वेच्छां न पृच्छति, केवलं अन्यस्य पुरुषस्य सौभाग्यम् ईर्ष्यति। देवेषु अपि कोऽपि तस्मात् श्रेष्ठः नास्ति इति तस्य दर्पः। रावणस्य प्रार्थनायां रम्भायाः प्रत्यङ्गस्य वर्णनं — मुखं, कुचौ, जघनं च — तस्य कामस्य स्थूलतां दर्शयति। सः प्रेम न, उपभोगम् एव चिन्तयति। शक्रं विष्णुम् अश्विनौ च स्मृत्वा सः स्वात्मानं तेभ्यः अपि श्रेष्ठं मन्यते; अस्य दर्पस्य फलं शीघ्रम् एव शापरूपेण प्राप्स्यते। ‘लज्जन्तीम्’ इति पदेन रम्भायाः अनिच्छा आदौ एव स्पष्टा। ‘प्राञ्जलिः प्रह्वः’ इति विशेषणे त्रैलोक्यस्य प्रभोः मुखे विडम्बना इव — यः सर्वान् जयति, सः कामेन पराजितः।

एवम् उक्ता रम्भा वेपमाना कृताञ्जलिः अब्रवीत् — ‘प्रसीद, ईदृशं वक्तुं न अर्हसि, त्वं हि मम गुरुः। यदि अन्यः कोऽपि मां धर्षयेत्, तस्मात् अपि त्वया अहं रक्षणीया; धर्मतः अहं तव स्नुषा, एतत् तत्त्वं ब्रवीमि।’ तस्याः अधोमुख्याः चरणौ पश्यन्त्याः दृष्टिमात्रेण रोमाञ्चः अभवत्। दशग्रीवः अवदत् — ‘यदि मम सुतस्य भार्या भवेः, तर्हि एव स्नुषा भवेः।’ ‘बाढम्’ इति रम्भा उत्तरम् अवदत् — ‘राक्षसपुङ्गव, धर्मतः अहं तव सुतस्य भार्या। तव भ्रातुः वैश्रवणस्य प्राणेभ्यः अपि प्रियतरः पुत्रः नलकूबरः इति त्रिषु लोकेषु विख्यातः। सः धर्मेण विप्रः, वीर्येण क्षत्रियः, क्रोधे अग्निः, क्षमायां वसुधासमः। तस्य लोकपालसुतस्य कृते अहं सङ्केतं कृतवती; तम् एव उद्दिश्य मया इदं सर्वं विभूषणं कृतम्। यथा तस्य भावः मयि एव, न अन्यस्मिन्, तथा मम अपि। अरिंदम राजन्, तेन सत्येन मां मोक्तुम् अर्हसि; सः धर्मात्मा समुत्सुकः मां प्रतीक्षते। तस्य कार्ये विघ्नं कर्तुं न अर्हसि; मां मुञ्च, सद्भिः आचरितं मार्गं गच्छ। त्वं मम माननीयः, अहं च तव पालनीया।’ एवम् उक्तः दशग्रीवः विनीतः इव प्रत्युवाच। रम्भायाः तर्कः क्रमबद्धः — प्रथमं गुरुत्वम्, ततः सम्बन्धः, ततः पत्युः गुणाः, अन्ते सत्पुरुषाणां मार्गः। ‘विनीतवत्’ इति पदे ‘वत्’ प्रत्ययः सूचयति यत् तस्य विनयः केवलं बाह्यः आसीत्। रम्भायाः वचने ‘गुरुः’ इति शब्दः मुख्यः — श्वशुरः पितृसमः, अतः तस्य कामवचनं सर्वथा अनुचितम्। सा रावणस्य सम्बन्धं स्पष्टं करोति — नलकूबरः कुबेरस्य पुत्रः, कुबेरः रावणस्य भ्राता, अतः सा रावणस्य भ्रातृपुत्रवधूः, धर्मतः स्नुषा एव। नलकूबरस्य गुणवर्णनं द्विविधम् — ब्राह्मणत्वं क्षत्रियत्वं च, अग्नितुल्यः क्रोधः पृथ्वीतुल्या क्षमा च; एषः विरोधाभासः तस्य पूर्णत्वं सूचयति, अग्रे च तस्य क्रोधः शापरूपेण प्रकटीभविष्यति। ‘तेन सत्येन’ इति शपथवचनम् — सत्यस्य बलेन सा मुक्तिं याचते। ‘सद्भिः आचरितं मार्गं गच्छ’ इति तस्याः अन्तिमः उपदेशः रावणाय धर्मस्य स्मारणम्। तस्याः सर्वः तर्कः धर्मेण युक्तः, किन्तु कामान्धः रावणः तं न गणयति। रावणस्य प्रतिप्रश्नः ‘यदि सुतस्य भार्या भवेः’ इति कपटपूर्णः — सः सम्बन्धं स्वीकरोति इव, किन्तु तस्य नियमं परिहर्तुं मार्गम् अन्विष्यति।

रावणः अवदत् — ‘अहं स्नुषा इति यत् त्वम् अवोचः, सः क्रमः एकपत्नीषु एव प्रवर्तते। देवलोकस्य इयं स्थितिः सुरैः शाश्वती मता — अप्सरसां पतिः नास्ति, न च ताः एकस्य पुरुषस्य परिग्रहः।’ एवम् उक्त्वा सः राक्षसः तां शिलातले निवेश्य कामभोगे अभिसंरक्तः बलात् मैथुनाय उपचक्रमे। ततः विमुक्ता रम्भा भ्रष्टमाल्यविभूषणा, गजेन्द्रेण क्रीडया मथिता नदी इव आकुलतां गता। तस्याः केशान्ताः लुलिताः आकुलाः, करपल्लवौ वेपमानौ; सा पवनेन अवधूता कुसुमशालिनी लता इव आसीत्। सा वेपमाना लज्जिता भीता कृताञ्जलिः च अभवत्। रावणस्य तर्कः कुतर्कः एव — अप्सरसां स्वातन्त्र्यं सः स्वकामस्य साधनं करोति, तस्याः निषेधं च न गणयति। कविः अत्र नदीलतयोः उपमाभ्यां रम्भायाः दुःखं करुणतया चित्रयति। अत्र ‘प्रत्युवाच विनीतवत्’, ‘निवेश्य च शिलातले’ इति अर्धे समीक्षितपाठात् भिन्ने, किन्तु अर्थः समानः। रावणः अत्र देवलोकस्य नियमं स्वार्थाय प्रयुङ्क्ते, न तु धर्मस्य सारम् अवगच्छति। रम्भायाः दशायाः वर्णने त्रयः उपमानाः — मत्तगजेन मथिता नदी, पवनेन अवधूता लता, भ्रष्टमाल्या स्त्री च। एतैः तस्याः शारीरिकं मानसिकं च दुःखं युगपत् व्यज्यते। कविः घटनां संक्षेपेण, तस्याः दुःखं तु विस्तरेण कथयति — एषा कवेः करुणा।

सा नलकूबरं प्राप्य तस्य पादयोः निपपात। तां तदवस्थां दृष्ट्वा महात्मा नलकूबरः ‘भद्रे, किम् इदम्, किमर्थं मम पादयोः पतिता असि’ इति अपृच्छत्। सा निःश्वसमाना वेपमाना कृताञ्जलिः यथातत्त्वं सर्वं वक्तुम् उपचक्रमे — ‘देव, एषः दशग्रीवः त्रिविष्टपं गन्तुं प्राप्तः। तेन सैन्यसहायेन इह इयं रात्रिः यापिता। अरिंदम, त्वत्सकाशम् आयान्ती अहं तेन दृष्टा, गृहीता, ‘कस्य त्वम्’ इति पृष्टा च। मया तस्मै यत् सत्यं तत् सर्वं निवेदितम्; किन्तु काममोहाभिभूतात्मा सः मम वचः न अशृणोत्। देव प्रभो, ‘अहं तव स्नुषा’ इति मया पुनः पुनः याच्यमानः अपि सः तत् सर्वं पृष्ठतः कृत्वा बलात् माम् अधर्षयत्। सुव्रत, एवं मम अपराधं क्षन्तुम् अर्हसि; सौम्य, स्त्रियाः पुरुषस्य च बलं तुल्यं नहि।’ एतत् श्रुत्वा वैश्रवणात्मजः नलकूबरः संक्रुद्धः अभवत्। रम्भा स्वदोषं न मन्यते, तथापि पत्युः क्षमां याचते — एतत् तस्याः शीलस्य चिह्नम्। तस्याः अन्तिमं वचनं — ‘स्त्रीपुरुषयोः बलं न तुल्यम्’ — सर्वस्य निर्दोषतायाः हेतुः। रम्भायाः निवेदनं क्रमेण सर्वं कथयति — रावणस्य आगमनं, सैन्यस्य निवासः, स्वस्य गमनं, ग्रहणं, प्रश्नः, स्वस्य सत्यवचनं, रावणस्य अश्रवणं, पुनः पुनः याचनम्, अन्ते च बलात्कारः। अस्मिन् क्रमे तस्याः निर्दोषता पदे पदे स्पष्टा — सा सत्यम् एव अवदत्, पुनः पुनः अयाचत, तथापि बलेन पराजिता। ‘सुव्रत’, ‘सौम्य’, ‘देव’, ‘प्रभो’, ‘अरिंदम’ इति सम्बोधनानि तस्याः पतिं प्रति आदरं प्रेम च दर्शयन्ति। नलकूबरस्य प्रश्नः ‘किम् इदं भद्रे’ इति सरलः, किन्तु तस्मिन् चिन्ता स्नेहः च व्यज्येते। रम्भा पादयोः पतित्वा एव कथाम् आरभते, येन तस्याः शोकः लज्जा च दृश्यते। तस्याः वचने रावणः ‘देव’ ‘प्रभो’ इति न, अपितु केवलं ‘तेन रक्षसा’ इति उच्यते — एतेन तस्याः घृणा अपि सूचिता।

तां परां धर्षणां श्रुत्वा नलकूबरः ध्यानं प्रविवेश, ध्यानेन च रावणस्य तत् कर्म विज्ञाय मुहूर्तात् क्रोधताम्राक्षः पाणिना तोयं जग्राह। सलिलं गृहीत्वा यथाविधि सर्वम् उपस्पृश्य सः राक्षसेन्द्राय दारुणं शापम् उत्ससर्ज — ‘भद्रे, यस्मात् त्वम् अकामा तेन बलात् प्रधर्षिता, तस्मात् सः इतः परम् अन्यां युवतीम् अकामां न उपयास्यति। यदा कामार्तः सः अकामां योषितं धर्षयिष्यति, तदा तस्य मूर्धा सप्तधा शकलीभविष्यति।’ ज्वलिताग्निसमप्रभे तस्मिन् शापे उदाहृते देवदुन्दुभयः नेदुः, आकाशात् पुष्पवृष्टिः च्युता, पितामहप्रमुखाः सर्वे देवाः प्रहर्षिताः। लोकस्य सर्वां गतिं तस्य रक्षसः मृत्युं च ज्ञात्वा ऋषयः पितरः च अनुत्तमां प्रीतिम् आपुः। तं रोमहर्षणं शापं श्रुत्वा दशग्रीवः अकामासु नारीषु मैथुनभावं न अरोचयत्। तेन हृताः सर्वाः पतिव्रताः स्त्रियः नलकूबरेण मुक्तं मनःप्रियं शापं श्रुत्वा प्रीतिम् आपुः। अस्य शापस्य महत्त्वं रामायणकथायां स्पष्टम् — अनेन एव शापेन रावणः लङ्कायां सीतां बलात् न स्पृष्टवान्, सा च स्वेच्छया तं न अवृणोत्। अतः देवानाम् ऋषीणां च हर्षः ‘तस्य मृत्युं ज्ञात्वा’ इति उक्तः — सीतायाः रक्षणं रावणस्य नाशस्य कारणं भविष्यति। पतिव्रतानां प्रीतिः अपि तेन एव हेतुना — तासां शीलं इतः परं सुरक्षितम्। नलकूबरः शस्त्रेण न, तपसा जलस्पर्शेन च रावणं दण्डयति; एषः ब्राह्मण्यस्य बलस्य दृष्टान्तः, यतः सः ‘धर्मतः विप्रः’ इति रम्भया उक्तः। शापस्य रूपं विशिष्टम् — सः रावणं मारयति न, अपितु तस्य भाविनं दुराचारं निरुणद्धि। ‘अकामा’ इति शब्दः शापस्य केन्द्रम् — स्त्रियाः इच्छां विना यः सङ्गः, सः एव दण्डनीयः। मूर्ध्नः सप्तधा विदारणं मृत्युदण्डः एव, अतः शापः रावणस्य कामं भयेन नियच्छति। शापदानस्य विधिः अपि कविना सावधानं वर्णितः — प्रथमं ध्यानम्, येन सत्यं ज्ञायते; ततः जलग्रहणम्, आचमनम्, इन्द्रियाणां स्पर्शः च; अन्ते एव शापस्य उच्चारणम्। नलकूबरः रम्भायाः वचनं केवलं न विश्वसिति, ध्यानेन स्वयं परीक्ष्य एव दण्डं ददाति — एषः न्यायस्य आदर्शः। देवानां हर्षस्य कारणं द्विविधम् — अधर्मस्य नियन्त्रणं, भाविनः रावणवधस्य सूचना च। ‘लोकगतिं सर्वां ज्ञात्वा’ इति पदेन ऋषयः भविष्यत् पश्यन्ति इति सूच्यते।

గత సర్గ చివరలో రావణుడు కైలాసాన్ని చేరి సేనను విడిది చేయించాడు. పరాక్రమశాలి అయిన దశగ్రీవుడు సూర్యుడు అస్తమించగానే సైన్యంతో కలిసి అక్కడ రాత్రి బస చేయడానికి ఇష్టపడ్డాడు. పర్వతంతో సమానమైన కాంతి గల నిర్మలమైన చంద్రుడు ఉదయించగా, నానావిధ ఆయుధాలు ధరించిన ఆ మహాసైన్యం గాఢనిద్రలో మునిగింది. మహాపరాక్రమశాలి అయిన రావణుడు మాత్రం ఒంటరిగా పర్వతశిఖరం మీద కూర్చొని, వెన్నెల కిరణాలతో శోభిస్తున్న ఆ పర్వతపు సౌందర్యాలను చూశాడు. కవి ఇక్కడ వనాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు — వెలిగిపోతున్న కర్ణికార వనాలతో, కదంబ బకుళాలతో, వికసించిన పద్మసరస్సులతో, మందాకినీ జలాలతో, చంపక అశోక పున్నాగ మందారాలతో, మామిడి పాటల లోధ్రాలతో, ప్రియంగు అర్జున కేతకాలతో, తగర కొబ్బరి ప్రియాల పనస వృక్షాలతో, ఇంకా ఇతర చెట్లతో వనాంతరం ప్రకాశిస్తోంది. అక్కడ మదనుని బాధకు లోనైన, మధురకంఠాలు గల కిన్నరులు అనురాగంతో కలిసి పాడుతున్నారు; ఆ గానం మనసుకు తృప్తిని పెంచుతోంది. మదంతో మత్తెక్కి, మదంతో ఎర్రబడిన కనుకొనలు గల విద్యాధరులు స్త్రీలతో కలిసి క్రీడిస్తూ ఆనందిస్తున్నారు. ధనదుని (కుబేరుని) నివాసంలో పాడుతున్న అప్సరసల మధురస్వరం గంటానాదంలా వినిపిస్తోంది. గాలికి ఊగుతున్న, వసంతపుష్పాల సువాసన గల వృక్షాలు పూలవానలు కురిపిస్తూ ఆ పర్వతాన్ని పరిమళింపజేస్తున్నట్లున్నాయి. మకరందమూ పూలపుప్పొడీ కలిసిన దట్టమైన సువాసనను మోసుకొని సుఖకరమైన గాలి రావణుని కామాన్ని పెంచుతూ వీచింది. గానం వల్ల, పుష్పసమృద్ధి వల్ల, గాలి చల్లదనం వల్ల, పర్వతపు సౌందర్యం వల్ల, రాత్రి మొదలవడం వల్ల, చంద్రోదయం వల్ల — ఈ ఉద్దీపనలన్నిటి వల్ల ఆ మహాపరాక్రమశాలి రావణుడు కామానికి వశుడై, మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూరుస్తూ చంద్రుని చూస్తున్నాడు. ఇక్కడ ముద్రిత ప్రతిలో నాలుగు నుండి ఎనిమిది వరకు ఉన్న వనవర్ణన శ్లోకాలు చాలావరకు సమీక్షిత పాఠంలో లేవు; అయినా అవి ఉద్దీపన విభావాలను విస్తరిస్తాయి. కావ్యశాస్త్ర దృష్టితో చూస్తే ఇక్కడ శృంగారరసానికి సంబంధించిన ఉద్దీపనలన్నీ ఒకచోట సేకరించబడ్డాయి — చంద్రుడు, వసంతం, గీతం, గంధం, చల్లని గాలి. కానీ ఈ శృంగారం ధర్మంచేత నియంత్రించబడనిది, అందుకే అది ముందు అధర్మరూపంగా పరిణమిస్తుంది. సైన్యం నిద్రిస్తోంది, రావణుడు ఒక్కడే మేలుకొని ఉన్నాడు — ఈ ఏకాంతమే రాబోయే దుష్కర్మకు భూమిక. కవి మొదట సౌందర్యాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు, తద్వారా తరువాత ఆ సౌందర్యపు దుర్వినియోగం మరింత దుఃఖకరంగా తోస్తుంది. కైలాసం కుబేరుని నివాసం, అందువల్ల అక్కడ ధనదుని ఇంట అప్సరసల గానం వినిపిస్తుంది — ఇదే తరువాత రంభ రాకకు కారణం. వనవర్ణనలో ప్రతి వృక్షం పేరూ వేరువేరుగా లెక్కించబడింది — కర్ణికారం, కదంబం, బకుళం, చంపకం, అశోకం, పున్నాగం, మందారం, మామిడి, పాటలం, లోధ్రం, ప్రియంగువు, అర్జునం, కేతకం, తగరం, కొబ్బరి, ప్రియాలం, పనస. ఈ నామావళి కైలాసపు సమృద్ధిని చూపుతుంది, అక్కడ అన్ని ఋతువుల పూలూ ఒకేసారి కనిపిస్తాయి. కిన్నరులు, విద్యాధరులు, అప్సరసలు — ముగ్గురు దేవయోనులవారు ఇక్కడ ప్రేమతో క్రీడిస్తున్నారు; అంతటా జంటలే, రావణుడు ఒక్కడే ఒంటరి. అతని నిట్టూర్పు ఈ ఒంటరితనానికీ కామానికీ సూచన. ‘వినిఃశ్వస్య వినిఃశ్వస్య’ (మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూర్చి) అనే పునరుక్తి అతని అసహనాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. రాత్రి మొదలవడమూ చంద్రోదయమూ అనే రెండు కాలహేతువులు, గీతమూ గంధమూ గాలీ పర్వతసౌందర్యమూ అనే నాలుగు దేశహేతువులు — ఇలా ఆరు హేతువులతో అతని కామం పెరిగిందని కవి లెక్కిస్తాడు. ఈ భాగం శుద్ధ ప్రకృతివర్ణనలా ఆరంభమవుతుంది, కానీ చివరకు రావణుని మనోవికారమే ప్రధానమవుతుంది. పాఠకుడు సౌందర్యంలో రమిస్తాడు, హఠాత్తుగా ఆ సౌందర్యపు భయంకర పరిణామాన్ని చూస్తాడు. ‘నిషణ్ణః శైలమూర్ధని’ (పర్వతశిఖరంపై కూర్చొని) అనే పదంతో రావణుని ఉన్నతస్థానం చూపబడింది — అక్కడి నుండి అతడు వనమంతటినీ చూస్తాడు, క్రింద దారిలో వెళ్తున్న రంభను కూడా చూస్తాడు.

ఇంతలో దివ్యాభరణాలతో అలంకరించుకొని, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల, అప్సరసలందరిలో శ్రేష్ఠురాలైన రంభ అక్కడికి వచ్చింది. ఆమె అవయవాలకు దివ్యచందనం పూయబడింది, కేశాలు మందారపుష్పాలతో అలంకరించబడ్డాయి; దివ్యపుష్పాలతో అలంకృతురాలై ఆమె ప్రియునితో సమాగమమనే దివ్యోత్సవం కోసం బయలుదేరింది. కళ్ళనూ మనసునూ హరించే, పుష్టమైన, మొలనూలుతో అలంకరించబడిన జఘనాన్ని ఆమె రతికి ఉత్తమమైన కానుకలా మోస్తోంది. ఆరు ఋతువుల పూలతో రచించిన తడి తిలకాలతో అలంకరించుకొని ఆమె కాంతితోనూ శోభతోనూ ద్యుతితోనూ కీర్తితోనూ మరొక లక్ష్మిలా ప్రకాశించింది. నీటితో నిండిన మేఘం వంటి నీలవస్త్రాన్ని ఆమె ధరించింది; ఆమె ముఖం చంద్రుని వంటిది, కనుబొమలు విల్లుల వంటి శుభమైనవి. తొడలు ఏనుగు తొండాల ఆకారంలో ఉన్నాయి, చేతులు చిగుళ్ళలా కోమలంగా ఉన్నాయి. అటువంటి రూపం గల ఆమె సైన్యం మధ్యగుండా వెళ్తూ ఉండగా రావణుడు చూశాడు. రంభ వర్ణన నఖశిఖపర్యంతం విస్తారంగా ఉంది; అందులోని అనేక శ్లోకాలు (15, 16, 17.2) వల్గేట్ (ప్రచలిత పాఠం)లో మాత్రమే ఉన్నాయి. ఆమె ప్రయాణోద్దేశం పతిసమాగమమని మొదటే సూచించబడుతుంది — ఆమె స్వేచ్ఛగా తిరగడం కాదు, ప్రియుని దగ్గరకు వెళ్తోంది. ‘సైన్యమధ్యేన’ (సైన్యం మధ్యగుండా) అనే పదం దురదృష్టాన్ని సూచిస్తుంది — ఆమె దారే రాక్షససేన మధ్యలో పడింది. రంభ అలంకారాలన్నీ దివ్యమైనవే — దివ్యాభరణం, దివ్యచందనం, దివ్యపుష్పాలు, దివ్యోత్సవం. ‘దివ్య’ అనే శబ్దాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించడం ఆమెకు దేవలోకంతో గల సంబంధాన్ని రావణుని రాక్షసత్వానికి భిన్నంగా చూపుతుంది. ‘మరొక శ్రీ వలె’ అనే ఉపమతో ఆమె లక్ష్మితో సమానురాలని చెప్పబడింది. ‘రావణేన ఉపలక్షితా’ (రావణునిచేత చూడబడింది) అనే పదం వల్ల ఆమె స్వయంగా రావణుని చూడలేదని, అతడే ఆమెను చూశాడని సూచించబడుతుంది. రంభ వస్త్రం నీలం, ముఖం చంద్రసమానం — మేఘంలో చంద్రునిలా ఆమె శోభిస్తోందని ధ్వని.

వెళ్తున్న ఆమెను చూసి కామబాణాలకు వశుడైన రావణుడు లేచి, సిగ్గుపడుతున్న ఆమె చేతిని పట్టుకొని, నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు — ‘వరారోహా, ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు? స్వయంగా ఏ సిద్ధిని పొందబోతున్నావు? నిన్ను అనుభవించబోయే ఎవనికి ఈ అభ్యుదయకాలం వచ్చింది? పద్మాల కలువల సువాసన గల, సుధామృతరసం వంటి నీ ముఖరసాన్ని ఆస్వాదించి ఈ రోజు ఎవడు తృప్తి పొందబోతున్నాడు? భీరూ, బంగారు కుండల వంటి, పుష్టమైన, శుభమైన, ఎడములేని ఈ నీ స్తనాలు ఎవని వక్షఃస్థలానికి స్పర్శను ఇవ్వబోతున్నాయి? బంగారు చక్రం వంటి, బంగారు గొలుసులతో అలంకరించబడిన, విశాలమైన, స్వర్గరూపమైన నీ జఘనాన్ని ఈ రోజు ఎవడు అధిరోహించబోతున్నాడు? శక్రుడా, విష్ణువా, అశ్వినులా — ఏ పురుషుడు నాకంటే విశిష్టుడు? నన్ను విడిచి మరొకచోటికి వెళ్ళడం సరికాదు. పృథుశ్రోణీ, ఇది శుభమైన శిలాతలం, ఇక్కడ విశ్రమించు. ముల్లోకాలలో ప్రభువు ఎవడో వాడు నాకంటే వేరుగా లేడు. ముల్లోకాల భర్తకు కూడా భర్తా విధాతా అయిన ఈ దశాననుడు దోసిలి జోడించి వినయంగా నిన్ను యాచిస్తున్నాడు; నన్ను సేవించు.’ రావణుని మాటలో అహంకారమూ కామమూ కలిసిపోయాయి — అతడు తనను ముల్లోకాల ప్రభువుగా వర్ణించుకుంటాడు, అయినా దోసిలి జోడించి యాచిస్తాడు. ఇది వినయపు నాటకమే, ఎందుకంటే ముందు అతడు బలాన్ని ప్రయోగిస్తాడు. ‘ఎవనికి అభ్యుదయకాలం’ అనే ప్రశ్న అతడు రంభ స్వేచ్ఛను అడగడం లేదని, కేవలం మరొక పురుషుని సౌభాగ్యాన్ని చూసి అసూయపడుతున్నాడని చూపుతుంది. దేవతలలో కూడా ఎవడూ తనకంటే గొప్పవాడు లేడని అతని దర్పం. రావణుని ప్రార్థనలో రంభ ప్రతి అవయవపు వర్ణన — ముఖం, స్తనాలు, జఘనం — అతని కామంలోని స్థూలత్వాన్ని చూపుతుంది. అతడు ప్రేమను కాదు, ఉపభోగాన్నే ఆలోచిస్తున్నాడు. శక్రుని, విష్ణువును, అశ్వినులను తలచుకొని అతడు తనను వారికంటే కూడా గొప్పవానిగా భావిస్తాడు; ఈ దర్పానికి ఫలం త్వరలోనే శాపరూపంలో లభిస్తుంది. ‘లజ్జంతీమ్’ (సిగ్గుపడుతున్న ఆమెను) అనే పదంతో రంభ అనిచ్ఛ మొదటే స్పష్టమవుతుంది. ‘ప్రాంజలిః ప్రహ్వః’ (దోసిలి జోడించి, వంగి) అనే విశేషణాలు ముల్లోకాల ప్రభువు నోట విడంబనలా ఉన్నాయి — అందరినీ జయించినవాడు కామంచేత ఓడిపోయాడు.

ఇలా అనబడిన రంభ వణుకుతూ దోసిలి జోడించి ఇలా అంది — ‘ప్రసన్నుడవు కా, ఇలా మాట్లాడకూడదు, నువ్వు నాకు గురువువు. మరెవరైనా నన్ను అవమానించబోతే వారి నుండి కూడా నువ్వు నన్ను రక్షించాలి; ధర్మప్రకారం నేను నీ కోడలిని, ఇది సత్యం చెబుతున్నాను.’ తల వంచి పాదాలను చూస్తున్న ఆమెను చూసినంత మాత్రాన్నే అతనికి రోమాంచమైంది. దశగ్రీవుడు అన్నాడు — ‘నువ్వు నా కుమారుని భార్యవైతేనే కోడలివవుతావు.’ ‘అవును’ అని రంభ జవాబిచ్చింది — ‘రాక్షసపుంగవా, ధర్మప్రకారం నేను నీ కుమారుని భార్యనే. నీ సోదరుడైన వైశ్రవణునికి ప్రాణాలకంటే ప్రియమైన కుమారుడు నలకూబరుడని ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధుడు. అతడు ధర్మంలో విప్రుడు, పరాక్రమంలో క్షత్రియుడు, కోపంలో అగ్ని, క్షమలో భూమితో సమానుడు. ఆ లోకపాలుని కుమారునితో నేను సంకేతం (కలుసుకొనే ఏర్పాటు) చేసుకున్నాను; అతనినే ఉద్దేశించి నేను ఈ అలంకారమంతా చేసుకున్నాను. అతని భావం నాపైనే, మరెవరిపైనా కాదు; అలాగే నాది కూడా. శత్రుదమనా, రాజా, ఆ సత్యంతో నన్ను విడిచిపెట్టాలి; ధర్మాత్ముడైన అతడు ఉత్సుకతతో నా కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడు. అతని కార్యానికి విఘ్నం కలిగించకూడదు; నన్ను విడిచిపెట్టు, సత్పురుషులు ఆచరించిన మార్గంలో నడువు. నువ్వు నాకు గౌరవనీయుడవు, నేను నీకు పాలించదగినదానను.’ ఇలా అనబడిన దశగ్రీవుడు వినయం గలవానిలా ప్రత్యుత్తరమిచ్చాడు. రంభ తర్కం క్రమబద్ధమైనది — మొదట గురుత్వం, తరువాత సంబంధం, తరువాత భర్త గుణాలు, చివరకు సత్పురుషుల మార్గం. ‘వినీతవత్’ అనే పదంలోని ‘వత్’ (వలె) ప్రత్యయం అతని వినయం కేవలం పైపైదేనని సూచిస్తుంది. రంభ మాటలో ‘గురువు’ అనే శబ్దం ముఖ్యమైనది — మామ తండ్రితో సమానుడు, అందువల్ల అతని కామవచనం సర్వథా అనుచితం. ఆమె రావణునితో తన సంబంధాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — నలకూబరుడు కుబేరుని కుమారుడు, కుబేరుడు రావణుని సోదరుడు, కాబట్టి ఆమె రావణుని సోదరుని కుమారుని భార్య, ధర్మప్రకారం కోడలే. నలకూబరుని గుణవర్ణన ద్వివిధమైనది — బ్రాహ్మణత్వమూ క్షత్రియత్వమూ, అగ్నితుల్యమైన కోపమూ భూమితుల్యమైన క్షమా; ఈ విరోధాభాసం అతని సంపూర్ణత్వాన్ని సూచిస్తుంది, ముందు అతని కోపం శాపరూపంలో బయటపడుతుంది. ‘ఆ సత్యంతో’ అనేది శపథవచనం — సత్యబలంతో ఆమె విముక్తిని యాచిస్తోంది. ‘సత్పురుషులు ఆచరించిన మార్గంలో నడువు’ అనే ఆమె చివరి ఉపదేశం రావణునికి ధర్మాన్ని గుర్తుచేయడమే. ఆమె తర్కమంతా ధర్మయుక్తమైనదే, కానీ కామాంధుడైన రావణుడు దానిని లెక్కచేయడు. ‘నా కుమారుని భార్యవైతే’ అనే రావణుని ప్రతిప్రశ్న కపటపూర్ణమైనది — అతడు సంబంధాన్ని అంగీకరిస్తున్నట్లు కనిపిస్తాడు, కానీ దాని నియమాన్ని తప్పించుకోవడానికి దారి వెదుకుతున్నాడు.

రావణుడు అన్నాడు — ‘నేను కోడలినని నువ్వు చెప్పిన ఆ వరుస ఏకపత్నులైనవారి విషయంలోనే వర్తిస్తుంది. దేవలోకంలోని ఈ స్థితి శాశ్వతమైనదని దేవతలు భావిస్తారు — అప్సరసలకు భర్త లేడు, వారు ఒక్క పురుషునికి చెందినవారు కారు.’ ఇలా పలికి ఆ రాక్షసుడు ఆమెను శిలాతలం మీద కూర్చోబెట్టి, కామభోగంలో పూర్తిగా ఆసక్తుడై బలవంతంగా సంగమానికి పూనుకున్నాడు. తరువాత విడువబడిన రంభ పూమాలలూ ఆభరణాలూ జారిపోయి, గజేంద్రుడు క్రీడగా మథించిన నదిలా కలవరపడింది. ఆమె కేశాల చివరలు చెదిరి చిందరవందరయ్యాయి, చిగురుటాకుల వంటి చేతులు వణుకుతున్నాయి; ఆమె గాలికి కుదిపివేయబడిన పూలతీగలా ఉంది. ఆమె వణుకుతూ, సిగ్గుపడుతూ, భయపడుతూ దోసిలి జోడించింది. రావణుని తర్కం కుతర్కమే — అప్సరసల స్వాతంత్ర్యాన్ని అతడు తన కామానికి సాధనంగా చేసుకుంటాడు, ఆమె నిరాకరణను లెక్కచేయడు. కవి ఇక్కడ నది, తీగ అనే ఉపమలతో రంభ దుఃఖాన్ని కరుణాపూర్ణంగా చిత్రిస్తాడు. ఇక్కడ ‘ప్రత్యువాచ వినీతవత్’, ‘నివేశ్య చ శిలాతలే’ అనే అర్ధశ్లోకాలు సమీక్షిత పాఠం కంటే భిన్నంగా ఉన్నాయి, కానీ అర్థం సమానమే. రావణుడు ఇక్కడ దేవలోక నియమాన్ని స్వార్థం కోసం ప్రయోగిస్తాడు, ధర్మసారాన్ని మాత్రం గ్రహించడు. రంభ దశ వర్ణనలో మూడు ఉపమానాలున్నాయి — మదపుటేనుగు మథించిన నది, గాలికి కుదిపివేయబడిన తీగ, మాలలు జారిపోయిన స్త్రీ. వీటితో ఆమె శారీరక మానసిక దుఃఖం ఒకేసారి వ్యక్తమవుతుంది. కవి సంఘటనను సంక్షిప్తంగా, ఆమె దుఃఖాన్ని మాత్రం విస్తారంగా చెబుతాడు — ఇది కవి కరుణ.

ఆమె నలకూబరుని దగ్గరకు చేరి అతని పాదాలపై పడింది. ఆ స్థితిలో ఉన్న ఆమెను చూసి మహాత్ముడైన నలకూబరుడు ‘భద్రా, ఏమిటి ఇది, ఎందుకు నా పాదాలపై పడ్డావు?’ అని అడిగాడు. ఆమె నిట్టూరుస్తూ, వణుకుతూ, దోసిలి జోడించి జరిగినదంతా ఉన్నది ఉన్నట్లు చెప్పసాగింది — ‘దేవా, ఈ దశగ్రీవుడు స్వర్గానికి వెళ్ళడానికి వచ్చాడు. సైన్యంతో కూడిన అతడు ఈ రాత్రి ఇక్కడ గడిపాడు. శత్రుదమనా, నీ దగ్గరకు వస్తున్న నన్ను అతడు చూశాడు, పట్టుకున్నాడు, ‘నువ్వు ఎవరిదానవు?’ అని అడిగాడు. నేను అతనికి సత్యమేదో అదంతా తెలియజేశాను; కానీ కామమోహంతో ఆవరించబడిన మనసు గల అతడు నా మాట వినలేదు. దేవా, ప్రభూ, ‘నేను నీ కోడలిని’ అని నేను మళ్ళీ మళ్ళీ వేడుకుంటున్నా అతడు అదంతా వెనక్కు నెట్టి బలవంతంగా నన్ను చెరిచాడు. సువ్రతా, ఇలా జరిగిన నా అపరాధాన్ని క్షమించాలి; సౌమ్యా, స్త్రీకీ పురుషునికీ బలం సమానం కాదు కదా.’ ఇది విని వైశ్రవణుని కుమారుడైన నలకూబరుడు తీవ్రంగా కోపించాడు. రంభ తనది దోషమని భావించదు, అయినా భర్త క్షమను యాచిస్తుంది — ఇది ఆమె శీలానికి చిహ్నం. ఆమె చివరి మాట — ‘స్త్రీపురుషుల బలం సమానం కాదు’ — ఆమె సంపూర్ణ నిర్దోషత్వానికి హేతువు. రంభ నివేదన అంతా క్రమంగా చెబుతుంది — రావణుని రాక, సైన్యపు విడిది, తన ప్రయాణం, పట్టుకోవడం, ప్రశ్న, తన సత్యవచనం, రావణుడు వినకపోవడం, మళ్ళీ మళ్ళీ వేడుకోవడం, చివరకు బలాత్కారం. ఈ క్రమంలో ఆమె నిర్దోషత్వం అడుగడుగునా స్పష్టమవుతుంది — ఆమె సత్యమే చెప్పింది, మళ్ళీ మళ్ళీ వేడుకుంది, అయినా బలంచేత ఓడిపోయింది. ‘సువ్రతా’, ‘సౌమ్యా’, ‘దేవా’, ‘ప్రభూ’, ‘శత్రుదమనా’ అనే సంబోధనలు భర్తపట్ల ఆమె ఆదరాన్నీ ప్రేమనూ చూపుతాయి. ‘ఏమిటి ఇది భద్రా’ అనే నలకూబరుని ప్రశ్న సరళమైనదే, కానీ అందులో చింతా స్నేహమూ వ్యక్తమవుతాయి. రంభ పాదాలపై పడే కథను ఆరంభిస్తుంది, దానితో ఆమె శోకమూ సిగ్గూ కనిపిస్తాయి. ఆమె మాటలో రావణుని ‘దేవా’ ‘ప్రభూ’ అని కాక, కేవలం ‘ఆ రాక్షసుడు’ అనే పేర్కొంటుంది — దీనితో ఆమె ఏవగింపు కూడా సూచించబడింది.

ఆ ఘోరమైన అవమానాన్ని విని నలకూబరుడు ధ్యానంలోకి ప్రవేశించాడు; ధ్యానంతో రావణుని ఆ కర్మను తెలుసుకొని, ఒక్క క్షణంలో కోపంతో కళ్ళు ఎర్రబడగా చేతిలో నీరు తీసుకున్నాడు. నీరు తీసుకొని యథావిధిగా అన్నిటినీ స్పృశించి (ఆచమించి ఇంద్రియస్థానాలను తాకి) అతడు రాక్షసేంద్రునికి దారుణమైన శాపం ఇచ్చాడు — ‘భద్రా, ఇష్టం లేని నిన్ను అతడు బలవంతంగా చెరిచాడు కాబట్టి, ఇకపై అతడు ఇష్టపడని మరే యువతిని సమీపించలేడు. కామపీడితుడై అతడు ఇష్టం లేని స్త్రీని బలాత్కరించబోతే, అప్పుడు అతని తల ఏడు ముక్కలవుతుంది.’ జ్వలించే అగ్ని వంటి కాంతి గల ఆ శాపం ఉచ్చరించబడగానే దేవదుందుభులు మ్రోగాయి, ఆకాశం నుండి పూలవాన కురిసింది, పితామహుడు మొదలైన దేవతలందరూ పరమానందం పొందారు. లోకగతినంతటినీ, ఆ రాక్షసుని మృత్యువునూ తెలుసుకొని ఋషులూ పితృదేవతలూ సాటిలేని ప్రీతిని పొందారు. రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనేలా చేసే ఆ శాపాన్ని విని దశగ్రీవుడు ఇష్టం లేని స్త్రీలతో సంగమాన్ని కోరడం మానుకున్నాడు. అతడు అపహరించిన పతివ్రతలైన స్త్రీలందరూ నలకూబరుడు ఇచ్చిన, తమ మనసుకు ప్రియమైన ఆ శాపాన్ని విని సంతోషించారు. రామాయణ కథలో ఈ శాపానికి గల ప్రాముఖ్యం స్పష్టమే — ఈ శాపం వల్లనే రావణుడు లంకలో సీతను బలవంతంగా తాకలేదు, ఆమె కూడా స్వేచ్ఛగా అతనిని వరించలేదు. అందువల్లనే దేవతల, ఋషుల హర్షం ‘అతని మృత్యువును తెలుసుకొని’ అని చెప్పబడింది — సీతా రక్షణే రావణుని నాశనానికి కారణమవుతుంది. పతివ్రతల ప్రీతి కూడా అదే కారణంతో — ఇకపై వారి శీలం సురక్షితం. నలకూబరుడు ఆయుధంతో కాక తపస్సుతో, జలస్పర్శతో రావణుని దండిస్తాడు; ఇది బ్రాహ్మణ్యబలానికి దృష్టాంతం, ఎందుకంటే రంభ అతనిని ‘ధర్మంలో విప్రుడు’ అని చెప్పింది. శాపపు రూపం విశిష్టమైనది — అది రావణుని చంపదు, అతని రాబోయే దురాచారాన్ని నిరోధిస్తుంది. ‘అకామా’ (ఇష్టం లేనిది) అనే శబ్దం శాపానికి కేంద్రం — స్త్రీ ఇచ్ఛ లేకుండా జరిగే సంగమమే దండనీయం. తల ఏడు ముక్కలవడం మరణదండనే, అందువల్ల శాపం రావణుని కామాన్ని భయంతో నియంత్రిస్తుంది. శాపమిచ్చే విధానం కూడా కవి జాగ్రత్తగా వర్ణించాడు — మొదట ధ్యానం, దానితో సత్యం తెలుస్తుంది; తరువాత జలగ్రహణం, ఆచమనం, ఇంద్రియస్పర్శ; చివరకే శాపోచ్చారణ. నలకూబరుడు రంభ మాటను మాత్రమే నమ్మడు, ధ్యానంతో స్వయంగా పరీక్షించే దండన విధిస్తాడు — ఇది న్యాయానికి ఆదర్శం. దేవతల హర్షానికి కారణం ద్వివిధం — అధర్మ నియంత్రణ, రాబోయే రావణవధకు సూచన. ‘లోకగతినంతటినీ తెలుసుకొని’ అనే పదంతో ఋషులు భవిష్యత్తును చూస్తున్నారని సూచించబడుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் ராவணன் கைலாசத்தை அடைந்து படையைத் தங்கவைத்தான். வீரனான தசக்ரீவன் கதிரவன் மறைந்ததும் படையுடன் அங்கே இரவு தங்க விரும்பினான். மலையைப் போன்ற ஒளியுடைய களங்கமற்ற சந்திரன் உதித்ததும், பலவகைப் படைக்கலங்கள் ஏந்திய அந்தப் பெரும்படை ஆழ்ந்து உறங்கியது. பேராற்றலுடைய ராவணனோ தனியனாக மலையுச்சியில் அமர்ந்து, நிலவின் கதிர்களால் அழகுபெற்ற அந்த மலையின் எழில்களைக் கண்டான். கவி இங்கே வனத்தை விரிவாக வருணிக்கிறார் — ஒளிரும் கர்ணிகாரக் காடுகள், கடம்பும் மகிழமும், மலர்ந்த தாமரைக் குளங்கள், மந்தாகினியின் நீர், சம்பகம், அசோகம், புன்னாகம், மந்தாரம், மாமரம், பாடலம், லோத்ரம், பிரியங்கு, அர்ஜுனம், தாழை, தகரம், தென்னை, பிரியாளம், பலா ஆகிய மரங்களாலும் வேறு மரங்களாலும் வனத்தின் உட்பகுதி ஒளிர்ந்தது. அங்கே காமத்தால் வாடிய இனிய குரலுடைய கின்னரர்கள் ராகத்துடன் ஒருசேரப் பாடினார்கள்; அந்தப் பாடல் மனநிறைவைப் பெருக்கியது. மதுமயக்கத்தில் ஆழ்ந்து, மதத்தால் கடைக்கண் சிவந்த வித்யாதரர்கள் பெண்களுடன் விளையாடி மகிழ்ந்தனர். செல்வத்தலைவனின் இல்லத்தில் பாடும் அப்சரஸ் கூட்டங்களின் இனிய ஓசை மணியோசைபோலக் கேட்டது. காற்றால் அசைக்கப்பட்ட, வசந்த மலர்மணம் கமழும் மரங்கள் மலர்மாரி பொழிந்து அந்த மலையை மணக்கச் செய்வதுபோல் இருந்தன. தேனும் மலர்த்தூளும் கலந்த நிறைந்த நறுமணத்தை ஏந்திய இனிய தென்றல் ராவணனின் காமத்தைப் பெருக்கியபடி வீசியது. பாடலாலும், மலர்வளத்தாலும், காற்றின் குளிர்ச்சியாலும், மலையின் எழிலாலும், தொடங்கிய இரவாலும், நிலவின் உதயத்தாலும் — இந்தத் தூண்டுதல்கள் அனைத்தாலும் பேராற்றலுடைய அந்த ராவணன் காமவசப்பட்டு, மீண்டும் மீண்டும் பெருமூச்சு விட்டபடி சந்திரனை உற்றுநோக்கினான். இங்கே அச்சுப் பதிப்பில் நான்காம் சுலோகம் முதல் எட்டாம் சுலோகம் வரை உள்ள வனவருணனைச் சுலோகங்கள் பல திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; ஆயினும் அவை காமத்தைத் தூண்டும் சூழல்களை விரிவாக்குகின்றன. காவிய சாஸ்திரப் பார்வையில் சிருங்கார ரசத்தின் தூண்டுதல்கள் அனைத்தும் இங்கே ஒன்றுசேர்க்கப்பட்டுள்ளன — சந்திரன், வசந்தம், பாடல், நறுமணம், குளிர்ந்த காற்று. ஆனால் இந்தச் சிருங்காரம் அறத்தால் கட்டுப்படுத்தப்படவில்லை; ஆகவே அது பின்னர் அறமின்மையாக உருமாறுகிறது. படை உறங்குகிறது, ராவணன் ஒருவனே விழித்திருக்கிறான் — இந்தத் தனிமையே அடுத்து நிகழவிருக்கும் தீச்செயலுக்கு முன்னுரை. கவி முதலில் அழகை விரிவாக வருணிக்கிறார்; அதனால் பின்னர் அந்த அழகு தவறாகப் பயன்படுத்தப்படுவது மேலும் துயரமாகத் தோன்றுகிறது. கைலாசம் குபேரனின் உறைவிடம்; ஆகவே அங்கே செல்வத்தலைவனின் இல்லத்தில் அப்சரஸ்களின் பாடல் கேட்கிறது — இதுவே பின்னர் ரம்பையின் வருகைக்குக் காரணமாகிறது. வனவருணனையில் ஒவ்வொரு மரத்தின் பெயரும் தனித்தனியாக எண்ணப்பட்டுள்ளது — கர்ணிகாரம், கடம்பு, மகிழம், சம்பகம், அசோகம், புன்னாகம், மந்தாரம், மாமரம், பாடலம், லோத்ரம், பிரியங்கு, அர்ஜுனம், தாழை, தகரம், தென்னை, பிரியாளம், பலா. இந்தப் பெயர்ப்பட்டியல் கைலாசத்தின் வளத்தைக் காட்டுகிறது; அங்கே எல்லாப் பருவங்களின் மலர்களும் ஒரே நேரத்தில் காணப்படுகின்றன. கின்னரர், வித்யாதரர், அப்சரஸ்கள் — மூன்று தேவ இனத்தவரும் இங்கே அன்புடன் விளையாடுகின்றனர்; எங்கும் இணைகள், ராவணன் மட்டுமே தனியன். அவனுடைய பெருமூச்சு இந்தத் தனிமையையும் காமத்தையும் சுட்டுகிறது. ‘பெருமூச்செறிந்து பெருமூச்செறிந்து’ (விநிஃஶ்வஸ்ய விநிஃஶ்வஸ்ய) என்ற மீள்கூற்று அவனுடைய பொறுமையின்மையை வெளிப்படுத்துகிறது. இரவு தொடங்கியதும் நிலவு உதித்ததும் இரண்டு காலக் காரணங்கள்; பாடல், நறுமணம், காற்று, மலையின் எழில் ஆகியவை நான்கு இடக் காரணங்கள் — இவ்வாறு ஆறு காரணங்களால் அவன் காமம் பெருகியது என்று கவி எண்ணிச் சொல்கிறார். இந்தப் பகுதி தூய இயற்கை வருணனை போலத் தொடங்குகிறது; ஆனால் அதன் முடிவில் ராவணனின் மனக்கோளாறே முதன்மையாகிறது. வாசகர் அழகில் திளைக்கிறார்; திடீரென அந்த அழகின் அச்சமூட்டும் விளைவைக் காண்கிறார். ‘மலையுச்சியில் அமர்ந்து’ என்ற சொல்லால் ராவணனின் உயர்ந்த இருப்பிடம் காட்டப்படுகிறது — அங்கிருந்து அவன் வனம் முழுவதையும் காண்கிறான்; கீழே வழியில் செல்லும் ரம்பையையும் காண்கிறான்.

இதற்கிடையில் தெய்வீக அணிகலன்கள் பூண்டவளும், முழுநிலவு போன்ற முகமுடையவளும், அப்சரஸ்கள் அனைவரிலும் சிறந்தவளுமான ரம்பை அங்கே வந்தாள். அவள் உடலில் தெய்வீகச் சந்தனம் பூசப்பட்டிருந்தது; கூந்தல் மந்தார மலர்களால் அணிசெய்யப்பட்டிருந்தது; தெய்வீக மலர்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட அவள், அன்பனுடன் கூடுதல் என்ற தெய்வீகத் திருவிழாவுக்காகப் புறப்பட்டிருந்தாள். கண்ணையும் மனத்தையும் கவரும், பருத்த, மேகலைச் சரத்தால் அணிசெய்யப்பட்ட இடையை அவள் இன்பத்துக்கான சிறந்த காணிக்கைபோலச் சுமந்து சென்றாள். ஆறு பருவங்களின் மலர்களால் இயற்றப்பட்ட ஈரமான அலங்காரக் கோலங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட அவள், அழகாலும் பொலிவாலும் ஒளியாலும் புகழாலும் இன்னொரு திருமகள்போல விளங்கினாள். நீர் நிறைந்த மேகம் போன்ற நீல ஆடையை அவள் உடுத்தியிருந்தாள்; அவள் முகம் சந்திரனைப் போன்றது; புருவங்கள் வில்லைப் போன்ற அழகியவை. தொடைகள் யானையின் துதிக்கை போன்றவை; கைகள் தளிர் போன்று மென்மையானவை. இத்தகைய வடிவுடைய அவள் படையின் நடுவே செல்வதை ராவணன் கண்டான். ரம்பையின் வருணனை அடிமுதல் முடிவரை விரிவானது; அதன் பல சுலோகங்கள் (15, 16, 17.2) வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளவை. அவள் செல்லும் நோக்கம் கணவனுடன் கூடுதல் என்பது தொடக்கத்திலேயே சுட்டப்படுகிறது — அவள் மனம்போன போக்கில் அல்ல, அன்பனின் அருகே செல்கிறாள். ‘படையின் நடுவே’ என்ற சொல் துரதிருஷ்டத்தைச் சுட்டுகிறது — அவள் வழியே ராக்ஷசப் படையின் நடுவே அமைந்துவிட்டது. ரம்பையின் அலங்காரங்கள் அனைத்தும் தெய்வீகமானவை — தெய்வீக அணிகலன், தெய்வீகச் சந்தனம், தெய்வீக மலர்கள், தெய்வீகத் திருவிழா. ‘தெய்வீக’ (திவ்ய) என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் பயன்படுத்தப்படுவது, அவளுடைய தேவலோகத் தொடர்பை ராவணனின் ராக்ஷசத் தன்மையிலிருந்து வேறுபடுத்திக் காட்டுகிறது. ‘இன்னொரு திருமகள்போல’ என்ற உவமையால் அவள் லக்ஷ்மிக்கு நிகரானவள் என்று சொல்லப்படுகிறாள். ‘ராவணனால் காணப்பட்டாள்’ என்ற சொல்லால், அவள் தானாக ராவணனைக் காணவில்லை, அவனே அவளைக் கண்டான் என்பது சுட்டப்படுகிறது. ரம்பையின் ஆடை நீலம், முகம் சந்திரனுக்கு நிகர் — மேகத்தில் சந்திரன்போல அவள் ஒளிர்கிறாள் என்பது குறிப்புப்பொருள்.

அவள் செல்வதைக் கண்டு காமனின் அம்புகளுக்கு வசப்பட்ட ராவணன் எழுந்து, நாணிக்கொண்டிருந்த அவள் கையைப் பற்றிப் புன்னகைத்தபடி பேசினான் — ‘அழகிய இடையாளே, எங்கே செல்கிறாய்? நீயாக எந்த இன்பத்தை நாடிச் செல்கிறாய்? உன்னை அனுபவிக்கப்போகும் இது யாருடைய நற்காலம்? தாமரையும் நீலோத்பலமும் போல மணக்கும், அமுதச்சுவைக்கு நிகரான உன் இதழ்ச்சுவையைப் பருகி இன்று யார் நிறைவடையப்போகிறான்? அஞ்சுபவளே, பொற்குடம் போன்ற, பருத்த, அழகிய, இடைவெளியற்ற உன் இந்தக் கொங்கைகள் யாருடைய மார்பைத் தீண்டப்போகின்றன? பொற்சக்கரம் போன்ற, பொற்சரங்கள் சூடிய, அகன்ற, சுவர்க்கம் போன்ற உன் இடையின்மேல் இன்று யார் ஏறப்போகிறான்? சக்ரனோ, விஷ்ணுவோ, அஸ்வினி தேவர்களோ — என்னைவிடச் சிறந்த ஆண் யார்? என்னை விட்டு வேறிடம் செல்வது தகாது. அகன்ற இடையாளே, இதோ அழகிய பாறைத்தளம், இங்கே இளைப்பாறு. மூவுலகிலும் தலைவனாக இருப்பவன் என்னைத் தவிர வேறு யாருமில்லை. மூவுலகத் தலைவனுக்கும் தலைவனும் விதிப்பவனுமான இந்தப் பத்துத் தலையன் கைகூப்பிப் பணிந்து உன்னை வேண்டுகிறான்; என்னை ஏற்றுக்கொள்.’ ராவணனின் சொற்களில் அகங்காரமும் காமமும் கலந்துள்ளன — அவன் தன்னை மூவுலகத் தலைவன் என்று வருணிக்கிறான்; ஆயினும் கைகூப்பி வேண்டுகிறான். இது பணிவின் நாடகமே; ஏனெனில் பின்னர் அவன் வலிமையைப் பயன்படுத்துகிறான். ‘யாருடைய நற்காலம்’ என்ற கேள்வி, அவன் ரம்பையின் விருப்பத்தைக் கேட்கவில்லை, இன்னொரு ஆணின் நற்பேற்றைக் கண்டு பொறாமைப்படுகிறான் என்பதைக் காட்டுகிறது. தேவர்களிலும் தன்னைவிடச் சிறந்தவன் எவனுமில்லை என்பது அவன் செருக்கு. ராவணனின் வேண்டுகோளில் ரம்பையின் ஒவ்வோர் உறுப்பையும் — முகம், கொங்கைகள், இடை — வருணிப்பது அவன் காமத்தின் இழிதன்மையைக் காட்டுகிறது. அவன் அன்பைப் பற்றி அல்ல, அனுபவிப்பதைப் பற்றியே சிந்திக்கிறான். சக்ரனையும் விஷ்ணுவையும் அஸ்வினி தேவர்களையும் நினைவுகூர்ந்து அவன் தன்னை அவர்களைவிடவும் சிறந்தவனாகக் கருதுகிறான்; இந்தச் செருக்கின் பயன் விரைவிலேயே சாபமாக வந்துசேரும். ‘நாணிக்கொண்டிருந்தவளை’ என்ற சொல்லால் ரம்பையின் விருப்பமின்மை தொடக்கத்திலேயே தெளிவாகிறது. ‘கைகூப்பிப் பணிந்து’ என்ற அடைமொழிகள் மூவுலகத் தலைவனின் வாயில் ஓர் ஏளனம் போலத் தோன்றுகின்றன — எல்லோரையும் வெல்பவன் காமத்தால் தோற்கடிக்கப்படுகிறான்.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட ரம்பை நடுங்கியபடி கைகூப்பிச் சொன்னாள் — ‘அருள்புரிக; இவ்வாறு பேசுவது உமக்குத் தகாது; நீர் எனக்குப் பெரியவர் (குரு). வேறு யாரேனும் என்னை அவமதிக்க முயன்றாலும் அவனிடமிருந்தும் நீரே என்னைக் காக்கவேண்டும்; அறநெறிப்படி நான் உமது மருமகள்; இதை உண்மையாகவே சொல்கிறேன்.’ தலைகுனிந்து தன் பாதங்களையே நோக்கிக்கொண்டிருந்த அவளைப் பார்த்த மாத்திரத்திலேயே அவனுக்கு மயிர்க்கூச்செறிந்தது. தசக்ரீவன் சொன்னான் — ‘நீ என் மகனின் மனைவியாக இருந்தால்தான் மருமகளாவாய்.’ ‘ஆம்’ என்று ரம்பை மறுமொழி கூறினாள் — ‘ராக்ஷசர்களில் காளை போன்றவரே, அறநெறிப்படி நான் உம் மகனின் மனைவி. உம் சகோதரர் வைஶ்ரவணனுக்கு உயிரினும் இனியவனான மகன் நளகூபரன் மூவுலகிலும் புகழ்பெற்றவன். அவன் அறத்தில் அந்தணன், வீரத்தில் க்ஷத்திரியன், சினத்தில் நெருப்பு, பொறுமையில் பூமிக்கு நிகர். உலகக் காவலனின் மகனான அவனைச் சந்திக்க நான் ஏற்பாடு செய்திருக்கிறேன்; அவனை எண்ணியே இந்த அலங்காரம் அனைத்தையும் செய்துகொண்டேன். அவன் உள்ளம் என்னிடமே இருப்பதுபோல, வேறொருவரிடம் இல்லாததுபோல, என் உள்ளமும் அவனிடமே. பகைவரை அடக்கும் அரசே, அந்த உண்மையின் பெயரால் என்னை விடுவிக்கவேண்டும்; அறநெஞ்சனான அவன் ஆவலுடன் எனக்காகக் காத்திருக்கிறான். அவன் காரியத்துக்கு இடையூறு செய்யலாகாது; என்னை விடுங்கள்; சான்றோர் நடந்த வழியில் நடங்கள். நீர் எனக்கு மதிக்கத்தக்கவர்; நான் உம்மால் காக்கப்படவேண்டியவள்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட தசக்ரீவன் பணிவுடையவன்போல மறுமொழி கூறினான். ரம்பையின் வாதம் ஒழுங்கானது — முதலில் பெரியவர் என்ற நிலை, பிறகு உறவுமுறை, பிறகு கணவனின் நற்குணங்கள், இறுதியில் சான்றோர் வழி. ‘பணிவுடையவன்போல’ (விநீதவத்) என்ற சொல்லில் உள்ள ‘போல’ (வத்) என்ற விகுதி, அவன் பணிவு வெளித்தோற்றம் மட்டுமே என்று சுட்டுகிறது. ரம்பையின் சொற்களில் ‘குரு’ என்ற சொல்லே முதன்மையானது — மாமனார் தந்தைக்கு நிகர்; ஆகவே அவருடைய காமச்சொல் முற்றிலும் தகாதது. அவள் ராவணனுடனான உறவைத் தெளிவுபடுத்துகிறாள் — நளகூபரன் குபேரனின் மகன்; குபேரன் ராவணனின் சகோதரன்; ஆகவே அவள் ராவணனின் சகோதரன் மகனின் மனைவி; அறநெறிப்படி மருமகளே. நளகூபரனின் நற்குண வருணனை இருமுகமானது — அந்தணத் தன்மையும் க்ஷத்திரியத் தன்மையும், நெருப்பு போன்ற சினமும் பூமி போன்ற பொறுமையும்; இந்த முரண்தொடை அவன் முழுமையைச் சுட்டுகிறது; பின்னர் அவன் சினம் சாபமாக வெளிப்படப்போகிறது. ‘அந்த உண்மையின் பெயரால்’ என்பது ஒரு சத்தியவாக்கு — உண்மையின் வலிமையால் அவள் விடுதலை வேண்டுகிறாள். ‘சான்றோர் நடந்த வழியில் நடங்கள்’ என்ற அவளுடைய இறுதி அறிவுரை ராவணனுக்கு அறத்தை நினைவூட்டுவதாகும். அவளுடைய வாதம் முழுவதும் அறத்தோடு பொருந்தியது; ஆனால் காமத்தால் கண்மூடிய ராவணன் அதைப் பொருட்படுத்தவில்லை. ‘நீ என் மகனின் மனைவியாக இருந்தால்’ என்ற ராவணனின் எதிர்க்கேள்வி வஞ்சகமானது — அவன் உறவை ஏற்றுக்கொள்வதுபோலத் தோன்றுகிறான்; ஆனால் அதன் நெறியைத் தவிர்க்க வழி தேடுகிறான்.

ராவணன் சொன்னான் — ‘நான் மருமகள் என்று நீ சொன்னாயே, அந்த முறை ஒரே கணவனுடைய பெண்களுக்கு மட்டுமே பொருந்தும். தேவலோகத்தின் இந்த நிலை தேவர்களால் என்றென்றைக்குமானதாகக் கருதப்படுகிறது — அப்சரஸ்களுக்குக் கணவன் இல்லை; அவர்கள் ஒருவனுக்கு மட்டும் உரியவர்களும் அல்லர்.’ இவ்வாறு சொல்லி அந்த ராக்ஷசன் அவளைப் பாறைத்தளத்தில் கிடத்தி, காம இன்பத்தில் மூழ்கி, வலிந்து புணர முற்பட்டான். பிறகு விடுவிக்கப்பட்ட ரம்பை, மாலையும் அணிகளும் சிதைந்து, விளையாட்டாக யானைத்தலைவனால் கலக்கப்பட்ட நதிபோலக் கலங்கிப்போனாள். அவள் கூந்தல் நுனிகள் கலைந்து குலைந்திருந்தன; தளிர்போன்ற கைகள் நடுங்கின; காற்றால் உலுக்கப்பட்ட பூத்த கொடிபோல் இருந்தாள். அவள் நடுங்கியபடி, நாணி, அஞ்சிக் கைகூப்பி நின்றாள். ராவணனின் வாதம் குதர்க்கமே — அப்சரஸ்களின் சுதந்திரத்தைத் தன் காமத்துக்குக் கருவியாக்குகிறான்; அவள் மறுப்பைப் பொருட்படுத்தவில்லை. கவி இங்கே நதி, கொடி என்ற உவமைகளால் ரம்பையின் துயரை உருக்கமாகச் சித்திரிக்கிறார். இங்கே ‘பணிவுடையவன்போல மறுமொழி கூறினான்’, ‘பாறைத்தளத்தில் கிடத்தி’ என்ற இரு அரைச்சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து வேறுபடுகின்றன; ஆனால் பொருள் ஒன்றே. ராவணன் இங்கே தேவலோகத்தின் நெறியைத் தன்னலத்துக்குப் பயன்படுத்துகிறான்; அறத்தின் சாரத்தைப் புரிந்துகொள்ளவில்லை. ரம்பையின் நிலையை வருணிப்பதில் மூன்று உவமைகள் — மதயானையால் கலக்கப்பட்ட நதி, காற்றால் உலுக்கப்பட்ட கொடி, மாலை சிதைந்த பெண். இவற்றால் அவளுடைய உடல்துயரும் மனத்துயரும் ஒருசேர வெளிப்படுகின்றன. கவி நிகழ்வைச் சுருக்கமாகவும், அவள் துயரை விரிவாகவும் சொல்கிறார் — இதுவே கவியின் கருணை.

அவள் நளகூபரனை அடைந்து அவன் பாதங்களில் விழுந்தாள். அவளை அந்த நிலையில் கண்ட மகாத்மாவான நளகூபரன், ‘நல்லவளே, இது என்ன? ஏன் என் பாதங்களில் விழுந்திருக்கிறாய்?’ என்று கேட்டான். அவள் பெருமூச்செறிந்து நடுங்கியபடி கைகூப்பி, நடந்தபடியே அனைத்தையும் சொல்லத் தொடங்கினாள் — ‘தேவனே, இந்தத் தசக்ரீவன் சுவர்க்கத்துக்குச் செல்ல வந்திருக்கிறான். படைத்துணையுடன் அவன் இந்த இரவை இங்கே கழித்தான். பகைவரை அடக்குபவனே, உன்னிடம் வந்துகொண்டிருந்த என்னை அவன் கண்டு பிடித்து, ‘நீ யாருடையவள்?’ என்று கேட்டான். உண்மையானதையெல்லாம் நான் அவனிடம் சொன்னேன்; ஆனால் காமமயக்கத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்ட அவன் என் சொல்லைக் கேட்கவில்லை. தேவனே, தலைவனே, ‘நான் உமது மருமகள்’ என்று மீண்டும் மீண்டும் நான் வேண்டியும், அவன் அதையெல்லாம் புறக்கணித்து வலிந்து என்னை அவமதித்தான். நல்விரதனே, இவ்வாறு நேர்ந்த என் பிழையைப் பொறுத்தருள வேண்டும்; அன்பனே, பெண்ணின் வலிமையும் ஆணின் வலிமையும் நிகரானவை அல்லவே.’ இதைக் கேட்ட வைஶ்ரவணனின் மகன் நளகூபரன் கடுஞ்சினம் கொண்டான். ரம்பை தன்னைக் குற்றவாளியாகக் கருதவில்லை; ஆயினும் கணவனிடம் மன்னிப்பு வேண்டுகிறாள் — இது அவள் நல்லொழுக்கத்தின் அடையாளம். ‘பெண்ணுக்கும் ஆணுக்கும் வலிமை நிகரல்ல’ என்ற அவளுடைய இறுதிச்சொல் அவள் முற்றிலும் குற்றமற்றவள் என்பதற்கான காரணம். ரம்பையின் முறையீடு அனைத்தையும் வரிசையாகச் சொல்கிறது — ராவணனின் வருகை, படை தங்கியது, தான் சென்றது, பிடிக்கப்பட்டது, கேள்வி, தன் உண்மையான மறுமொழி, ராவணன் செவிசாய்க்காதது, மீண்டும் மீண்டும் வேண்டியது, இறுதியில் வன்கொடுமை. இந்த வரிசையில் அவள் குற்றமின்மை அடிக்கடி தெளிவாகிறது — அவள் உண்மையையே சொன்னாள், மீண்டும் மீண்டும் வேண்டினாள்; ஆயினும் வலிமையால் தோற்கடிக்கப்பட்டாள். ‘நல்விரதனே’, ‘அன்பனே’, ‘தேவனே’, ‘தலைவனே’, ‘பகைவரை அடக்குபவனே’ என்ற விளிகள் கணவன்மீது அவளுக்குள்ள மதிப்பையும் அன்பையும் காட்டுகின்றன. ‘நல்லவளே, இது என்ன?’ என்ற நளகூபரனின் கேள்வி எளிமையானது; ஆனால் அதில் கவலையும் பாசமும் வெளிப்படுகின்றன. ரம்பை பாதங்களில் விழுந்தே கதையைத் தொடங்குகிறாள்; அதனால் அவள் துயரும் நாணமும் தெரிகின்றன. அவள் சொற்களில் ராவணன் ‘தேவன்’, ‘தலைவன்’ என்று அல்ல, ‘அந்த ராக்ஷசன்’ என்று மட்டுமே குறிப்பிடப்படுகிறான் — இதனால் அவளுடைய வெறுப்பும் சுட்டப்படுகிறது.

அந்தக் கொடிய அவமதிப்பைக் கேட்ட நளகூபரன் தியானத்தில் ஆழ்ந்தான்; தியானத்தால் ராவணனின் அந்தச் செயலை அறிந்து, ஒரு கணத்தில் சினத்தால் கண்கள் சிவந்து, கையால் நீரை எடுத்தான். நீரை எடுத்து முறைப்படி அனைத்தையும் தொட்டு (ஆசமனம் செய்து), அவன் ராக்ஷச வேந்தன்மீது கொடிய சாபத்தை விடுத்தான் — ‘நல்லவளே, நீ விரும்பாதபோதும் அவன் உன்னை வலிந்து அவமதித்ததால், இனி அவன் விரும்பாத வேறு எந்த இளம்பெண்ணையும் அணுகமாட்டான். காமத்தால் வாடி அவன் விரும்பாத ஒரு பெண்ணை வலிந்து அவமதித்தால், அப்போது அவன் தலை ஏழு துண்டுகளாகச் சிதறும்.’ கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்புக்கு நிகரான ஒளியுடைய அந்தச் சாபம் உச்சரிக்கப்பட்டதும் தேவதுந்துபிகள் முழங்கின; வானிலிருந்து மலர்மாரி பொழிந்தது; பிதாமகன் முதலான தேவர்கள் அனைவரும் மகிழ்ந்தனர். உலகின் போக்கு முழுவதையும், அந்த ராக்ஷசனின் மரணத்தையும் அறிந்து ரிஷிகளும் பித்ருக்களும் ஈடற்ற மகிழ்ச்சி அடைந்தனர். மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் அந்தச் சாபத்தைக் கேட்ட தசக்ரீவன், விரும்பாத பெண்களுடன் புணரும் எண்ணத்தைக் கைவிட்டான். அவனால் கவரப்பட்ட பதிவிரதைப் பெண்கள் அனைவரும் நளகூபரன் விடுத்த, மனத்துக்கு இனிய அந்தச் சாபத்தைக் கேட்டு மகிழ்ந்தனர். இந்தச் சாபத்தின் முக்கியத்துவம் ராமாயணக் கதையில் தெளிவாகிறது — இந்தச் சாபத்தாலேயே ராவணன் இலங்கையில் சீதையை வலிந்து தீண்டவில்லை; அவளோ தன் விருப்பத்தால் அவனை ஏற்கவில்லை. ஆகவே தேவர்களும் ரிஷிகளும் மகிழ்ந்தது ‘அவன் மரணத்தை அறிந்து’ என்று சொல்லப்படுகிறது — சீதையின் பாதுகாப்பே ராவணனின் அழிவுக்குக் காரணமாகப்போகிறது. பதிவிரதைகளின் மகிழ்ச்சியும் அதே காரணத்தால்தான் — இனி அவர்களுடைய கற்பு பாதுகாப்பானது. நளகூபரன் ஆயுதத்தால் அல்ல, தவத்தாலும் நீர்தொடுதலாலும் ராவணனைத் தண்டிக்கிறான்; இது அந்தணத் தன்மையின் வலிமைக்கு எடுத்துக்காட்டு; ஏனெனில் ‘அறத்தில் அந்தணன்’ என்று ரம்பை அவனைச் சொன்னாள். சாபத்தின் வடிவம் தனித்தன்மை வாய்ந்தது — அது ராவணனைக் கொல்லவில்லை; அவனுடைய வருங்காலத் தீயொழுக்கத்தைத் தடுக்கிறது. ‘விரும்பாதவள்’ (அகாமா) என்ற சொல்லே சாபத்தின் மையம் — பெண்ணின் விருப்பமின்றி நிகழும் கூடலே தண்டனைக்குரியது. தலை ஏழாகப் பிளப்பது மரணதண்டனையே; ஆகவே சாபம் அச்சத்தால் ராவணனின் காமத்தைக் கட்டுப்படுத்துகிறது. சாபமிடும் முறையும் கவியால் கவனமாக வருணிக்கப்பட்டுள்ளது — முதலில் உண்மையை அறிவதற்கான தியானம்; பிறகு நீரை எடுத்தல், ஆசமனம், புலன்களைத் தொடுதல்; இறுதியில்தான் சாபத்தின் உச்சரிப்பு. நளகூபரன் ரம்பையின் சொல்லை மட்டும் நம்பிவிடவில்லை; தியானத்தால் தானே சோதித்தறிந்த பிறகே தண்டனை தருகிறான் — இதுவே நீதியின் இலட்சியம். தேவர்களின் மகிழ்ச்சிக்கான காரணம் இருவகை — அறமின்மை கட்டுப்படுத்தப்பட்டது; வருங்கால ராவண வதம் சுட்டப்பட்டது. ‘உலகின் போக்கு முழுவதையும் அறிந்து’ என்ற சொல்லால் ரிஷிகள் எதிர்காலத்தைக் காண்கிறார்கள் என்பது சுட்டப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಕೈಲಾಸವನ್ನು ತಲುಪಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿದ್ದನು. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದಾಗ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ತಂಗಲು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟನು. ಪರ್ವತದಂತೆ ಬೆಳಗುವ ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಸೈನ್ಯವು ಗಾಢವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸಿತು. ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ರಾವಣನಾದರೋ ಒಬ್ಬನೇ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು, ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಪರ್ವತದ ಸೊಬಗನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವನದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಹೊಳೆಯುವ ಕರ್ಣಿಕಾರವನಗಳಿಂದ, ಕದಂಬ-ಬಕುಳಗಳಿಂದ, ಅರಳಿದ ಕಮಲದ ಕೊಳಗಳಿಂದ, ಮಂದಾಕಿನಿಯ ನೀರಿನಿಂದ, ಚಂಪಕ-ಅಶೋಕ-ಪುನ್ನಾಗ-ಮಂದಾರಗಳಿಂದ, ಮಾವು-ಪಾಟಲ-ಲೋಧ್ರಗಳಿಂದ, ಪ್ರಿಯಂಗು-ಅರ್ಜುನ-ಕೇತಕಿಗಳಿಂದ, ತಗರ-ತೆಂಗು-ಪ್ರಿಯಾಲ-ಹಲಸುಗಳಿಂದಲೂ ಇತರ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಆ ವನಪ್ರದೇಶವು ಬೆಳಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಮದನನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ, ಮಧುರಕಂಠದ ಕಿನ್ನರರು ರಾಗಯುಕ್ತರಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಆ ಗಾನವು ಮನಸ್ಸಿನ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಮದದಿಂದ ಮತ್ತರಾದ, ಮದದಿಂದ ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣಂಚುಗಳುಳ್ಳ ವಿದ್ಯಾಧರರು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಧನದನ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಮಧುರ ಸ್ವರವು ಗಂಟೆಯ ನಾದದಂತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಗಾಳಿಯಿಂದ ತೂಗಾಡುವ, ವಸಂತದ ಹೂಗಳ ಗಂಧವುಳ್ಳ ಮರಗಳು ಹೂಮಳೆಗರೆಯುತ್ತ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಸುವಾಸನೆಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದವು. ಮಧು ಮತ್ತು ಹೂಗಳ ಪರಾಗದೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಸಮೃದ್ಧ ಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸುಖಕರವಾದ ಗಾಳಿಯು ರಾವಣನ ಕಾಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತ ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು. ಹಾಡಿನಿಂದ, ಹೂಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ, ಗಾಳಿಯ ತಂಪಿನಿಂದ, ಪರ್ವತದ ಸೊಬಗಿನಿಂದ, ರಾತ್ರಿ ಆರಂಭವಾದುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನ ಉದಯದಿಂದ — ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೀಪನಗಳಿಂದ ಆ ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ರಾವಣನು ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶನಾದನು; ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ವನವರ್ಣನೆಯ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅವು ಉದ್ದೀಪನ ವಿಭಾವಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರರಸದ ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೀಪನಗಳನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ — ಚಂದ್ರ, ವಸಂತ, ಗೀತ, ಗಂಧ ಮತ್ತು ತಂಪಾದ ಗಾಳಿ. ಆದರೆ ಈ ಶೃಂಗಾರವು ಧರ್ಮದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಮುಂದೆ ಅಧರ್ಮದ ರೂಪಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಸೈನ್ಯವು ನಿದ್ರಿಸಿದೆ, ರಾವಣನೊಬ್ಬನೇ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಏಕಾಂತವೇ ಮುಂದಿನ ದುಷ್ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ. ಕವಿ ಮೊದಲು ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಆಮೇಲೆ ಆ ಸೌಂದರ್ಯದ ದುರುಪಯೋಗವು ಇನ್ನಷ್ಟು ದುಃಖಕರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಕೈಲಾಸವು ಕುಬೇರನ ನಿವಾಸ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಧನದನ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಾನ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಆಮೇಲೆ ರಂಭೆಯ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ವನವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರದ ಹೆಸರನ್ನೂ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕರ್ಣಿಕಾರ, ಕದಂಬ, ಬಕುಳ, ಚಂಪಕ, ಅಶೋಕ, ಪುನ್ನಾಗ, ಮಂದಾರ, ಮಾವು, ಪಾಟಲ, ಲೋಧ್ರ, ಪ್ರಿಯಂಗು, ಅರ್ಜುನ, ಕೇತಕಿ, ತಗರ, ತೆಂಗು, ಪ್ರಿಯಾಲ ಮತ್ತು ಹಲಸು. ಈ ನಾಮಾವಳಿಯು ಕೈಲಾಸದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳ ಹೂಗಳೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಕಿನ್ನರರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರೆಯರು — ಮೂರು ದೇವಯೋನಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಜೋಡಿಗಳು, ರಾವಣನೊಬ್ಬನೇ ಏಕಾಕಿ. ಅವನ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಈ ಏಕಾಕಿತನದ ಮತ್ತು ಕಾಮದ ಸೂಚಕ. ‘ವಿನಿಃಶ್ವಸ್ಯ ವಿನಿಃಶ್ವಸ್ಯ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯು ಅವನ ಅಧೈರ್ಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನ ಉದಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಕಾಲಕಾರಣಗಳು, ಗೀತ, ಗಂಧ, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಪರ್ವತದ ಸೊಬಗು ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ದೇಶಕಾರಣಗಳು — ಹೀಗೆ ಆರು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಕಾಮವು ಹೆಚ್ಚಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗವು ಶುದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣನೆಯಂತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಕಾರವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಓದುಗನು ಸೌಂದರ್ಯದಲ್ಲಿ ರಮಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಆ ಸೌಂದರ್ಯದ ಭಯಂಕರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಷಣ್ಣಃ ಶೈಲಮೂರ್ಧನಿ’ (ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಾನ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವನು ಇಡೀ ವನವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಕೆಳಗಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ರಂಭೆಯನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ಈ ನಡುವೆ ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಎಲ್ಲ ಅಪ್ಸರೆಯರಲ್ಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ರಂಭೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಳು. ಅವಳ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ದಿವ್ಯಚಂದನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಕೂದಲು ಮಂದಾರಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ದಿವ್ಯಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತ ಅವಳು ಪ್ರಿಯನೊಡನೆ ಸಮಾಗಮವೆಂಬ ದಿವ್ಯೋತ್ಸವಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟಿದ್ದಳು. ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಸೆಳೆಯುವ, ಪುಷ್ಟವಾದ, ಒಡ್ಯಾಣದ ಸರದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಜಘನವನ್ನು ಅವಳು ರತಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಉಡುಗೊರೆಯಂತೆ ಹೊತ್ತಿದ್ದಳು. ಆರು ಋತುಗಳ ಹೂಗಳಿಂದ ರಚಿಸಿದ ಹಸಿಯಾದ ತಿಲಕಾಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಅವಳು ಕಾಂತಿ, ಶ್ರೀ, ದ್ಯುತಿ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಗಳಿಂದ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ನೀರು ತುಂಬಿದ ಮೋಡದಂತಿರುವ ನೀಲವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅವಳು ಉಟ್ಟಿದ್ದಳು; ಅವಳ ಮುಖ ಚಂದ್ರನಂತೆ, ಹುಬ್ಬುಗಳು ಬಿಲ್ಲಿನಂತೆ ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದವು. ತೊಡೆಗಳು ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನ ಆಕಾರದವು, ಕೈಗಳು ಚಿಗುರಿನಂತೆ ಕೋಮಲ. ಇಂತಹ ರೂಪವುಳ್ಳ ಅವಳು ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನು ಕಂಡನು. ರಂಭೆಯ ವರ್ಣನೆ ಉಗುರಿನಿಂದ ಶಿಖೆಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು (15, 16, 17.2) ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಅವಳ ಪಯಣದ ಉದ್ದೇಶ ಪತಿಸಮಾಗಮ ಎಂಬುದು ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವಳು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರಿಯನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ‘ಸೈನ್ಯಮಧ್ಯೇನ’ (ಸೈನ್ಯದ ನಡುವಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ದುರ್ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳ ದಾರಿಯೇ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ನಡುವೆ ಬಿದ್ದಿತು. ರಂಭೆಯ ಅಲಂಕಾರಗಳೆಲ್ಲವೂ ದಿವ್ಯ — ದಿವ್ಯ ಆಭರಣ, ದಿವ್ಯ ಚಂದನ, ದಿವ್ಯ ಪುಷ್ಪಗಳು, ದಿವ್ಯ ಉತ್ಸವ. ‘ದಿವ್ಯ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರಯೋಗವು ಅವಳ ದೇವಲೋಕದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ರಾವಣನ ರಾಕ್ಷಸತ್ವಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನ್ಯತಮಾ ಶ್ರೀರಿವ’ (ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಿಗೆ ಸಮಾನಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ರಾವಣೇನ ಉಪಲಕ್ಷಿತಾ’ (ರಾವಣನಿಂದ ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ಅವನೇ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಂಭೆಯ ವಸ್ತ್ರ ನೀಲ, ಮುಖ ಚಂದ್ರಸಮಾನ — ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಅವಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಜನೆ.

ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಕಾಮಬಾಣಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ರಾವಣನು ಎದ್ದು, ನಾಚುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳ ಕೈಹಿಡಿದು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಂದರಿಯೇ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ಸ್ವತಃ ಯಾವ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಅರಸಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನಿಗೆ ಇದು ಯಾರ ಭಾಗ್ಯೋದಯದ ಕಾಲ? ಕಮಲ-ನೈದಿಲೆಗಳ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ, ಸುಧೆ-ಅಮೃತಗಳ ರಸಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ನಿನ್ನ ಮುಖರಸವನ್ನು ಸವಿದು ಇಂದು ಯಾರು ತೃಪ್ತರಾಗುವರು? ಅಂಜುಬುರುಕಿಯೇ, ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳಂತಿರುವ, ಪುಷ್ಟವಾದ, ಸುಂದರವಾದ, ಒತ್ತೊತ್ತಾಗಿರುವ ನಿನ್ನ ಈ ಸ್ತನಗಳು ಯಾರ ಎದೆಗೆ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನೀಡುವವು? ಚಿನ್ನದ ಚಕ್ರದಂತಿರುವ, ಚಿನ್ನದ ಸರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ಸ್ವರ್ಗದಂತಿರುವ ನಿನ್ನ ಜಘನವನ್ನು ಇಂದು ಯಾರು ಏರುವರು? ಶಕ್ರನೋ ವಿಷ್ಣುವೋ ಅಶ್ವಿನಿಗಳೋ — ಯಾವ ಪುರುಷನು ನನಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ? ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ವಿಶಾಲನಿತಂಬಿನಿಯೇ, ಇದು ಸುಂದರವಾದ ಶಿಲಾತಲ, ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುವಾದವನು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ತ್ರೈಲೋಕ್ಯದ ಒಡೆಯನಿಗೂ ಒಡೆಯನೂ ವಿಧಾತನೂ ಆದ ಈ ದಶಾನನನು ಕೈಮುಗಿದು ಬಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ನನ್ನನ್ನು ಸೇರು.’ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯದ ಪ್ರಭುವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಕೈಮುಗಿದು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ವಿನಯದ ನಾಟಕವೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಅವನು ಬಲವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇದು ಯಾರ ಭಾಗ್ಯೋದಯದ ಕಾಲ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಅವನು ರಂಭೆಯ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪುರುಷನ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅಸೂಯೆಪಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲೂ ತನಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ದರ್ಪ. ರಾವಣನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ರಂಭೆಯ ಪ್ರತಿ ಅಂಗದ ವರ್ಣನೆ — ಮುಖ, ಸ್ತನಗಳು, ಜಘನ — ಅವನ ಕಾಮದ ಸ್ಥೂಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಯೋಚಿಸುವುದು ಪ್ರೇಮವನ್ನಲ್ಲ, ಉಪಭೋಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ. ಶಕ್ರ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಅಶ್ವಿನಿಗಳನ್ನು ನೆನೆದು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಅವರಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ದರ್ಪದ ಫಲ ಬೇಗನೆ ಶಾಪರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯಲಿದೆ. ‘ಲಜ್ಜಂತೀಮ್’ (ನಾಚುತ್ತಿರುವವಳನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಂಭೆಯ ಅನಿಚ್ಛೆ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿಃ ಪ್ರಹ್ವಃ’ (ಕೈಮುಗಿದು ಬಾಗಿದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯದ ಪ್ರಭುವಿನ ಬಾಯಲ್ಲಿ ವಿಡಂಬನೆಯಂತಿವೆ — ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲುವವನು ಕಾಮದಿಂದ ಸೋತಿದ್ದಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಂಭೆ ನಡುಗುತ್ತ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು; ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಆಡಬಾರದು, ನೀನು ನನಗೆ ಗುರುಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವವನು. ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಬಲಾತ್ಕರಿಸಿದರೆ ಅವನಿಂದಲೂ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ನಾನು ನಿನ್ನ ಸೊಸೆ, ಇದು ನಿಜವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ತನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಅವನಿಗೆ ರೋಮಾಂಚವಾಯಿತು. ದಶಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ನನ್ನ ಮಗನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಸೊಸೆಯಾಗುವೆ.’ ‘ಹೌದು’ ಎಂದು ರಂಭೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮಗನ ಹೆಂಡತಿ. ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನಾದ ವೈಶ್ರವಣನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾದ ಮಗ ನಲಕೂಬರನೆಂದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ಕೋಪದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ಕ್ಷಮೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಗೆ ಸಮಾನ. ಆ ಲೋಕಪಾಲಪುತ್ರನೊಡನೆ ನಾನು ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ; ಅವನನ್ನೇ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ನಾನು ಈ ಅಲಂಕಾರವನ್ನೆಲ್ಲ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸು ನನ್ನಲ್ಲೇ ಇರುವಂತೆ, ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿಲ್ಲದಂತೆ, ನನ್ನದೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ರಾಜನೇ, ಆ ಸತ್ಯದ ಬಲದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು; ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಅವನು ಉತ್ಸುಕನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನೀನು ವಿಘ್ನ ಮಾಡಬಾರದು; ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡು, ಸತ್ಪುರುಷರು ನಡೆದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆ. ನೀನು ನನಗೆ ಮಾನ್ಯನು, ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವಳು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದಶಗ್ರೀವನು ವಿನಯವಂತನಂತೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ರಂಭೆಯ ತರ್ಕವು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಗುರುತ್ವ, ಆಮೇಲೆ ಸಂಬಂಧ, ಆಮೇಲೆ ಪತಿಯ ಗುಣಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಸತ್ಪುರುಷರ ಮಾರ್ಗ. ‘ವಿನೀತವತ್’ (ವಿನಯವಂತನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿನ ‘ವತ್’ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಅವನ ವಿನಯ ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಂಭೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಗುರುಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವೇ ಮುಖ್ಯ — ಮಾವನು ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕಾಮವಚನ ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತ. ಅವಳು ರಾವಣನೊಡನೆ ತನಗಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ನಲಕೂಬರನು ಕುಬೇರನ ಮಗ, ಕುಬೇರನು ರಾವಣನ ಅಣ್ಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ರಾವಣನ ಅಣ್ಣನ ಮಗನ ಹೆಂಡತಿ, ಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ಸೊಸೆಯೇ. ನಲಕೂಬರನ ಗುಣವರ್ಣನೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯತ್ವ, ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಕೋಪ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯಂತಹ ಕ್ಷಮೆ; ಈ ವಿರೋಧಾಭಾಸವು ಅವನ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಮುಂದೆ ಅವನ ಕೋಪವು ಶಾಪರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಲಿದೆ. ‘ತೇನ ಸತ್ಯೇನ’ (ಆ ಸತ್ಯದಿಂದ) ಎಂಬುದು ಶಪಥವಚನ — ಸತ್ಯದ ಬಲದಿಂದ ಅವಳು ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸತ್ಪುರುಷರು ನಡೆದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಕೊನೆಯ ಉಪದೇಶ ರಾವಣನಿಗೆ ಧರ್ಮದ ನೆನಪು. ಅವಳ ತರ್ಕವೆಲ್ಲವೂ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ; ಆದರೆ ಕಾಮಾಂಧನಾದ ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನನ್ನ ಮಗನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿದ್ದರೆ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನೆ ಕಪಟಪೂರ್ಣ — ಅವನು ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದರ ನಿಯಮವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದಾರಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ.

ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಸೊಸೆ ಎಂದು ನೀನು ಹೇಳಿದೆಯಲ್ಲ, ಆ ಕ್ರಮವು ಏಕಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವಲೋಕದ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸುರರು ಶಾಶ್ವತವೆಂದು ಒಪ್ಪಿದ್ದಾರೆ — ಅಪ್ಸರೆಯರಿಗೆ ಪತಿಯಿಲ್ಲ, ಅವರು ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನ ಸ್ವತ್ತೂ ಅಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವಳನ್ನು ಶಿಲಾತಲದ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿ, ಕಾಮಭೋಗದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಸಂಭೋಗಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ರಂಭೆ ಹೂಮಾಲೆ-ಆಭರಣಗಳು ಜಾರಿಹೋದವಳಾಗಿ, ಗಜೇಂದ್ರನು ಆಟವಾಡುತ್ತ ಕಲಕಿದ ನದಿಯಂತೆ ಕಳವಳಗೊಂಡಳು. ಅವಳ ಕೂದಲಿನ ತುದಿಗಳು ಕೆದರಿ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿದ್ದವು, ಚಿಗುರಿನಂತಹ ಕೈಗಳು ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದವು; ಅವಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹೂಬಳ್ಳಿಯಂತಿದ್ದಳು. ನಡುಗುತ್ತ, ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ, ಭಯದಿಂದ ಅವಳು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಳು. ರಾವಣನ ತರ್ಕವು ಕುತರ್ಕವೇ — ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಅವನು ತನ್ನ ಕಾಮದ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳ ನಿರಾಕರಣೆಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಬಳ್ಳಿಯ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಂಭೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ವಿನೀತವತ್’ ಮತ್ತು ‘ನಿವೇಶ್ಯ ಚ ಶಿಲಾತಲೇ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಪಾಠಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಅರ್ಥ ಒಂದೇ. ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿ ದೇವಲೋಕದ ನಿಯಮವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ, ಧರ್ಮದ ಸಾರವನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ರಂಭೆಯ ದಶೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳಿವೆ — ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯು ಕಲಕಿದ ನದಿ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿದ ಬಳ್ಳಿ, ಮಾಲೆ ಜಾರಿದ ಸ್ತ್ರೀ. ಇವುಗಳಿಂದ ಅವಳ ದೈಹಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ದುಃಖಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಕವಿ ಘಟನೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನಾದರೋ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕವಿಯ ಕರುಣೆ.

ಅವಳು ನಲಕೂಬರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಳು. ಅವಳ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಲಕೂಬರನು ‘ಭದ್ರೆ, ಇದೇನು? ಏಕೆ ನನ್ನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವೆ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ, ನಡುಗುತ್ತ, ಕೈಮುಗಿದು ಅವಳು ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು — ‘ದೇವ, ಈ ದಶಗ್ರೀವನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲೆಂದು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಅವನು ಈ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಳೆದಿದ್ದಾನೆ. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡು, ಹಿಡಿದು, ‘ನೀನು ಯಾರವಳು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ನಾನು ಸತ್ಯವಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದೆನು; ಆದರೆ ಕಾಮಮೋಹದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮನಸ್ಸಿನ ಅವನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ದೇವ, ಪ್ರಭುವೇ, ‘ನಾನು ನಿನ್ನ ಸೊಸೆ’ ಎಂದು ನಾನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಅವನು ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿದನು. ಸುವ್ರತನೇ, ಹೀಗಾದ ನನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು; ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸ್ತ್ರೀಗೂ ಪುರುಷನಿಗೂ ಬಲ ಸಮಾನವಲ್ಲವಷ್ಟೆ.’ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ವೈಶ್ರವಣನ ಮಗನಾದ ನಲಕೂಬರನು ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪಗೊಂಡನು. ರಂಭೆ ತನ್ನ ದೋಷವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಪತಿಯ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಅವಳ ಶೀಲದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಬಲ ಸಮಾನವಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಕೊನೆಯ ಮಾತೇ ಅವಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ದೋಷತ್ವಕ್ಕೆ ಆಧಾರ. ರಂಭೆಯ ನಿವೇದನೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ಆಗಮನ, ಸೈನ್ಯದ ನಿವಾಸ, ತನ್ನ ಪಯಣ, ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟುದು, ಪ್ರಶ್ನೆ, ತನ್ನ ಸತ್ಯವಚನ, ರಾವಣನು ಕೇಳದುದು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡಿಕೆ, ಕೊನೆಗೆ ಬಲಾತ್ಕಾರ. ಈ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವಳ ನಿರ್ದೋಷತ್ವ ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವಳು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳಿದಳು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡಿದಳು, ಆದರೂ ಬಲದಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು. ‘ಸುವ್ರತ’, ‘ಸೌಮ್ಯ’, ‘ದೇವ’, ‘ಪ್ರಭೋ’, ‘ಅರಿಂದಮ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಗಳು ಪತಿಯ ಮೇಲಿನ ಅವಳ ಆದರವನ್ನೂ ಪ್ರೇಮವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಭದ್ರೆ, ಇದೇನು’ ಎಂಬ ನಲಕೂಬರನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸರಳ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆಯೂ ಸ್ನೇಹವೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ರಂಭೆ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದೇ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಶೋಕವೂ ನಾಚಿಕೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ‘ದೇವ’, ‘ಪ್ರಭೋ’ ಎಂದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ‘ತೇನ ರಕ್ಷಸಾ’ (ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಅಸಹ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ಘೋರ ಅತ್ಯಾಚಾರದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿ ನಲಕೂಬರನು ಧ್ಯಾನಸ್ಥನಾದನು; ಧ್ಯಾನದಿಂದ ರಾವಣನ ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತು, ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ದಾರುಣ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು — ‘ಭದ್ರೆ, ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಭಂಗಗೊಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಅವನು ಇಷ್ಟಪಡದ ಬೇರೆ ಯಾವ ಯುವತಿಯನ್ನೂ ಸಮೀಪಿಸಲಾರನು. ಕಾಮಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅವನು ಇಷ್ಟಪಡದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕರಿಸಿದಾಗ ಅವನ ತಲೆ ಏಳು ಹೋಳಾಗುವುದು.’ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಆ ಶಾಪವು ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ದೇವದುಂದುಭಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು, ಆಕಾಶದಿಂದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಸುರಿಯಿತು, ಪಿತಾಮಹನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಲೋಕದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗತಿಯನ್ನೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಅರಿತು ಋಷಿಗಳೂ ಪಿತೃಗಳೂ ಅನುಪಮವಾದ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ರೋಮಾಂಚಗೊಳಿಸುವ ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶಗ್ರೀವನು ಇಷ್ಟಪಡದ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಸಂಭೋಗದ ಬಯಕೆಯನ್ನು ತೊರೆದನು. ಅವನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪತಿವ್ರತೆಯರಾದ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ನಲಕೂಬರನು ಕೊಟ್ಟ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಈ ಶಾಪದ ಮಹತ್ವ ರಾಮಾಯಣಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಇದೇ ಶಾಪದಿಂದ ರಾವಣನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಮುಟ್ಟಲಿಲ್ಲ; ಅವಳಾದರೋ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಎಂದೂ ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ‘ಅವನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಅರಿತು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ರಾವಣನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಸಂತೋಷಕ್ಕೂ ಅದೇ ಕಾರಣ — ಅವರ ಶೀಲವು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಸುರಕ್ಷಿತ. ನಲಕೂಬರನು ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಜಲಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ದಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯದ ಬಲಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಾಂತ, ಏಕೆಂದರೆ ರಂಭೆ ಅವನನ್ನು ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಳು. ಶಾಪದ ರೂಪವು ವಿಶಿಷ್ಟ — ಅದು ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಮುಂದಿನ ದುರಾಚಾರವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಅಕಾಮಾ’ (ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದವಳು) ಎಂಬ ಶಬ್ದವೇ ಶಾಪದ ಕೇಂದ್ರ — ಸ್ತ್ರೀಯ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯುವ ಸಂಗವೇ ದಂಡನೀಯ. ತಲೆ ಏಳು ಹೋಳಾಗುವುದು ಮೃತ್ಯುದಂಡವೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಪವು ರಾವಣನ ಕಾಮವನ್ನು ಭಯದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಪದಾನದ ವಿಧಿಯನ್ನೂ ಕವಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಮೊದಲು ಧ್ಯಾನ, ಅದರಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವುದು; ಆಮೇಲೆ ಜಲಗ್ರಹಣ, ಆಚಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸ್ಪರ್ಶ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಶಾಪದ ಉಚ್ಚಾರಣೆ. ನಲಕೂಬರನು ರಂಭೆಯ ಮಾತನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ, ಧ್ಯಾನದಿಂದ ತಾನೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿಯೇ ದಂಡನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನ್ಯಾಯದ ಆದರ್ಶ. ದೇವತೆಗಳ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಅಧರ್ಮದ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ರಾವಣವಧೆಯ ಸೂಚನೆ. ‘ಲೋಕಗತಿಂ ಸರ್ವಾಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ’ (ಲೋಕದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗತಿಯನ್ನು ಅರಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಋಷಿಗಳು ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാവണൻ കൈലാസത്തിലെത്തി സൈന്യത്തെ താവളമടിപ്പിച്ചു. സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ വീര്യവാനായ ദശഗ്രീവൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം അവിടെ രാത്രി പാർക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. പർവതത്തോളം പ്രഭയുള്ള നിർമലചന്ദ്രൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ പലതരം ആയുധങ്ങൾ ധരിച്ച ആ മഹാസൈന്യം ഗാഢനിദ്രയിലാണ്ടു. മഹാവീര്യനായ രാവണനാകട്ടെ ഏകനായി പർവതശിഖരത്തിലിരുന്ന് ചന്ദ്രരശ്മികളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ആ പർവതത്തിന്റെ സൗന്ദര്യങ്ങൾ നോക്കിക്കണ്ടു. കവി ഇവിടെ വനത്തെ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു — ജ്വലിക്കുന്ന കർണികാരവനങ്ങൾ, കദംബങ്ങളും ബകുളങ്ങളും, വിടർന്ന താമരപ്പൊയ്കകൾ, മന്ദാകിനിയിലെ ജലം, ചമ്പകം, അശോകം, പുന്നാഗം, മന്ദാരം, മാവ്, പാടലം, ലോധ്രം, പ്രിയംഗു, അർജുനം, കേതകം, തഗരം, തെങ്ങ്, പ്രിയാളം, പ്ലാവ് എന്നിവയും മറ്റു വൃക്ഷങ്ങളും കൊണ്ട് വനാന്തരം പ്രകാശിച്ചു. അവിടെ മദനനാൽ പീഡിതരായ, മധുരകണ്ഠരായ കിന്നരന്മാർ രാഗത്തോടെ ഒന്നിച്ചു പാടി; ആ ഗാനം മനസ്സിന്റെ സംതൃപ്തി വർധിപ്പിച്ചു. മദത്താൽ ലഹരിപിടിച്ച, മദത്താൽ ചുവന്ന കൺകോണുകളുള്ള വിദ്യാധരന്മാർ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുകയും ആഹ്ലാദിക്കുകയും ചെയ്തു. ധനദന്റെ ഭവനത്തിൽ പാടുന്ന അപ്സരസ്സുകളുടെ മധുരസ്വരം മണിനാദംപോലെ കേട്ടു. കാറ്റടിച്ചിളകുന്ന, വസന്തപുഷ്പങ്ങളുടെ ഗന്ധമുള്ള വൃക്ഷങ്ങൾ പൂമഴ പൊഴിച്ച് ആ പർവതത്തെ സുഗന്ധപൂർണമാക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. തേനും പൂമ്പൊടിയും കലർന്ന സമൃദ്ധമായ ഗന്ധം വഹിച്ച് സുഖകരമായ കാറ്റ് രാവണന്റെ കാമം വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു വീശി. ഗാനം, പുഷ്പസമൃദ്ധി, കാറ്റിന്റെ കുളിർമ, പർവതത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം, ആരംഭിച്ച രാത്രി, ചന്ദ്രോദയം — ഈ ഉദ്ദീപനങ്ങളെല്ലാംകൊണ്ട് മഹാവീര്യനായ ആ രാവണൻ കാമത്തിനു വശംവദനായി; വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ട് അവൻ ചന്ദ്രനെ നോക്കി. ഇവിടെ മുദ്രണത്തിൽ നാലുമുതൽ എട്ടുവരെയുള്ള വനവർണനയുടെ പല ശ്ലോകങ്ങളും സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇല്ല; എങ്കിലും അവ ഉദ്ദീപനവിഭാവങ്ങളെ വിസ്തരിക്കുന്നു. കാവ്യശാസ്ത്രദൃഷ്ട്യാ ഇവിടെ ശൃംഗാരരസത്തിന്റെ എല്ലാ ഉദ്ദീപനങ്ങളും ഒന്നിച്ചു ചേർത്തിരിക്കുന്നു — ചന്ദ്രൻ, വസന്തം, ഗീതം, ഗന്ധം, കുളിർകാറ്റ്. എന്നാൽ ഈ ശൃംഗാരം ധർമത്താൽ നിയന്ത്രിതമല്ല; അതിനാൽ മുന്നോട്ട് അത് അധർമമായി പരിണമിക്കുന്നു. സൈന്യം ഉറങ്ങുന്നു, രാവണൻ മാത്രം ഉണർന്നിരിക്കുന്നു — ഈ ഏകാന്തതതന്നെയാണ് തുടർന്നുവരുന്ന ദുഷ്കർമത്തിന്റെ ഭൂമിക. കവി ആദ്യം സൗന്ദര്യത്തെ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് പിന്നീട് ആ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ ദുരുപയോഗം കൂടുതൽ ദുഃഖകരമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. കൈലാസം കുബേരന്റെ വാസസ്ഥാനമാണ്; അതിനാൽ അവിടെ ധനദന്റെ ഭവനത്തിൽ അപ്സരസ്സുകളുടെ ഗാനം കേൾക്കുന്നു — ഇതാണ് പിന്നീട് രംഭയുടെ ആഗമനത്തിനു കാരണവും. വനവർണനയിൽ ഓരോ വൃക്ഷത്തിന്റെയും പേര് വേറെവേറെ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — കർണികാരം, കദംബം, ബകുളം, ചമ്പകം, അശോകം, പുന്നാഗം, മന്ദാരം, മാവ്, പാടലം, ലോധ്രം, പ്രിയംഗു, അർജുനം, കേതകം, തഗരം, തെങ്ങ്, പ്രിയാളം, പ്ലാവ്. എല്ലാ ഋതുക്കളിലെയും പൂക്കൾ ഒരേസമയം കാണപ്പെടുന്ന കൈലാസത്തിന്റെ സമൃദ്ധി ഈ നാമാവലി കാണിക്കുന്നു. കിന്നരന്മാർ, വിദ്യാധരന്മാർ, അപ്സരസ്സുകൾ — മൂന്നു ദേവയോനികൾ ഇവിടെ പ്രേമത്തോടെ ക്രീഡിക്കുന്നു; എങ്ങും ഇണകൾ, രാവണൻ മാത്രം ഏകൻ. അവന്റെ നെടുവീർപ്പ് ഈ ഏകാകിത്വത്തിന്റെയും കാമത്തിന്റെയും സൂചകമാണ്. ‘വിനിഃശ്വസ്യ വിനിഃശ്വസ്യ’ (വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ട്) എന്ന ആവർത്തനം അവന്റെ അക്ഷമ വ്യക്തമാക്കുന്നു. രാത്രിയുടെ ആരംഭം, ചന്ദ്രോദയം എന്നീ രണ്ടു കാലഹേതുക്കളും ഗീതം, ഗന്ധം, കാറ്റ്, പർവതസൗന്ദര്യം എന്നീ നാലു ദേശഹേതുക്കളും — ഇങ്ങനെ ആറു ഹേതുക്കളാൽ അവന്റെ കാമം വർധിച്ചുവെന്നു കവി എണ്ണിപ്പറയുന്നു. ഈ ഭാഗം ശുദ്ധമായ പ്രകൃതിവർണനപോലെ ആരംഭിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ അവസാനത്തിൽ രാവണന്റെ മനോവികാരമാണ് മുഖ്യമാകുന്നത്. വായനക്കാരൻ സൗന്ദര്യത്തിൽ രമിക്കുന്നു; പെട്ടെന്ന് ആ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ ഭയങ്കരമായ പരിണാമം കാണുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘നിഷണ്ണഃ ശൈലമൂർധനി’ (പർവതശിഖരത്തിലിരുന്ന്) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാവണന്റെ ഉയർന്ന സ്ഥാനം കാണിക്കുന്നു — അവിടെനിന്ന് അവൻ വനം മുഴുവൻ കാണുന്നു; താഴെ വഴിയിലൂടെ പോകുന്ന രംഭയെയും കാണുന്നു.

ഇതിനിടയിൽ ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞവളും പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ളവളും എല്ലാ അപ്സരസ്സുകളിലും ശ്രേഷ്ഠയുമായ രംഭ അവിടെ വന്നു. അവളുടെ അംഗങ്ങളിൽ ദിവ്യചന്ദനം പൂശിയിരുന്നു; കേശങ്ങൾ മന്ദാരപുഷ്പങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരുന്നു; ദിവ്യപുഷ്പങ്ങൾ ചൂടിയ അവൾ പ്രിയസമാഗമമെന്ന ദിവ്യോത്സവത്തിനായി പുറപ്പെട്ടതായിരുന്നു. കണ്ണിനെയും മനസ്സിനെയും കവരുന്ന, മേഖലാഹാരമണിഞ്ഞ, പുഷ്ടമായ ജഘനം അവൾ രതിക്കുള്ള ഉത്തമമായ ഉപഹാരമെന്നപോലെ വഹിച്ചിരുന്നു. ആറ് ഋതുക്കളിലെയും പൂക്കൾകൊണ്ടു തീർത്ത, നനവുള്ള തിലകക്കുറികളാൽ അലങ്കരിച്ച അവൾ കാന്തിയാലും ശ്രീയാലും ദ്യുതിയാലും കീർത്തിയാലും മറ്റൊരു ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ജലം നിറഞ്ഞ മേഘംപോലുള്ള നീലവസ്ത്രമാണ് അവൾ ധരിച്ചിരുന്നത്; അവളുടെ മുഖം ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, പുരികങ്ങൾ വില്ലുപോലെ മനോഹരം. തുടകൾ ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈയുടെ ആകൃതിയുള്ളവ, കൈകൾ തളിരുപോലെ കോമളം. ഇങ്ങനെയുള്ള രൂപത്തോടെ സൈന്യമധ്യത്തിലൂടെ പോകുന്ന അവളെ രാവണൻ കണ്ടു. രംഭയുടെ വർണന അടിമുടി വിസ്തൃതമാണ്; അതിലെ പല ശ്ലോകങ്ങളും (15, 16, 17-ന്റെ രണ്ടാംപകുതി) പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. അവളുടെ യാത്രയുടെ ഉദ്ദേശ്യം പതിസമാഗമമാണ് എന്ന് ആദ്യംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൾ സ്വച്ഛന്ദമായല്ല, പ്രിയന്റെ അടുത്തേക്കാണ് പോകുന്നത്. ‘സൈന്യമധ്യേന’ (സൈന്യത്തിനു നടുവിലൂടെ) എന്ന പദം ദുർഭാഗ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവളുടെ വഴിതന്നെ രാക്ഷസസൈന്യത്തിനു നടുവിലായിപ്പോയി. രംഭയുടെ അലങ്കാരങ്ങളെല്ലാം ദിവ്യമാണ് — ദിവ്യാഭരണം, ദിവ്യചന്ദനം, ദിവ്യപുഷ്പങ്ങൾ, ദിവ്യോത്സവം. ‘ദിവ്യ’ എന്ന ശബ്ദത്തിന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രയോഗം അവളുടെ ദേവലോകബന്ധത്തെ രാവണന്റെ രാക്ഷസത്വത്തിൽനിന്നു വേറിട്ടു കാണിക്കുന്നു. ‘മറ്റൊരു ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ അവൾ ലക്ഷ്മീസമയെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ‘രാവണേന ഉപലക്ഷിതാ’ (രാവണനാൽ കാണപ്പെട്ടവൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട്, അവൾ സ്വയം രാവണനെ കണ്ടില്ല, അവനാണ് അവളെ കണ്ടത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രംഭയുടെ വസ്ത്രം നീലം, മുഖം ചന്ദ്രസമം — മേഘത്തിലെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ അവൾ ശോഭിക്കുന്നു എന്നതാണ് വ്യഞ്ജന.

പോകുന്ന അവളെ കണ്ട് കാമബാണത്തിനു വശപ്പെട്ട രാവണൻ എഴുന്നേറ്റ്, ലജ്ജിക്കുന്ന അവളുടെ കൈ പിടിച്ച് പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു: ‘സുന്ദരീ, നീ എവിടേക്കു പോകുന്നു? സ്വയം ഏതു സിദ്ധിയാണ് തേടുന്നത്? നിന്നെ അനുഭവിക്കാൻ പോകുന്നവന് ഇത് ആരുടെ അഭ്യുദയകാലമാണ്? താമരയുടെയും ഉല്പലത്തിന്റെയും സുഗന്ധമുള്ള, അമൃതരസംപോലുള്ള നിന്റെ മുഖരസം ആസ്വദിച്ച് ഇന്ന് ആരാണ് തൃപ്തനാകുക? ഭീരു, സ്വർണകുംഭംപോലെയുള്ള, പുഷ്ടവും ശുഭവും ഇടതൂർന്നതുമായ നിന്റെ ഈ സ്തനങ്ങൾ ആരുടെ മാറിടത്തിനാണ് സ്പർശം നൽകുക? സ്വർണചക്രംപോലെയുള്ള, സ്വർണമാലയണിഞ്ഞ, വിശാലമായ, സ്വർഗതുല്യമായ നിന്റെ ജഘനത്തിൽ ഇന്ന് ആരാണ് ആരോഹണം ചെയ്യുക? ശക്രനോ വിഷ്ണുവോ അശ്വിനീദേവന്മാരോ — ഏതു പുരുഷനാണ് എന്നെക്കാൾ വിശിഷ്ടൻ? എന്നെ വിട്ട് മറ്റൊരിടത്തേക്കു പോകുന്നതു നന്നല്ല. പൃഥുശ്രോണീ, ഇതാ ശുഭമായ ഒരു ശിലാതലം, ഇവിടെ വിശ്രമിക്കൂ. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രഭുവായി എന്നെക്കാൾ മറ്റൊരുവനില്ല. മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും ഭർത്താവിന്റെയും ഭർത്താവും വിധാതാവുമായ ഈ ദശാനനൻ കൈകൂപ്പി വിനീതനായി നിന്നോടു യാചിക്കുന്നു; എന്നെ ഭജിക്കൂ.’ രാവണന്റെ വാക്കുകളിൽ അഹങ്കാരവും കാമവും കലർന്നിരിക്കുന്നു — താൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും പ്രഭുവാണെന്ന് അവൻ സ്വയം വർണിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും കൈകൂപ്പി യാചിക്കുന്നു. ഇതു വിനയത്തിന്റെ നാടകം മാത്രമാണ്, കാരണം മുന്നോട്ട് അവൻ ബലം പ്രയോഗിക്കുന്നു. ‘ആരുടെ അഭ്യുദയകാലം’ എന്ന ചോദ്യം കാണിക്കുന്നത്, അവൻ രംഭയുടെ സ്വേച്ഛ ചോദിക്കുന്നില്ല, മറ്റൊരു പുരുഷന്റെ സൗഭാഗ്യത്തിൽ അസൂയപ്പെടുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു എന്നാണ്. ദേവന്മാരിൽപോലും തന്നെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനായി ആരുമില്ല എന്നതാണ് അവന്റെ ദർപ്പം. രാവണന്റെ അഭ്യർഥനയിലെ രംഭയുടെ ഓരോ അവയവത്തിന്റെയും വർണന — മുഖം, സ്തനങ്ങൾ, ജഘനം — അവന്റെ കാമത്തിന്റെ സ്ഥൂലത കാണിക്കുന്നു. അവൻ പ്രേമത്തെയല്ല, ഉപഭോഗത്തെ മാത്രമാണ് ചിന്തിക്കുന്നത്. ശക്രനെയും വിഷ്ണുവിനെയും അശ്വിനീദേവന്മാരെയും ഓർത്ത് അവൻ തന്നെത്തന്നെ അവരെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠനായി കരുതുന്നു; ഈ ദർപ്പത്തിന്റെ ഫലം ഉടൻതന്നെ ശാപരൂപത്തിൽ ലഭിക്കും. ‘ലജ്ജന്തീം’ (ലജ്ജിക്കുന്നവളെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് രംഭയുടെ അനിച്ഛ ആദ്യംതന്നെ വ്യക്തമാണ്. ‘പ്രാഞ്ജലിഃ പ്രഹ്വഃ’ (കൈകൂപ്പി, വിനീതനായി) എന്ന വിശേഷണങ്ങൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും പ്രഭുവിന്റെ വായിൽ ഒരു വിരോധാഭാസംപോലെയാണ് — എല്ലാവരെയും ജയിക്കുന്നവൻ കാമത്താൽ പരാജിതനായിരിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട രംഭ വിറച്ചുകൊണ്ട് കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘പ്രസാദിക്കണേ; ഇങ്ങനെ പറയുന്നത് അങ്ങേക്ക് ഉചിതമല്ല, അങ്ങ് എന്റെ ഗുരുവാണല്ലോ. മറ്റാരെങ്കിലും എന്നെ ധർഷിക്കാൻ മുതിർന്നാൽ അവനിൽനിന്നുപോലും അങ്ങ് എന്നെ രക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്; ധർമപ്രകാരം ഞാൻ അങ്ങയുടെ പുത്രവധുവാണ് — ഈ സത്യമാണ് ഞാൻ പറയുന്നത്.’ മുഖം താഴ്ത്തി പാദങ്ങളിലേക്കു നോക്കിനിന്ന അവളെ കണ്ട മാത്രയിൽത്തന്നെ അവനു രോമാഞ്ചമുണ്ടായി. ദശഗ്രീവൻ പറഞ്ഞു: ‘നീ എന്റെ മകന്റെ ഭാര്യയാണെങ്കിൽ മാത്രമേ പുത്രവധുവാകൂ.’ ‘അതെ’ എന്നു രംഭ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠാ, ധർമപ്രകാരം ഞാൻ അങ്ങയുടെ പുത്രന്റെ ഭാര്യയാണ്. അങ്ങയുടെ സഹോദരനായ വൈശ്രവണന് പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രൻ നളകൂബരൻ എന്ന പേരിൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനാണ്. അദ്ദേഹം ധർമത്തിൽ ബ്രാഹ്മണൻ, വീര്യത്തിൽ ക്ഷത്രിയൻ, ക്രോധത്തിൽ അഗ്നി, ക്ഷമയിൽ ഭൂമിക്കു തുല്യൻ. ആ ലോകപാലപുത്രനുമായി ഞാൻ സംഗമത്തിനു സങ്കേതം നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തെ ഉദ്ദേശിച്ചാണ് ഈ അലങ്കാരമെല്ലാം ഞാൻ അണിഞ്ഞത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവം എന്നിൽ മാത്രമാണ്, മറ്റാരിലുമല്ല; എന്റേതും അങ്ങനെതന്നെ. ശത്രുനാശകനായ രാജാവേ, ആ സത്യത്തെ മുൻനിർത്തി എന്നെ വിട്ടയയ്ക്കണം; ധർമാത്മാവായ അദ്ദേഹം ഉത്കണ്ഠയോടെ എന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാര്യത്തിനു വിഘ്നം വരുത്തരുത്; എന്നെ വിടുക, സജ്ജനങ്ങൾ ആചരിച്ച വഴിയിലൂടെ പോകുക. അങ്ങ് എനിക്കു മാനിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്; ഞാൻ അങ്ങേക്കു പാലിക്കപ്പെടേണ്ടവളും.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ദശഗ്രീവൻ വിനീതനെപ്പോലെ മറുപടി പറഞ്ഞു. രംഭയുടെ യുക്തി ക്രമബദ്ധമാണ് — ആദ്യം ഗുരുത്വം, പിന്നെ ബന്ധം, പിന്നെ ഭർത്താവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ, ഒടുവിൽ സജ്ജനങ്ങളുടെ മാർഗം. ‘വിനീതവത്’ എന്ന പദത്തിലെ ‘വത്’ (പോലെ) എന്ന പ്രത്യയം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അവന്റെ വിനയം ബാഹ്യം മാത്രമായിരുന്നു എന്നാണ്. രംഭയുടെ വാക്കുകളിൽ ‘ഗുരു’ എന്ന ശബ്ദമാണ് മുഖ്യം — ഭർത്തൃപിതാവ് പിതൃതുല്യനാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാമവചനം സർവഥാ അനുചിതം. അവൾ രാവണനുമായുള്ള ബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്നു — നളകൂബരൻ കുബേരന്റെ പുത്രൻ, കുബേരൻ രാവണന്റെ സഹോദരൻ; അതിനാൽ അവൾ രാവണന്റെ സഹോദരപുത്രന്റെ വധുവാണ്, ധർമപ്രകാരം പുത്രവധുതന്നെ. നളകൂബരന്റെ ഗുണവർണന ദ്വിവിധമാണ് — ബ്രാഹ്മണത്വവും ക്ഷത്രിയത്വവും, അഗ്നിതുല്യമായ ക്രോധവും ഭൂമിതുല്യമായ ക്ഷമയും; ഈ വിരോധാഭാസം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൂർണത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മുന്നോട്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധം ശാപരൂപത്തിൽ പ്രകടമാകുകയും ചെയ്യും. ‘തേന സത്യേന’ (ആ സത്യത്തെ മുൻനിർത്തി) എന്നത് ഒരു ശപഥവചനമാണ് — സത്യത്തിന്റെ ബലത്താലാണ് അവൾ മുക്തി യാചിക്കുന്നത്. ‘സജ്ജനങ്ങൾ ആചരിച്ച വഴിയിലൂടെ പോകുക’ എന്ന അവളുടെ അന്തിമോപദേശം രാവണനുള്ള ധർമസ്മരണയാണ്. അവളുടെ യുക്തി മുഴുവൻ ധർമയുക്തമാണ്; എന്നാൽ കാമാന്ധനായ രാവണൻ അതിനെ വകവയ്ക്കുന്നില്ല. ‘നീ എന്റെ മകന്റെ ഭാര്യയാണെങ്കിൽ’ എന്ന രാവണന്റെ മറുചോദ്യം കപടപൂർണമാണ് — അവൻ ബന്ധം അംഗീകരിക്കുന്നതുപോലെ നടിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ നിയമത്തെ മറികടക്കാനുള്ള വഴി തേടുകയാണ്.

രാവണൻ പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ പുത്രവധുവാണ് എന്നു നീ പറഞ്ഞല്ലോ; ആ ക്രമം ഏകപത്നിമാരുടെ കാര്യത്തിൽ മാത്രമേ ബാധകമാകൂ. ദേവലോകത്തിലെ ഈ സ്ഥിതി ശാശ്വതമാണെന്നു ദേവന്മാർ കരുതുന്നു — അപ്സരസ്സുകൾക്കു ഭർത്താവില്ല; അവർ ഒരു പുരുഷന്റെ മാത്രം സ്വന്തവുമല്ല.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ രാക്ഷസൻ അവളെ ശിലാതലത്തിൽ ഇരുത്തി, കാമഭോഗത്തിൽ അത്യാസക്തനായി ബലമായി അവളെ പ്രാപിച്ചു. പിന്നീട് വിട്ടയയ്ക്കപ്പെട്ട രംഭ, മാലകളും ആഭരണങ്ങളും ഉതിർന്നുപോയവളായി, ഗജേന്ദ്രൻ ക്രീഡയിൽ കലക്കിമറിച്ച നദിപോലെ ആകുലയായി. അവളുടെ മുടിയറ്റങ്ങൾ അലങ്കോലപ്പെട്ടു; തളിരുപോലുള്ള കൈകൾ വിറച്ചു; കാറ്റിൽ ഉലഞ്ഞ പൂവള്ളിപോലെയായി അവൾ. വിറച്ചും ലജ്ജിച്ചും ഭയന്നും അവൾ കൈകൂപ്പിനിന്നു. രാവണന്റെ യുക്തി കുതർക്കം മാത്രമാണ് — അപ്സരസ്സുകളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ അവൻ സ്വന്തം കാമത്തിന്റെ സാധനമാക്കുന്നു; അവളുടെ നിഷേധത്തെ വകവയ്ക്കുന്നുമില്ല. നദിയുടെയും വള്ളിയുടെയും ഉപമകളാൽ കവി ഇവിടെ രംഭയുടെ ദുഃഖം കരുണാർദ്രമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘പ്രത്യുവാച വിനീതവത്’, ‘നിവേശ്യ ച ശിലാതലേ’ എന്നീ അർധശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ്; എങ്കിലും അർഥം സമാനം. രാവണൻ ഇവിടെ ദേവലോകത്തിലെ നിയമത്തെ സ്വാർഥത്തിനായി പ്രയോഗിക്കുന്നു; ധർമത്തിന്റെ സാരം ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. രംഭയുടെ ദശയുടെ വർണനയിൽ മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങളുണ്ട് — മദയാന കലക്കിയ നദി, കാറ്റിൽ ഉലഞ്ഞ വള്ളി, മാല ഉതിർന്ന സ്ത്രീ. ഇവയാൽ അവളുടെ ശാരീരികവും മാനസികവുമായ ദുഃഖം ഒരേസമയം വ്യഞ്ജിക്കപ്പെടുന്നു. കവി സംഭവം ചുരുക്കിയും അവളുടെ ദുഃഖം വിസ്തരിച്ചും പറയുന്നു — ഇതാണു കവിയുടെ കരുണ.

അവൾ നളകൂബരന്റെ അടുത്തെത്തി അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു. ആ അവസ്ഥയിൽ അവളെ കണ്ട് മഹാത്മാവായ നളകൂബരൻ ചോദിച്ചു: ‘ഭദ്രേ, ഇതെന്ത്? എന്തിനാണ് നീ എന്റെ കാൽക്കൽ വീണിരിക്കുന്നത്?’ നെടുവീർപ്പിട്ടും വിറച്ചും കൈകൂപ്പിയും അവൾ ഉണ്ടായതെല്ലാം യഥാതഥം പറയാൻ തുടങ്ങി: ‘ദേവാ, ഈ ദശഗ്രീവൻ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകാനായി ഇവിടെയെത്തിയിരിക്കുന്നു. സൈന്യത്തോടൊപ്പം അവൻ ഈ രാത്രി ഇവിടെ കഴിച്ചുകൂട്ടി. ശത്രുനാശകാ, അങ്ങയുടെ അടുത്തേക്കു വരികയായിരുന്ന എന്നെ അവൻ കണ്ടു, പിടിച്ചു, ‘നീ ആരുടേതാണ്?’ എന്നു ചോദിച്ചു. സത്യമായതെല്ലാം ഞാൻ അവനെ അറിയിച്ചു; എന്നാൽ കാമമോഹത്താൽ ആവേശിതനായ അവൻ എന്റെ വാക്കു കേട്ടില്ല. ദേവാ, പ്രഭോ, ‘ഞാൻ അങ്ങയുടെ പുത്രവധുവാണ്’ എന്നു ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും യാചിച്ചിട്ടും അവൻ അതെല്ലാം പുറംതള്ളി ബലമായി എന്നെ ധർഷിച്ചു. സുവ്രതാ, അതിനാൽ എന്റെ അപരാധം അങ്ങു ക്ഷമിക്കണം; സൗമ്യാ, സ്ത്രീയുടെയും പുരുഷന്റെയും ബലം തുല്യമല്ലല്ലോ.’ ഇതു കേട്ട് വൈശ്രവണപുത്രനായ നളകൂബരൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി. രംഭ സ്വന്തം ദോഷം അംഗീകരിക്കുന്നില്ല; എങ്കിലും ഭർത്താവിനോടു ക്ഷമ യാചിക്കുന്നു — ഇത് അവളുടെ ശീലത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. ‘സ്ത്രീയുടെയും പുരുഷന്റെയും ബലം തുല്യമല്ല’ എന്ന അവളുടെ അന്തിമവാക്കാണ് അവളുടെ സമ്പൂർണ നിർദോഷതയുടെ ഹേതു. രംഭയുടെ നിവേദനം ക്രമത്തിൽ എല്ലാം പറയുന്നു — രാവണന്റെ ആഗമനം, സൈന്യത്തിന്റെ താവളം, തന്റെ യാത്ര, പിടിക്കപ്പെട്ടത്, ചോദ്യം, തന്റെ സത്യവചനം, രാവണൻ കേൾക്കാതിരുന്നത്, വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള യാചന, ഒടുവിൽ ബലാത്കാരം. ഈ ക്രമത്തിൽ അവളുടെ നിർദോഷത പടിപടിയായി വ്യക്തമാകുന്നു — അവൾ സത്യംതന്നെ പറഞ്ഞു, വീണ്ടും വീണ്ടും യാചിച്ചു, എന്നിട്ടും ബലത്താൽ പരാജിതയായി. ‘സുവ്രതാ’, ‘സൗമ്യാ’, ‘ദേവാ’, ‘പ്രഭോ’, ‘ശത്രുനാശകാ’ എന്നീ സംബോധനകൾ ഭർത്താവിനോടുള്ള അവളുടെ ആദരവും പ്രേമവും കാണിക്കുന്നു. ‘ഭദ്രേ, ഇതെന്ത്’ എന്ന നളകൂബരന്റെ ചോദ്യം ലളിതമാണ്; എങ്കിലും അതിൽ ഉത്കണ്ഠയും സ്നേഹവും വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. പാദങ്ങളിൽ വീണിട്ടാണ് രംഭ കഥ ആരംഭിക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ട് അവളുടെ ശോകവും ലജ്ജയും കാണാം. അവളുടെ വാക്കുകളിൽ രാവണനെ ‘ദേവ’ എന്നോ ‘പ്രഭോ’ എന്നോ അല്ല, ‘ആ രാക്ഷസൻ’ എന്നു മാത്രമാണ് പരാമർശിക്കുന്നത് — ഇതിലൂടെ അവളുടെ വെറുപ്പും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ആ കൊടിയ ധർഷണത്തെക്കുറിച്ചു കേട്ട് നളകൂബരൻ ധ്യാനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ധ്യാനത്താൽ രാവണന്റെ ആ പ്രവൃത്തി അറിഞ്ഞ് ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനായി അദ്ദേഹം കൈയിൽ ജലമെടുത്തു. ജലമെടുത്ത് യഥാവിധി എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും സ്പർശിച്ച് അദ്ദേഹം രാക്ഷസേന്ദ്രനു നേരെ ദാരുണമായ ഒരു ശാപം ഉച്ചരിച്ചു: ‘ഭദ്രേ, ആഗ്രഹിക്കാതിരുന്ന നിന്നെ അവൻ ബലമായി ധർഷിച്ചതിനാൽ, ഇനിമേൽ ആഗ്രഹിക്കാത്ത മറ്റൊരു യുവതിയെയും അവൻ പ്രാപിക്കുകയില്ല. കാമപീഡിതനായ അവൻ ആഗ്രഹിക്കാത്ത ഒരു സ്ത്രീയെ ധർഷിക്കുമ്പോൾ അവന്റെ ശിരസ്സ് ഏഴായി പിളരും.’ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിക്കു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ആ ശാപം ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ദേവദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങി; ആകാശത്തുനിന്നു പുഷ്പവൃഷ്ടിയുണ്ടായി; പിതാമഹൻ മുതലായ ദേവന്മാരെല്ലാം അത്യന്തം ഹർഷിച്ചു. ലോകത്തിന്റെ സമസ്തഗതിയും ആ രാക്ഷസന്റെ മൃത്യുവും അറിഞ്ഞ് ഋഷിമാരും പിതൃക്കളും അനുത്തമമായ പ്രീതി നേടി. രോമാഞ്ചമുളവാക്കുന്ന ആ ശാപം കേട്ട് ദശഗ്രീവൻ ആഗ്രഹിക്കാത്ത സ്ത്രീകളുമായുള്ള സംഗമത്തിൽ താത്പര്യം കാണിക്കാതായി. അവൻ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന പതിവ്രതകളായ സ്ത്രീകളെല്ലാം നളകൂബരൻ ഉച്ചരിച്ച, മനസ്സിനു പ്രിയങ്കരമായ ആ ശാപം കേട്ട് പ്രീതരായി. ഈ ശാപത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം രാമായണകഥയിൽ വ്യക്തമാണ് — ഈ ശാപംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ലങ്കയിൽ രാവണൻ സീതയെ ബലമായി സ്പർശിക്കാതിരുന്നത്; അവളാകട്ടെ സ്വേച്ഛയാൽ അവനെ വരിച്ചതുമില്ല. അതിനാലാണ് ദേവന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും ഹർഷം ‘അവന്റെ മൃത്യു അറിഞ്ഞ്’ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത് — സീതയുടെ രക്ഷയായിരിക്കും രാവണനാശത്തിനു കാരണം. പതിവ്രതകളുടെ പ്രീതിക്കും അതേ കാരണംതന്നെ — ഇനിമേൽ അവരുടെ ശീലം സുരക്ഷിതമാണ്. നളകൂബരൻ ശസ്ത്രംകൊണ്ടല്ല, തപസ്സുകൊണ്ടും ജലസ്പർശംകൊണ്ടുമാണ് രാവണനെ ശിക്ഷിക്കുന്നത്; ഇതു ബ്രാഹ്മണ്യബലത്തിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തമാണ്, കാരണം ‘ധർമത്തിൽ ബ്രാഹ്മണൻ’ എന്നാണല്ലോ രംഭ അദ്ദേഹത്തെ വിശേഷിപ്പിച്ചത്. ശാപത്തിന്റെ രൂപം സവിശേഷമാണ് — അതു രാവണനെ കൊല്ലുന്നില്ല; അവന്റെ ഭാവിയിലെ ദുരാചാരത്തെ തടയുന്നു. ‘അകാമാ’ (ആഗ്രഹിക്കാത്തവൾ) എന്ന ശബ്ദമാണ് ശാപത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — സ്ത്രീയുടെ ഇച്ഛ കൂടാതെയുള്ള സംഗമമാണ് ശിക്ഷാർഹം. ശിരസ്സ് ഏഴായി പിളരുക എന്നതു മരണശിക്ഷതന്നെ; അതിനാൽ ശാപം രാവണന്റെ കാമത്തെ ഭയംകൊണ്ടു നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ശാപദാനത്തിന്റെ വിധിയും കവി ശ്രദ്ധയോടെ വർണിക്കുന്നു — ആദ്യം സത്യം അറിയാൻ ധ്യാനം; പിന്നെ ജലമെടുക്കൽ, ആചമനം, ഇന്ദ്രിയസ്പർശം; അവസാനം മാത്രം ശാപോച്ചാരണം. നളകൂബരൻ രംഭയുടെ വാക്കു വെറുതെ വിശ്വസിക്കുകയല്ല, ധ്യാനത്താൽ സ്വയം പരിശോധിച്ചിട്ടേ ശിക്ഷ നൽകുന്നുള്ളൂ — ഇതു ന്യായത്തിന്റെ ആദർശമാണ്. ദേവന്മാരുടെ ഹർഷത്തിനു കാരണം ദ്വിവിധമാണ് — അധർമത്തിന്റെ നിയന്ത്രണവും ഭാവിയിലെ രാവണവധത്തിന്റെ സൂചനയും. ‘ലോകഗതിം സർവാം ജ്ഞാത്വാ’ (ലോകത്തിന്റെ സമസ്തഗതിയും അറിഞ്ഞ്) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഋഷിമാർ ഭാവി കാണുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

At the end of the last sarga Rāvaṇa had reached Kailāsa and encamped his army there. When the sun had set, the valiant Daśagrīva chose to spend the night on the mountain with his troops. The spotless moon rose, as bright as the mountain itself, and the huge army with all its weapons lay fast asleep. But Rāvaṇa, of great valour, sat alone on the summit and gazed at the mountain's beauties lit by the moon's rays. The poet lingers over the forest: groves of blazing karṇikāras, kadambas and bakulas, lotus pools in full flower and the waters of the Mandākinī; campaka, aśoka, puṃnāga and mandāra trees, mangoes, pāṭalas and lodhras, priyaṅgus, arjunas and ketakas, tagaras, coconut palms, priyālas and jackfruit, and many other trees lighting up the glades. The list of trees, named one by one, shows the richness of Kailāsa, where the flowers of every season bloom at once. There kinnaras, smitten with love, sang together in sweet voices, songs that deepened the heart's delight; vidyādharas, drunk with wine, the corners of their eyes reddened, sported and made merry with their women; and from the palace of Dhanada, the lord of wealth, came the sweet singing of the apsarases like the chiming of bells — for Kailāsa was Kubera's home, and that is why Rambhā would soon pass that way. Trees shaken by the wind shed showers of blossom, perfuming the mountain with the scent of spring, and a pleasant breeze blew, heavy with fragrance mingled with honey and pollen, and heightened Rāvaṇa's desire. Kinnaras, vidyādharas and apsarases, three kinds of heavenly beings, were all at their love-play; everywhere there were couples, and only Rāvaṇa was alone. The poet counts the causes: the coming on of night and the rising of the moon, the singing, the wealth of flowers, the cool wind and the beauty of the mountain. Through all of these the mighty Rāvaṇa fell into the power of desire, and sighing again and again he gazed at the moon; the repeated sighs betray his loneliness and his impatience. Every kindling of romantic love is gathered here — moon, spring, song, scent and cool breeze — but this was desire unchecked by dharma, and it would soon turn into lawlessness. The army slept, and Rāvaṇa alone was awake; that solitude sets the stage for the wrong to come. What begins as pure description of nature ends with the disorder of Rāvaṇa's mind: the poet draws the reader into the beauty first so that its abuse will seem the more grievous. And from his high seat on the summit Rāvaṇa could see the whole forest — and Rambhā passing along the path below.

Meanwhile Rambhā, the loveliest of all the apsarases, came that way, adorned with divine ornaments, her face like the full moon. Her limbs were anointed with heavenly sandal paste, her hair dressed with mandāra flowers, and she was decked with heavenly blossoms, for she was on her way to a heavenly festival, a meeting with her beloved; from the start the poet makes clear that she was going not wherever she pleased but to the one she loved. She bore full hips girt with a jewelled girdle that delighted the eye and the mind, a choice offering to love. Adorned with fresh ornamental markings made from the flowers of all six seasons, she shone like a second Śrī, the goddess of fortune herself, in her beauty, grace, radiance and fame. The word "divine" returns again and again — divine ornaments, divine sandal, divine flowers, a divine festival — setting her world of the gods apart from the rākṣasa. She wore a blue garment like a rain-laden cloud, and her face was like the moon, so that she shone like the moon in a cloud; her lovely brows were like bows, her thighs like an elephant's trunk, her hands soft as young shoots. So she passed right through the middle of the army — the misfortune was that her path lay through the rākṣasa camp — and Rāvaṇa noticed her; she had not seen him.

Seeing her go by, Rāvaṇa, struck by the arrows of love, rose, seized her hand as she shrank from him — her unwillingness is plain from the first — and said with a smile, "Where are you going, fair-hipped one? What pleasure are you off to find of your own accord? Whose hour of good fortune has come, that he will enjoy you? Who today will drink his fill of your mouth, fragrant as the lotus and the water-lily, sweet as nectar itself? Whose broad chest will these breasts of yours touch, timid one, full and lovely and close together like golden pitchers? Who today will mount your hips, broad as a golden wheel, strung with gold, a very heaven in form? What man is above me — Śakra, Viṣṇu, the Aśvins? It is not right, timid one, that you should pass me by and go elsewhere. Rest here on this lovely slab of rock, broad-hipped one. There is no lord in the three worlds but me. Daśānana, the lord and master even of the lord of the three worlds, begs you humbly with joined palms: accept me." His words mixed pride with lust. He called himself lord of the three worlds and yet begged with folded hands — a play of humility, for soon he would use force. His question "whose hour of good fortune" shows that he never asked what Rambhā wanted, only envied another man his luck. His praise dwelt on her face, her breasts and her hips, showing how coarse his desire was: he thought not of love but of possession. Remembering Śakra, Viṣṇu and the Aśvins, he counted himself above them all, and the fruit of that arrogance would come swiftly as a curse. There was irony too in the lord of the three worlds with palms joined and head bowed: he who conquered everyone had been conquered by desire.

Trembling, her palms joined, Rambhā answered, "Be gracious; you must not speak so, for you are my elder. Even if someone else attacked me, you should protect me. By dharma I am your daughter-in-law; I am telling you the truth." The key word was "elder": a father-in-law is like a father, and words of desire from him are wholly wrong. She stood with her face bowed to her feet, her hair standing on end at the mere sight of him. Daśagrīva said, "Only if you were my son's wife would you be my daughter-in-law." It was a crafty question: he seemed to grant the relationship while looking for a way round its rule. "Certainly," said Rambhā, "by dharma I am your son's wife, bull among rākṣasas. For your brother Vaiśravaṇa has a son dearer to him than life, known in the three worlds as Nalakūbara." She made the relationship plain: Nalakūbara was Kubera's son, Kubera was Rāvaṇa's brother, and so she, the wife of his brother's son, was by dharma his daughter-in-law. "He is a brāhmaṇa in dharma and a kṣatriya in valour, fire in his anger and like the earth in forbearance." Those paired and opposite virtues show him complete, and his fire-like anger would soon show itself as a curse. "It is with him, the son of the world-guardian, that I have made a tryst, and for him alone I have put on all these ornaments. As his heart is fixed on me and on no other, so mine is on him. By that truth, king, tamer of foes, you should let me go. He is waiting for me, righteous and impatient. You must not stand in his way; release me, and walk the path the good have walked, bull among rākṣasas. You are one I must honour, and I am one you must protect." Her argument moved in order — his standing as her elder, their kinship, her husband's virtues, and at last the path of the good — and she swore it by the truth of her love. Everything she said was in keeping with dharma, but Rāvaṇa, blind with desire, paid it no heed. He answered with a show of courtesy — only a show, for his humility was all outward.

"You say you are my daughter-in-law," said Rāvaṇa, "but that rule holds only for women who have one husband. The order of the world of the gods, held eternal by the gods themselves, is this: apsarases have no husbands, and none of them belongs to one man alone." It was sophistry: he turned the freedom of the apsarases into an instrument of his lust, ignored her refusal, and used a custom of the gods for his own ends without grasping the heart of dharma. Having said this, the rākṣasa set her down on the slab of rock and, inflamed with lust, forced himself upon her. When at last she was released, Rambhā, her garlands and ornaments scattered, was as distraught as a river churned by a great elephant at play. The ends of her hair were tangled and dishevelled, her tender hands trembled, and she was like a flowering creeper shaken by the wind. Trembling, ashamed and afraid, she joined her palms. The poet tells the deed itself in few words and her suffering at length — that is his compassion — and his images of the churned river, the wind-shaken creeper and the scattered garlands convey her pain of body and of mind together.

She went to Nalakūbara and fell at his feet. Seeing her in that state, the great-souled Nalakūbara asked, "What is this, good lady? Why have you fallen at my feet?" — a simple question, full of care and love. Sighing and trembling, her palms joined, she began to tell him everything as it had happened. "My lord, this Daśagrīva has come here on his way to heaven, and with his army he has spent the night here. As I was coming to you, tamer of foes, he saw me. The rākṣasa seized me and asked whose I was. I told him the whole truth, but his mind was overpowered by the delusion of desire and he would not listen. Though I begged him again and again, lord, saying, 'I am your daughter-in-law,' he thrust it all aside and took me by force. So forgive my fault, faithful one; a woman's strength is no match for a man's, gentle one." She told it in order — his coming, the camp, her journey, the seizing, the question, her truthful answer, his deafness, her repeated pleas, and at last the violence — and at every step her innocence is plain: she spoke the truth, she pleaded again and again, and she was overcome by force alone. She did not think herself at fault, yet she asked her husband's forgiveness, a mark of her character, and her last words, that a woman's strength is no match for a man's, clear her of all blame. The loving names she gave her husband — lord, master, tamer of foes, faithful one, gentle one — show her respect and love, while Rāvaṇa she called only "the rākṣasa", and that too shows her loathing. Hearing all this, Vaiśravaṇa's son was filled with anger.

Hearing of that gross outrage, Nalakūbara entered into meditation and, through it, came to know for himself what Rāvaṇa had done; he did not simply take Rambhā's word but examined the matter before he punished, an ideal of justice. In a moment his eyes were red with anger, and he took water in his hand. Holding the water, he touched his limbs with it as the rite prescribes, and then he let fly a terrible curse against the lord of the rākṣasas: "Because you were taken by force against your will, good lady, he shall never again approach any young woman who does not desire him. If, tormented by desire, he ever forces a woman against her will, his head will split into seven pieces." Nalakūbara punished Rāvaṇa not with a weapon but with the power of his austerity and the touch of water, an example of the strength of the brāhmaṇa in him — Rambhā had called him a brāhmaṇa in dharma. The curse did not kill Rāvaṇa but barred his future wickedness; its heart was the word "unwilling", for it is union without a woman's consent that is punished, and since a head split in seven means death, fear would now bridle his lust. When that curse had been spoken, blazing like a kindled fire, the drums of the gods sounded, a shower of flowers fell from the sky, and all the gods with the Grandfather at their head rejoiced, for they knew the whole course of the world and foresaw that rākṣasa's death; the seers and the ancestors too felt the highest joy. When Daśagrīva heard that hair-raising curse, he no longer took pleasure in union with women who did not desire him. And all the faithful wives he had carried off rejoiced when they heard of the curse Nalakūbara had released, for it was dear to their hearts: from now on their chastity was safe. The weight of this curse in the Rāmāyaṇa is plain: because of it Rāvaṇa never laid hands on Sītā by force in Laṅkā, and she never chose him of her own will. That is why the gods rejoiced "knowing his death": Sītā's safety would be the cause of Rāvaṇa's ruin. The gods' joy had two grounds, that lawlessness had been checked and that Rāvaṇa's coming death had been signalled.