अगस्त्यः वदति — ततः त्रिदशपुङ्गवं यमं जित्वा रणश्लाघी दशग्रीवः रावणः स्वसहायान् ददर्श। रुधिरसिक्ताङ्गं प्रहारैः जर्जरीकृतं रावणं दृष्ट्वा राक्षसाः विस्मयं समुपागमन्। यमयुद्धस्य चिह्नानि तस्य शरीरे स्पष्टानि — तस्य जयः सुलभः न आसीत्। मारीचप्रमुखाः ते सर्वे जयेन तं वर्धयित्वा रावणेन सान्त्विताः पुष्पकं भेजिरे। ये पूर्वं यमरथं दृष्ट्वा पलायिताः ते इदानीं जयघोषं कुर्वन्ति — राजसेवकानां स्वभावः एषः। रावणः अपि तान् न निन्दति, किन्तु सान्त्वयति — तस्य नेतृत्वस्य कौशलम्। ततः तत् रक्षः दैत्योरगगणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितं पयसां निधिं रसातलं प्रविष्टः। सः भोगवतीं वासुकिपालितां पुरीं गत्वा नागान् वशे कृत्वा हृष्टः मणिमयीं पुरीं ययौ। तत्र लब्धवराः दैत्याः निवातकवचाः वसन्; राक्षसः तान् समागम्य युद्धाय समुपाह्वयत्। ते सर्वे सुविक्रान्ताः बलशालिनः नानाप्रहरणाः युद्धदुर्मदाः दैतेयाः तत्र प्रहृष्टाः आसन्। अत्र रसातलस्य भूगोलः — प्रथमं भोगवती नागानां पुरी, ततः मणिमयी दैत्यानां पुरी। वासुकिः नागराजः, तस्य पुरी सुगमं जिता। निवातकवचाः तु ब्रह्मणः वरेण प्रबलाः — ते रावणस्य समबलाः प्रतिद्वन्द्विनः। रसातलं ‘पयसां निधिः’ इति वर्णितम् — अत्र समुद्रस्य अधोभागः एव रसातलम् इति कवेः कल्पना। तत् वरुणेन सुरक्षितम्, अतः रावणस्य अन्तिमं लक्ष्यं वरुणः एव; मार्गे सः नागान् दैत्यान् च सम्मुखीकरोति। नागानां वशीकरणं सुगमम् — ते युद्धं विना एव वशं गताः इति ‘कृत्वा नागान्वशे’ इति संक्षिप्तेन वचनेन सूचितम्। निवातकवचानां वर्णने चत्वारि विशेषणानि — सुविक्रान्ताः, बलशालिनः, नानाप्रहरणाः, युद्धदुर्मदाः — तेषां सामर्थ्यं पूर्णं दर्शयन्ति। एतेन अग्रिमस्य दीर्घयुद्धस्य भूमिका निर्मिता। रावणस्य शरीरे व्रणाः अपि तस्य उत्साहं न न्यूनयन्ति — सः विश्रामं विना एव अग्रे गच्छति।

शूलैः त्रिशूलैः कुलिशैः पट्टिशासिपरश्वधैः क्रुद्धाः राक्षसाः दानवाः च अन्योन्यं बिभिदुः। तेषां युध्यमानानां साग्रः संवत्सरः गतः; तत्र अन्यतरस्य विजयः क्षयः वा न अभवत्। ततः त्रैलोक्यगतिः अव्ययः पितामहः देवः विमानवरम् आस्थितः द्रुतम् आजगाम। वृद्धः पितामहः निवातकवचानां तत् रणकर्म निवार्य विदितार्थवत् वाक्यम् उवाच — ‘अयं रावणः युद्धे सुरासुरैः जेतुं न शक्यः; भवन्तः अपि सामरदानवैः क्षयं नेतुं न शक्याः। राक्षसस्य भवद्भिः सह सखित्वं रोचते; सुहृदां सर्वे अर्थाः अविभक्ताः — न अत्र संशयः।’ ततः रावणः तत्र अग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवान्, निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमान् अभवत्। तैः यथान्यायम् अर्चितः सः संवत्सरं तत्र उषितः; दशाननः स्वपुरात् निर्विशेषं प्रियं प्राप्तः। तत्र मायानां शतम् उपधार्य एकं समाप्तवान्; ततः सलिलेन्द्रपुरान्वेषी रसातलं भ्रमति स्म। अत्र ब्रह्मा पुनः शान्तिदूतः — पूर्वसर्गे यमस्य दण्डं निवर्तितवान्, अत्र युद्धं निवर्तयति। तस्य तर्कः — उभयपक्षयोः समबलत्वात् युद्धं निष्फलम्, अतः मैत्री श्रेयसी। अग्निसाक्षिकं सख्यं — एषः सख्यस्य पवित्रः विधिः, रामसुग्रीवयोः सख्यम् अपि एवम् एव अभवत्। मायानां शतस्य प्राप्तिः रावणस्य अग्रे युद्धेषु उपयुक्ता भविष्यति — मायायुद्धं राक्षसानां विशेषः। समीक्षिते ‘शतम् एकोनम् आत्मवान्’ इति — एकोनशतम्; मुद्रणे तु ‘शतमेकं समाप्तवान्’। संवत्सराधिकं युद्धम् — एतत् यमयुद्धस्य सप्तरात्रात् अपि दीर्घतरम्। उभयोः पक्षयोः ब्रह्मणः वरः, अतः कोऽपि न जयति न क्षीयते। ब्रह्मणः वचनं ‘सुहृदां सर्वे अर्थाः अविभक्ताः’ इति नीतिवाक्यम् — मित्राणां धनं भोगाः च साधारणाः। अस्य फलम् — रावणः निवातकवचैः यथान्यायम् अर्चितः, स्वपुरे इव सुखं लभते। एषा मैत्री तस्य दिग्विजयस्य एकः शान्तः विरामः। राक्षसाः दानवाः च अत्र अन्योन्यं बिभिदुः — आयुधानां सूची युद्धस्य भीषणतां दर्शयति। ‘वृद्धः पितामहः’ इति विशेषणं तस्य अनुभवं गौरवं च सूचयति। रावणः पितामहस्य वचनम् अत्र अपि मानयति, यथा सः सर्वदा ब्रह्मणः वरस्य आश्रितः। मायाशतस्य ज्ञानं रावणस्य बुद्धेः कौशलं दर्शयति — सः युद्धेन न, किन्तु मैत्र्या अपि लाभं प्राप्नोति।

ततः सः कालकेयैः अधिष्ठितम् अश्मनगरं नाम गत्वा तत्र बलोत्कटान् कालकेयान् हत्वा, शूर्पणख्याः भर्तारं स्वभगिनीपतिं बलवन्तं बलोत्कटं विद्युज्जिह्वं — यः समरे जिह्वया राक्षसं संलिहन् इव आसीत् — तदा असिना प्राच्छिनत्। तं विजित्य मुहूर्तेन चतुःशतं दैत्यान् जघान। अस्य प्रसङ्गस्य महत्त्वं विशेषम् — शूर्पणखायाः पतिः रावणेन एव हतः; एतत् एव अग्रे (२४तमे सर्गे) शूर्पणखायाः विलापस्य कारणम्, ततः तस्याः दण्डकारण्यवासस्य, अन्ततः सीताहरणस्य अपि मूलम्। विद्युज्जिह्वः ‘जिह्वया संलिहन्’ — तस्य नाम एव तस्य भीषणं रूपं सूचयति, विद्युत् इव चञ्चला जिह्वा। १७.२–१९.१ अर्धश्लोकाः वुल्गेटमात्राः; समीक्षिते अस्य वधस्य वर्णनं नास्ति। रावणस्य दिग्विजये अयं प्रसङ्गः दुःखदः — सः स्वस्य भगिन्याः पतिम् अपि न रक्षति। अग्रे सः एव ‘युद्धप्रमत्तः अहं न जानामि स्म’ इति वदिष्यति।

ततः राक्षसाधिपः पाण्डुरमेघाभं कैलासम् इव भास्वरं वरुणस्य दिव्यम् आलयम् अपश्यत्। तत्र पयः क्षरन्तीं सुरभिं गाम् अवस्थिताम् अपश्यत्, यस्याः पयसः अभिनिष्यन्दात् क्षीरोदः नाम सागरः। रावणः तत्र गोवृषेन्द्रस्य जननीं सुरभिं ददर्श, यस्मात् शीतरश्मिः निशाकरः चन्द्रः प्रभवति; यं क्षीरोदं समाश्रित्य फेनपाः परमर्षयः जीवन्ति; यत्र अमृतं स्वधाभोजिनां स्वधा च उत्पन्ना। नरा लोके यां सुरभिं नाम नामतः ब्रुवन्ति, तां परमाद्भुतां प्रदक्षिणं कृत्वा रावणः बहुविधैः बलैः गुप्तं महाघोरं वरुणालयं प्रविवेश। ततः धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं नित्यप्रहृष्टं वरुणस्य गृहोत्तमं ददर्श। अत्र क्षीरसागरस्य उत्पत्तिक्रमः वर्णितः — सुरभेः पयः क्षीरोदः, ततः चन्द्रः अमृतं स्वधा च। रावणः अपि सुरभिं प्रदक्षिणीकरोति — तस्य दुष्टस्वभावे अपि गोमातुः प्रति श्रद्धा अवशिष्टा। एषः सूक्ष्मः विरोधः ध्येयः। वरुणगृहस्य ‘धाराशताकीर्णं’ इति वर्णनं जलदेवतायाः गृहस्य अनुरूपम् — तत्र फव्वाराः इव धाराः। सुरभिः कामधेनुः इति पुराणेषु प्रसिद्धा; तस्याः पयसा क्षीरसागरस्य उत्पत्तिः अत्र वर्णिता। फेनपाः ऋषयः क्षीरसागरस्य फेनम् एव आहारं कुर्वन्ति — तेषां तपसः विशेषः। चन्द्रः क्षीरसागरात् जातः इति समुद्रमन्थनकथायाः अपि स्मारकम्। वरुणालयस्य वर्णनं कैलासेन उपमितं — शुभ्रं, उन्नतं, दीप्तिमत् च। प्रदक्षिणा पूज्यस्य सम्मानस्य विधिः; रावणः सुरभिं देवतां मत्वा प्रदक्षिणीकरोति।

ततः सः बलाध्यक्षान् हत्वा, तैः च ताडितः, योधान् अब्रवीत् — ‘राज्ञे शीघ्रं निवेद्यताम् — युद्धार्थी रावणः प्राप्तः; तस्य युद्धं प्रदीयताम्; अथवा साञ्जलिः ‘निर्जितः अस्मि’ इति वद; ततः ते भयं नास्ति।’ एतस्मिन् अन्तरे महात्मनः वरुणस्य पुत्राः पौत्राः च क्रुद्धाः निष्क्रामन्, गौः पुष्करः च सेनापती। ते गुणोपेताः स्वकैः बलैः परिवृताः कामगमान् रथान् युक्त्वा उद्यद्भास्करवर्चसः तत्र आययुः। ततः सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां धीमतः रावणस्य च दारुणं रोमहर्षणं युद्धं समभवत्। दशग्रीवस्य रक्षसः महावीर्यैः अमात्यैः तत् सर्वं वारुणं बलं क्षणेन विनिपातितम्। संख्ये स्वबलं समीक्ष्य वरुणस्य सुताः शरजालेन अर्दिताः रणकर्मणः निवृत्ताः। महीतलगताः ते पुष्पके रावणं दृष्ट्वा शीघ्रगामिभिः स्यन्दनैः आशु आकाशं विविशुः। ततः तुल्यं स्थानम् अवाप्य तेषां महत् आकाशयुद्धम् आसीत्, देवदानवयोः इव तुमुलम्। ते पावकसंनिभैः शरैः रावणं युद्धे विमुखीकृत्य संहृष्टाः विविधान् रवान् विनेदुः। अत्र रावणस्य पुनः सङ्कटम् — वरुणपुत्राः तं विमुखीकुर्वन्ति। वरुणपुत्राणां युद्धनीतिः चतुरा — भूमौ पराजिताः ते आकाशं गत्वा समस्थानं लभन्ते। रावणस्य आह्वानं पूर्ववत् — युद्धं वा पराजयस्वीकारः; ‘साञ्जलिः’ इति पदं तस्य दर्पं दर्शयति। वरुणस्य पुत्राणां ‘धीमतः’ इति विशेषणं रावणस्य कृते प्रयुक्तं — कविः शत्रोः अपि बुद्धिं स्वीकरोति। वरुणस्य पुत्राः पौत्राः च सर्वे युद्धाय निर्गताः — वरुणस्य अनुपस्थितौ कुलस्य रक्षा तेषां कर्तव्यम्। गौः पुष्करः च वरुणस्य सेनापती इति हिन्दीभाष्यं स्पष्टीकरोति। तेषां रथाः कामगमाः — इच्छानुसारं गच्छन्ति। प्रथमं रावणस्य अमात्याः एव वारुणं बलं क्षणेन विनिपातयन्ति — रावणस्य सेनायाः सामर्थ्यम्। किन्तु वरुणपुत्राः स्वयं वीराः — शरजालेन अर्दिताः अपि ते युद्धं न त्यजन्ति, केवलं स्थानं परिवर्तयन्ति। आकाशयुद्धस्य देवदानवयुद्धेन उपमा तस्य महत्त्वं दर्शयति। वरुणपुत्राणां पावकसंनिभाः शराः जलदेवतायाः पुत्राणाम् अपि अग्नितुल्यं तेजः सूचयन्ति — एषः सुन्दरः विरोधः। रावणस्य विमुखीकरणं तस्य दर्पस्य आघातः। युद्धस्य ‘रोमहर्षणम्’ इति विशेषणं तस्य भीषणतां सूचयति। रावणस्य ‘धीमतः’ इति विशेषणं विचित्रम् — कविः तस्य बुद्धिकौशलम् अपि स्वीकरोति। अमात्यानां ‘महावीर्यैः’ इति प्रशंसा तेषां पूर्वपलायनस्य विरुद्धम् — यमात् भीताः अपि ते वरुणसेनायाः पुरतः वीराः।

ततः राजानं धर्षितं दृष्ट्वा क्रुद्धः महोदरः वीरः मृत्युभयं त्यक्त्वा युद्धाकाङ्क्षी व्यलोकयत्। तेन महोदरेण गदया युद्धे कामगाः पवनोपमाः वारुणाः हयाः क्षितिं प्रययुः — हताः पतिताः। वरुणसूनूनां योधान् हयान् च हत्वा, तान् विरथान् स्थितान् प्रेक्ष्य सः आशु महानादं मुमोच। तेषां ते रथाः साश्वाः वरैः सारथिभिः सह महोदरेण निहताः पृथिवीतले पतिताः। किन्तु महात्मनः वरुणस्य पुत्राः शूराः रथान् त्यक्त्वा स्वप्रभावात् आकाशे विष्ठिताः न विव्यथुः। ते धनूंषि सज्जानि कृत्वा महोदरं विनिर्भिद्य सहिताः क्रुद्धाः रावणं समरे समवारयन्। चापविभ्रष्टैः वज्रकल्पैः सुदारुणैः सायकैः ते संक्रुद्धाः तं दारयन्ति स्म, यथा मेघाः महागिरिम्। ततः कालाग्निः इव मूर्च्छितः क्रुद्धः दशग्रीवः तेषां मर्मसु महाघोरं शरवर्षम् अपातयत्। उपरि विष्ठितः सः दुर्धर्षः विचित्राणि मुसलानि, भल्लशतानि, पट्टिशान्, शक्तीः, महतीः शतघ्नीः च तेषाम् उपरि पातयामास। अपविद्धाः ते वीराः पदातयः विनिष्पेतुः। ततः तेन एव सहसा ते पदातिनः सीदन्ति स्म, यथा षष्टिहायनाः कुञ्जराः महापङ्कम् आसाद्य। सीदमानान् विह्वलान् सुतान् दृष्ट्वा सः महाबलः रावणः हर्षात् महान् अम्बुधरः इव ननाद। ततः तत् रक्षः महानादान् मुक्त्वा नानाप्रहरणोपेतैः धारापातैः अम्बुदः इव वारुणान् हन्ति स्म। ततः ते सर्वे विमुखाः धरणीतले पतिताः; स्वपुरुषैः रणात् शीघ्रं गृहाणि एव प्रवेशिताः। अत्र महोदरस्य भूमिका निर्णायकी — राज्ञः अपमानं दृष्ट्वा सः मृत्युभयं त्यक्त्वा युध्यते; सेवकस्य स्वामिभक्तेः उदाहरणम्। किन्तु वरुणपुत्राः अपि वीराः — रथेषु नष्टेषु अपि ते न व्यथिताः, स्वप्रभावेन आकाशे तिष्ठन्ति। अन्ते रावणस्य अस्त्रवर्षः निर्णायकः। षष्टिहायनस्य कुञ्जरस्य पङ्के मज्जनम् — एषा उपमा वृद्धस्य बलवतः अपि असहायतां दर्शयति। वरुणपुत्राणां पतनानन्तरं तेषां सेवकाः तान् गृहं नयन्ति — ते न हताः, केवलं पराजिताः। अस्मिन् खण्डे युद्धस्य त्रयः चरणाः — प्रथमं महोदरस्य आक्रमणं हयरथनाशः च, द्वितीयं वरुणपुत्राणां प्रत्याक्रमणं रावणस्य आवरणं च, तृतीयं रावणस्य निर्णायकः शरवर्षः। प्रत्येकस्मिन् चरणे पक्षयोः बलम् उत्थानपतनं प्राप्नोति। वरुणपुत्राणां ‘स्वप्रभावान्न विव्यथुः’ इति वर्णनं तेषां दिव्यत्वं दर्शयति — ते रथं विना अपि आकाशे तिष्ठन्ति। महोदरस्य विनिर्भेदनम् अपि तेषां सामर्थ्यस्य प्रमाणम्। मेघैः गिरेः दारणस्य उपमा रावणस्य स्थैर्यं पुनः स्मारयति — पूर्वसर्गेषु अपि सः पर्वतेन उपमितः। रावणस्य आयुधानां सूची — मुसलानि, भल्लाः, पट्टिशाः, शक्तयः, शतघ्न्यः — तस्य अस्त्रसम्पत्तिं दर्शयति। ‘उपरि विष्ठितः’ इति — सः आकाशे तेषाम् उपरि स्थितः, अतः तस्य प्रहाराः अधिकं प्रबलाः। रावणस्य हर्षः अम्बुधरस्य गर्जनेन उपमितः — मेघस्य इव तस्य नादः। वरुणपुत्राणां पतनं ‘पदातयः’ इति — रथहीनाः ते भूमौ पदातिवत् पतिताः, तत्र रावणस्य शरवर्षेण सीदन्ति। तेषां सेवकाः तान् रणात् उद्धृत्य गृहं नयन्ति — एतत् सेवकानां स्वामिभक्तेः उदाहरणम्। रावणः हतान् न अनुधावति; तस्य लक्ष्यं वरुणः एव। अस्मिन् युद्धे रावणस्य विजयः पूर्णः इव, किन्तु वरुणस्य अनुपस्थितेः कारणात् सः वास्तविकं लोकपालविजयं न लभते।

ततः रक्षः तान् अब्रवीत् — ‘वरुणाय निवेद्यताम्।’ वरुणस्य मन्त्री प्रहासः नाम रावणम् अब्रवीत् — ‘यं त्वं युधि आह्वयसे, सः जलेश्वरः महाराजः वरुणः गान्धर्वं श्रोतुं ब्रह्मलोकं गतः खलु। वीर, नृपे गते तव परिश्रम्य किम्? ये कुमाराः संनिहिताः वीराः, ते पराजिताः।’ तत् श्रुत्वा राक्षसेन्द्रः आत्मनः नाम विश्राव्य हर्षात् नादं विमुञ्चन् वरुणालयात् निष्क्रान्तः। येन पथा आगतः तेन एव विनिवृत्य सः रक्षः नभस्तलगतः लङ्काम् अभिमुखः ययौ। वरुणस्य अनुपस्थितिः कथायाः विचित्रः अंशः — लोकपालः स्वयं युद्धे न आगतः, गान्धर्वश्रवणाय गतः। अतः रावणस्य वरुणविजयः अपूर्णः। प्रहासस्य वचनं विनयपूर्णं चतुरं च — सः रावणस्य परिश्रमस्य व्यर्थतां सूचयति। मुद्रणे मन्त्रिणः नाम ‘प्रहासो’ इति पाठः, हिन्दीभाष्ये तु ‘प्रभास’, समीक्षिते च ‘प्रभासो’। अस्य सर्गस्य अनन्तरं मुद्रणस्य अधोटिप्पणी — काश्चित् प्रतिषु त्रयोविंशसर्गात् परं पञ्च प्रक्षिप्ताः सर्गाः उपलभ्यन्ते, येषु रावणस्य दिग्विजययात्रायाः विस्तरेण वर्णनम् अस्ति; अनावश्यकविस्तरभयात् ते अत्र न गृहीताः इति।

అగస్త్యుడు చెబుతున్నాడు — ఆ తరువాత దేవశ్రేష్ఠుడైన యముని జయించి, యుద్ధంలో తనను తాను పొగడుకునే దశగ్రీవుడైన రావణుడు తన సహాయకులను చూశాడు. రక్తంతో తడిసిన అంగాలతో, దెబ్బలచేత జర్జరితుడైన రావణుని చూచి రాక్షసులు ఆశ్చర్యపోయారు. యమయుద్ధపు గుర్తులు అతని శరీరంపై స్పష్టంగా ఉన్నాయి — అతని జయం సులభంగా రాలేదు. మారీచుడు మొదలైనవారందరూ జయఘోషలతో అతనిని అభినందించి, రావణునిచేత ఊరడించబడి పుష్పకాన్ని ఎక్కారు. ముందు యమరథాన్ని చూచి పారిపోయినవారే ఇప్పుడు జయఘోష చేస్తున్నారు — రాజసేవకుల స్వభావం ఇది. రావణుడు కూడా వారిని నిందించడు, ఊరడిస్తాడు — అతని నాయకత్వ కౌశలం. ఆ తరువాత ఆ రాక్షసుడు దైత్యులూ ఉరగగణాలూ నివసించే, వరుణునిచేత సురక్షితంగా రక్షించబడే జలనిధి అయిన రసాతలంలో ప్రవేశించాడు. అతడు వాసుకి పాలించే భోగవతీ నగరానికి వెళ్ళి నాగులను వశపరచుకొని, సంతోషంతో మణిమయమైన నగరానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ వరాలు పొందిన నివాతకవచులనే దైత్యులు నివసిస్తున్నారు; రాక్షసుడు వారిని సమీపించి యుద్ధానికి ఆహ్వానించాడు. మంచి పరాక్రమవంతులూ బలశాలులూ నానావిధ ఆయుధాలు ధరించినవారూ యుద్ధగర్వితులూ అయిన ఆ దైత్యులందరూ అక్కడ ఉత్సాహంతో ఉన్నారు. ఇక్కడ రసాతలపు భౌగోళికం — మొదట నాగుల నగరం భోగవతి, తరువాత దైత్యుల మణిమయనగరం. వాసుకి నాగరాజు, అతని నగరం సులభంగా జయించబడింది. నివాతకవచులు మాత్రం బ్రహ్మవరం వల్ల ప్రబలులు — వారు రావణునితో సమబలులైన ప్రతిద్వంద్వులు. రసాతలం ‘పయసాం నిధిః’ (జలాలకు నిధి) అని వర్ణించబడింది — ఇక్కడ సముద్రపు అధోభాగమే రసాతలం అని కవి కల్పన. అది వరుణునిచేత రక్షించబడుతుంది, కాబట్టి రావణుని అంతిమలక్ష్యం వరుణుడే; దారిలో అతడు నాగులనూ దైత్యులనూ ఎదుర్కొంటాడు. నాగులను వశపరచుకోవడం సులభం — వారు యుద్ధం లేకుండానే వశమయ్యారని ‘కృత్వా నాగాన్వశే’ (నాగులను వశపరచుకొని) అనే క్లుప్తమైన మాటతో సూచించబడింది. నివాతకవచుల వర్ణనలోని నాలుగు విశేషణాలు — మంచి పరాక్రమవంతులు, బలశాలులు, నానావిధ ఆయుధధారులు, యుద్ధగర్వితులు — వారి సామర్థ్యాన్ని పూర్తిగా చూపుతాయి. దీనిచేత తరువాతి దీర్ఘయుద్ధానికి భూమిక ఏర్పడింది. రావణుని శరీరంపై గాయాలు కూడా అతని ఉత్సాహాన్ని తగ్గించవు — అతడు విశ్రాంతి లేకుండానే ముందుకు సాగుతాడు.

శూలాలతో, త్రిశూలాలతో, వజ్రాయుధాలతో, పట్టిసాలతో, కత్తులతో, గొడ్డళ్ళతో క్రుద్ధులైన రాక్షసులూ దానవులూ ఒకరినొకరు ఛేదించుకున్నారు. వారు యుద్ధం చేస్తుండగా ఒక సంవత్సరానికి పైగా గడిచిపోయింది; అందులో ఏ పక్షానికీ విజయమూ కలగలేదు, నాశనమూ కలగలేదు. అప్పుడు ముల్లోకాలకూ గతి అయిన, నాశనం లేని పితామహదేవుడు శ్రేష్ఠమైన విమానంలో కూర్చొని త్వరగా వచ్చాడు. వృద్ధుడైన పితామహుడు నివాతకవచుల ఆ రణకర్మను నివారించి, విషయమంతా తెలిసినవానిలా ఈ మాట అన్నాడు — ‘ఈ రావణుడు యుద్ధంలో దేవాసురులచేత జయింపశక్యం కానివాడు; మీరు కూడా దేవతలతో దానవులతో కలిసి వచ్చినా నాశనం చేయశక్యం కానివారు. ఈ రాక్షసునికి మీతో స్నేహం ఇష్టమే; మిత్రులకు సమస్త సంపదలూ విభజించబడనివి (ఉమ్మడివి) — ఇందులో సందేహం లేదు.’ అప్పుడు రావణుడు అక్కడ అగ్నిసాక్షిగా స్నేహం చేశాడు, నివాతకవచులతో ప్రీతిపూర్వకంగా మెలిగాడు. వారిచేత యథోచితంగా సత్కరించబడి అతడు అక్కడ ఒక సంవత్సరం నివసించాడు; దశాననుడు తన నగరంతో సమానమైన ప్రియాన్ని పొందాడు. అక్కడ వంద మాయలను గ్రహించి ఒకదానిని పూర్తిగా సాధించాడు; ఆ తరువాత జలేంద్రుని (వరుణుని) నగరాన్ని వెదకుతూ రసాతలంలో తిరిగాడు. ఇక్కడ బ్రహ్మ మళ్ళీ శాంతిదూత — పూర్వసర్గలో యముని దండాన్ని మరల్చాడు, ఇక్కడ యుద్ధాన్ని నివారిస్తున్నాడు. ఆయన తర్కం — రెండు పక్షాలూ సమబలులు కాబట్టి యుద్ధం నిష్ఫలం, కాబట్టి మైత్రి శ్రేయస్కరం. అగ్నిసాక్షిగా స్నేహం — ఇది స్నేహానికి పవిత్రమైన విధి, రామసుగ్రీవుల స్నేహం కూడా ఇలాగే జరిగింది. వంద మాయల ప్రాప్తి రావణునికి తరువాతి యుద్ధాలలో ఉపయోగపడుతుంది — మాయాయుద్ధం రాక్షసుల విశేషం. సమీక్షిత పాఠంలో ‘శతమేకోనమాత్మవాన్’ అని ఉంది — అంటే తొంభై తొమ్మిది; ఈ ముద్రణలో మాత్రం ‘శతమేకం సమాప్తవాన్’ (వందలో ఒకదానిని పూర్తిగా సాధించాడు) అని ఉంది. సంవత్సరానికి మించిన యుద్ధం — ఇది యమయుద్ధపు ఏడు రాత్రుల కంటే కూడా దీర్ఘమైనది. రెండు పక్షాలకూ బ్రహ్మవరం ఉంది, కాబట్టి ఎవరూ జయించరు, ఎవరూ క్షీణించరు. బ్రహ్మ వచనమైన ‘సుహృదాం సర్వే అర్థాః అవిభక్తాః’ (మిత్రులకు సమస్త సంపదలూ ఉమ్మడివి) అనేది నీతివాక్యం — మిత్రుల ధనమూ భోగాలూ సాధారణమైనవి. దీని ఫలం — రావణుడు నివాతకవచులచేత యథోచితంగా సత్కరించబడి, తన నగరంలో వలె సుఖాన్ని పొందుతాడు. ఈ మైత్రి అతని దిగ్విజయంలో ఒక ప్రశాంతమైన విరామం. రాక్షసులూ దానవులూ ఇక్కడ ఒకరినొకరు ఛేదించుకున్నారు — ఆయుధాల జాబితా యుద్ధపు భీషణత్వాన్ని చూపుతుంది. ‘వృద్ధః పితామహః’ (వృద్ధుడైన పితామహుడు) అనే విశేషణం ఆయన అనుభవాన్నీ గౌరవాన్నీ సూచిస్తుంది. రావణుడు ఎల్లప్పుడూ బ్రహ్మవరాన్ని ఆశ్రయించినవాడు కాబట్టి ఇక్కడ కూడా పితామహుని మాటను మన్నిస్తాడు. వంద మాయల జ్ఞానం రావణుని బుద్ధికౌశలాన్ని చూపుతుంది — అతడు యుద్ధంతోనే కాక మైత్రితో కూడా లాభం పొందుతాడు.

ఆ తరువాత అతడు కాలకేయులు నివసించే అశ్మనగరం అనే నగరానికి వెళ్ళి, అక్కడ బలోత్కటులైన కాలకేయులను చంపి, శూర్పణఖ భర్తా తన బావా అయిన, బలవంతుడూ బలోత్కటుడూ అయిన విద్యుజ్జిహ్వుని — యుద్ధంలో నాలుకతో రాక్షసుని నాకుతున్నట్లుగా ఉన్నవానిని — అప్పుడు కత్తితో నరికివేశాడు. అతనిని జయించి క్షణంలో నాలుగు వందల దైత్యులను చంపాడు. ఈ ప్రసంగానికి విశేష ప్రాముఖ్యం ఉంది — శూర్పణఖ భర్త రావణుని చేతనే చంపబడ్డాడు; ఇదే ముందు (24వ సర్గలో) శూర్పణఖ విలాపానికి కారణం, ఆ తరువాత ఆమె దండకారణ్యవాసానికి, చివరకు సీతాపహరణానికి కూడా మూలం. విద్యుజ్జిహ్వుడు ‘జిహ్వయా సంలిహన్’ (నాలుకతో నాకుతున్నట్లు) — అతని పేరే అతని భీషణరూపాన్ని సూచిస్తుంది, మెరుపులా చంచలమైన నాలుక. 17.2–19.1 అర్ధశ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ వధ వర్ణన లేదు. రావణుని దిగ్విజయంలో ఈ ప్రసంగం దుఃఖకరమైనది — అతడు తన చెల్లెలి భర్తను కూడా కాపాడడు. ముందు అతడే ‘యుద్ధోన్మత్తుడనై నేను గ్రహించలేదు’ అని చెబుతాడు.

ఆ తరువాత రాక్షసాధిపుడు తెల్లని మేఘం వంటి, కైలాసంలా ప్రకాశించే వరుణుని దివ్యమైన ఆలయాన్ని చూశాడు. అక్కడ పాలు స్రవిస్తూ నిలిచిన సురభి అనే గోవును చూశాడు, దాని పాల ప్రవాహం నుండే క్షీరోదమనే సముద్రం ఏర్పడింది. రావణుడు అక్కడ వృషభశ్రేష్ఠునికి తల్లి అయిన సురభిని చూశాడు; ఆ క్షీరసముద్రం నుండి చల్లని కిరణాలు గల నిశాకరుడైన చంద్రుడు పుడతాడు; ఆ క్షీరోదాన్ని ఆశ్రయించి నురుగును ఆహారంగా తీసుకునే పరమర్షులు జీవిస్తారు; అక్కడ అమృతమూ, స్వధను భుజించే పితరులకు స్వధయూ పుట్టాయి. లోకంలో మనుష్యులు సురభి అని పేరుతో పిలిచే, పరమాద్భుతమైన ఆ గోవుకు ప్రదక్షిణం చేసి, రావణుడు అనేకవిధ సైన్యాలతో రక్షించబడిన మహాఘోరమైన వరుణాలయంలో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు వందలాది జలధారలతో నిండిన, శరత్కాల మేఘం వంటి, ఎల్లప్పుడూ ఆనందమయమైన వరుణుని శ్రేష్ఠగృహాన్ని చూశాడు. ఇక్కడ క్షీరసాగరపు ఉత్పత్తిక్రమం వర్ణించబడింది — సురభి పాలు క్షీరోదం, దాని నుండి చంద్రుడు, అమృతం, స్వధ. రావణుడు కూడా సురభికి ప్రదక్షిణం చేస్తాడు — అతని దుష్టస్వభావంలో కూడా గోమాత పట్ల శ్రద్ధ మిగిలి ఉంది. ఈ సూక్ష్మమైన వైరుధ్యాన్ని గమనించాలి. వరుణగృహపు ‘ధారాశతాకీర్ణం’ (వందలాది ధారలతో నిండినది) అనే వర్ణన జలదేవత గృహానికి తగినది — అక్కడ నీటిని పైకి చిమ్మే జలయంత్రాలలా ధారలున్నాయి. సురభి కామధేనువని పురాణాలలో ప్రసిద్ధి; దాని పాలతో క్షీరసాగరపు ఉత్పత్తి ఇక్కడ వర్ణించబడింది. నురుగును ఆహారంగా తీసుకునే ఋషులు క్షీరసాగరపు నురుగునే ఆహారంగా గ్రహిస్తారు — ఇది వారి తపస్సు విశేషం. చంద్రుడు క్షీరసాగరం నుండి పుట్టాడనడం సముద్రమథన కథను కూడా గుర్తుచేస్తుంది. వరుణాలయ వర్ణన కైలాసంతో పోల్చబడింది — తెల్లనిది, ఎత్తైనది, ప్రకాశవంతమైనది. ప్రదక్షిణం పూజ్యులను సన్మానించే విధి; రావణుడు సురభిని దేవతగా భావించి ప్రదక్షిణం చేస్తాడు.

అప్పుడు అతడు సేనాధ్యక్షులను చంపి, వారిచేత కొట్టబడి, యోధులతో ఇలా అన్నాడు — ‘మీ రాజుకు వెంటనే తెలియజేయండి — యుద్ధాన్ని కోరే రావణుడు వచ్చాడు; అతనికి యుద్ధం ఇవ్వండి; లేదా చేతులు జోడించి ‘ఓడిపోయాను’ అని చెప్పు; అప్పుడు నీకు భయం లేదు.’ ఈలోగా మహాత్ముడైన వరుణుని పుత్రులూ పౌత్రులూ క్రుద్ధులై బయలుదేరారు, గౌ, పుష్కరుడు అనే సేనాపతులు కూడా. గుణసంపన్నులైన వారు తమ సైన్యాలతో కూడి, కోరిన చోటికి వెళ్ళే రథాలను పూన్చి, ఉదయిస్తున్న సూర్యుని తేజస్సుతో అక్కడికి వచ్చారు. అప్పుడు జలేంద్రుని పుత్రులకూ బుద్ధిమంతుడైన రావణునికీ దారుణమైన, రోమాంచకరమైన యుద్ధం జరిగింది. రాక్షసుడైన దశగ్రీవుని మహావీర్యవంతులైన మంత్రులు ఆ వారుణ సైన్యమంతటినీ క్షణంలో పడగొట్టారు. యుద్ధంలో తమ సైన్యపు స్థితిని చూచి, బాణజాలంచేత పీడితులైన వరుణసుతులు రణకర్మ నుండి విరమించారు. భూతలంపై ఉన్న వారు పుష్పకంలో ఉన్న రావణుని చూచి, వేగంగా వెళ్ళే రథాలతో త్వరగా ఆకాశంలోకి ప్రవేశించారు. అప్పుడు సమానస్థానాన్ని పొంది వారికి దేవదానవుల యుద్ధంలా తుములమైన మహా ఆకాశయుద్ధం జరిగింది. వారు అగ్నితుల్యమైన బాణాలతో రావణుని యుద్ధంలో వెనుదిరిగేలా చేసి, సంతోషించి రకరకాల నాదాలు చేశారు. ఇక్కడ రావణునికి మళ్ళీ సంకటం — వరుణపుత్రులు అతనిని వెనుదిరిగేలా చేస్తారు. వరుణపుత్రుల యుద్ధనీతి చతురమైనది — భూమిపై ఓడిపోయిన వారు ఆకాశానికి వెళ్ళి సమానస్థానాన్ని పొందుతారు. రావణుని ఆహ్వానం మునుపటిలాగే — యుద్ధమో పరాజయ అంగీకారమో; ‘సాంజలిః’ (చేతులు జోడించి) అనే పదం అతని దర్పాన్ని చూపుతుంది. ‘ధీమతః’ (బుద్ధిమంతుడైన) అనే విశేషణం రావణుని కోసం ప్రయోగించబడింది — కవి శత్రువు బుద్ధిని కూడా అంగీకరిస్తున్నాడు. వరుణుని పుత్రులూ పౌత్రులూ అందరూ యుద్ధానికి బయలుదేరారు — వరుణుడు లేనప్పుడు వంశరక్షణ వారి కర్తవ్యం. గౌ, పుష్కరుడు వరుణుని సేనాపతులని హిందీ వ్యాఖ్యానం స్పష్టం చేస్తుంది. వారి రథాలు కామగమాలు — ఇచ్ఛానుసారం వెళ్తాయి. మొదట రావణుని మంత్రులే వారుణ సైన్యాన్ని క్షణంలో పడగొడతారు — రావణుని సేనా సామర్థ్యం. కానీ వరుణపుత్రులు స్వయంగా వీరులు — బాణజాలంచేత పీడితులైనా వారు యుద్ధాన్ని విడువరు, కేవలం స్థానం మార్చుకుంటారు. ఆకాశయుద్ధాన్ని దేవదానవ యుద్ధంతో పోల్చడం దాని ప్రాముఖ్యాన్ని చూపుతుంది. వరుణపుత్రుల అగ్నితుల్యమైన బాణాలు జలదేవత పుత్రులకు కూడా అగ్ని వంటి తేజస్సు ఉందని సూచిస్తాయి — ఇది అందమైన వైరుధ్యం. రావణుడు వెనుదిరగడం అతని దర్పానికి దెబ్బ. యుద్ధపు ‘రోమహర్షణమ్’ (రోమాంచకరం) అనే విశేషణం దాని భీషణత్వాన్ని సూచిస్తుంది. రావణునికి ‘ధీమతః’ అనే విశేషణం విచిత్రమైనది — కవి అతని బుద్ధికౌశలాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నాడు. మంత్రులకు ‘మహావీర్యైః’ (మహావీర్యవంతులు) అనే ప్రశంస వారి పూర్వపలాయనానికి విరుద్ధం — యమునికి భయపడినా వారు వరుణసేన ఎదుట వీరులే.

అప్పుడు రాజు అవమానించబడడం చూచి క్రుద్ధుడైన వీరుడు మహోదరుడు మృత్యుభయాన్ని విడిచి యుద్ధాకాంక్షతో చుట్టూ చూశాడు. ఆ మహోదరుడు గదతో కొట్టగా, యుద్ధంలో కోరిన చోటికి వెళ్ళే, వాయువేగం గల వారుణ అశ్వాలు నేలకు ఒరిగాయి — చచ్చి పడిపోయాయి. వరుణసూనుల యోధులనూ గుర్రాలనూ చంపి, వారు రథహీనులై నిలిచి ఉండడం చూచి అతడు వెంటనే మహానాదం చేశాడు. గుర్రాలతో, శ్రేష్ఠులైన సారథులతో కూడిన వారి ఆ రథాలు మహోదరునిచేత ధ్వంసమై భూతలంపై పడిపోయాయి. కానీ మహాత్ముడైన వరుణుని శూరపుత్రులు రథాలను విడిచి తమ ప్రభావంతో ఆకాశంలో నిలిచి వ్యథ చెందలేదు. వారు ధనుస్సులను సిద్ధం చేసుకొని మహోదరుని ఛేదించి, కలిసికట్టుగా క్రుద్ధులై రావణుని యుద్ధంలో అడ్డగించారు. ధనుస్సుల నుండి విడువబడిన వజ్రాయుధం వంటి అతి దారుణమైన బాణాలతో, మేఘాలు మహాపర్వతాన్ని చీల్చినట్లు, మిక్కిలి క్రుద్ధులైన వారు అతనిని చీల్చసాగారు. అప్పుడు ప్రళయాగ్నిలా విజృంభించిన, క్రుద్ధుడైన దశగ్రీవుడు వారి మర్మస్థానాలపై మహాఘోరమైన బాణవర్షాన్ని కురిపించాడు. పైన నిలిచిన ఆ ఎదిరింపరానివాడు విచిత్రమైన రోకళ్ళనూ, వందలాది భల్లాలనూ, పట్టిసాలనూ, శక్తులనూ, పెద్ద శతఘ్నులనూ వారిపై పడవేశాడు. విసిరివేయబడిన ఆ వీరులు కాల్బలంలా క్రిందికి పడిపోయారు. అప్పుడు అరవై ఏళ్ళ ఏనుగులు పెద్ద బురదలో చిక్కుకున్నట్లు, అతని చేతనే ఆ కాల్బలం హఠాత్తుగా కూలబడిపోయింది. కూలబడుతున్న, విహ్వలులైన ఆ పుత్రులను చూచి మహాబలుడైన రావణుడు ఆనందంతో పెద్ద మేఘంలా గర్జించాడు. ఆ తరువాత ఆ రాక్షసుడు మహానాదాలు చేస్తూ, మేఘం ధారాపాతాలతో కొట్టినట్లు నానావిధ ఆయుధాలతో వారుణులను కొట్టసాగాడు. అప్పుడు వారందరూ వెనుదిరిగి భూతలంపై పడిపోయారు; వారి సేవకులు వారిని రణం నుండి వెంటనే ఇళ్ళలోకి తీసుకువెళ్ళారు. ఇక్కడ మహోదరుని పాత్ర నిర్ణాయకమైనది — రాజుకు జరిగిన అవమానాన్ని చూచి అతడు మృత్యుభయాన్ని విడిచి యుద్ధం చేస్తాడు; సేవకుని స్వామిభక్తికి ఉదాహరణ. కానీ వరుణపుత్రులు కూడా వీరులే — రథాలు నశించినా వారు వ్యథ చెందరు, తమ ప్రభావంతో ఆకాశంలో నిలుస్తారు. చివరకు రావణుని అస్త్రవర్షం నిర్ణాయకమవుతుంది. అరవై ఏళ్ళ ఏనుగు బురదలో మునగడం — ఈ ఉపమ వృద్ధుడైన బలవంతుని కూడా నిస్సహాయతను చూపుతుంది. వరుణపుత్రులు పడిపోయిన తరువాత వారి సేవకులు వారిని ఇంటికి తీసుకువెళ్తారు — వారు చంపబడలేదు, కేవలం ఓడిపోయారు. ఈ ఖండంలో యుద్ధానికి మూడు దశలున్నాయి — మొదటిది మహోదరుని దాడీ గుర్రాల రథాల నాశనమూ, రెండవది వరుణపుత్రుల ప్రత్యాక్రమణమూ రావణుని అడ్డగించడమూ, మూడవది రావణుని నిర్ణాయకమైన బాణవర్షం. ప్రతి దశలోనూ రెండు పక్షాల బలం ఎగుడుదిగుళ్ళను పొందుతుంది. ‘స్వప్రభావాన్న వివ్యథుః’ (తమ ప్రభావం వల్ల వ్యథ చెందలేదు) అనే వర్ణన వరుణపుత్రుల దివ్యత్వాన్ని చూపుతుంది — వారు రథం లేకుండా కూడా ఆకాశంలో నిలుస్తారు. మహోదరుని ఛేదించడం కూడా వారి సామర్థ్యానికి ప్రమాణం. మేఘాలు పర్వతాన్ని చీల్చడమనే ఉపమ రావణుని స్థైర్యాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది — పూర్వసర్గలలో కూడా అతడు పర్వతంతో పోల్చబడ్డాడు. రావణుని ఆయుధాల జాబితా — రోకళ్ళు, భల్లాలు, పట్టిసాలు, శక్తులు, శతఘ్నులు — అతని అస్త్రసంపదను చూపుతుంది. ‘ఉపరి విష్ఠితః’ (పైన నిలిచినవాడు) — అతడు ఆకాశంలో వారిపైన ఉన్నాడు, కాబట్టి అతని దెబ్బలు మరింత ప్రబలమైనవి. రావణుని ఆనందం మేఘగర్జనతో పోల్చబడింది — మేఘంలా అతని నాదం. వరుణపుత్రుల పతనం ‘పదాతయః’ (కాల్బలం వలె) అని — రథహీనులైన వారు భూమిపై కాల్బలంలా పడిపోయారు, అక్కడ రావణుని బాణవర్షంచేత కూలబడిపోతారు. వారి సేవకులు వారిని రణం నుండి ఎత్తుకొని ఇంటికి తీసుకువెళ్తారు — ఇది సేవకుల స్వామిభక్తికి ఉదాహరణ. రావణుడు ఓడినవారిని వెంబడించడు; అతని లక్ష్యం వరుణుడే. ఈ యుద్ధంలో రావణుని విజయం పరిపూర్ణమైనట్లుంది, కానీ వరుణుడు లేనందువల్ల అతనికి నిజమైన లోకపాలవిజయం లభించదు.

అప్పుడు ఆ రాక్షసుడు వారితో అన్నాడు — ‘వరుణునికి తెలియజేయండి.’ వరుణుని మంత్రి ప్రహాసుడు అనేవాడు రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు యుద్ధానికి ఆహ్వానిస్తున్న జలేశ్వరుడైన మహారాజు వరుణుడు గాంధర్వం (సంగీతం) వినడానికి బ్రహ్మలోకానికి వెళ్ళాడు. వీరా, రాజు లేనప్పుడు నీవు శ్రమించి ఏమి ప్రయోజనం? ఇక్కడ ఉన్న వీరకుమారులు ఓడిపోయారు.’ అది విని రాక్షసేంద్రుడు తన పేరును చాటుకొని, ఆనందంతో నాదం చేస్తూ వరుణాలయం నుండి బయటకు వెళ్ళాడు. వచ్చిన దారినే తిరిగి, ఆ రాక్షసుడు ఆకాశమార్గంలో లంక వైపు వెళ్ళాడు. వరుణుడు లేకపోవడం కథలో ఒక విచిత్రమైన అంశం — లోకపాలకుడు స్వయంగా యుద్ధానికి రాలేదు, సంగీతం వినడానికి వెళ్ళాడు. కాబట్టి రావణుని వరుణవిజయం అసంపూర్ణం. ప్రహాసుని మాట వినయపూర్ణమైనదీ చతురమైనదీ — అతడు రావణుని శ్రమ వ్యర్థమని సూచిస్తున్నాడు. ఈ ముద్రణలో మంత్రి పేరు ‘ప్రహాసో’ అని ఉంది, హిందీ వ్యాఖ్యానంలో మాత్రం ‘ప్రభాస’ అని, సమీక్షిత పాఠంలో ‘ప్రభాసో’ అని ఉంది. ఈ సర్గ తరువాత ముద్రణలోని అధోజ్ఞాపిక ఇలా చెబుతుంది — ‘కొన్ని ప్రతులలో ఇరవై మూడవ సర్గ తరువాత ఐదు ప్రక్షిప్త సర్గలు లభిస్తాయి, వాటిలో రావణుని దిగ్విజయయాత్ర విస్తారంగా వర్ణించబడింది; అనవసర విస్తారానికి భయపడి వాటిని ఇక్కడ తీసుకోలేదు.’

அகஸ்தியர் கூறுகிறார் — பிறகு தேவர்களில் சிறந்த யமனை வென்ற பின், போரில் தற்பெருமை கொள்ளும் தசக்ரீவனான ராவணன் தன் துணைவர்களைக் கண்டான். குருதியில் நனைந்த உடலோடு, அடிகளால் சிதைக்கப்பட்ட ராவணனைக் கண்டு ராக்ஷசர்கள் வியப்படைந்தனர். யமனோடு நிகழ்ந்த போரின் அடையாளங்கள் அவன் உடலில் தெளிவாகத் தெரிந்தன — அவன் வெற்றி எளிதாகக் கிடைக்கவில்லை. மாரீசன் முதலிய அவர்கள் அனைவரும் அவன் வெற்றியைப் போற்றி வாழ்த்தினர்; ராவணனால் ஆறுதல் சொல்லப்பட்டு புஷ்பகத்தில் ஏறினர். முன்பு யமனின் தேரைக் கண்டு ஓடியவர்களே இப்போது வெற்றி முழக்கம் செய்கின்றனர் — அரசனின் பணியாளர்களின் இயல்பு இது. ராவணனும் அவர்களைப் பழிக்கவில்லை, ஆறுதல் சொல்கிறான் — இது அவனுடைய தலைமைத் திறன். பிறகு அந்த ராக்ஷசன், தைத்தியர்களும் நாகக் கூட்டங்களும் வாழ்வதும் வருணனால் நன்கு காக்கப்படுவதும் நீர்களின் இருப்பிடமுமான ரஸாதலத்தில் புகுந்தான். வாசுகியால் காக்கப்படும் போகவதி என்ற நகருக்குச் சென்று, நாகர்களை வசப்படுத்தி, மகிழ்ச்சியோடு மணிமயமான நகருக்குச் சென்றான். அங்கே வரம் பெற்ற நிவாதகவசர்கள் என்ற தைத்தியர்கள் வாழ்ந்தனர்; ராக்ஷசன் அவர்களை அணுகிப் போருக்கு அழைத்தான். மிகுந்த வீரமும் வலிமையும் உடையவர்களும் பலவகை ஆயுதங்கள் தாங்கியவர்களும் போர்வெறி கொண்டவர்களுமான அந்தத் தைத்தியர்கள் அனைவரும் அங்கே மகிழ்ச்சியோடு இருந்தனர். இங்கே ரஸாதலத்தின் நிலவியல் — முதலில் நாகர்களின் நகரமான போகவதி, பிறகு தைத்தியர்களின் மணிமய நகரம். வாசுகி நாகர்களின் அரசன்; அவன் நகரம் எளிதாக வெல்லப்பட்டது. நிவாதகவசர்களோ பிரம்மனின் வரத்தால் வலிமை பெற்றவர்கள் — ராவணனுக்கு நிகரான எதிரிகள். ரஸாதலம் ‘பயஸாம் நிதி:’ (நீர்களின் இருப்பிடம்) என்று வருணிக்கப்படுகிறது — இங்கே கடலின் அடிப்பகுதியே ரஸாதலம் என்பது கவியின் கற்பனை. அது வருணனால் நன்கு காக்கப்படுவது; ஆகவே ராவணனின் இறுதி இலக்கு வருணனே; வழியில் அவன் நாகர்களையும் தைத்தியர்களையும் எதிர்கொள்கிறான். நாகர்களை வசப்படுத்துவது எளிதாக இருந்தது — அவர்கள் போரின்றியே வசப்பட்டனர் என்பது ‘க்ருத்வா நாகாந்வஶே’ (நாகர்களை வசப்படுத்தி) என்ற சுருக்கமான சொல்லால் குறிப்பிடப்படுகிறது. நிவாதகவசர்களின் வருணனையில் நான்கு அடைமொழிகள் — மிகுந்த வீரம், வலிமை, பலவகை ஆயுதங்கள், போர்வெறி — அவர்கள் ஆற்றலை முழுமையாகக் காட்டுகின்றன. இதனால் அடுத்து வரும் நீண்ட போருக்கான களம் அமைக்கப்படுகிறது. ராவணனின் உடலிலுள்ள காயங்களும் அவன் ஊக்கத்தைக் குறைக்கவில்லை — ஓய்வின்றியே அவன் முன்னேறுகிறான்.

சூலங்களாலும் திரிசூலங்களாலும் வஜ்ராயுதங்களாலும் பட்டிசங்களாலும் வாள்களாலும் கோடரிகளாலும் சினங்கொண்ட ராக்ஷசர்களும் தானவர்களும் ஒருவரையொருவர் பிளந்தனர். அவர்கள் போரிட்டுக்கொண்டிருக்கையில் ஓராண்டுக்கும் மேலாகக் கழிந்தது; அதில் எந்தத் தரப்புக்கும் வெற்றியோ அழிவோ ஏற்படவில்லை. பிறகு மூவுலகுக்கும் புகலிடமான அழிவற்ற பாட்டனாரான தேவன் சிறந்த விமானத்தில் ஏறி விரைந்து வந்தார். முதியவரான பாட்டனார் நிவாதகவசர்களின் அந்தப் போர்ச்செயலைத் தடுத்து, உண்மையை அறிந்தவராகக் கூறினார் — ‘இந்த ராவணனைப் போரில் தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் வெல்ல முடியாது; நீங்களும் தேவர்களோடு கூடிய தானவர்களாலும் அழிக்கப்பட முடியாதவர்கள். உங்களோடு நட்புக்கொள்வது ராக்ஷசனுக்கு விருப்பமானது; நண்பர்களுக்கு எல்லாப் பொருள்களும் பிரிக்கப்படாதவை — இதில் ஐயமில்லை.’ பிறகு ராவணன் அங்கே அக்கினியைச் சாட்சியாகக் கொண்டு நட்பு செய்து, நிவாதகவசர்களோடு அன்புடன் இருந்தான். அவர்களால் முறைப்படி உபசரிக்கப்பட்டு அவன் அங்கே ஓராண்டு வாழ்ந்தான்; தன் நகரத்தைவிட எந்தக் குறையுமின்றி இன்பம் பெற்றான். அங்கே நூறு மாயைகளைக் கற்றறிந்து ஒன்றை நிறைவு செய்தான்; பிறகு நீர்த்தலைவனின் நகரத்தைத் தேடியபடி ரஸாதலத்தில் சுற்றித் திரிந்தான். இங்கே பிரம்மா மீண்டும் சமாதானத் தூதர் — முந்தைய சர்க்கத்தில் யமனின் தண்டத்தைத் திரும்பப்பெறச் செய்தார், இங்கே போரை நிறுத்துகிறார். அவர் வாதம் — இரு தரப்பும் சமவலிமையுடையவை என்பதால் போர் பயனற்றது; ஆகவே நட்பே மேலானது. அக்கினியைச் சாட்சியாகக் கொண்ட நட்பு — இது நட்புக்கான புனிதமான முறை; ராமனுக்கும் சுக்ரீவனுக்கும் இடையிலான நட்பும் இவ்வாறே நிகழ்ந்தது. நூறு மாயைகளைப் பெற்றது ராவணனுக்குப் பின்னர் போர்களில் பயன்படும் — மாயைப்போர் ராக்ஷசர்களின் சிறப்பு. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஶதம் ஏகோநம் ஆத்மவாந்’ (தன்னடக்கமுடையவன் தொண்ணூற்றொன்பதை) என்று உள்ளது — அதாவது நூற்றுக்கு ஒன்று குறைவு; அச்சுப் பதிப்பிலோ ‘ஶதமேகம் ஸமாப்தவாந்’ (நூறு, அவற்றில் ஒன்றை நிறைவு செய்தான்). ஓராண்டுக்கும் மேலான போர் — இது யமனோடு நிகழ்ந்த ஏழு இரவுப் போரைவிடவும் நீண்டது. இரு தரப்புக்கும் பிரம்மனின் வரம் உண்டு; ஆகவே எவரும் வெல்லவுமில்லை, அழியவுமில்லை. ‘நண்பர்களுக்கு எல்லாப் பொருள்களும் பிரிக்கப்படாதவை’ என்ற பிரம்மனின் சொல் ஒரு நீதிமொழி — நண்பர்களின் செல்வமும் இன்பங்களும் பொதுவானவை. இதன் பயன் — ராவணன் நிவாதகவசர்களால் முறைப்படி உபசரிக்கப்பட்டு, தன் நகரில் இருப்பது போன்ற இன்பம் பெறுகிறான். இந்த நட்பு அவன் திக்விஜயத்தில் ஓர் அமைதியான இடைவேளை. ராக்ஷசர்களும் தானவர்களும் இங்கே ஒருவரையொருவர் பிளந்தனர் — ஆயுதங்களின் பட்டியல் போரின் கொடுமையைக் காட்டுகிறது. ‘வ்ருத்த: பிதாமஹ:’ (முதியவரான பாட்டனார்) என்ற அடைமொழி அவருடைய அனுபவத்தையும் பெருமையையும் குறிக்கிறது. எப்போதும் பிரம்மனின் வரத்தைச் சார்ந்திருப்பது போலவே, இங்கேயும் ராவணன் பாட்டனாரின் சொல்லை மதிக்கிறான். நூறு மாயைகளைக் கற்றது ராவணனின் அறிவுத்திறனைக் காட்டுகிறது — அவன் போரால் மட்டுமல்ல, நட்பாலும் பயன் அடைகிறான்.

பிறகு அவன் காலகேயர்கள் வாழ்ந்த அஸ்மநகரம் என்ற இடத்துக்குச் சென்று, அங்கே வலிமை பொங்கும் காலகேயர்களைக் கொன்று, சூர்ப்பணகையின் கணவனும் தன் மைத்துனனும் வலிமைமிக்கவனும் பெருவலிமை பொங்குபவனுமான வித்யுஜ்ஜிஹ்வனை — போரில் ராக்ஷசனை நாவால் நக்குபவனைப் போல இருந்தவனை — அப்போது வாளால் வெட்டினான். அவனை வென்று ஒரு கணத்தில் நானூறு தைத்தியர்களைக் கொன்றான். இந்த நிகழ்ச்சியின் முக்கியத்துவம் தனிச்சிறப்பானது — சூர்ப்பணகையின் கணவன் ராவணனாலேயே கொல்லப்பட்டான்; இதுவே பின்னர் (24ஆம் சர்க்கத்தில்) சூர்ப்பணகையின் புலம்பலுக்குக் காரணம், பிறகு அவள் தண்டகாரண்யத்தில் வாழ்ந்ததற்கும், இறுதியில் சீதை கவரப்பட்டதற்கும் கூட வேர். வித்யுஜ்ஜிஹ்வன் ‘நாவால் நக்குபவன் போல’ — அவன் பெயரே அவனுடைய அச்சமூட்டும் வடிவத்தைக் குறிக்கிறது; மின்னலைப் போல அசையும் நாக்கு. 17.2–19.1 வரையிலான அரைச் சுலோகங்கள் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளன; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்த வதத்தின் வருணனை இல்லை. ராவணனின் திக்விஜயத்தில் இந்த நிகழ்ச்சி துயரமானது — தன் தங்கையின் கணவனையும் அவன் காக்கவில்லை. பின்னர் அவனே ‘போர்வெறியில் நான் அறியவில்லை’ என்று சொல்வான்.

பிறகு ராக்ஷசர் தலைவன் வெண்மேகம் போன்றதும் கைலாசத்தைப் போல ஒளிர்வதுமான வருணனின் தெய்விக இருப்பிடத்தைக் கண்டான். அங்கே பால் சுரந்துகொண்டு நின்ற சுரபி என்ற பசுவைக் கண்டான்; அதன் பால் பெருகி வழிந்ததால் பாற்கடல் உண்டாயிற்று. அங்கே ராவணன் காளைகளின் அரசனுடைய தாயான சுரபியைக் கண்டான்; அவளிடமிருந்தே குளிர்ந்த கதிர்களையுடைய இரவின் தலைவனான சந்திரன் தோன்றுகிறான்; அந்தப் பாற்கடலைச் சார்ந்து நுரையை உண்ணும் பெருமுனிவர்கள் வாழ்கின்றனர்; அங்கேயே அமுதமும், ஸ்வதையை உண்பவர்களுக்கான ஸ்வதையும் தோன்றின. உலகில் மனிதர்கள் சுரபி என்ற பெயரால் அழைக்கும் மிக அற்புதமான அவளை வலம்வந்து, ராவணன் பலவகைப் படைகளால் காக்கப்பட்ட மிகக் கொடிய வருணனின் இருப்பிடத்தில் புகுந்தான். பிறகு நூற்றுக்கணக்கான நீர்த்தாரைகள் நிறைந்த, கூதிர்கால மேகம் போன்ற, எப்போதும் மகிழ்ச்சி நிறைந்த வருணனின் சிறந்த மாளிகையைக் கண்டான். இங்கே பாற்கடல் தோன்றிய வரிசை வருணிக்கப்படுகிறது — சுரபியின் பாலிலிருந்து பாற்கடல், அதிலிருந்து சந்திரன், அமுதம், ஸ்வதை. ராவணனும் சுரபியை வலம்வருகிறான் — அவனுடைய தீய இயல்பிலும் பசுத்தாய்மீதுள்ள மதிப்பு எஞ்சியுள்ளது. இந்த நுட்பமான முரண் கவனிக்கத்தக்கது. வருணனின் மாளிகை ‘தாராஶதாகீர்ணம்’ (நூற்றுக்கணக்கான நீர்த்தாரைகள் நிறைந்தது) என்று வருணிக்கப்படுவது நீர்த்தெய்வத்தின் இல்லத்துக்கு ஏற்றது — அங்கே நீரூற்றுகளைப் போலத் தாரைகள். சுரபி காமதேனு என்று புராணங்களில் புகழ்பெற்றவள்; அவள் பாலால் பாற்கடல் தோன்றியது இங்கே வருணிக்கப்படுகிறது. நுரையுண்ணும் ரிஷிகள் பாற்கடலின் நுரையையே உணவாகக் கொள்கின்றனர் — இது அவர்களுடைய தவத்தின் சிறப்பு. சந்திரன் பாற்கடலிலிருந்து பிறந்தான் என்பது பாற்கடல் கடைதல் கதையையும் நினைவூட்டுகிறது. வருணனின் இருப்பிடம் கைலாசத்தோடு ஒப்பிடப்படுகிறது — வெண்மையானது, உயர்ந்தது, ஒளிர்வது. வலம்வருதல் வணக்கத்துக்குரியவருக்குச் செய்யும் மரியாதை முறை; ராவணன் சுரபியைத் தெய்வமாகக் கருதி வலம்வருகிறான்.

பிறகு அவன் படைத்தலைவர்களைக் கொன்று, அவர்களால் தானும் அடிபட்டு, வீரர்களிடம் கூறினான் — ‘அரசனிடம் விரைவாகத் தெரிவியுங்கள் — போரை விரும்பும் ராவணன் வந்திருக்கிறான்; அவனுக்குப் போர் கொடுக்கப்படட்டும்; அல்லது கைகூப்பி “நான் தோற்றேன்” என்று சொல்; பிறகு உனக்கு அச்சமில்லை.’ இதற்கிடையில் மகாத்மாவான வருணனின் மைந்தர்களும் பேரர்களும் சினங்கொண்டு புறப்பட்டனர்; கௌவும் புஷ்கரனும் படைத்தலைவர்கள். நற்பண்புகள் நிறைந்த அவர்கள் தம் படைகள் சூழ, விரும்பிய இடம் செல்லும் தேர்களைப் பூட்டிக்கொண்டு, உதிக்கும் சூரியனின் ஒளியோடு அங்கே வந்தனர். பிறகு நீர்த்தலைவனின் மைந்தர்களுக்கும் அறிவாளனான ராவணனுக்கும் இடையே மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் கொடிய போர் நிகழ்ந்தது. ராக்ஷசனான தசக்ரீவனின் பெருவீரமுடைய அமைச்சர்களால் வருணனின் படை முழுவதும் ஒரு கணத்தில் வீழ்த்தப்பட்டது. போரில் தம் படையின் நிலையைக் கண்டு, அம்புவலையால் வருந்திய வருணனின் மைந்தர்கள் போர்ச்செயலிலிருந்து பின்வாங்கினர். தரையில் இருந்த அவர்கள் புஷ்பகத்தில் இருந்த ராவணனைக் கண்டு, விரைந்து செல்லும் தேர்களோடு விரைவாக வானில் புகுந்தனர். பிறகு சமமான இடத்தை அடைந்ததும், தேவர்களுக்கும் தானவர்களுக்கும் இடையிலானது போன்ற கடும் வான்போர் அவர்களிடையே நிகழ்ந்தது. அவர்கள் நெருப்பு போன்ற அம்புகளால் போரில் ராவணனைப் புறமுதுகிடச் செய்து, மகிழ்ந்து பலவகை முழக்கங்களை எழுப்பினர். இங்கே ராவணனுக்கு மீண்டும் நெருக்கடி — வருணனின் மைந்தர்கள் அவனைப் புறமுதுகிடச் செய்கின்றனர். வருணனின் மைந்தர்களுடைய போர் உத்தி சாமர்த்தியமானது — தரையில் தோற்றதும் வானுக்குச் சென்று சமமான இடத்தைப் பெறுகின்றனர். ராவணனின் அழைப்பு முன்போலவே — போர், அல்லது தோல்வியை ஒப்புக்கொள்ளுதல்; ‘ஸாஞ்ஜலி:’ (கைகூப்பி) என்ற சொல் அவன் செருக்கைக் காட்டுகிறது. ‘தீமத:’ (அறிவாளன்) என்ற அடைமொழி ராவணனுக்குப் பயன்படுத்தப்படுகிறது — கவி பகைவனின் அறிவையும் ஏற்கிறார். வருணனின் மைந்தர்களும் பேரர்களும் அனைவரும் போருக்குப் புறப்பட்டனர் — வருணன் இல்லாதபோது குலத்தைக் காப்பது அவர்கள் கடமை. கௌவும் புஷ்கரனும் வருணனின் படைத்தலைவர்கள் என்று இந்தி உரை தெளிவுபடுத்துகிறது. அவர்களுடைய தேர்கள் விரும்பிய இடம் செல்பவை — விருப்பப்படி செல்கின்றன. முதலில் ராவணனின் அமைச்சர்களே வருணனின் படையை ஒரு கணத்தில் வீழ்த்துகின்றனர் — ராவணனின் படையின் ஆற்றல். ஆனால் வருணனின் மைந்தர்கள் தாமே வீரர்கள் — அம்புவலையால் வருந்தியும் அவர்கள் போரைக் கைவிடவில்லை, இடத்தை மட்டுமே மாற்றுகின்றனர். வான்போரைத் தேவாசுரப் போரோடு ஒப்பிடுவது அதன் பெருமையைக் காட்டுகிறது. வருணனின் மைந்தர்களுடைய நெருப்பு போன்ற அம்புகள், நீர்த்தெய்வத்தின் மைந்தர்களுக்கும் நெருப்புக்கு நிகரான ஒளி உண்டு என்பதைக் குறிக்கின்றன — இது அழகான முரண். ராவணன் புறமுதுகிட்டது அவன் செருக்குக்கு விழுந்த அடி. போரின் ‘ரோமஹர்ஷணம்’ (மயிர்க்கூச்செறியச் செய்வது) என்ற அடைமொழி அதன் கொடுமையைக் குறிக்கிறது. ராவணனுக்கான ‘தீமத:’ என்ற அடைமொழி விந்தையானது — கவி அவனுடைய அறிவுத்திறனையும் ஏற்கிறார். அமைச்சர்களுக்கான ‘மஹாவீர்யை:’ (பெருவீரமுடையவர்கள்) என்ற புகழ்ச்சி அவர்கள் முன்பு ஓடியதற்கு மாறானது — யமனுக்கு அஞ்சியவர்களும் வருணனின் படை முன் வீரர்களே.

பிறகு அரசன் அவமதிக்கப்பட்டதைக் கண்டு, சினங்கொண்ட வீரனான மகோதரன் மரண அச்சத்தைத் துறந்து போரை விரும்பி நோக்கினான். அந்த மகோதரனின் கதையால் போரில் விரும்பிய இடம் செல்லும், காற்றுக்கு நிகரான வருணனின் குதிரைகள் அடிபட்டுத் தரையில் வீழ்ந்தன. வருணனின் மைந்தர்களுடைய வீரர்களையும் குதிரைகளையும் கொன்று, தேரிழந்து நிற்கும் அவர்களைக் கண்டு, அவன் விரைவாகப் பெருமுழக்கம் செய்தான். குதிரைகளோடும் சிறந்த தேரோட்டிகளோடும் அவர்களின் அந்தத் தேர்கள் மகோதரனால் அழிக்கப்பட்டுத் தரையில் வீழ்ந்தன. ஆனால் மகாத்மாவான வருணனின் வீர மைந்தர்கள் தேர்களைக் கைவிட்டு, தம் ஆற்றலால் வானில் நின்று வருந்தவில்லை. அவர்கள் விற்களை நாணேற்றி, மகோதரனைப் பிளந்து, ஒன்றுகூடிச் சினத்தோடு போரில் ராவணனைச் சூழ்ந்தனர். வில்லிலிருந்து விடுபட்ட, வஜ்ராயுதம் போன்ற மிகக் கொடிய அம்புகளால், மேகங்கள் பெருமலையைப் பிளப்பது போல, கடுஞ்சினத்தோடு அவர்கள் அவனைப் பிளந்தனர். பிறகு பிரளய காலத் தீயைப் போலப் பெருகிச் சினங்கொண்ட தசக்ரீவன் அவர்களின் உயிர்நிலைகளில் மிகக் கொடிய அம்பு மழையைப் பொழிந்தான். மேலே நின்ற அந்த வெல்லுதற்கரியவன் விந்தையான உலக்கைகளையும் நூற்றுக்கணக்கான பல்லம் என்ற அம்புகளையும் பட்டிசங்களையும் சக்திகளையும் பெரிய சதக்னிகளையும் அவர்கள்மீது பொழிந்தான். அடிபட்டு வீசப்பட்ட அந்த வீரர்கள் காலாட்களாகக் கீழே விழுந்தனர். பிறகு அதனாலேயே திடீரென்று அந்தக் காலாட்கள், அறுபது வயது யானைகள் பெருஞ்சேற்றில் சிக்கியதைப் போலச் சோர்ந்தனர். சோர்ந்து நிலைகுலைந்த மைந்தர்களைக் கண்டு, பெருவலிமையுடைய அந்த ராவணன் மகிழ்ச்சியால் பெருமேகத்தைப் போல முழங்கினான். பிறகு அந்த ராக்ஷசன் பெருமுழக்கங்களை எழுப்பி, மேகம் மழைத்தாரைகளால் தாக்குவது போலப் பலவகை ஆயுதங்களால் வருணனின் மைந்தர்களைத் தாக்கினான். பிறகு அவர்கள் அனைவரும் புறமுதுகிட்டுத் தரையில் வீழ்ந்தனர்; அவர்களுடைய ஆட்கள் அவர்களைப் போர்க்களத்திலிருந்து விரைவாக வீடுகளுக்குள் கொண்டுசென்றனர். இங்கே மகோதரனின் பங்கு தீர்மானகரமானது — அரசனின் அவமானத்தைக் கண்டு மரண அச்சத்தைத் துறந்து போரிடுகிறான்; இது பணியாளனின் தலைவன்மீதான பற்றுக்கு எடுத்துக்காட்டு. ஆனால் வருணனின் மைந்தர்களும் வீரர்களே — தேர்கள் அழிந்தும் அவர்கள் வருந்தவில்லை, தம் ஆற்றலால் வானில் நிற்கின்றனர். இறுதியில் ராவணனின் அஸ்திர மழையே முடிவை நிர்ணயிக்கிறது. அறுபது வயது யானை சேற்றில் மூழ்குவது — இந்த உவமை முதிய வலியவனின் இயலாமையைக் காட்டுகிறது. வருணனின் மைந்தர்கள் வீழ்ந்த பின் அவர்களுடைய ஆட்கள் அவர்களை வீட்டுக்குக் கொண்டுசெல்கின்றனர் — அவர்கள் கொல்லப்படவில்லை, தோற்கடிக்கப்பட்டனர் மட்டுமே. இந்தப் பகுதியில் போரின் மூன்று கட்டங்கள் — முதலாவது மகோதரனின் தாக்குதலும் குதிரைகள், தேர்களின் அழிவும்; இரண்டாவது வருணனின் மைந்தர்களுடைய எதிர்த்தாக்குதலும் ராவணனைச் சூழ்தலும்; மூன்றாவது ராவணனின் தீர்மானகரமான அம்பு மழை. ஒவ்வொரு கட்டத்திலும் இரு தரப்பின் வலிமையும் ஏற்ற இறக்கம் அடைகிறது. வருணனின் மைந்தர்கள் ‘ஸ்வப்ரபாவாந்ந விவ்யது: (தம் ஆற்றலால் வருந்தவில்லை) என்ற வருணனை அவர்களுடைய தெய்விகத் தன்மையைக் காட்டுகிறது — தேரின்றியும் அவர்கள் வானில் நிற்கின்றனர். மகோதரனைப் பிளந்ததும் அவர்கள் ஆற்றலுக்குச் சான்று. மேகங்கள் மலையைப் பிளக்கும் உவமை ராவணனின் உறுதியை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறது — முந்தைய சர்க்கங்களிலும் அவன் மலையோடு ஒப்பிடப்பட்டான். ராவணனின் ஆயுதப் பட்டியல் — உலக்கைகள், பல்லங்கள், பட்டிசங்கள், சக்திகள், சதக்னிகள் — அவனுடைய ஆயுதச் செல்வத்தைக் காட்டுகிறது. ‘உபரி விஷ்டித:’ (மேலே நின்றவன்) — அவன் வானில் அவர்களுக்கு மேலே நின்றான்; ஆகவே அவன் தாக்குதல்கள் மிக வலிமையானவை. ராவணனின் மகிழ்ச்சி மேக முழக்கத்தோடு ஒப்பிடப்படுகிறது — மேகத்தைப் போல அவன் முழக்கம். வருணனின் மைந்தர்களுடைய வீழ்ச்சி ‘பதாதய:’ (காலாட்களாக) — தேரிழந்த அவர்கள் காலாட்களைப் போலத் தரையில் விழுந்து, அங்கே ராவணனின் அம்பு மழையால் சோர்கின்றனர். அவர்களுடைய பணியாளர்கள் அவர்களைப் போர்க்களத்திலிருந்து தூக்கி வீட்டுக்குக் கொண்டுசெல்கின்றனர் — இது பணியாளர்களின் தலைவன்மீதான பற்றுக்கு எடுத்துக்காட்டு. ராவணன் வீழ்ந்தவர்களைத் துரத்தவில்லை; அவன் இலக்கு வருணனே. இந்தப் போரில் ராவணனின் வெற்றி முழுமையானது போலத் தோன்றுகிறது; ஆனால் வருணன் இல்லாததால் உண்மையான லோகபால வெற்றியை அவன் பெறவில்லை.

பிறகு அந்த ராக்ஷசன் அவர்களிடம், ‘வருணனிடம் தெரிவியுங்கள்’ என்றான். வருணனின் அமைச்சனான பிரஹாஸன் என்பவன் ராவணனிடம் கூறினான் — ‘நீ போருக்கு அழைக்கும் நீர்த்தலைவனான மகாராஜன் வருணன் காந்தர்வ இசையைக் கேட்பதற்காக பிரம்மலோகம் சென்றிருக்கிறார் அல்லவா. வீரனே, அரசன் இல்லாதபோது நீ உழைத்து என்ன பயன்? இங்கிருந்த வீரக் குமாரர்களோ தோற்கடிக்கப்பட்டுவிட்டனர்.’ அதைக் கேட்டு ராக்ஷசேந்திரன் தன் பெயரை முழங்கி, மகிழ்ச்சியால் ஆரவாரம் செய்தபடி வருணனின் இருப்பிடத்திலிருந்து வெளியேறினான். வந்த வழியிலேயே திரும்பி, அந்த ராக்ஷசன் வானில் சென்று இலங்கையை நோக்கிப் பயணித்தான். வருணன் இல்லாதது கதையின் விந்தையான பகுதி — லோகபாலன் தானே போருக்கு வரவில்லை, காந்தர்வ இசையைக் கேட்கச் சென்றிருந்தான். ஆகவே ராவணனின் வருண வெற்றி முழுமையற்றது. பிரஹாஸனின் சொல் பணிவானது, சாமர்த்தியமானது — ராவணனின் உழைப்பு பயனற்றது என்பதைக் குறிப்பிடுகிறான். அச்சுப் பதிப்பில் அமைச்சனின் பெயர் ‘ப்ரஹாஸோ’ என்று உள்ளது; இந்தி உரையிலோ ‘பிரபாஸன்’, திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் ‘ப்ரபாஸோ’. இந்தச் சர்க்கத்துக்குப் பிறகு அச்சுப் பதிப்பில் ஓர் அடிக்குறிப்பு உள்ளது — ‘சில பிரதிகளில் இருபத்து மூன்றாம் சர்க்கத்துக்குப் பிறகு ஐந்து இடைச்செருகல் சர்க்கங்கள் காணப்படுகின்றன; அவற்றில் ராவணனின் திக்விஜயப் பயணம் விரிவாக வருணிக்கப்பட்டுள்ளது; தேவையற்ற விரிவுக்கு அஞ்சி அவை இங்கே எடுத்துக்கொள்ளப்படவில்லை.’

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಅನಂತರ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಯಮನನ್ನು ಗೆದ್ದು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೆಮ್ಮೆಪಡುವ ದಶಗ್ರೀವ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸಹಾಯಕರನ್ನು ಕಂಡನು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಜರ್ಜರಿತನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು. ಯಮಯುದ್ಧದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ — ಅವನ ಜಯವು ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಾರೀಚನೇ ಮೊದಲಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಜಯಘೋಷದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ರಾವಣನಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಪುಷ್ಪಕವನ್ನೇರಿದರು. ಹಿಂದೆ ಯಮನ ರಥವನ್ನು ಕಂಡು ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದವರು ಈಗ ಜಯಘೋಷ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ರಾಜಸೇವಕರ ಸ್ವಭಾವವಿದು. ರಾವಣನೂ ಅವರನ್ನು ನಿಂದಿಸದೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ನಾಯಕತ್ವದ ಕೌಶಲ. ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ದೈತ್ಯರ ಮತ್ತು ಉರಗಗಣಗಳ ನೆಲೆಯಾದ, ವರುಣನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ, ಜಲನಿಧಿಯಾದ ರಸಾತಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನು ವಾಸುಕಿಯಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಭೋಗವತೀ ಪುರಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಾಗರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮಣಿಮಯೀ ಪುರಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ವರ ಪಡೆದ ನಿವಾತಕವಚರೆಂಬ ದೈತ್ಯರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ರಾಕ್ಷಸನು ಅವರನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳುಳ್ಳವರೂ ಯುದ್ಧಮದೋನ್ಮತ್ತರೂ ಆದ ಆ ದೈತ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಇಲ್ಲಿ ರಸಾತಲದ ಭೂಗೋಳವಿದೆ — ಮೊದಲು ನಾಗರ ಪುರಿಯಾದ ಭೋಗವತಿ, ಆಮೇಲೆ ದೈತ್ಯರ ಪುರಿಯಾದ ಮಣಿಮಯಿ. ವಾಸುಕಿ ನಾಗರಾಜ; ಅವನ ಪುರಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗೆಲ್ಲಲಾಯಿತು. ನಿವಾತಕವಚರಾದರೋ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಪ್ರಬಲರು — ಅವರು ರಾವಣನಿಗೆ ಸಮಬಲರಾದ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು. ರಸಾತಲವನ್ನು ‘ಪಯಸಾಂ ನಿಧಿಃ’ (ಜಲನಿಧಿ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಕೆಳಭಾಗವೇ ರಸಾತಲ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆ. ಅದು ವರುಣನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಅಂತಿಮ ಗುರಿ ವರುಣನೇ; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನಾಗರನ್ನೂ ದೈತ್ಯರನ್ನೂ ಎದುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಗರ ವಶೀಕರಣ ಸುಲಭವಾಯಿತು — ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಅವರು ವಶರಾದರು ಎಂಬುದು ‘ಕೃತ್ವಾ ನಾಗಾನ್ವಶೇ’ (ನಾಗರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಿವಾತಕವಚರ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿರುವ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಸುವಿಕ್ರಾಂತರು, ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ನಾನಾಯುಧಧಾರಿಗಳು, ಯುದ್ಧದುರ್ಮದರು — ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ದೀರ್ಘಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಶರೀರದ ಗಾಯಗಳೂ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಅವನು ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಶೂಲ, ತ್ರಿಶೂಲ, ವಜ್ರ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಖಡ್ಗ, ಪರಶುಗಳಿಂದ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ದಾನವರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸೀಳಿದರು. ಅವರು ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿರಲು ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು; ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾರೊಬ್ಬರಿಗೂ ಜಯವಾಗಲೀ ನಾಶವಾಗಲೀ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಗತಿಯಾದ, ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಪಿತಾಮಹದೇವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಬೇಗನೆ ಬಂದನು. ವೃದ್ಧನಾದ ಪಿತಾಮಹನು ನಿವಾತಕವಚರ ಆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ತಡೆದು, ವಿಷಯವನ್ನು ಬಲ್ಲವನಂತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವಾಸುರರೂ ಗೆಲ್ಲಲಾರರು; ನಿಮ್ಮನ್ನೂ ದೇವ-ದಾನವರು ಒಟ್ಟಾಗಿಯೂ ನಾಶಪಡಿಸಲಾರರು. ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಸಖ್ಯವು ಇಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ಮಿತ್ರರ ಎಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತುಗಳೂ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳದೆ ಸಮಾನವಾದವು — ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿವಾತಕವಚರೊಡನೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಇದ್ದನು. ಅವರಿಂದ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ವಾಸಿಸಿದನು; ತನ್ನ ಪುರಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಿಲ್ಲದ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ದಶಾನನನು ಅಲ್ಲಿ ಪಡೆದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ನೂರು ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ಕಲಿತು ಒಂದು ನೂರನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು; ಅನಂತರ ಜಲೇಂದ್ರನ ಪುರವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತ ರಸಾತಲದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮತ್ತೆ ಶಾಂತಿದೂತ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಮನ ದಂಡವನ್ನು ಹಿಂದೆಗೆಸಿದನು, ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ತರ್ಕ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳು ಸಮಬಲರಾದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧವು ನಿಷ್ಫಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೈತ್ರಿಯೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ. ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸಖ್ಯ — ಇದು ಸಖ್ಯದ ಪವಿತ್ರ ವಿಧಿ; ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಸಖ್ಯವೂ ಹೀಗೆಯೇ ಆಯಿತು. ನೂರು ಮಾಯೆಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗುವುದು — ಮಾಯಾಯುದ್ಧವು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶೇಷ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶತಮ್ ಏಕೋನಮ್ ಆತ್ಮವಾನ್’ ಎಂದಿದೆ — ಒಂದು ಕಡಿಮೆ ನೂರು (99); ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಶತಮೇಕಂ ಸಮಾಪ್ತವಾನ್’ (ಒಂದು ನೂರನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು). ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಯುದ್ಧ — ಇದು ಯಮಯುದ್ಧದ ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ದೀರ್ಘವಾದುದು. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರವಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರೂ ಗೆಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನ ‘ಮಿತ್ರರ ಎಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತುಗಳೂ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳದವು’ ಎಂಬ ಮಾತು ನೀತಿವಾಕ್ಯ — ಮಿತ್ರರ ಧನವೂ ಭೋಗಗಳೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದವು. ಇದರ ಫಲ — ರಾವಣನು ನಿವಾತಕವಚರಿಂದ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ತನ್ನ ಪುರದಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮೈತ್ರಿಯು ಅವನ ದಿಗ್ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶಾಂತವಾದ ವಿರಾಮ. ರಾಕ್ಷಸರೂ ದಾನವರೂ ಇಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸೀಳಿದರು — ಆಯುಧಗಳ ಪಟ್ಟಿಯು ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವೃದ್ಧಃ ಪಿತಾಮಹಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ಅನುಭವವನ್ನೂ ಗೌರವವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸದಾ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೂರು ಮಾಯೆಗಳ ಜ್ಞಾನವು ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಮೈತ್ರಿಯಿಂದಲೂ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾಲಕೇಯರು ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಅಶ್ಮನಗರವೆಂಬ ಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಬಲೋತ್ಕಟರಾದ ಕಾಲಕೇಯರನ್ನು ಕೊಂದು, ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ಗಂಡನೂ ತನ್ನ ಭಾವನೂ ಬಲವಂತನೂ ಬಲೋತ್ಕಟನೂ ಆದ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನನ್ನು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೆಕ್ಕುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದನು — ಆಗ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾನೂರು ದೈತ್ಯರನ್ನು ಕೊಂದನು. ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಮಹತ್ತ್ವವು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ಪತಿಯು ರಾವಣನಿಂದಲೇ ಹತನಾದನು; ಇದೇ ಮುಂದೆ (24ನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ) ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ವಿಲಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ಆಮೇಲೆ ಅವಳ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸಕ್ಕೆ, ಕೊನೆಗೆ ಸೀತಾಪಹರಣಕ್ಕೂ ಮೂಲ. ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನು ‘ಜಿಹ್ವಯಾ ಸಂಲಿಹನ್’ (ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ನೆಕ್ಕುತ್ತಿರುವಂತೆ) — ಅವನ ಹೆಸರೇ ಅವನ ಭೀಕರರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಚಂಚಲವಾದ ನಾಲಿಗೆ. 17.2–19.1 ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ವಧೆಯ ವರ್ಣನೆಯಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ದಿಗ್ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ದುಃಖಕರ — ಅವನು ತನ್ನ ತಂಗಿಯ ಗಂಡನನ್ನೂ ಉಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆ ಅವನೇ ‘ಯುದ್ಧದ ಮತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುವನು.

ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಬಿಳಿಯ ಮೇಘದಂತೆಯೂ ಕೈಲಾಸದಂತೆಯೂ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವರುಣನ ದಿವ್ಯ ಆಲಯವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಿ ಹಾಲನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದ ಸುರಭಿ ಎಂಬ ಹಸುವನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವಳ ಹಾಲಿನ ಹರಿವಿನಿಂದಲೇ ಕ್ಷೀರೋದವೆಂಬ ಸಾಗರವು ಉಂಟಾಯಿತು. ರಾವಣನು ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹೋರಿಗಳ ತಾಯಿಯಾದ ಸುರಭಿಯನ್ನು ಕಂಡನು; ಯಾವ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಿಂದ ತಣ್ಣನೆಯ ಕಿರಣಗಳ ನಿಶಾಕರನಾದ ಚಂದ್ರನು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೋ, ಯಾವ ಕ್ಷೀರಸಾಗರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನೊರೆಯನ್ನು ಕುಡಿಯುವ ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ಜೀವಿಸುತ್ತಾರೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅಮೃತವೂ ಸ್ವಧಾಭೋಜಿಗಳಾದ ಪಿತೃಗಳ ಸ್ವಧೆಯೂ ಉತ್ಪನ್ನವಾದವೋ, ಆ ಸಾಗರದ ಮೂಲವಾದವಳು ಅವಳು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನರು ಸುರಭಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುವ ಪರಮಾದ್ಭುತಳಾದ ಅವಳಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ರಾವಣನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಮಹಾಘೋರವಾದ ವರುಣಾಲಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ನೂರಾರು ಜಲಧಾರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೇಘದಂತಿದ್ದ, ಸದಾ ಸಂತೋಷಮಯವಾದ ವರುಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗೃಹವನ್ನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದ ಉತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮವು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಸುರಭಿಯ ಹಾಲಿನಿಂದ ಕ್ಷೀರಸಾಗರ, ಅದರಿಂದ ಚಂದ್ರ, ಅಮೃತ, ಸ್ವಧೆ. ರಾವಣನೂ ಸುರಭಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ದುಷ್ಟಸ್ವಭಾವದಲ್ಲೂ ಗೋಮಾತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಳಿದಿದೆ. ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿರೋಧವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ವರುಣಗೃಹದ ‘ಧಾರಾಶತಾಕೀರ್ಣಂ’ (ನೂರಾರು ಧಾರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಜಲದೇವತೆಯ ಮನೆಗೆ ತಕ್ಕುದು — ಅಲ್ಲಿ ಕಾರಂಜಿಗಳಂತೆ ಧಾರೆಗಳಿವೆ. ಸುರಭಿಯು ಕಾಮಧೇನು ಎಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು; ಅವಳ ಹಾಲಿನಿಂದ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ನೊರೆಯನ್ನು ಕುಡಿಯುವ ಋಷಿಗಳು ಕ್ಷೀರಸಾಗರದ ನೊರೆಯನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿ ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನ ವಿಶೇಷ. ಚಂದ್ರನು ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದನು ಎಂಬುದು ಸಮುದ್ರಮಂಥನದ ಕಥೆಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ವರುಣಾಲಯದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಶುಭ್ರವೂ ಉನ್ನತವೂ ಕಾಂತಿಯುತವೂ ಆದುದು. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯು ಪೂಜ್ಯರನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ವಿಧಿ; ರಾವಣನು ಸುರಭಿಯನ್ನು ದೇವತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನು ಕೊಂದು, ಅವರಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗಿ, ಯೋಧರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸಿ — ಯುದ್ಧಾರ್ಥಿಯಾದ ರಾವಣನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡಲಿ; ಇಲ್ಲವೇ ಕೈಮುಗಿದು “ನಾನು ಸೋತಿದ್ದೇನೆ” ಎಂದು ಹೇಳಲಿ; ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲ.’ ಈ ನಡುವೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವರುಣನ ಮಕ್ಕಳೂ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೂ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಹೊರಬಂದರು; ಗೌ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಕರ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಸೇನಾಪತಿಗಳೂ ಹೊರಬಂದರು. ಗುಣಸಂಪನ್ನರಾದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಇಚ್ಛೆಬಂದೆಡೆ ಹೋಗುವ ರಥಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ, ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತಹ ಕಾಂತಿಯೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಅನಂತರ ಜಲೇಂದ್ರನ ಪುತ್ರರಿಗೂ ಧೀಮಂತನಾದ ರಾವಣನಿಗೂ ದಾರುಣವಾದ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಯುದ್ಧವು ನಡೆಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸನಾದ ದಶಗ್ರೀವನ ಮಹಾವೀರ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ಅಮಾತ್ಯರು ವರುಣನ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಿದರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ವರುಣನ ಮಕ್ಕಳು ರಣಕರ್ಮದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು. ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದ ಅವರು ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ರಥಗಳಿಂದ ಬೇಗನೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಆಗ ಸಮಾನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದ ಅವರ ನಡುವೆ ದೇವ-ದಾನವರ ಯುದ್ಧದಂತೆ ತುಮುಲವಾದ ಮಹಾ ಆಕಾಶಯುದ್ಧವು ನಡೆಯಿತು. ಅವರು ಅಗ್ನಿಸದೃಶವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಬಗೆಬಗೆಯ ನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಸಂಕಟ — ವರುಣಪುತ್ರರು ಅವನನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ವರುಣಪುತ್ರರ ಯುದ್ಧನೀತಿ ಚತುರವಾದುದು — ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಸೋತ ಅವರು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸಮಾನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನ ಆಹ್ವಾನವು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ — ಯುದ್ಧ, ಇಲ್ಲವೇ ಸೋಲಿನ ಒಪ್ಪಿಗೆ; ‘ಸಾಂಜಲಿಃ’ (ಕೈಮುಗಿದು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ದರ್ಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಧೀಮತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾವಣನಿಗೆ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕವಿಯು ಶತ್ರುವಿನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವರುಣನ ಮಕ್ಕಳು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೆಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು — ವರುಣನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಲವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಅವರ ಕರ್ತವ್ಯ. ಗೌ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಕರರು ವರುಣನ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರ ರಥಗಳು ಇಚ್ಛಾಗಾಮಿಗಳು — ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಮೊದಲು ರಾವಣನ ಅಮಾತ್ಯರೇ ವರುಣನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾವಣನ ಸೇನೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಆದರೆ ವರುಣಪುತ್ರರು ಸ್ವತಃ ವೀರರು — ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದರೂ ಅವರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಥಾನವನ್ನಷ್ಟೇ ಬದಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಕಾಶಯುದ್ಧವನ್ನು ದೇವದಾನವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ಅದರ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವರುಣಪುತ್ರರ ಅಗ್ನಿಸದೃಶ ಬಾಣಗಳು ಜಲದೇವತೆಯ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲೂ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಇದು ಸುಂದರವಾದ ವಿರೋಧ. ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದ್ದು ಅವನ ದರ್ಪಕ್ಕೆ ಪೆಟ್ಟು. ಯುದ್ಧದ ‘ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ (ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅದರ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನಿಗೆ ‘ಧೀಮತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಚಿತ್ರ — ಕವಿಯು ಅವನ ಬುದ್ಧಿಕೌಶಲವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಮಾತ್ಯರಿಗೆ ‘ಮಹಾವೀರ್ಯೈಃ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆ ಅವರ ಹಿಂದಿನ ಪಲಾಯನಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಯಮನಿಗೆ ಹೆದರಿದ್ದರೂ ವರುಣಸೇನೆಯ ಎದುರು ಅವರು ವೀರರು.

ಆಗ ರಾಜನು ಅಪಮಾನಿತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವೀರ ಮಹೋದರನು ಮೃತ್ಯುಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡಿದನು. ಆ ಮಹೋದರನ ಗದೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಾಗಾಮಿಗಳೂ ವಾಯುವೇಗದವೂ ಆದ ವರುಣನ ಕುದುರೆಗಳು ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದವು. ವರುಣಪುತ್ರರ ಯೋಧರನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಂದು, ಅವರು ರಥವಿಲ್ಲದೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಬೇಗನೆ ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾರಥಿಗಳೊಡನೆ ಅವರ ಆ ರಥಗಳು ಮಹೋದರನಿಂದ ನಾಶವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವರುಣನ ಶೂರರಾದ ಪುತ್ರರು ರಥಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ವ್ಯಥೆಪಡಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ ಮಹೋದರನನ್ನು ಸೀಳಿ, ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ತಡೆದರು. ಬಿಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಹೊರಟ ವಜ್ರಸದೃಶವಾದ ಅತಿದಾರುಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಮೇಘಗಳು ಮಹಾಪರ್ವತವನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ, ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಉಕ್ಕಿದ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಅವರ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳ ಮೇಲೆ ಮಹಾಘೋರವಾದ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ದುರ್ಧರ್ಷನು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮುಸಲಗಳನ್ನೂ ನೂರಾರು ಭಲ್ಲಗಳನ್ನೂ ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನೂ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಶತಘ್ನಿಗಳನ್ನೂ ಅವರ ಮೇಲೆ ಸುರಿಸಿದನು. ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಆ ವೀರರು ಕಾಲಾಳುಗಳಾಗಿ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದರು. ಆಗ ಅವನಿಂದಲೇ ಆ ಕಾಲಾಳುಗಳು ಥಟ್ಟನೆ ಕುಸಿದರು — ಅರವತ್ತು ವರ್ಷದ ಆನೆಗಳು ದೊಡ್ಡ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕು ಕುಸಿಯುವಂತೆ. ಕುಸಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಹ್ವಲರಾದ ವರುಣಪುತ್ರರನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾವಣನು ಹರ್ಷದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಮಹಾನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ, ಮೇಘವು ಧಾರೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳ ಸುರಿಮಳೆಯಿಂದ ವರುಣನವರನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಆಗ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬೆನ್ನುತೋರಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು; ಅವರ ಸೇವಕರು ಅವರನ್ನು ರಣದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮಹೋದರನ ಪಾತ್ರವು ನಿರ್ಣಾಯಕ — ರಾಜನ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮೃತ್ಯುಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಸೇವಕನ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಗೆ ಉದಾಹರಣೆ. ಆದರೆ ವರುಣಪುತ್ರರೂ ವೀರರು — ರಥಗಳು ನಾಶವಾದರೂ ಅವರು ವ್ಯಥೆಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಅಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತು ವರ್ಷದ ಆನೆಯು ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದು — ಈ ಉಪಮೆಯು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವೃದ್ಧನ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವರುಣಪುತ್ರರು ಬಿದ್ದ ಮೇಲೆ ಅವರ ಸೇವಕರು ಅವರನ್ನು ಮನೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ — ಅವರು ಹತರಾಗಲಿಲ್ಲ, ಪರಾಜಿತರಾದರು ಅಷ್ಟೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೂರು ಹಂತಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಮಹೋದರನ ಆಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಕುದುರೆ-ರಥಗಳ ನಾಶ, ಎರಡನೆಯದು ವರುಣಪುತ್ರರ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ರಾವಣನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದುದು, ಮೂರನೆಯದು ರಾವಣನ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತದಲ್ಲೂ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಬಲವು ಏರಿಳಿತಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವರುಣಪುತ್ರರು ‘ಸ್ವಪ್ರಭಾವಾನ್ನ ವಿವ್ಯಥುಃ’ (ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ವ್ಯಥೆಪಡಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಅವರ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಥವಿಲ್ಲದೆಯೂ ಅವರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಮಹೋದರನನ್ನು ಸೀಳಿದ್ದೂ ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ. ಮೇಘಗಳು ಪರ್ವತವನ್ನು ಸೀಳುವ ಉಪಮೆಯು ರಾವಣನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲೂ ಅವನನ್ನು ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರಾವಣನ ಆಯುಧಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಮುಸಲ, ಭಲ್ಲ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಶಕ್ತಿ, ಶತಘ್ನಿ — ಅವನ ಅಸ್ತ್ರಸಂಪತ್ತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಉಪರಿ ವಿಷ್ಠಿತಃ’ (ಮೇಲೆ ನಿಂತು) — ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗಿಂತ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಹಾರಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬಲ. ರಾವಣನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಮೇಘಗರ್ಜನೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೇಘದಂತೆ ಅವನ ನಾದ. ವರುಣಪುತ್ರರ ಪತನ ‘ಪದಾತಯಃ’ (ಕಾಲಾಳುಗಳಾಗಿ) — ರಥವಿಲ್ಲದ ಅವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಲಾಳುಗಳಂತೆ ಬಿದ್ದರು, ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕುಸಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಸೇವಕರು ಅವರನ್ನು ರಣದಿಂದ ಎತ್ತಿ ಮನೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಸೇವಕರ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಗೆ ಉದಾಹರಣೆ. ರಾವಣನು ಸೋತವರನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಗುರಿ ವರುಣನೇ. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ವಿಜಯವು ಪೂರ್ಣವಾದಂತಿದೆ, ಆದರೆ ವರುಣನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಲೋಕಪಾಲವಿಜಯವು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ವರುಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ.’ ವರುಣನ ಮಂತ್ರಿಯಾದ ಪ್ರಹಾಸನೆಂಬುವನು ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ಜಲೇಶ್ವರನಾದ ಮಹಾರಾಜ ವರುಣನು ಗಾಂಧರ್ವವನ್ನು (ಸಂಗೀತವನ್ನು) ಕೇಳಲು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನಲ್ಲ. ವೀರನೇ, ರಾಜನೇ ಹೋಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ಏನು ಫಲ? ಇಲ್ಲಿದ್ದ ವೀರಕುಮಾರರು ಪರಾಜಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ನಾದಮಾಡುತ್ತ ವರುಣಾಲಯದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ವರುಣನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯು ಕಥೆಯ ವಿಚಿತ್ರ ಅಂಶ — ಲೋಕಪಾಲನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ, ಸಂಗೀತವನ್ನು ಕೇಳಲು ಹೋಗಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ವರುಣವಿಜಯವು ಅಪೂರ್ಣ. ಪ್ರಹಾಸನ ಮಾತು ವಿನಯಪೂರ್ಣವೂ ಚತುರವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ರಾವಣನ ಶ್ರಮದ ವ್ಯರ್ಥತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಯ ಹೆಸರು ‘ಪ್ರಹಾಸೋ’ ಎಂದಿದೆ, ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಪ್ರಭಾಸ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಭಾಸೋ’. ಈ ಸರ್ಗದ ನಂತರ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ — ‘ಕೆಲವು ಪ್ರತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದ ನಂತರ ಐದು ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ ಸರ್ಗಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ದಿಗ್ವಿಜಯಯಾತ್ರೆಯ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ; ಅನಾವಶ್ಯಕ ವಿಸ್ತಾರದ ಭಯದಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ.’

അഗസ്ത്യൻ പറയുന്നു — തുടർന്നു ദേവശ്രേഷ്ഠനായ യമനെ ജയിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ ആത്മപ്രശംസ ചെയ്യുന്ന ദശഗ്രീവനായ രാവണൻ തന്റെ സഹായികളെ കണ്ടു. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ശരീരത്തോടെ, പ്രഹരങ്ങളാൽ ജർജരനായ രാവണനെ കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ വിസ്മയിച്ചു. യമയുദ്ധത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ അവന്റെ ശരീരത്തിൽ വ്യക്തമാണ് — അവന്റെ ജയം എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. മാരീചൻ തുടങ്ങിയ അവരെല്ലാം ജയാശംസകളാൽ അവനെ അഭിനന്ദിച്ചു; രാവണൻ അവരെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചപ്പോൾ അവർ പുഷ്പകത്തിൽ കയറി. മുമ്പു യമരഥം കണ്ട് ഓടിപ്പോയവർ ഇപ്പോൾ ജയഘോഷം മുഴക്കുന്നു — ഇതാണു രാജസേവകരുടെ സ്വഭാവം. രാവണനും അവരെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു — അവന്റെ നേതൃപാടവം. തുടർന്ന് ആ രാക്ഷസൻ ദൈത്യരും നാഗഗണങ്ങളും വസിക്കുന്നതും വരുണനാൽ നന്നായി സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുമായ ജലനിധിയായ രസാതലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. വാസുകി പാലിക്കുന്ന ഭോഗവതീപുരിയിൽ ചെന്ന് നാഗങ്ങളെ വശത്താക്കി, ഹർഷത്തോടെ അവൻ മണിമയിയായ പുരിയിലേക്കു പോയി. അവിടെ വരം നേടിയ നിവാതകവചന്മാർ എന്ന ദൈത്യന്മാർ വസിച്ചിരുന്നു; രാക്ഷസൻ അവരെ സമീപിച്ച് യുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിച്ചു. അത്യന്തം പരാക്രമശാലികളും ബലവാന്മാരും പലവിധ ആയുധങ്ങളേന്തിയവരും യുദ്ധദുർമദരുമായ ആ ദൈതേയന്മാരെല്ലാം അവിടെ ഹർഷഭരിതരായി. ഇവിടെ രസാതലത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രം — ആദ്യം നാഗങ്ങളുടെ പുരിയായ ഭോഗവതി, പിന്നെ ദൈത്യരുടെ പുരിയായ മണിമയി. വാസുകി നാഗരാജാവാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുരി എളുപ്പത്തിൽ ജയിക്കപ്പെട്ടു. നിവാതകവചന്മാരാകട്ടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്താൽ പ്രബലരാണ് — അവർ രാവണനു തുല്യബലരായ പ്രതിയോഗികളാണ്. രസാതലത്തെ ‘പയസാം നിധിഃ’ (ജലനിധി) എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — സമുദ്രത്തിന്റെ അടിഭാഗംതന്നെയാണു രസാതലം എന്നാണു കവിയുടെ കല്പന. അതു വരുണനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ രാവണന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം വരുണൻതന്നെ; വഴിയിൽ അവൻ നാഗങ്ങളെയും ദൈത്യന്മാരെയും നേരിടുന്നു. നാഗങ്ങളെ വശത്താക്കൽ എളുപ്പമായിരുന്നു — യുദ്ധം കൂടാതെതന്നെ അവർ വശപ്പെട്ടുവെന്ന് ‘കൃത്വാ നാഗാൻ വശേ’ (നാഗങ്ങളെ വശത്താക്കി) എന്ന സംക്ഷിപ്തവാക്കു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നിവാതകവചന്മാരുടെ വർണനയിലെ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ — അത്യന്തം പരാക്രമശാലികൾ, ബലവാന്മാർ, പലവിധ ആയുധങ്ങളേന്തിയവർ, യുദ്ധദുർമദർ — അവരുടെ സാമർഥ്യം പൂർണമായി കാണിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ തുടർന്നുള്ള ദീർഘയുദ്ധത്തിന്റെ ഭൂമിക ഒരുക്കപ്പെടുന്നു. രാവണന്റെ ശരീരത്തിലെ മുറിവുകൾപോലും അവന്റെ ഉത്സാഹം കുറയ്ക്കുന്നില്ല — വിശ്രമമില്ലാതെ അവൻ മുന്നോട്ടു പോകുന്നു.

ശൂലങ്ങളും ത്രിശൂലങ്ങളും കുലിശങ്ങളും പട്ടിശങ്ങളും വാളുകളും മഴുക്കളുംകൊണ്ടു ക്രുദ്ധരായ രാക്ഷസന്മാരും ദാനവന്മാരും പരസ്പരം പിളർന്നു. അങ്ങനെ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ ഒരു വർഷത്തിലേറെ കടന്നുപോയി; അതിൽ ഒരു പക്ഷത്തിനും വിജയമോ നാശമോ ഉണ്ടായില്ല. അപ്പോൾ ത്രൈലോക്യത്തിന്റെ ഗതിയും അവ്യയനുമായ പിതാമഹദേവൻ ശ്രേഷ്ഠമായ വിമാനത്തിൽ കയറി വേഗത്തിൽ എത്തി. വൃദ്ധനായ പിതാമഹൻ നിവാതകവചന്മാരുടെ ആ യുദ്ധം തടഞ്ഞ്, കാര്യമറിഞ്ഞവനെപ്പോലെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഈ രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാർക്കോ അസുരന്മാർക്കോ ജയിക്കാനാവില്ല; നിങ്ങളെയും ദേവന്മാരോടും ദാനവന്മാരോടുംകൂടി ആർക്കും നശിപ്പിക്കാനാവില്ല. രാക്ഷസനു നിങ്ങളുമായി സഖ്യം ഇഷ്ടമാണ്; സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും പങ്കിട്ടവയാണ് — ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ തുടർന്നു രാവണൻ അവിടെ അഗ്നിയെ സാക്ഷിയാക്കി സഖ്യം ചെയ്തു; നിവാതകവചന്മാരോടൊപ്പം പ്രീതിയോടെ കഴിഞ്ഞു. അവർ യഥോചിതം സത്കരിച്ചപ്പോൾ അവൻ ഒരു വർഷം അവിടെ താമസിച്ചു; സ്വന്തം നഗരത്തിൽനിന്നു വ്യത്യാസമില്ലാത്ത പ്രിയം ദശാനനനു ലഭിച്ചു. അവിടെ നൂറു മായകൾ ഗ്രഹിച്ച്, ഒന്ന് (നൂറ്) പൂർത്തിയാക്കി; പിന്നീട് ജലേന്ദ്രന്റെ (വരുണന്റെ) പുരം തേടിക്കൊണ്ട് അവൻ രസാതലത്തിൽ ചുറ്റിനടന്നു. ഇവിടെ ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും ശാന്തിദൂതനാണ് — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ യമന്റെ ദണ്ഡം പിൻവലിപ്പിച്ചു, ഇവിടെ യുദ്ധം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ യുക്തി — ഇരുപക്ഷവും തുല്യബലരായതിനാൽ യുദ്ധം നിഷ്ഫലമാണ്; അതിനാൽ മൈത്രിയാണു ശ്രേയസ്കരം. അഗ്നിസാക്ഷികമായ സഖ്യം — ഇതു സഖ്യത്തിന്റെ പവിത്രമായ വിധിയാണ്; രാമസുഗ്രീവസഖ്യവും ഇങ്ങനെതന്നെയാണു നടന്നത്. നൂറു മായകളുടെ പ്രാപ്തി രാവണനു തുടർന്നുള്ള യുദ്ധങ്ങളിൽ ഉപകരിക്കും — മായായുദ്ധം രാക്ഷസന്മാരുടെ സവിശേഷതയാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ശതമേകോനമാത്മവാൻ’ എന്നാണ് — അതായതു തൊണ്ണൂറ്റൊമ്പത്; ഈ മുദ്രണത്തിലാകട്ടെ ‘ശതമേകം സമാപ്തവാൻ’ (ഒരു നൂറു പൂർത്തിയാക്കി). ഒരു വർഷത്തിലേറെ നീണ്ട യുദ്ധം — ഇതു യമയുദ്ധത്തിന്റെ ഏഴു രാത്രിയെക്കാളും ദീർഘമാണ്. ഇരുപക്ഷത്തിനും ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരമുണ്ട്; അതിനാൽ ആരും ജയിക്കുന്നുമില്ല, ക്ഷയിക്കുന്നുമില്ല. ‘സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും പങ്കിട്ടവയാണ്’ എന്ന ബ്രഹ്മവചനം ഒരു നീതിവാക്യമാണ് — മിത്രങ്ങളുടെ ധനവും ഭോഗങ്ങളും പൊതുവായവയാണ്. ഇതിന്റെ ഫലം — നിവാതകവചന്മാർ രാവണനെ യഥോചിതം സത്കരിക്കുന്നു; സ്വന്തം നഗരത്തിലെന്നപോലെ അവനു സുഖം ലഭിക്കുന്നു. ഈ മൈത്രി അവന്റെ ദിഗ്വിജയത്തിലെ ഒരു ശാന്തമായ വിരാമമാണ്. രാക്ഷസന്മാരും ദാനവന്മാരും ഇവിടെ പരസ്പരം പിളർന്നു — ആയുധങ്ങളുടെ പട്ടിക യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരത കാണിക്കുന്നു. ‘വൃദ്ധഃ പിതാമഹഃ’ (വൃദ്ധനായ പിതാമഹൻ) എന്ന വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുഭവവും ഗൗരവവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എല്ലായ്പോഴും ബ്രഹ്മവരത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നവനായതുപോലെ, രാവണൻ ഇവിടെയും പിതാമഹന്റെ വാക്കു മാനിക്കുന്നു. നൂറു മായകളുടെ ജ്ഞാനം രാവണന്റെ ബുദ്ധികൗശലം കാണിക്കുന്നു — യുദ്ധംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, മൈത്രികൊണ്ടും അവൻ നേട്ടമുണ്ടാക്കുന്നു.

തുടർന്ന് അവൻ കാലകേയന്മാർ വസിക്കുന്ന അശ്മനഗരം എന്ന സ്ഥലത്തു ചെന്ന്, അവിടെ ബലോത്കടരായ കാലകേയന്മാരെ കൊന്ന്, ശൂർപ്പണഖയുടെ ഭർത്താവും തന്റെ സഹോദരീഭർത്താവും ബലവാനും ബലോത്കടനുമായ വിദ്യുജ്ജിഹ്വനെ — യുദ്ധത്തിൽ നാവുകൊണ്ടു രാക്ഷസനെ നക്കുന്നവനെപ്പോലെയായിരുന്ന അവനെ — അപ്പോൾ വാളുകൊണ്ടു വെട്ടിവീഴ്ത്തി. അവനെ ജയിച്ചശേഷം ഒരു മുഹൂർത്തംകൊണ്ടു നാനൂറു ദൈത്യന്മാരെ കൊന്നു. ഈ സന്ദർഭത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വിശേഷമാണ് — ശൂർപ്പണഖയുടെ പതി രാവണനാൽത്തന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടു; ഇതുതന്നെയാണു മുന്നോട്ട് (ഇരുപത്തിനാലാം സർഗത്തിൽ) ശൂർപ്പണഖയുടെ വിലാപത്തിന്റെ കാരണം; തുടർന്ന് അവളുടെ ദണ്ഡകാരണ്യവാസത്തിന്റെയും, ഒടുവിൽ സീതാപഹരണത്തിന്റെയും മൂലം. വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ ‘നാവുകൊണ്ടു നക്കുന്നവൻ’ — അവന്റെ പേരുതന്നെ അവന്റെ ഭീകരരൂപം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: മിന്നൽപോലെ ചഞ്ചലമായ നാവ്. 17.2 മുതൽ 19.1 വരെയുള്ള അർധശ്ലോകങ്ങൾ പ്രചാരപാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ വധത്തിന്റെ വർണനയില്ല. രാവണന്റെ ദിഗ്വിജയത്തിൽ ഈ സന്ദർഭം ദുഃഖകരമാണ് — സ്വന്തം സഹോദരിയുടെ ഭർത്താവിനെപ്പോലും അവൻ രക്ഷിക്കുന്നില്ല. മുന്നോട്ട് ‘യുദ്ധത്തിൽ മുഴുകിയിരുന്ന ഞാൻ അറിഞ്ഞില്ല’ എന്ന് അവൻതന്നെ പറയും.

തുടർന്നു രാക്ഷസാധിപൻ വെളുത്ത മേഘംപോലെയുള്ളതും കൈലാസംപോലെ തിളങ്ങുന്നതുമായ വരുണന്റെ ദിവ്യാലയം കണ്ടു. അവിടെ പാൽ ചുരത്തിക്കൊണ്ടു നിൽക്കുന്ന സുരഭി എന്ന പശുവിനെ അവൻ കണ്ടു; അവളുടെ പാലിന്റെ ഒഴുക്കിൽനിന്നാണു ക്ഷീരോദം എന്ന സാഗരം ഉണ്ടായത്. ഗോവൃഷേന്ദ്രന്റെ (കാളകളിൽ ശ്രേഷ്ഠന്റെ) മാതാവായ സുരഭിയെ രാവണൻ അവിടെ കണ്ടു — ആ ക്ഷീരോദത്തിൽനിന്നാണു ശീതരശ്മിയായ നിശാകരൻ — ചന്ദ്രൻ — ഉദിക്കുന്നത്; ആ ക്ഷീരോദത്തെ ആശ്രയിച്ചാണു നുരയുണ്ടു ജീവിക്കുന്ന പരമർഷിമാർ കഴിയുന്നത്; അവിടെയാണ് അമൃതവും സ്വധാഭോജികൾക്കുള്ള (പിതൃക്കൾക്കുള്ള) സ്വധയും ഉത്പന്നമായത്. ലോകത്തിൽ മനുഷ്യർ സുരഭി എന്നു പേരെടുത്തു വിളിക്കുന്ന പരമാദ്ഭുതയായ അവളെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് രാവണൻ പലവിധ സൈന്യങ്ങളാൽ കാക്കപ്പെടുന്ന അതിഘോരമായ വരുണാലയത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. തുടർന്നു നൂറുകണക്കിനു ജലധാരകൾ നിറഞ്ഞതും ശരത്കാലമേഘംപോലെയുള്ളതും എന്നും ആനന്ദഭരിതവുമായ വരുണന്റെ ഉത്തമഗൃഹം അവൻ കണ്ടു. ഇവിടെ ക്ഷീരസാഗരത്തിന്റെ ഉത്പത്തിക്രമം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — സുരഭിയുടെ പാലിൽനിന്നു ക്ഷീരോദം, അതിൽനിന്നു ചന്ദ്രനും അമൃതവും സ്വധയും. രാവണനും സുരഭിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു — അവന്റെ ദുഷ്ടസ്വഭാവത്തിലും ഗോമാതാവിനോടുള്ള ശ്രദ്ധ അവശേഷിക്കുന്നു. ഈ സൂക്ഷ്മമായ വൈരുധ്യം ശ്രദ്ധേയമാണ്. വരുണഗൃഹത്തെ ‘ധാരാശതാകീർണം’ (നൂറുകണക്കിനു ധാരകൾ നിറഞ്ഞത്) എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നതു ജലദേവതയുടെ ഗൃഹത്തിനു ചേർന്നതാണ് — അവിടെ ജലയന്ത്രങ്ങളിലെന്നപോലെ ധാരകൾ. സുരഭി കാമധേനുവാണെന്നു പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അവളുടെ പാലിൽനിന്നു ക്ഷീരസാഗരം ഉണ്ടായതായി ഇവിടെ വർണിക്കുന്നു. നുരയുണ്ടു ജീവിക്കുന്ന ഋഷിമാർ ക്ഷീരസാഗരത്തിലെ നുരതന്നെ ആഹാരമാക്കുന്നു — അവരുടെ തപസ്സിന്റെ സവിശേഷത. ചന്ദ്രൻ ക്ഷീരസാഗരത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചുവെന്നതു സമുദ്രമഥനകഥയെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. വരുണാലയത്തിന്റെ വർണന കൈലാസത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — ശുഭ്രവും ഉന്നതവും ദീപ്തിയുള്ളതും. പ്രദക്ഷിണം പൂജ്യരെ ആദരിക്കുന്നതിന്റെ വിധിയാണ്; സുരഭിയെ ദേവതയായി കരുതി രാവണൻ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു.

തുടർന്ന് അവൻ സേനാധ്യക്ഷന്മാരെ കൊന്ന്, അവരുടെ പ്രഹരങ്ങളുമേറ്റ്, യോദ്ധാക്കളോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവിനെ വേഗം അറിയിക്കുക — യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന രാവണൻ വന്നിരിക്കുന്നു; അവനു യുദ്ധം നൽകുക; അല്ലെങ്കിൽ കൈകൂപ്പി “ഞാൻ തോറ്റിരിക്കുന്നു” എന്നു പറയുക; എങ്കിൽ നിനക്കു ഭയമില്ല.’ ഇതിനിടയിൽ മഹാത്മാവായ വരുണന്റെ പുത്രന്മാരും പൗത്രന്മാരും ക്രുദ്ധരായി പുറപ്പെട്ടു; ഗൗവും പുഷ്കരനും സേനാപതികളും. ഗുണസമ്പന്നരായ അവർ സ്വന്തം സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്ന രഥങ്ങൾ പൂട്ടി, ഉദിക്കുന്ന സൂര്യന്റെ തേജസ്സോടെ അവിടെയെത്തി. തുടർന്നു ജലേന്ദ്രന്റെ പുത്രന്മാരും ബുദ്ധിമാനായ രാവണനും തമ്മിൽ ഭീകരവും രോമാഞ്ചജനകവുമായ യുദ്ധം നടന്നു. രാക്ഷസനായ ദശഗ്രീവന്റെ മഹാവീര്യശാലികളായ അമാത്യന്മാർ ആ വരുണസൈന്യത്തെ മുഴുവൻ നിമിഷനേരംകൊണ്ടു വീഴ്ത്തി. യുദ്ധത്തിൽ സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ അവസ്ഥ കണ്ട്, ശരജാലത്താൽ പീഡിതരായ വരുണപുത്രന്മാർ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറി. ഭൂമിയിൽ നിന്നിരുന്ന അവർ പുഷ്പകത്തിലിരിക്കുന്ന രാവണനെ കണ്ട് വേഗമേറിയ രഥങ്ങളിൽ പെട്ടെന്ന് ആകാശത്തിലേക്കു കടന്നു. തുടർന്നു തുല്യസ്ഥാനം ലഭിച്ചപ്പോൾ അവർ തമ്മിൽ, ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും തമ്മിലെന്നപോലെ, തുമുലമായ മഹത്തായ ആകാശയുദ്ധം നടന്നു. അഗ്നിതുല്യമായ ശരങ്ങളാൽ രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ പിന്തിരിപ്പിച്ച്, ഹർഷഭരിതരായ അവർ പലവിധ ആരവങ്ങൾ മുഴക്കി. ഇവിടെ രാവണനു വീണ്ടും സങ്കടം — വരുണപുത്രന്മാർ അവനെ പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നു. വരുണപുത്രന്മാരുടെ യുദ്ധതന്ത്രം സമർഥമാണ് — ഭൂമിയിൽ തോറ്റ അവർ ആകാശത്തിലേക്കു ചെന്നു തുല്യസ്ഥാനം നേടുന്നു. രാവണന്റെ വെല്ലുവിളി മുമ്പത്തേതുപോലെതന്നെ — യുദ്ധം, അല്ലെങ്കിൽ പരാജയസമ്മതം; ‘സാഞ്ജലിഃ’ (കൈകൂപ്പി) എന്ന പദം അവന്റെ ദർപ്പം കാണിക്കുന്നു. ‘ധീമതഃ’ (ബുദ്ധിമാനായ) എന്ന വിശേഷണം വരുണപുത്രന്മാരുമായുള്ള യുദ്ധത്തിന്റെ വർണനയിൽ രാവണനാണു പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത് — കവി ശത്രുവിന്റെയും ബുദ്ധി അംഗീകരിക്കുന്നു. വരുണന്റെ പുത്രന്മാരും പൗത്രന്മാരുമെല്ലാം യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെട്ടു — വരുണന്റെ അഭാവത്തിൽ കുലത്തെ കാക്കേണ്ടത് അവരുടെ കർത്തവ്യമാണ്. ഗൗവും പുഷ്കരനും വരുണന്റെ സേനാപതികളാണെന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവരുടെ രഥങ്ങൾ ‘കാമഗമങ്ങൾ’ — ഇച്ഛപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവ. ആദ്യം രാവണന്റെ അമാത്യന്മാർതന്നെ വരുണസൈന്യത്തെ നിമിഷനേരംകൊണ്ടു വീഴ്ത്തുന്നു — രാവണസേനയുടെ സാമർഥ്യം. എന്നാൽ വരുണപുത്രന്മാർ സ്വയം വീരരാണ് — ശരജാലത്താൽ പീഡിതരായിട്ടും അവർ യുദ്ധം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; സ്ഥാനം മാറുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ആകാശയുദ്ധത്തെ ദേവാസുരയുദ്ധത്തോട് ഉപമിക്കുന്നത് അതിന്റെ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു. വരുണപുത്രന്മാരുടെ അഗ്നിതുല്യമായ ശരങ്ങൾ, ജലദേവതയുടെ പുത്രന്മാർക്കും അഗ്നിതുല്യമായ തേജസ്സുണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇതൊരു സുന്ദരമായ വൈരുധ്യമാണ്. രാവണനെ പിന്തിരിപ്പിച്ചത് അവന്റെ ദർപ്പത്തിനേറ്റ ആഘാതമാണ്. യുദ്ധത്തിന്റെ ‘രോമഹർഷണം’ (രോമാഞ്ചജനകം) എന്ന വിശേഷണം അതിന്റെ ഭീകരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണനുള്ള ‘ധീമതഃ’ എന്ന വിശേഷണം വിചിത്രമാണ് — കവി അവന്റെ ബുദ്ധികൗശലവും അംഗീകരിക്കുന്നു. അമാത്യന്മാരെ ‘മഹാവീര്യൈഃ’ (മഹാവീര്യശാലികൾ) എന്നു പ്രശംസിക്കുന്നത് അവരുടെ മുമ്പത്തെ പലായനത്തിനു വിരുദ്ധമാണ് — യമനെ ഭയന്നവരാണെങ്കിലും വരുണസേനയ്ക്കു മുന്നിൽ അവർ വീരരാണ്.

തുടർന്നു രാജാവ് അപമാനിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് ക്രുദ്ധനായ വീരൻ മഹോദരൻ മൃത്യുഭയം ഉപേക്ഷിച്ച് യുദ്ധം കൊതിച്ചു ചുറ്റും നോക്കി. ആ മഹോദരൻ ഗദകൊണ്ടു യുദ്ധത്തിൽ, ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവയും കാറ്റിനു തുല്യവുമായ വരുണന്റെ കുതിരകളെ അടിച്ചു; അവ ചത്തു നിലംപതിച്ചു. വരുണപുത്രന്മാരുടെ യോദ്ധാക്കളെയും കുതിരകളെയും കൊന്ന്, അവർ രഥമില്ലാതെ നിൽക്കുന്നതു കണ്ട് അവൻ പെട്ടെന്നു മഹാനാദം മുഴക്കി. അവരുടെ ആ രഥങ്ങൾ കുതിരകളോടും ശ്രേഷ്ഠരായ സാരഥികളോടുമൊപ്പം മഹോദരനാൽ തകർക്കപ്പെട്ടു ഭൂമിയിൽ വീണു. എന്നാൽ മഹാത്മാവായ വരുണന്റെ ശൂരരായ പുത്രന്മാർ രഥങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വന്തം പ്രഭാവത്താൽ ആകാശത്തിൽ നിലകൊണ്ടു; അവർ തളർന്നില്ല. അവർ വില്ലുകൾ കുലച്ച്, മഹോദരനെ തുളച്ച്, ഒത്തുചേർന്നു ക്രുദ്ധരായി രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ വളഞ്ഞു. വില്ലിൽനിന്നു പാഞ്ഞ, വജ്രംപോലെയുള്ള അതിഭീകരമായ ശരങ്ങളാൽ, മേഘങ്ങൾ മഹാപർവതത്തെ എന്നപോലെ, അത്യധികം ക്രുദ്ധരായ അവർ അവനെ പിളർത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു. അപ്പോൾ കാലാഗ്നിയെപ്പോലെ ആളിക്കത്തി ക്രുദ്ധനായ ദശഗ്രീവൻ അവരുടെ മർമങ്ങളിൽ അതിഭീകരമായ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. മുകളിൽ നിലകൊണ്ട, അജയ്യനായ അവൻ വിചിത്രങ്ങളായ മുസലങ്ങളും നൂറുകണക്കിനു ഭല്ലങ്ങളും പട്ടിശങ്ങളും ശക്തികളും വലിയ ശതഘ്നികളും അവരുടെമേൽ വർഷിച്ചു. തെറിച്ചുവീണ ആ വീരന്മാർ കാലാളുകളായി താഴെ വീണു. അപ്പോൾ അവനാൽത്തന്നെ പെട്ടെന്ന് ആ കാലാളുകൾ, മഹാചെളിയിൽ അകപ്പെട്ട അറുപതു വയസ്സുള്ള ആനകളെപ്പോലെ, താണുപോയി. തളർന്നു വിഹ്വലരായ പുത്രന്മാരെ കണ്ട് മഹാബലനായ ആ രാവണൻ ഹർഷത്തോടെ മഹാമേഘംപോലെ ഗർജിച്ചു. തുടർന്ന് ആ രാക്ഷസൻ മഹാനാദങ്ങൾ മുഴക്കി, പലവിധ ആയുധങ്ങളോടുകൂടിയ ധാരാപാതങ്ങളാൽ മേഘം എന്നപോലെ വരുണപക്ഷക്കാരെ പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. അതോടെ അവരെല്ലാം പിന്തിരിഞ്ഞു ഭൂമിയിൽ വീണു; സ്വന്തം ആളുകൾ അവരെ യുദ്ധഭൂമിയിൽനിന്നു വേഗം വീടുകളിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി. ഇവിടെ മഹോദരന്റെ പങ്കു നിർണായകമാണ് — രാജാവിന്റെ അപമാനം കണ്ട് അവൻ മൃത്യുഭയം ഉപേക്ഷിച്ചു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു; സേവകന്റെ സ്വാമിഭക്തിയുടെ ഉദാഹരണം. എന്നാൽ വരുണപുത്രന്മാരും വീരരാണ് — രഥങ്ങൾ നശിച്ചിട്ടും അവർ തളരുന്നില്ല; സ്വന്തം പ്രഭാവത്താൽ ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്നു. ഒടുവിൽ രാവണന്റെ അസ്ത്രവർഷം നിർണായകമാകുന്നു. അറുപതു വയസ്സുള്ള ആന ചെളിയിൽ താഴുന്നത് — ഈ ഉപമ ബലവാനായ വൃദ്ധന്റെപോലും നിസ്സഹായാവസ്ഥ കാണിക്കുന്നു. വരുണപുത്രന്മാർ വീണശേഷം അവരുടെ സേവകർ അവരെ വീട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു — അവർ കൊല്ലപ്പെട്ടില്ല, പരാജിതരായതേയുള്ളൂ. ഈ ഭാഗത്തു യുദ്ധത്തിനു മൂന്നു ഘട്ടങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം മഹോദരന്റെ ആക്രമണവും കുതിരകളുടെയും രഥങ്ങളുടെയും നാശവും, രണ്ടാമതു വരുണപുത്രന്മാരുടെ പ്രത്യാക്രമണവും രാവണനെ വളയലും, മൂന്നാമതു രാവണന്റെ നിർണായകമായ ശരവർഷം. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും ബലം ഉയരുകയും താഴുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘സ്വപ്രഭാവാന്ന വിവ്യഥുഃ’ (സ്വന്തം പ്രഭാവത്താൽ തളർന്നില്ല) എന്ന വർണന വരുണപുത്രന്മാരുടെ ദിവ്യത്വം കാണിക്കുന്നു — രഥമില്ലാതെയും അവർ ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്നു. മഹോദരനെ തുളച്ചതും അവരുടെ സാമർഥ്യത്തിനു തെളിവാണ്. മേഘങ്ങൾ പർവതത്തെ പിളർക്കുന്ന ഉപമ രാവണന്റെ സ്ഥൈര്യം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിലും അവനെ പർവതത്തോട് ഉപമിച്ചിട്ടുണ്ട്. രാവണന്റെ ആയുധങ്ങളുടെ പട്ടിക — മുസലങ്ങൾ, ഭല്ലങ്ങൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, ശക്തികൾ, ശതഘ്നികൾ — അവന്റെ അസ്ത്രസമ്പത്തു കാണിക്കുന്നു. ‘ഉപരി വിഷ്ഠിതഃ’ (മുകളിൽ നിലകൊണ്ട്) — അവൻ ആകാശത്തിൽ അവർക്കു മുകളിലായിരുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ പ്രഹരങ്ങൾ കൂടുതൽ പ്രബലമായിരുന്നു. രാവണന്റെ ഹർഷം മേഘഗർജനത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — മേഘത്തിന്റേതുപോലെയാണ് അവന്റെ നാദം. വരുണപുത്രന്മാരുടെ വീഴ്ച ‘പദാതയഃ’ (കാലാളുകളായി) — രഥമില്ലാതെ അവർ കാലാളുകളെപ്പോലെ ഭൂമിയിൽ വീണു; അവിടെ രാവണന്റെ ശരവർഷത്താൽ തളർന്നുപോകുന്നു. അവരുടെ സേവകർ അവരെ യുദ്ധഭൂമിയിൽനിന്ന് എടുത്തു വീട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു — ഇതു സേവകരുടെ സ്വാമിഭക്തിയുടെ ഉദാഹരണമാണ്. പരാജിതരെ രാവണൻ പിന്തുടരുന്നില്ല; അവന്റെ ലക്ഷ്യം വരുണൻതന്നെ. ഈ യുദ്ധത്തിൽ രാവണന്റെ വിജയം പൂർണമെന്നപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ വരുണന്റെ അഭാവംനിമിത്തം യഥാർഥത്തിലുള്ള ലോകപാലവിജയം അവനു ലഭിക്കുന്നില്ല.

തുടർന്നു രാക്ഷസൻ അവരോടു പറഞ്ഞു: ‘വരുണനെ അറിയിക്കുക.’ വരുണന്റെ മന്ത്രിയായ പ്രഹാസൻ രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘യുദ്ധത്തിനു നീ വെല്ലുവിളിക്കുന്ന ജലേശ്വരനായ മഹാരാജാവ് വരുണൻ ഗാന്ധർവം (സംഗീതം) കേൾക്കാനായി ബ്രഹ്മലോകത്തേക്കു പോയിരിക്കുകയാണല്ലോ. വീരാ, രാജാവു പോയിരിക്കെ നിന്റെ പരിശ്രമംകൊണ്ട് എന്തു ഫലം? ഇവിടെയുണ്ടായിരുന്ന വീരരായ കുമാരന്മാർ പരാജിതരായിക്കഴിഞ്ഞു.’ അതു കേട്ട് രാക്ഷസേന്ദ്രൻ തന്റെ പേരു വിളംബരം ചെയ്ത്, ഹർഷത്തോടെ നാദം മുഴക്കിക്കൊണ്ട് വരുണാലയത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. വന്ന വഴിയേതന്നെ തിരിച്ച് ആ രാക്ഷസൻ ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ ലങ്കയ്ക്കു നേരെ യാത്രയായി. വരുണന്റെ അഭാവം കഥയിലെ വിചിത്രമായ ഒരംശമാണ് — ലോകപാലൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിനു വന്നില്ല, ഗാന്ധർവം കേൾക്കാൻ പോയിരുന്നു. അതിനാൽ രാവണന്റെ വരുണവിജയം അപൂർണമാണ്. പ്രഹാസന്റെ വാക്കു വിനയപൂർണവും സമർഥവുമാണ് — രാവണന്റെ പരിശ്രമത്തിന്റെ വ്യർഥത അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ മുദ്രണത്തിൽ മന്ത്രിയുടെ പേര് ‘പ്രഹാസോ’ എന്നാണ്; ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ ‘പ്രഭാസ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പ്രഭാസോ’ എന്നുമാണ്. ഈ സർഗത്തിനുശേഷം മുദ്രണത്തിന്റെ അടിക്കുറിപ്പ് ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ചില പ്രതികളിൽ ഇരുപത്തിമൂന്നാം സർഗത്തിനുശേഷം അഞ്ചു പ്രക്ഷിപ്തസർഗങ്ങൾ കാണുന്നുണ്ട്; അവയിൽ രാവണന്റെ ദിഗ്വിജയയാത്ര വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; അനാവശ്യമായ വിസ്താരം ഭയന്ന് അവ ഇവിടെ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ല.

Agastya continued his story. Having conquered Yama, the bull among the gods, Rāvaṇa, who gloried in battle, went back to find his companions. When the rākṣasas saw him, his limbs drenched in blood and battered by blows, they were struck with amazement: the marks of the fight with Yama stood plain on his body, and it was clear the victory had not come cheaply. Mārīca and the rest hailed him with cries of triumph and, comforted by Rāvaṇa, climbed back into the Puṣpaka. These were the very followers who had fled at the first sight of Yama's chariot, and now they were loudest in shouting victory — such is the way of a king's servants; yet Rāvaṇa did not reproach them but reassured them, and that too was part of his skill as a leader. Then the rākṣasa went down into Rasātala, the treasury of the waters, where hosts of daityas and serpents lived under Varuṇa's protection. The poet imagines Rasātala as the depths beneath the ocean, and because it was Varuṇa's to guard, Varuṇa was Rāvaṇa's true goal; the serpents and daityas were merely on the way. First he came to Bhogavatī, the city of the serpents ruled by their king Vāsuki, and brought the serpents under his power — the poet's brief phrase suggests they yielded without a fight. Delighted, he went on to the city made of jewels, where the daityas called Nivātakavacas lived, made mighty by boons from Brahmā. Rāvaṇa went up to them and challenged them to battle. They were all valiant and strong, armed with every kind of weapon, eager and wild for war; the four descriptions together show their full strength and prepare the ground for a long struggle between equals. And Rāvaṇa, for all the wounds on his body, did not stop to rest: his spirit was undimmed, and he pressed on.

With spears, tridents, thunderbolts, broad-bladed spears, swords and axes the enraged rākṣasas and dānavas hacked at one another — the list of weapons alone shows how savage the fighting was. A full year and more went by, far longer than the seven nights of the battle with Yama, and neither side won or was destroyed, for both were shielded by Brahmā's boons. Then the Grandfather himself, the imperishable refuge of the three worlds, came there swiftly in his splendid aerial car. The aged Grandfather, whose age speaks of his experience and his dignity, stopped the Nivātakavacas from fighting and spoke to them as one who knew how things stood. "This Rāvaṇa cannot be conquered in battle by gods or asuras," he said, "and you cannot be destroyed even by the immortals and the dānavas together. I would like to see the rākṣasa made your friend. Between friends all things are shared; of that there is no doubt." Once again Brahmā came as a peacemaker: in the previous sarga he had held back Yama's staff, and here he stopped a war. His reasoning was simple — the two sides were evenly matched, fighting was pointless, and friendship was better; and his closing words were a maxim of good policy, that friends hold their wealth and pleasures in common. Rāvaṇa heeded the Grandfather here as always, for he lived under the shelter of Brahmā's boon. He sealed the friendship there with fire as witness, the solemn way of making an alliance — the same way Rāma and Sugrīva would later make theirs — and he was delighted with the Nivātakavacas. They honoured him as was fitting, and he stayed with them a year, finding every comfort there that he might have had in his own city; this friendship was a quiet pause in his campaign of conquest. While he was there he learned a hundred magic arts and mastered them — the art of fighting by illusion was a rākṣasa speciality, and these would serve him in battles to come. So he gained by friendship what he could not win by force, a sign of his cleverness. Then, in search of the city of the lord of the waters, he roamed on through Rasātala.

Next he came to the city called Aśma, the Stone City, held by the Kālakeyas, and slew those mighty Kālakeyas there. Among them was Vidyujjihva, strong and fierce, the husband of Śūrpaṇakhā and so Rāvaṇa's own brother-in-law. His very name, "lightning-tongue", tells of his dreadful form, a tongue flickering like lightning, and in the fight he seemed to be licking at the rākṣasa with it. Rāvaṇa cut him down with his sword, and having overcome him, in a single moment he slew four hundred daityas more. The episode is short but weighty: Śūrpaṇakhā's husband died at Rāvaṇa's own hand. This is what will make her lament in the next sarga, what will send her to live in the Daṇḍaka forest, and so, in the end, lies at the root of Sītā's abduction. It is a grim moment in Rāvaṇa's conquest of the world — he did not spare even his own sister's husband — and later he himself will excuse it by saying that in the frenzy of battle he did not know whom he was striking.

Then the lord of the rākṣasas saw the divine abode of Varuṇa, white as a pale cloud and shining like Kailāsa, lofty and bright. There he saw the cow Surabhi standing and streaming milk, and from the flow of her milk comes the ocean called the Sea of Milk. She is the mother of the great bull; from her sea the moon arises, the cool-rayed maker of night; the great seers who live on foam, taking only the foam of the Sea of Milk as their food in their austerity, depend on her; and from her came the nectar of the gods and svadhā, the food of the ancestors who live on svadhā. So the poet traces a line of origins — Surabhi's milk, the Sea of Milk, and from it the moon, nectar and svadhā — and the moon's birth from that sea recalls the story of the churning of the ocean. Surabhi is known in the Purāṇas as the wish-fulfilling cow. Men in the world call her by the name Surabhi, and Rāvaṇa walked round that most wonderful cow, keeping her on his right, the way one honours what is holy. It is a subtle contrast worth noticing: for all his wickedness, some reverence for the mother of cattle remained in him, and he treated her as a goddess. Then he entered Varuṇa's terrible domain, guarded by many kinds of forces, and saw Varuṇa's splendid house, crowded with hundreds of fountains as befits the home of the god of waters, white as an autumn cloud and forever joyful.

Rāvaṇa cut down the commanders of the army, and was struck by them in turn; then he said to the warriors, "Go quickly and tell your king that Rāvaṇa has come seeking battle. Let him give me battle — or else fold your hands and say, 'I am defeated,' and you need have no fear." It was his usual challenge, fight or surrender, and the demand for folded hands shows his arrogance. Meanwhile the sons and grandsons of great-souled Varuṇa came out in anger, and with them Go and Puṣkara, commanders of his army; with the lord of the waters away, the protection of his house was their duty. Endowed with every virtue and surrounded by their own forces, they yoked chariots that went wherever their drivers wished and came out shining like the rising sun. Then a terrible, hair-raising battle broke out between the sons of the lord of the waters and the wise Rāvaṇa — the poet grants even the enemy his intelligence. In a moment Daśagrīva's mighty ministers struck down the whole of Varuṇa's army; the very men who had run from Yama were heroes before Varuṇa's host. Seeing their army destroyed and tormented by a net of arrows, Varuṇa's sons withdrew from the fight on the ground, but they did not give it up; they only changed their ground. Seeing Rāvaṇa in the Puṣpaka above them, they rose swiftly into the sky in their fast chariots. Having gained a position equal to his, they fought a great battle with him in the air, as tumultuous as a battle of gods and dānavas. With arrows like fire — fire from the sons of the god of water, a pretty paradox — they turned Rāvaṇa back, and in their delight they raised shouts of every kind. Once more Rāvaṇa was in danger, and being driven back was a blow to his pride.

Then Mahodara, enraged to see his king overpowered, cast aside all fear of death and looked about him, eager for battle — a servant's devotion to his master. With his mace he struck down in battle the horses of Varuṇa's sons, swift as the wind and going wherever they were driven, and they fell to the ground. Having slain their warriors and horses and seeing the princes standing without chariots, he gave a great roar. Their chariots, horses and fine charioteers together, lay smashed on the ground by Mahodara. But the heroic sons of great-souled Varuṇa were not dismayed: they left their broken chariots and stood in the sky by their own divine power. Stringing their bows, they pierced Mahodara and then together, in anger, closed in round Rāvaṇa. With terrible arrows like thunderbolts shot from their bows they tore at him in their fury as clouds tear at a great mountain — and, as in earlier sargas, the mountain image recalls how steadfast he was. Then Daśagrīva, enraged and swelling like the fire at the end of time, let fall a dreadful rain of arrows on their vital parts. Standing above them in the sky, which made his blows the heavier, the invincible one rained down on them pestles of many kinds, hundreds of broad-headed arrows, bladed spears, javelins and great śataghnīs, the "hundred-killers" — a list that shows the wealth of his armoury. Struck down, those heroes fell to the ground and stood there on foot, and under that assault they sank down like sixty-year-old elephants caught in a great bog, an image of strength grown helpless. Seeing the princes sinking and bewildered, the mighty Rāvaṇa roared with joy like a great rain-cloud, and letting out great roars he struck them with weapons of every kind as a cloud strikes with torrents of rain. Then they all turned back and fell to the ground, and their own men quickly carried them from the field into their houses: they were beaten, not slain. The battle had moved in three stages — Mahodara's attack and the wrecking of the chariots, the princes' counter-attack that hemmed Rāvaṇa in, and Rāvaṇa's decisive storm of arrows — with fortune rising and falling on both sides at each turn. Rāvaṇa did not pursue the fallen; his target was Varuṇa himself. His victory seemed complete, but with Varuṇa absent he had not truly conquered a guardian of the world.

Then the rākṣasa said to them, "Let it be reported to Varuṇa." But Varuṇa's minister, whose name was Prahāsa, answered Rāvaṇa: "The great king, lord of the waters, whom you are calling to battle, has gone to the world of Brahmā to hear the music of the gandharvas. What is the use of your toiling, hero, now that the king is away? The princes who were here have been beaten." His words were courteous and shrewd, gently showing Rāvaṇa that his effort was wasted. It is a curious turn in the story: the guardian of the world did not come to battle at all but had gone to listen to music, and so Rāvaṇa's conquest of Varuṇa remained incomplete. Hearing this, the lord of the rākṣasas proclaimed his own name and, shouting with joy, left Varuṇa's abode. He turned back by the way he had come, rose into the sky, and set off towards Laṅkā.