अगस्त्यः वदति — निवर्तमानः संहृष्टः सः दुरात्मवान् रावणः पथि नरेन्द्रर्षिदेवदानवकन्यकाः जह्रे। सः रक्षः यां दर्शनीयां कन्यां स्त्रियं वा पश्यति, तस्याः बन्धुजनं हत्वा तां विमाने रुरोध। एवं पन्नगकन्याः राक्षसासुरमानुषीः यक्षदानवकन्याः च सः विमाने अध्यरोपयत्। ताः सर्वाः समं दुःखात् बाष्पजं जलं मुमुचुः — तत्र शोकाग्निभयसम्भवं तत् अश्रुजलम् अग्न्यर्चिषां तुल्यम् आसीत्। यथा नदीभिः सागरः, तथा ताभिः सर्वानवद्याभिः भयशोकाशिवाश्रुभिः तत् विमानम् आपूरितम्। नागगन्धर्वकन्याः, महर्षितनयाः, दैत्यदानवकन्याः च शतशः विमाने अरुदन्। ताः दीर्घकेश्यः सुचार्वङ्ग्यः पूर्णचन्द्रनिभाननाः, पीनस्तनतटाः, मध्ये वज्रवेदिसमप्रभाः, रथकूबरसंकाशैः श्रोणिदेशैः मनोहराः, सुराङ्गनाप्रख्याः, निष्टप्तकनकप्रभाः स्त्रियः आसन्। शोकदुःखभयत्रस्ताः विह्वलाः सुमध्यमाः ताः; तासां निःश्वासवातेन सर्वतः सम्प्रदीपितं पुष्पकं संनिरुद्धाग्नि अग्निहोत्रम् इव आभाति स्म। दशग्रीववशं प्राप्ताः शोकाकुलाः दीनवक्त्रेक्षणाः श्यामाः ताः स्त्रियः सिंहवशाः मृग्यः इव आसन्। काचित् तत्र चिन्तयति — ‘किं नु माम् एषः भक्षयिष्यति?’ अत्र कविः हृतानां स्त्रीणां दुःखं करुणरसेन चित्रयति। अश्रूणाम् अग्निज्वालया उपमा विचित्रा — शोकः अग्निः इव दहति, अतः तस्य जलम् अपि उष्णम्। निःश्वासैः प्रज्वलितं पुष्पकम् अग्निहोत्रगृहम् इव — यत्र अग्निः निरुद्धः सन् धूमायते। सौन्दर्यवर्णनम् अपि करुणस्य पृष्ठभूमौ — यासां रूपं देवाङ्गनातुल्यं, ताः अद्य बन्दिन्यः। सिंहवशानां मृगीणाम् उपमा तासां असहायतां दर्शयति। एतत् सर्वं सीताहरणस्य पूर्वरूपम् इव — रावणस्य परदाराभिलाषः तस्य नाशस्य कारणं भविष्यति। ‘श्यामा’ इति पदं षोडशवर्षीयां युवतीं सूचयति, हिन्दीभाष्यम् अपि तथा वदति। अस्य खण्डस्य आरम्भः रावणस्य हर्षेण, अन्तः स्त्रीणां भयेन — एषः विरोधः सर्गस्य भावं निर्धारयति। रावणः विजयानन्तरं लूटम् इव स्त्रियः गृह्णाति; तस्य कामः तस्य दिग्विजयस्य अन्तिमः अध्यायः। ‘हत्वा बन्धुजनम्’ इति पदेन तस्य क्रौर्यं द्विगुणितम् — सः न केवलं स्त्रियं हरति, अपितु तस्याः रक्षकान् अपि हन्ति। सर्वासां जातीनां कन्याः — नागाः, गन्धर्वाः, यक्षाः, दानवाः, मानुष्यः, राक्षस्यः अपि — तस्य लोभात् न मुक्ताः। एतेन तस्य सर्वलोकव्यापी प्रभावः दुष्प्रभावः च दर्शितः। कविः अत्र पुष्पकस्य रूपम् अपि परिवर्तयति — यत् विमानं विजयस्य चिह्नम् आसीत्, तत् अधुना बन्दिगृहम्। ‘श्यामा’ इति पदं यौवनस्य सूचकम्। अस्मिन् सर्गे स्त्रीणां विस्तृतं सौन्दर्यवर्णनं (७–८) वुल्गेटमात्रम्; समीक्षिते ७.०२४.००४ इत्यस्य पूर्वार्धम् एव (‘दीर्घकेश्यः…’) अस्ति। ‘भक्षयिष्यति’ इति चिन्ता राक्षसस्य नरभक्षकत्वस्य स्मरणम् — ताः न केवलं दास्याः, अपितु मरणस्य अपि भयं वहन्ति।

काचित् सुदुःखार्ता दध्यौ — ‘अयं मां मारयेत् अपि।’ इति मातॄः पितॄन् भर्तॄन् भ्रातॄन् च स्मृत्वा दुःखशोकसमाविष्टाः ताः स्त्रियः सहिताः विलेपुः — ‘मया विना मम पुत्रः कथं नु भविष्यति? मम माता कथं, भ्राता कथं शोकसागरे निमग्नाः? हा, तस्मात् भर्तुः विना अहं कथं नु करिष्यामि? मृत्यो, त्वां प्रसादयामि — दुःखभागिनीं मां नय। पुरा देहान्तरे किं नु तत् दुष्कृतं कर्म कृतम्?’ एवं ताः सर्वाः दुःखिताः शोकसागरे पतिताः आसन् — ‘इदानीम् आत्मनः अस्य दुःखस्य अन्तं न पश्यामः।’ अत्र प्रत्येकायाः स्त्रियाः दुःखं स्वजनानां स्मरणेन वर्धते — पुत्रः, माता, भ्राता, भर्ता च। मातृत्वस्य चिन्ता प्रथमा — ‘मम पुत्रः मया विना कथं भविष्यति?’ मृत्योः प्रार्थना तासां निराशायाः पराकाष्ठा। पूर्वजन्मकर्मणः स्मरणं भारतीयदर्शनस्य अनुरूपम् — दुःखस्य कारणं पूर्वकृतं पापम् इति ताः मन्यन्ते। एतेन यमलोकवर्णनस्य (२१तमे सर्गे) कर्मफलसिद्धान्तः पुनः स्मारितः। ‘सहिताः’ इति पदं तासां सामूहिकं रोदनं सूचयति — सर्वाः एकत्र विलपन्ति।

ताः वदन्ति — ‘अहो धिक् मानुषं लोकम्; अस्मात् अधमः परः नास्ति, यत् दुर्बलाः अस्माकं भर्तारः बलवता रावणेन नाशिताः, यथा उदयता सूर्येण काले नक्षत्राणि। अहो, सुबलवत् एतत् रक्षः वधोपायेषु एव रज्यते। अहो, दुर्वृत्तम् आस्थाय आत्मानं न जुगुप्सते। अस्य दुरात्मनः विक्रमः तावत् सर्वथा सदृशः, किन्तु इदं परदाराभिमर्शनं कर्म त्वसदृशम्। यस्मात् एषः राक्षसाधमः परक्यासु रमते, तस्मात् एषः दुर्मतिः स्त्रीकृतेन एव वधं प्राप्स्यति।’ सतीभिः वरनारीभिः एवं वाक्ये अभ्युदीरिते खस्थाः दुन्दुभयः नेदुः, पुष्पवृष्टिः च पपात। पतिव्रताभिः साध्वीभिः स्त्रीभिः शप्तः सः तु समं हतौजाः इव निष्प्रभः विमनाः इव बभूव। एवं तासां विलपितं शृण्वन् सः राक्षसपुङ्गवः निशाचरैः पूज्यमानः लङ्कां पुरीं प्रविवेश। अत्र तृतीयः शापः — वेदवत्याः (१७), अनरण्यस्य (१९), अधुना पतिव्रतानाम्। त्रयः अपि शापाः रावणस्य नाशं सूचयन्ति, अस्य तु विशेषः — ‘स्त्रीकृतेन वधः’; सीतायाः निमित्तेन रामेण वधः इति अर्थः। स्त्रीणां न्यायबुद्धिः ध्येया — ताः रावणस्य पराक्रमं न निन्दन्ति, केवलं परदाराभिमर्शनं निन्दन्ति। सूर्यनक्षत्रोपमा रावणस्य प्रभावं स्वीकरोति — तस्य उदये अन्येषां तेजः लुप्यते। शापस्य अनन्तरं रावणस्य निष्प्रभता — पतिव्रतानां तपसः प्रभावः सद्यः दृश्यते। तथापि सः लङ्कायां पूज्यते — तस्य प्रजाः तस्य पापं न जानन्ति वा न गणयन्ति। ‘धिङ् मानुषं लोकम्’ इति वचनं विचित्रम् — ताः मानुषं लोकं निन्दन्ति, यत्र बलवान् एव प्रभुः, धर्मः न। ‘अहो’ इति त्रिवारं प्रयुक्तम् — विस्मयः, निन्दा, शोकः च युगपत्। शापः पतिव्रतानां तपःप्रभावात् सफलः — देवाः दुन्दुभिभिः पुष्पवृष्ट्या च तं स्वीकुर्वन्ति। एषः शापः रामायणस्य मूलकथायाः दैवं कारणं दृढीकरोति — रावणस्य नाशः स्त्रियाः निमित्तेन निश्चितः।

एतस्मिन् अन्तरे घोरा कामरूपिणी राक्षसी रावणस्य भगिनी सा शूर्पणखा सहसा भूमौ पतिता। तां स्वसारं समुत्थाप्य परिसान्त्वयन् रावणः अब्रवीत् — ‘भद्रे, किम् इदं? मां द्रुतं वक्तुकामा असि?’ बाष्पपरिरुद्धाक्षी रक्ताक्षी सा वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राजन्, बलवता त्वया बलात् विधवा कृता अस्मि। राजन्, त्वया वीर्यात् एते कालकेयाः इति ख्याताः चतुर्दश सहस्राणि दैत्याः रणे विनिहताः। तत्र मम भर्ता महाबलः प्राणेभ्यः अपि गरीयान् आसीत्; तात, सः अपि भ्रातृगन्धिना रिपुणा त्वया हतः। राजन्, बन्धुना त्वया एव स्वयम् अहं निहता; त्वत्कृतं वैधव्यशब्दं च अहं भोक्ष्यामि। ननु समरेषु अपि जामाता त्वया रक्ष्यः आसीत्; सः त्वया एव युद्धे निहतः — स्वयम् एव न लज्जसे?’ शूर्पणखायाः विलापः तीक्ष्णः — सा रावणं ‘भ्रातृगन्धी रिपुः’ इति वदति, नाममात्रेण भ्राता वस्तुतः शत्रुः। ‘वैधव्यशब्दं भोक्ष्यामि’ इति वचनं विधवायाः सामाजिकं दुःखं सूचयति — सा ‘विधवा’ इति नाम्ना एव जीविष्यति। जामातुः रक्षा बन्धोः धर्मः — तस्य उल्लङ्घनं रावणस्य लज्जाकरम्। कालकेयानां चतुर्दशसहस्रसङ्ख्या अत्र उक्ता, पूर्वसर्गे तु ‘चतुःशतम्’ — द्वयोः अपि मुद्रणानुसारं ग्रहणम्। अस्य प्रसङ्गस्य फलम् — शूर्पणखायाः दण्डकवासः, ततः रामेण सह समागमः, अन्ते सीताहरणम्। शूर्पणखायाः ‘बाष्पपरिरुद्धाक्षी रक्ताक्षी’ इति वर्णनं तस्याः दुःखं क्रोधं च युगपत् दर्शयति। ‘त्वयास्मि निहता’ इति — भर्तुः वधेन सा अपि मृता इव। तस्याः प्रश्नः ‘न लज्जसे?’ इति रावणस्य आत्मसम्मानं स्पृशति। अस्य खण्डस्य भावः पूर्वखण्डस्य स्त्रीविलापेन सह सङ्गच्छते — बहिः अन्यासां स्त्रीणां रोदनम्, गृहे स्वभगिन्याः।

एवं क्रोशमानया भगिन्या उक्तः दशग्रीवः तां सान्त्वयित्वा सामपूर्वम् इदं वचः अब्रवीत् — ‘वत्से, अलं रुदित्वा; ते सर्वशः न भेतव्यम्। दानमानप्रसादैः त्वां यत्नतः तोषयिष्यामि। युद्धप्रमत्तः व्याक्षिप्तः जयाकाङ्क्षी शरान् क्षिपन् अहं युध्यन् संयुगे स्वान् परान् वा न अज्ञासिषम्। युद्धदुर्मदः प्रहरन् जामातरं न जाने स्म। तेन असौ तव भर्ता मया संख्ये निहतः, स्वसः। अस्मिन् काले यत् प्राप्तं, तत् ते हितं करिष्यामि।’ रावणस्य वचने आत्मसमर्थनम् — सः दोषं स्वीकरोति, किन्तु तस्य कारणं युद्धोन्मादं वदति, न तु द्वेषम्। ‘अज्ञानात् कृतम्’ इति तस्य मुख्यः तर्कः। सः भगिन्याः दुःखं धनमानाभ्यां शमयितुम् इच्छति — राजस्य उपायः। ‘अस्मिन् काले यत् प्राप्तम्’ इति वचनेन सः व्यावहारिकं समाधानं प्रस्तौति। किन्तु तस्य सान्त्वनं शूर्पणखायाः दुःखं न नाशयति — अग्रे तस्याः क्रोधः सीताहरणस्य प्रेरणा भविष्यति। ‘वत्से’ इति स्नेहपूर्णं सम्बोधनं तस्य भ्रातृभावं दर्शयति। ‘दानमानप्रसादैः’ इति त्रयः उपायाः राज्ञः सान्त्वनस्य।

रावणः वदति — ‘ऐश्वर्ययुक्तस्य भ्रातुः खरस्य पार्श्वतः वस। ते भ्राता चतुर्दशानां सहस्राणां प्रभुः भविष्यति; प्रयाणे दाने च महाबलानां राक्षसानां प्रभुः। तत्र ते मातृष्वसेयः भ्राता अयं खरः प्रभुः सदा तव आदेशं कुर्वन् निशाचरः भविष्यति। अयं वीरः दण्डकान् परिरक्षितुं शीघ्रं गच्छतु; दूषणः अस्य महाबलः बलाध्यक्षः भविष्यति। तत्र शूरः खरः सदा ते वचनं करिष्यति; एषः कामरूपाणां रक्षसां प्रभुः भविष्यति।’ एवम् उक्त्वा दशग्रीवः अस्य चतुर्दश सहस्राणि वीर्यशालिनां रक्षसां सैन्यम् आदिदेश। सः घोरदर्शनैः सर्वैः राक्षसैः परिवृतः खरः शीघ्रं दण्डकान् अकुतोभयः आगच्छत; तत्र निहतकण्टकं राज्यं कारयामास; सा च शूर्पणखा तत्र दण्डके वने न्यवसत्। अत्र अरण्यकाण्डस्य कथायाः मूलम् — खरदूषणौ, चतुर्दशसहस्राः राक्षसाः, शूर्पणखा च दण्डकारण्ये स्थापिताः। तैः एव अग्रे रामस्य प्रथमं महायुद्धं भविष्यति, यत्र रामः एकाकी चतुर्दशसहस्राणि राक्षसान् हनिष्यति। खरः शूर्पणखायाः मातृष्वसेयः भ्राता इति सम्बन्धः अत्र स्पष्टीकृतः। रावणस्य योजना राजनीतिकी अपि — दण्डकारण्ये राक्षसानां स्थापनेन तस्य राज्यस्य उत्तरसीमा दृढा। समीक्षिते अत्र उशनसः शापस्य कथा (दण्डकः उशनसा शप्तः, राक्षसानां वासः भविष्यति) — सा मुद्रणे नास्ति। ४२तमः श्लोकः षट्पादः। खरस्य ‘प्रयाणे दाने च प्रभुः’ इति — सः सेनायाः सञ्चालने भृतिदाने च स्वतन्त्रः। दूषणस्य नियुक्तिः अपि अरण्यकाण्डस्य पात्राणां परिचयः। ‘अकुतोभयः’ इति विशेषणं विचित्रम् — यः सर्वत्र निर्भयः, सः अग्रे रामेण हतः भविष्यति। ‘निहतकण्टकं राज्यम्’ इति — सः दण्डके ऋषीणाम् उपद्रवं करोति इति अरण्यकाण्डे वर्णितम्। एवं सर्गः अरण्यकाण्डस्य कथया सह सन्धिं करोति।

అగస్త్యుడు చెబుతున్నాడు — తిరిగి వస్తూ, మిక్కిలి సంతోషంతో ఉన్న దుష్టాత్ముడైన ఆ రావణుడు దారిలో రాజుల, ఋషుల, దేవతల, దానవుల కన్యలను అపహరించాడు. ఆ రాక్షసుడు చూడముచ్చటైన ఏ కన్యనైనా స్త్రీనైనా చూస్తే, ఆమె బంధుజనాన్ని చంపి ఆమెను విమానంలో బంధించాడు. ఇలా నాగకన్యలనూ, రాక్షస అసుర మానవ స్త్రీలనూ, యక్ష దానవ కన్యలనూ అతడు విమానంలో ఎక్కించాడు. వారందరూ ఒకేసారి దుఃఖంతో కన్నీరు కార్చారు — శోకాగ్ని నుండీ భయం నుండీ పుట్టిన ఆ కన్నీరు అగ్నిజ్వాలలతో సమానంగా ఉంది. నదులచేత సముద్రం నిండినట్లు, సర్వాంగసుందరులైన ఆ స్త్రీల భయశోకాలతో కూడిన అమంగళకరమైన కన్నీటితో ఆ విమానం నిండిపోయింది. నాగకన్యలు, గంధర్వకన్యలు, మహర్షుల కుమార్తెలు, దైత్యదానవ కన్యలు వందలాదిగా విమానంలో ఏడ్చారు. వారు పొడవైన కేశాలు గలవారు, అందమైన అవయవాలు గలవారు, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖాలు గలవారు, పుష్టమైన స్తనాలు గలవారు, మధ్యభాగంలో వజ్రవేదిక వంటి కాంతి గలవారు, రథపు కాడి వంటి పిరుదులతో మనోహరులు, దేవాంగనలతో సమానులు, పుటం పెట్టిన బంగారపు కాంతి గల స్త్రీలు. శోకదుఃఖభయాలతో వణుకుతూ, విహ్వలులై ఉన్న ఆ సన్నని నడుము గలవారి నిట్టూర్పుల గాలిచేత అన్నివైపులా ప్రజ్వరిల్లిన పుష్పకం, అగ్నిని నిరోధించిన అగ్నిహోత్రంలా ప్రకాశించింది. దశగ్రీవుని వశమైన, శోకాకులలైన, దీనమైన ముఖాలతో కన్నులతో ఉన్న ఆ యువతులు సింహం వశమైన లేళ్ళలా ఉన్నారు. అక్కడ ఒకామె ఇలా ఆలోచిస్తోంది — ‘ఇతడు నన్ను తినేస్తాడా?’ ఇక్కడ కవి అపహరించబడిన స్త్రీల దుఃఖాన్ని కరుణరసంతో చిత్రిస్తున్నాడు. కన్నీటిని అగ్నిజ్వాలతో పోల్చడం విచిత్రమైనది — శోకం అగ్నిలా దహిస్తుంది, కాబట్టి దాని నీరు కూడా వేడిగా ఉంటుంది. నిట్టూర్పులచేత ప్రజ్వరిల్లిన పుష్పకం అగ్నిహోత్రగృహం వంటిది — అక్కడ నిరోధించబడిన అగ్ని పొగలు కక్కుతుంది. సౌందర్యవర్ణన కూడా కరుణకు నేపథ్యంగానే — దేవాంగనలతో సమానమైన రూపం గలవారు ఈరోజు బందీలు. సింహం వశమైన లేళ్ళ ఉపమ వారి నిస్సహాయతను చూపుతుంది. ఇదంతా సీతాపహరణానికి పూర్వరూపం వంటిది — రావణుని పరస్త్రీవ్యామోహం అతని నాశనానికి కారణమవుతుంది. ‘శ్యామా’ అనే పదం పదహారేళ్ళ యువతిని సూచిస్తుంది, హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా అలాగే చెబుతుంది. ఈ ఖండం ఆరంభం రావణుని సంతోషంతో, ముగింపు స్త్రీల భయంతో — ఈ వైరుధ్యం సర్గ భావాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. రావణుడు విజయం తరువాత కొల్లగొట్టిన సొమ్ములా స్త్రీలను గ్రహిస్తాడు; అతని కామం అతని దిగ్విజయానికి చివరి అధ్యాయం. ‘హత్వా బంధుజనమ్’ (బంధుజనాన్ని చంపి) అనే పదంతో అతని క్రౌర్యం రెట్టింపయింది — అతడు స్త్రీని అపహరించడమే కాదు, ఆమె రక్షకులను కూడా చంపుతాడు. అన్ని జాతుల కన్యలూ — నాగులు, గంధర్వులు, యక్షులు, దానవులు, మానవులు, రాక్షసులు కూడా — అతని లోభం నుండి తప్పించుకోలేదు. దీనిచేత అతని సర్వలోకవ్యాప్తమైన ప్రభావమూ దుష్ప్రభావమూ చూపబడ్డాయి. కవి ఇక్కడ పుష్పకపు రూపాన్ని కూడా మారుస్తున్నాడు — విజయచిహ్నమైన విమానం ఇప్పుడు చెరసాల. ‘శ్యామా’ అనే పదం యౌవనాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ సర్గలో స్త్రీల విస్తృత సౌందర్యవర్ణన (7–8) వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో 7.024.004a (‘దీర్ఘకేశ్యః…’) మాత్రమే ఉంది. ‘భక్షయిష్యతి’ (తినేస్తాడా) అనే చింత రాక్షసుని నరభక్షకత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — వారు దాస్యాన్నే కాదు, మరణభయాన్ని కూడా మోస్తున్నారు.

మిక్కిలి దుఃఖార్తురాలైన మరొకామె ఇలా ఆలోచించింది — ‘ఇతడు నన్ను చంపేయవచ్చు కూడా.’ ఇలా తల్లులనూ తండ్రులనూ భర్తలనూ సోదరులనూ స్మరించి దుఃఖశోకాలలో మునిగిన ఆ స్త్రీలు కలిసి విలపించారు — ‘నేను లేకుండా నా కుమారుడు ఎలా ఉంటాడో? నా తల్లి ఎలా ఉంటుందో, శోకసముద్రంలో మునిగిన నా సోదరుడు ఎలా ఉంటాడో? అయ్యో, ఆ భర్త లేకుండా నేను ఏమి చేయగలను? మృత్యువా, నిన్ను ప్రసన్నం చేసుకుంటున్నాను — దుఃఖభాగినినైన నన్ను తీసుకుపో. పూర్వం మరొక దేహంలో నేను ఏ దుష్కర్మ చేశానో?’ ఇలా వారందరూ దుఃఖితులై శోకసముద్రంలో పడిపోయారు — ‘ఇప్పుడు మా ఈ దుఃఖానికి అంతం కనిపించడం లేదు.’ ఇక్కడ ప్రతి స్త్రీ దుఃఖమూ తన వారిని స్మరించడంచేత పెరుగుతుంది — పుత్రుడు, తల్లి, సోదరుడు, భర్త. మాతృత్వపు చింత మొదటిది — ‘నేను లేకుండా నా కుమారుడు ఎలా ఉంటాడో?’ మృత్యువును ప్రార్థించడం వారి నిరాశకు పరాకాష్ఠ. పూర్వజన్మ కర్మను స్మరించడం భారతీయ దర్శనానికి అనుగుణమైనది — దుఃఖానికి కారణం పూర్వం చేసిన పాపమని వారు భావిస్తారు. దీనిచేత యమలోకవర్ణనలోని (21వ సర్గలో) కర్మఫల సిద్ధాంతం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది. ‘సహితాః’ (కలిసి) అనే పదం వారి సామూహిక రోదనాన్ని సూచిస్తుంది — అందరూ ఒకచోట చేరి విలపిస్తున్నారు.

వారు ఇలా అంటున్నారు — ‘అయ్యో, మానవలోకానికి ధిక్కారం; దీనికంటే అధమమైనది మరొకటి లేదు, ఎందుకంటే దుర్బలులైన మా భర్తలు బలవంతుడైన రావణునిచేత, తగిన కాలంలో ఉదయించే సూర్యునిచేత నక్షత్రాలు మాయమైనట్లు, నాశనం చేయబడ్డారు. అయ్యో, మిక్కిలి బలవంతుడైన ఈ రాక్షసుడు వధోపాయాలలోనే ఆనందిస్తాడు. అయ్యో, దుర్మార్గాన్ని ఆశ్రయించి తనను తాను అసహ్యించుకోడు. ఈ దుష్టాత్ముని పరాక్రమం అన్నివిధాలా తగినదే, కానీ పరస్త్రీలను తాకే ఈ కర్మ మాత్రం తగనిది. ఈ రాక్షసాధముడు పరస్త్రీలతో రమిస్తున్నాడు కాబట్టి, ఈ దుర్మతి స్త్రీ కారణంగానే వధను పొందుతాడు.’ సతులైన శ్రేష్ఠస్త్రీలు ఈ మాట పలకగానే ఆకాశంలో దుందుభులు మ్రోగాయి, పుష్పవృష్టి కురిసింది. పతివ్రతలూ సాధ్వులూ అయిన స్త్రీలచేత శపించబడిన అతడు ఒక్కసారిగా తేజస్సు కోల్పోయినవానిలా కాంతిహీనుడై, ఖిన్నమనస్కుడైనట్లయ్యాడు. ఇలా వారి విలాపాన్ని వింటూ ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు నిశాచరులచేత పూజించబడుతూ లంకానగరంలో ప్రవేశించాడు. ఇది మూడవ శాపం — వేదవతిది (17), అనరణ్యునిది (19), ఇప్పుడు పతివ్రతలది. మూడు శాపాలూ రావణుని నాశనాన్ని సూచిస్తాయి, ఈ శాపపు విశేషం మాత్రం — ‘స్త్రీకృతేన వధః’ (స్త్రీ కారణంగా వధ); సీత నిమిత్తంగా రాముని చేత వధ అని అర్థం. స్త్రీల న్యాయబుద్ధిని గమనించాలి — వారు రావణుని పరాక్రమాన్ని నిందించరు, కేవలం పరస్త్రీ స్పర్శనే నిందిస్తారు. సూర్యనక్షత్రాల ఉపమ రావణుని ప్రభావాన్ని అంగీకరిస్తుంది — అతడు ఉదయిస్తే ఇతరుల తేజస్సు లుప్తమవుతుంది. శాపం తరువాత రావణుని కాంతిహీనత — పతివ్రతల తపఃప్రభావం వెంటనే కనిపిస్తుంది. అయినా అతడు లంకలో పూజించబడతాడు — అతని ప్రజలు అతని పాపాన్ని ఎరుగరు, లేదా లెక్కచేయరు. ‘ధిఙ్ మానుషం లోకమ్’ (మానవలోకానికి ధిక్కారం) అనే మాట విచిత్రమైనది — బలవంతుడే ప్రభువుగా, ధర్మం ప్రభువు కాకుండా ఉండే మానవలోకాన్ని వారు నిందిస్తున్నారు. ‘అహో’ (అయ్యో) అనేది మూడుసార్లు ప్రయోగించబడింది — విస్మయం, నింద, శోకం ఏకకాలంలో. పతివ్రతల తపఃప్రభావం వల్ల శాపం సఫలమవుతుంది — దేవతలు దుందుభులతో పుష్పవృష్టితో దానిని అంగీకరిస్తారు. ఈ శాపం రామాయణ మూలకథకు దైవికమైన కారణాన్ని దృఢపరుస్తుంది — రావణుని నాశనం స్త్రీ నిమిత్తంగా నిశ్చయమైంది.

ఈలోగా ఘోరమైనదీ కామరూపిణీ అయిన రాక్షసి, రావణుని చెల్లెలు ఆ శూర్పణఖ హఠాత్తుగా నేలపై పడిపోయింది. తన చెల్లెలిని లేవనెత్తి ఊరడిస్తూ రావణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘భద్రే, ఏమిటిది? నాతో త్వరగా ఏదో చెప్పాలనుకుంటున్నావా?’ కన్నీటితో నిండి ఎర్రబడిన కళ్ళతో ఆమె ఇలా అన్నది — ‘రాజా, బలవంతుడవైన నీచేత బలవంతంగా నేను విధవను చేయబడ్డాను. రాజా, నీవు నీ పరాక్రమంతో కాలకేయులని ప్రసిద్ధులైన పధ్నాలుగు వేల దైత్యులను రణంలో చంపావు. అక్కడ ప్రాణాలకంటే ప్రియమైన మహాబలుడైన నా భర్త ఉన్నాడు; అన్నా, సోదరుని వాసన మాత్రమే గల శత్రువువైన నీచేత అతడు కూడా చంపబడ్డాడు. రాజా, బంధువువైన నీచేతనే స్వయంగా నేను చంపబడ్డాను; నీవు కల్పించిన ‘విధవ’ అనే పేరును నేను అనుభవిస్తాను. యుద్ధాలలో కూడా అల్లుడు నీచేత రక్షించబడవలసినవాడు కదా; అతడు నీచేతనే యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు — నీకే సిగ్గు లేదా?’ శూర్పణఖ విలాపం తీక్ష్ణమైనది — ఆమె రావణుని ‘భ్రాతృగంధీ రిపుః’ (సోదరుని వాసన మాత్రమే గల శత్రువు) అంటుంది, పేరుకు మాత్రమే సోదరుడు, నిజానికి శత్రువు. ‘వైధవ్యశబ్దం భోక్ష్యామి’ (విధవ అనే పేరును అనుభవిస్తాను) అనే మాట విధవ సామాజిక దుఃఖాన్ని సూచిస్తుంది — ఆమె ‘విధవ’ అనే పేరుతోనే జీవించాలి. అల్లుని రక్షించడం బంధువు ధర్మం — దానిని ఉల్లంఘించడం రావణునికి సిగ్గుచేటు. కాలకేయుల సంఖ్య ఇక్కడ పధ్నాలుగు వేలని చెప్పబడింది, పూర్వసర్గలో మాత్రం ‘నాలుగు వందలు’ — రెండిటినీ ముద్రణానుసారం గ్రహించాము. ఈ ప్రసంగపు ఫలం — శూర్పణఖ దండకవాసం, ఆ తరువాత రామునితో సమాగమం, చివరకు సీతాపహరణం. శూర్పణఖ ‘బాష్పపరిరుద్ధాక్షీ రక్తాక్షీ’ (కన్నీటితో నిండిన కళ్ళు గలది, ఎర్రబడిన కళ్ళు గలది) అనే వర్ణన ఆమె దుఃఖాన్నీ క్రోధాన్నీ ఏకకాలంలో చూపుతుంది. ‘త్వయాస్మి నిహతా’ (నీచేత నేను చంపబడ్డాను) — భర్త వధతో ఆమె కూడా చచ్చినదానితో సమానం. ఆమె ప్రశ్న ‘న లజ్జసే?’ (సిగ్గు లేదా?) రావణుని ఆత్మాభిమానాన్ని తాకుతుంది. ఈ ఖండపు భావం పూర్వఖండపు స్త్రీవిలాపంతో పొసగుతుంది — బయట ఇతర స్త్రీల రోదనం, ఇంట్లో తన చెల్లెలిది.

ఇలా ఆక్రోశిస్తున్న చెల్లెలు మాట్లాడగా దశగ్రీవుడు ఆమెను ఊరడించి, సామపూర్వకంగా ఈ మాట అన్నాడు — ‘అమ్మా, ఏడ్చింది చాలు; నీవు ఏ విధంగానూ భయపడనవసరం లేదు. దానంతో, మానంతో, అనుగ్రహంతో నిన్ను ప్రయత్నపూర్వకంగా సంతోషపెడతాను. యుద్ధోన్మత్తుడనై, ఏకాగ్రత కోల్పోయి, జయాన్ని కోరుతూ బాణాలు విసురుతూ యుద్ధం చేస్తున్న నేను రణంలో నావారెవరో పరులెవరో గుర్తించలేదు. యుద్ధగర్వంతో కొడుతూ అల్లుడిని గుర్తించలేదు. అందువల్లనే నీ ఆ భర్త నాచేత యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు, చెల్లీ. ఈ సమయంలో ఏది సముచితమో, అది నీ హితం కోసం చేస్తాను.’ రావణుని మాటలో ఆత్మసమర్థనం ఉంది — అతడు దోషాన్ని అంగీకరిస్తాడు, కానీ దానికి కారణం యుద్ధోన్మాదమని చెబుతాడు, ద్వేషం కాదని. ‘అజ్ఞానంతో చేశాను’ అనేది అతని ముఖ్యతర్కం. అతడు చెల్లెలి దుఃఖాన్ని ధనంతో మానంతో శమింపజేయాలనుకుంటున్నాడు — రాజు ఉపాయం. ‘అస్మిన్ కాలే యత్ ప్రాప్తమ్’ (ఈ సమయంలో ఏది సముచితమో) అనే మాటతో అతడు వ్యావహారికమైన పరిష్కారాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. కానీ అతని సాంత్వనం శూర్పణఖ దుఃఖాన్ని నశింపజేయదు — తరువాత ఆమె క్రోధమే సీతాపహరణానికి ప్రేరణ అవుతుంది. ‘వత్సే’ (అమ్మా) అనే ప్రేమపూర్ణమైన సంబోధన అతని సోదరభావాన్ని చూపుతుంది. ‘దానమానప్రసాదైః’ (దానంతో, మానంతో, అనుగ్రహంతో) — ఇవి రాజు సాంత్వనానికి మూడు ఉపాయాలు.

రావణుడు చెబుతున్నాడు — ‘ఐశ్వర్యంతో కూడిన నీ సోదరుడు ఖరుని దగ్గర నివసించు. నీ సోదరుడు పధ్నాలుగు వేలమందికి ప్రభువవుతాడు; ప్రయాణంలోనూ దానంలోనూ మహాబలులైన రాక్షసులకు అతడు ప్రభువు. అక్కడ నీ పినతల్లి కుమారుడైన ఈ సోదరుడు, ప్రభువైన ఖరుడు, ఎల్లప్పుడూ నీ ఆజ్ఞను పాటించే నిశాచరుడై ఉంటాడు. ఈ వీరుడు దండకారణ్యాన్ని రక్షించడానికి త్వరగా వెళ్ళుగాక; మహాబలుడైన దూషణుడు ఇతనికి సేనాధ్యక్షుడవుతాడు. అక్కడ శూరుడైన ఖరుడు ఎల్లప్పుడూ నీ మాట చేస్తాడు; ఇతడు కామరూపులైన రాక్షసులకు ప్రభువవుతాడు.’ ఇలా చెప్పి దశగ్రీవుడు వీర్యశాలులైన పధ్నాలుగు వేల రాక్షసుల సైన్యాన్ని అతనికి ఆదేశించాడు. ఘోరమైన రూపాలు గల ఆ రాక్షసులందరితో కూడి ఖరుడు ఎక్కడినుండీ భయం లేనివాడై త్వరగా దండకారణ్యానికి వచ్చాడు; అక్కడ కంటకాలు (శత్రువులు) లేని రాజ్యాన్ని పాలించాడు; ఆ శూర్పణఖ కూడా అక్కడ దండకవనంలో నివసించింది. ఇక్కడ అరణ్యకాండ కథకు మూలం — ఖరదూషణులూ, పధ్నాలుగు వేల రాక్షసులూ, శూర్పణఖ దండకారణ్యంలో స్థాపించబడ్డారు. వారితోనే ముందు రాముని మొదటి మహాయుద్ధం జరుగుతుంది, అందులో రాముడు ఒంటరిగా పధ్నాలుగు వేల రాక్షసులను చంపుతాడు. ఖరుడు శూర్పణఖకు పినతల్లి కుమారుడైన సోదరుడనే సంబంధం ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది. రావణుని ప్రణాళిక రాజకీయమైనది కూడా — దండకారణ్యంలో రాక్షసులను స్థాపించడంతో అతని రాజ్యపు ఉత్తరసరిహద్దు దృఢమైంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ ఉశనసుని శాపకథ ఉంది (దండకుడు ఉశనసునిచేత శపించబడ్డాడు, అది రాక్షసుల నివాసమవుతుంది అని) — అది ఈ ముద్రణలో లేదు. 42వ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఖరుడు ‘ప్రయాణే దానే చ ప్రభుః’ (ప్రయాణంలోనూ దానంలోనూ ప్రభువు) — అంటే సేనను నడిపించడంలోనూ జీతభత్యాలు ఇవ్వడంలోనూ అతడు స్వతంత్రుడు. దూషణుని నియామకం కూడా అరణ్యకాండ పాత్రల పరిచయమే. ‘అకుతోభయః’ (ఎక్కడినుండీ భయం లేనివాడు) అనే విశేషణం విచిత్రమైనది — అంతటా నిర్భయుడైనవాడు ముందు రాముని చేత చంపబడతాడు. ‘నిహతకంటకం రాజ్యమ్’ (కంటకాలు లేని రాజ్యం) — అతడు దండకంలో ఋషులను ఉపద్రవపెడతాడని అరణ్యకాండలో వర్ణించబడింది. ఇలా ఈ సర్గ అరణ్యకాండ కథతో సంధి చేస్తుంది.

அகஸ்தியர் கூறுகிறார் — திரும்பி வந்துகொண்டிருந்த, மகிழ்ச்சி நிறைந்த, தீய மனமுடைய அந்த ராவணன் வழியில் அரசர்கள், ரிஷிகள், தேவர்கள், தானவர்கள் ஆகியோரின் கன்னியரைக் கவர்ந்தான். அந்த ராக்ஷசன் காண்பதற்கு அழகான எந்தக் கன்னியையோ பெண்ணையோ கண்டாலும், அவளுடைய உறவினர்களைக் கொன்று அவளை விமானத்தில் அடைத்துவைத்தான். இவ்வாறு நாகக் கன்னியரையும் ராக்ஷசப் பெண்களையும் அசுரப் பெண்களையும் மனிதப் பெண்களையும் யக்ஷ, தானவக் கன்னியரையும் அவன் விமானத்தில் ஏற்றினான். அவர்கள் அனைவரும் ஒருசேரத் துயரத்தால் கண்ணீர் பெருக்கினர் — துயர நெருப்பிலிருந்தும் அச்சத்திலிருந்தும் பிறந்த அந்தக் கண்ணீர் நெருப்பின் சுடர்களுக்கு நிகராக இருந்தது. ஆறுகளால் கடல் நிரம்புவது போல, அச்சமும் துயரமும் அமங்கலமும் நிறைந்த கண்ணீருடைய, குறையற்ற அந்தப் பெண்களால் அந்த விமானம் நிரம்பியது. நாக, கந்தர்வக் கன்னியரும், பெருமுனிவர்களின் மகள்களும், தைத்திய, தானவக் கன்னியரும் நூற்றுக்கணக்கில் விமானத்தில் அழுதனர். அவர்கள் நீண்ட கூந்தலும் மிக அழகிய உறுப்புகளும் முழுநிலவு போன்ற முகமும் கொண்டவர்கள்; பருத்த தனங்களும், வைர மேடை போல ஒளிரும் இடையும், தேரின் ஏர்க்காலைப் போன்ற இடுப்பால் மனத்தைக் கவர்பவர்களும், தேவமங்கையருக்கு நிகரானவர்களும், புடமிட்ட பொன்னின் ஒளியுடையவர்களுமான பெண்கள். துயரத்தாலும் வேதனையாலும் அச்சத்தாலும் நடுங்கி நிலைகுலைந்தவர்கள் அந்த அழகிய இடையுடையவர்கள்; அவர்களுடைய பெருமூச்சுக் காற்றால் எங்கும் கொழுந்துவிட்டெரிந்த புஷ்பகம், நெருப்பு அடைக்கப்பட்ட அக்னிஹோத்ரச் சாலையைப் போலத் தோன்றியது. தசக்ரீவனின் வசப்பட்டு, துயரத்தால் கலங்கி, ஏழ்மையான முகமும் கண்களும் கொண்ட அந்த இளம்பெண்கள் சிங்கத்தின் பிடியில் சிக்கிய பெண்மான்களைப் போல இருந்தனர். அங்கே ஒருத்தி சிந்திக்கிறாள் — ‘இவன் என்னைத் தின்றுவிடுவானோ?’ இங்கே கவி கவரப்பட்ட பெண்களின் துயரத்தைக் கருணைச் சுவையோடு சித்திரிக்கிறார். கண்ணீரைத் தீச்சுடரோடு ஒப்பிடுவது விந்தையானது — துயரம் நெருப்பைப் போல எரிக்கிறது; ஆகவே அதன் நீரும் சுடுகிறது. பெருமூச்சுகளால் கொழுந்துவிடும் புஷ்பகம் அக்னிஹோத்ரச் சாலையைப் போன்றது — அங்கே அடைக்கப்பட்ட நெருப்பு புகைந்துகொண்டிருக்கிறது. அழகின் வருணனையும் கருணையின் பின்னணியிலேயே — தேவமங்கையருக்கு நிகரான அழகுடையவர்கள் இன்று சிறைப்பட்டவர்கள். சிங்கத்தின் பிடியில் சிக்கிய பெண்மான்களின் உவமை அவர்களுடைய ஆதரவற்ற நிலையைக் காட்டுகிறது. இவையனைத்தும் சீதை கவரப்படுவதன் முன்வடிவம் போன்றவை — பிறர் மனைவியர்மீது ராவணனுக்குள்ள ஆசையே அவன் அழிவுக்குக் காரணமாகும். ‘ஶ்யாமா’ என்ற சொல் பதினாறு வயது இளம்பெண்ணைக் குறிக்கிறது; இந்தி உரையும் அவ்வாறே கூறுகிறது. இந்தப் பகுதி ராவணனின் மகிழ்ச்சியில் தொடங்கி, பெண்களின் அச்சத்தில் முடிகிறது — இந்த முரணே சர்க்கத்தின் உணர்வைத் தீர்மானிக்கிறது. வெற்றிக்குப் பின் கொள்ளைப்பொருளைப் போல ராவணன் பெண்களைக் கைப்பற்றுகிறான்; அவன் காமமே அவன் திக்விஜயத்தின் இறுதி அத்தியாயம். ‘ஹத்வா பந்துஜநம்’ (உறவினர்களைக் கொன்று) என்ற சொல்லால் அவன் கொடுமை இரட்டிப்பாகிறது — அவன் பெண்ணைக் கவர்வது மட்டுமல்ல, அவளைக் காப்பவர்களையும் கொல்கிறான். எல்லா இனத்துக் கன்னியரும் — நாகர், கந்தர்வர், யக்ஷர், தானவர், மனிதர், ராக்ஷசியரும் கூட — அவன் பேராசையிலிருந்து தப்பவில்லை. இதனால் எல்லா உலகிலும் பரவிய அவன் ஆதிக்கமும் அதன் தீய விளைவும் காட்டப்படுகின்றன. கவி இங்கே புஷ்பகத்தின் உருவத்தையும் மாற்றுகிறார் — வெற்றியின் அடையாளமாக இருந்த விமானம் இப்போது சிறைச்சாலை. ‘ஶ்யாமா’ என்ற சொல் இளமையைக் குறிப்பது. இந்தச் சர்க்கத்தில் பெண்களின் அழகைப் பற்றிய விரிவான வருணனை (7–8) வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் 7.024.004a (‘தீர்ககேஶ்ய:…’ — நீண்ட கூந்தலுடையவர்கள்) மட்டுமே உள்ளது. ‘பக்ஷயிஷ்யதி’ (தின்றுவிடுவானோ) என்ற கவலை ராக்ஷசனின் மனிதரைத் தின்னும் இயல்பை நினைவூட்டுகிறது — அவர்கள் அடிமைத்தனத்தை மட்டுமல்ல, சாவையும் அஞ்சுகின்றனர்.

மிகுந்த துயரத்தால் வருந்திய ஒருத்தி சிந்தித்தாள் — ‘இவன் என்னைக் கொன்றுவிடவும் கூடும்.’ இவ்வாறு தாயரையும் தந்தையரையும் கணவர்களையும் சகோதரர்களையும் நினைத்து, துயரமும் சோகமும் ஆட்கொண்ட அந்தப் பெண்கள் ஒன்றுசேர்ந்து புலம்பினர் — ‘நானில்லாமல் என் மகன் எப்படி இருப்பான்? என் தாய் எப்படி, என் சகோதரன் எப்படி — துயரக் கடலில் மூழ்கியிருப்பார்களே? ஐயோ, அந்தக் கணவரில்லாமல் நான் என்ன செய்வேன்? மிருத்யுவே, உன்னை வேண்டுகிறேன் — துயருற்ற என்னைக் கொண்டுசெல். முன்பு வேறொரு பிறவியில் என்ன தீவினை செய்தேனோ?’ இவ்வாறு அவர்கள் அனைவரும் துயருற்றுத் துயரக் கடலில் விழுந்திருந்தனர் — ‘இப்போது எங்கள் இந்தத் துயரத்துக்கு முடிவைக் காணவில்லை.’ இங்கே ஒவ்வொரு பெண்ணின் துயரமும் தன் உறவினர்களின் நினைவால் பெருகுகிறது — மகன், தாய், சகோதரன், கணவன். தாய்மையின் கவலையே முதலாவது — ‘நானில்லாமல் என் மகன் எப்படி இருப்பான்?’ மிருத்யுவிடம் வேண்டுவது அவர்களுடைய நம்பிக்கையின்மையின் உச்சம். முற்பிறவி வினையை நினைப்பது இந்தியத் தத்துவத்துக்கு ஏற்றது — துயரத்துக்குக் காரணம் முன்பு செய்த பாவம் என்று அவர்கள் கருதுகின்றனர். இதனால் யமலோக வருணனையின் (21ஆம் சர்க்கம்) வினைப்பயன் கொள்கை மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது. ‘ஸஹிதா:’ (ஒன்றுசேர்ந்து) என்ற சொல் அவர்களுடைய கூட்டு அழுகையைக் குறிக்கிறது — அனைவரும் ஒன்றாகப் புலம்புகின்றனர்.

அவர்கள் கூறுகின்றனர் — ‘ஐயோ, மனித உலகுக்கு இழிவு! இதைவிடக் கீழானது வேறில்லை; ஏனெனில் உதிக்கும் சூரியனால் உரிய காலத்தில் நட்சத்திரங்கள் மறைக்கப்படுவது போல, வலிமையற்ற எங்கள் கணவர்கள் வலிமைமிக்க ராவணனால் அழிக்கப்பட்டனர். ஐயோ, மிகுந்த வலிமையுடைய இந்த ராக்ஷசன் கொல்லும் வழிகளிலேயே மகிழ்கிறான். ஐயோ, தீய நடத்தையைக் கைக்கொண்டும் தன்னைத்தானே அருவருப்பதில்லை. தீய மனமுடைய இவனுடைய வீரம் எல்லாவகையிலும் தகுந்ததே; ஆனால் பிறர் மனைவியரைத் தீண்டும் இந்தச் செயலோ தகாதது. ராக்ஷசர்களில் இழிந்த இவன் பிறருடைய மனைவியரிடம் இன்பம் காண்பதால், தீய மதியுடைய இவன் ஒரு பெண்ணின் காரணமாகவே கொல்லப்படுவான்.’ கற்புடைய சிறந்த மங்கையர் இவ்வாறு உரைத்ததும், வானிலிருந்த துந்துபிகள் முழங்கின, பூமழையும் பொழிந்தது. கணவரையே தெய்வமாகக் கொண்ட கற்புடைய பெண்களால் சபிக்கப்பட்ட அவனோ, ஒரேயடியாக ஒளி பறிக்கப்பட்டவனைப் போல ஒளியிழந்து மனம் கலங்கியவனைப் போல ஆனான். இவ்வாறு அவர்களுடைய புலம்பலைக் கேட்டபடி, ராக்ஷசர்களில் சிறந்த அவன் இரவில் திரிபவர்களால் போற்றப்பட்டு இலங்கை நகரில் நுழைந்தான். இங்கே மூன்றாவது சாபம் — வேதவதியினுடையது (17), அனரண்யனுடையது (19), இப்போது கற்புடைய பெண்களுடையது. மூன்று சாபங்களும் ராவணனின் அழிவைக் குறிக்கின்றன; இதன் சிறப்போ — ‘ஸ்த்ரீக்ருதேந வத:’ (ஒரு பெண்ணின் காரணமாகக் கொல்லப்படுதல்); சீதையின் காரணமாக ராமனால் கொல்லப்படுவான் என்பது பொருள். பெண்களின் நியாய உணர்வு கவனிக்கத்தக்கது — அவர்கள் ராவணனின் வீரத்தைப் பழிக்கவில்லை; பிறர் மனைவியரைத் தீண்டுவதை மட்டுமே பழிக்கின்றனர். சூரியன்-நட்சத்திர உவமை ராவணனின் ஆதிக்கத்தை ஏற்கிறது — அவன் உதிக்கும்போது மற்றவர்களின் ஒளி மறைகிறது. சாபத்துக்குப் பின் ராவணன் ஒளியிழந்தான் — கற்புடைய பெண்களின் தவ ஆற்றல் உடனே தெரிகிறது. ஆயினும் இலங்கையில் அவன் போற்றப்படுகிறான் — அவன் குடிமக்கள் அவன் பாவத்தை அறிவதில்லை, அல்லது பொருட்படுத்துவதில்லை. ‘திங் மானுஷம் லோகம்’ (மனித உலகுக்கு இழிவு) என்ற சொல் விந்தையானது — வலியவனே தலைவனாக இருக்கும், அறம் தலைமை பெறாத மனித உலகை அவர்கள் பழிக்கின்றனர். ‘அஹோ’ (ஐயோ) என்பது மூன்றுமுறை பயன்படுத்தப்படுகிறது — வியப்பு, பழிப்பு, துயரம் மூன்றும் ஒருசேர. கற்புடைய பெண்களின் தவ ஆற்றலால் சாபம் பலிக்கிறது — தேவர்கள் துந்துபிகளாலும் பூமழையாலும் அதை ஏற்கின்றனர். இந்தச் சாபம் ராமாயணத்தின் மூலக்கதைக்கான தெய்விகக் காரணத்தை உறுதிப்படுத்துகிறது — ராவணனின் அழிவு ஒரு பெண்ணின் காரணமாக நிகழ்வது நிச்சயமாயிற்று.

இதற்கிடையில், கொடியவளும் விரும்பிய உருவம் எடுப்பவளுமான ராவணனின் தங்கையான அந்த ராக்ஷசி சூர்ப்பணகை திடீரென்று தரையில் விழுந்தாள். தங்கையான அவளைத் தூக்கி ஆறுதல் சொல்லியபடி ராவணன் கூறினான் — ‘நங்கையே, இது என்ன? என்னிடம் விரைவாக ஏதோ சொல்ல விரும்புகிறாயா?’ கண்ணீர் தேங்கி மறைந்த, சிவந்த கண்களுடைய அவள் கூறினாள் — ‘அரசே, வலிமையுடைய உன்னால் வலுக்கட்டாயமாக நான் கைம்பெண்ணாக்கப்பட்டேன். அரசே, காலகேயர்கள் என்று புகழ்பெற்ற பதினாலாயிரம் தைத்தியர்கள் உன் வீரத்தால் போரில் கொல்லப்பட்டனர். அங்கே பெருவலிமையுடைய என் கணவன், எனக்கு உயிரைவிட மேலானவன் இருந்தான்; அன்பனே, சகோதரன் என்ற வாசனை மட்டுமே கொண்ட பகைவனான உன்னால் அவனும் கொல்லப்பட்டான். அரசே, உறவினனான உன்னாலேயே நான் கொல்லப்பட்டேன்; நீ உண்டாக்கிய ‘கைம்பெண்’ என்ற சொல்லையும் நான் சுமந்து வாழ்வேன். போர்களிலும் மருமகன் உன்னால் காக்கப்படவேண்டியவன் அல்லவா; அவன் உன்னாலேயே போரில் கொல்லப்பட்டான் — உனக்கு வெட்கமில்லையா?’ சூர்ப்பணகையின் புலம்பல் கூர்மையானது — அவள் ராவணனை ‘ப்ராத்ருகந்தீ ரிபு:’ (சகோதரன் என்ற வாசனை மட்டுமே கொண்ட பகைவன்) என்கிறாள்; பெயரளவில் சகோதரன், உண்மையில் பகைவன். ‘கைம்பெண் என்ற சொல்லைச் சுமந்து வாழ்வேன்’ என்ற சொல் கைம்பெண்ணின் சமூகத் துயரத்தைக் குறிக்கிறது — ‘கைம்பெண்’ என்ற பெயரோடேயே அவள் வாழ்வாள். மருமகனைக் காப்பது உறவினனின் அறம் — அதை மீறியது ராவணனுக்கு வெட்கத்துக்குரியது. காலகேயர்களின் எண்ணிக்கை இங்கே பதினாலாயிரம் என்று சொல்லப்படுகிறது; முந்தைய சர்க்கத்திலோ ‘நானூறு’ — இரண்டும் அச்சுப் பதிப்பின்படியே எடுத்துக்கொள்ளப்பட்டுள்ளன. இந்த நிகழ்ச்சியின் விளைவு — சூர்ப்பணகை தண்டகத்தில் வாழ்தல், பிறகு ராமனைச் சந்தித்தல், இறுதியில் சீதை கவரப்படுதல். சூர்ப்பணகையின் ‘பாஷ்பபரிருத்தாக்ஷீ ரக்தாக்ஷீ’ (கண்ணீர் தேங்கிய, சிவந்த கண்களுடையவள்) என்ற வருணனை அவள் துயரத்தையும் சினத்தையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது. ‘த்வயாஸ்மி நிஹதா’ (உன்னால் நான் கொல்லப்பட்டேன்) — கணவனின் கொலையால் அவளும் இறந்தவள் போல ஆனாள். அவளுடைய ‘ந லஜ்ஜஸே?’ (உனக்கு வெட்கமில்லையா?) என்ற கேள்வி ராவணனின் தன்மானத்தைத் தொடுகிறது. இந்தப் பகுதியின் உணர்வு முந்தைய பகுதியின் பெண்களின் புலம்பலோடு ஒத்துப்போகிறது — வெளியே பிற பெண்களின் அழுகை, வீட்டில் தன் தங்கையின் அழுகை.

இவ்வாறு கதறிய தங்கை சொன்னதும், தசக்ரீவன் அவளுக்கு ஆறுதல் கூறி இனிய சொற்களால் இவ்வாறு சொன்னான் — ‘மகளே, அழுதது போதும்; நீ எதற்கும் அஞ்சவேண்டாம். கொடைகளாலும் மரியாதைகளாலும் அருளாலும் உன்னை முயன்று மகிழ்விப்பேன். போர்வெறியில் கவனம் சிதறி, வெற்றியை விரும்பி, அம்புகளை எய்தபடி போரிட்டுக்கொண்டிருந்த நான் போர்க்களத்தில் நம்மவர் யார், பிறர் யார் என்று அறியவில்லை. போர்வெறியோடு தாக்கிக்கொண்டிருந்தபோது மருமகனை நான் அறியவில்லை. அதனால்தான், தங்கையே, உன் கணவன் போரில் என்னால் கொல்லப்பட்டான். இந்த நேரத்தில் எது பொருத்தமோ அதை உன் நன்மைக்காகச் செய்வேன்.’ ராவணனின் சொற்களில் தன்னை நியாயப்படுத்துதல் — அவன் குற்றத்தை ஒப்புக்கொள்கிறான்; ஆனால் அதற்குக் காரணம் போர்வெறியே, பகை அல்ல என்கிறான். ‘அறியாமல் செய்தது’ என்பதே அவனுடைய முக்கிய வாதம். தங்கையின் துயரத்தைச் செல்வத்தாலும் மரியாதையாலும் தணிக்க விரும்புகிறான் — இது அரசனுக்குரிய வழி. ‘இந்த நேரத்தில் எது பொருத்தமோ’ என்ற சொல்லால் அவன் நடைமுறைத் தீர்வை முன்வைக்கிறான். ஆனால் அவன் ஆறுதல் சூர்ப்பணகையின் துயரத்தை அழிக்கவில்லை — பின்னர் அவள் சினமே சீதையைக் கவர்வதற்குத் தூண்டுதலாகும். ‘வத்ஸே’ (மகளே) என்ற அன்பு நிறைந்த விளி அவனுடைய சகோதரப் பாசத்தைக் காட்டுகிறது. ‘தாநமாநப்ரஸாதை:’ (கொடைகளாலும் மரியாதைகளாலும் அருளாலும்) — அரசன் ஆறுதல் சொல்லும் மூன்று வழிகள்.

ராவணன் கூறுகிறான் — ‘செல்வச் சிறப்புடைய உன் சகோதரன் கரனின் அருகில் வாழ். உன் சகோதரன் பதினாலாயிரம் பேருக்குத் தலைவனாவான்; படையெடுப்பிலும் கொடையிலும் பெருவலிமையுடைய ராக்ஷசர்களுக்குத் தலைவனாவான். அங்கே உன் சிற்றன்னையின் மகனான இந்தச் சகோதரன் கரன், தலைவனாக இருந்து, இரவில் திரிபவனாக, எப்போதும் உன் ஆணையை நிறைவேற்றுவான். இந்த வீரன் தண்டகத்தைக் காப்பதற்காக விரைவாகச் செல்லட்டும்; பெருவலிமையுடைய தூஷணன் இவனுடைய படைத்தலைவனாக இருப்பான். அங்கே வீரனான கரன் எப்போதும் உன் சொல்லைச் செய்வான்; விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கு இவன் தலைவனாவான்.’ இவ்வாறு கூறி, தசக்ரீவன் வீரமிக்க பதினாலாயிரம் ராக்ஷசர்களைக் கொண்ட படையை இவனுக்கு ஒதுக்கி ஆணையிட்டான். அச்சமூட்டும் தோற்றமுடைய ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் சூழ, எங்கிருந்தும் அச்சமற்ற கரன் விரைவாகத் தண்டகத்துக்கு வந்தான்; அங்கே முட்களை அழித்த (எதிர்ப்பை ஒழித்த) அரசை நடத்தினான்; அந்தச் சூர்ப்பணகையும் அங்கே தண்டகக் காட்டில் வாழ்ந்தாள். இங்கே ஆரணிய காண்டக் கதையின் வேர் — கரனும் தூஷணனும், பதினாலாயிரம் ராக்ஷசர்களும், சூர்ப்பணகையும் தண்டகாரண்யத்தில் நிலைநிறுத்தப்பட்டனர். அவர்களோடேதான் பின்னர் ராமனின் முதல் பெரும்போர் நிகழும்; அதில் ராமன் தனியாகப் பதினாலாயிரம் ராக்ஷசர்களைக் கொல்வான். கரன் சூர்ப்பணகையின் சிற்றன்னை மகனான சகோதரன் என்ற உறவு இங்கே தெளிவுபடுத்தப்படுகிறது. ராவணனின் திட்டம் அரசியல் சார்ந்ததும் கூட — தண்டகாரண்யத்தில் ராக்ஷசர்களை நிலைநிறுத்துவதால் அவன் நாட்டின் வட எல்லை உறுதியாகிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் இங்கே உஶனஸின் சாபக் கதை உள்ளது (தண்டகன் உஶனஸால் சபிக்கப்பட்டான், அங்கே ராக்ஷசர்கள் வாழ்வார்கள் என்பது); அது அச்சுப் பதிப்பில் இல்லை. 42ஆம் சுலோகம் ஆறு அடிகளைக் கொண்டது. கரன் ‘ப்ரயாணே தாநே ச ப்ரபு:’ (படையெடுப்பிலும் கொடையிலும் தலைவன்) — படையை நடத்துவதிலும் ஊதியம் வழங்குவதிலும் அவன் தன்னுரிமையுடையவன். தூஷணனின் நியமனமும் ஆரணிய காண்டப் பாத்திரங்களுக்கான அறிமுகமே. ‘அகுதோபய:’ (எங்கிருந்தும் அச்சமற்றவன்) என்ற அடைமொழி விந்தையானது — எங்கும் அச்சமற்றவனான அவன் பின்னர் ராமனால் கொல்லப்படுவான். ‘நிஹதகண்டகம் ராஜ்யம்’ (முட்களை அழித்த அரசு) — அவன் தண்டகத்தில் ரிஷிகளுக்குத் தொல்லை கொடுக்கிறான் என்று ஆரணிய காண்டத்தில் வருணிக்கப்பட்டுள்ளது. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் ஆரணிய காண்டக் கதையோடு இணைகிறது.

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಹರ್ಷದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ ದುರಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾವಣನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜರ, ಋಷಿಗಳ, ದೇವತೆಗಳ, ದಾನವರ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಯಾವ ಸುಂದರ ಕನ್ಯೆಯನ್ನಾಗಲೀ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನಾಗಲೀ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಅವಳ ಬಂಧುಜನರನ್ನು ಕೊಂದು ಅವಳನ್ನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸ, ಅಸುರ, ಮನುಷ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಯಕ್ಷ-ದಾನವಕನ್ಯೆಯರನ್ನೂ ಅವನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಏರಿಸಿದನು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ದುಃಖದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು — ಶೋಕಾಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಭಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಆ ಕಣ್ಣೀರು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಂತಿತ್ತು. ನದಿಗಳಿಂದ ಸಾಗರವು ತುಂಬುವಂತೆ, ಭಯ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಅಮಂಗಳವಾದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಿರ್ದೋಷ ಸುಂದರಿಯರಿಂದ ಆ ವಿಮಾನವು ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ನಾಗ-ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯರೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಪುತ್ರಿಯರೂ ದೈತ್ಯ-ದಾನವಕನ್ಯೆಯರೂ ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಉದ್ದ ಕೂದಲಿನವರು, ಸುಂದರ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವರು, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದವರು, ಉಬ್ಬಿದ ಸ್ತನಗಳುಳ್ಳವರು, ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ವಜ್ರವೇದಿಯಂತೆ ಕೃಶರಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವವರು, ರಥದ ಕೂಬರದಂತಹ ನಿತಂಬಗಳಿಂದ ಮನೋಹರರು, ದೇವಾಂಗನೆಯರಂತಿದ್ದವರು, ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವರು ಆಗಿದ್ದರು. ಶೋಕ-ದುಃಖ-ಭಯಗಳಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸುಂದರ ನಡುವಿನ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿಹ್ವಲರಾಗಿದ್ದರು; ಅವರ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿನ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಪುಷ್ಪಕವು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಒಳಗೆ ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ದಶಗ್ರೀವನ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕು ಶೋಕಾಕುಲರಾದ, ದೀನಮುಖ-ದೀನನೇತ್ರರಾದ ಆ ಶ್ಯಾಮೆಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸಿಂಹದ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಜಿಂಕೆಗಳಂತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲೊಬ್ಬಳು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಇವನು ನನ್ನನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡುವನೋ?’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಅಪಹೃತ ಸ್ತ್ರೀಯರ ದುಃಖವನ್ನು ಕರುಣರಸದಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ವಿಚಿತ್ರ — ಶೋಕವು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಸುಡುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ನೀರೂ ಬಿಸಿ. ನಿಟ್ಟುಸಿರುಗಳಿಂದ ಉರಿಯುವ ಪುಷ್ಪಕವು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಗೃಹದಂತೆ — ಅಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟ ಅಗ್ನಿ ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತದೆ. ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಣನೆಯೂ ಕರುಣೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿದೆ — ದೇವಾಂಗನೆಯರಿಗೆ ಸಮಾನ ರೂಪವುಳ್ಳವರು ಇಂದು ಬಂಧಿತರು. ಸಿಂಹದ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಜಿಂಕೆಗಳ ಉಪಮೆಯು ಅವರ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಸೀತಾಪಹರಣದ ಪೂರ್ವರೂಪದಂತಿದೆ — ರಾವಣನ ಪರಸ್ತ್ರೀಲಾಲಸೆಯೇ ಅವನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ‘ಶ್ಯಾಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಹದಿನಾರು ವರ್ಷದ ಯುವತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಆರಂಭ ರಾವಣನ ಹರ್ಷದಿಂದ, ಅಂತ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಭಯದಿಂದ — ಈ ವಿರೋಧವೇ ಸರ್ಗದ ಭಾವವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಜಯಾನಂತರ ರಾವಣನು ಲೂಟಿಯಂತೆ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಹಿಡಿದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕಾಮವೇ ಅವನ ದಿಗ್ವಿಜಯದ ಕೊನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ. ‘ಹತ್ವಾ ಬಂಧುಜನಮ್’ (ಬಂಧುಜನರನ್ನು ಕೊಂದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಕ್ರೌರ್ಯವು ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವಳ ರಕ್ಷಕರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಜಾತಿಗಳ ಕನ್ಯೆಯರೂ — ನಾಗ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ದಾನವ, ಮನುಷ್ಯ, ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ — ಅವನ ಲೋಭದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸರ್ವಲೋಕವ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಭಾವವೂ ದುಷ್ಪ್ರಭಾವವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಕದ ರೂಪವನ್ನೂ ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಜಯದ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿದ್ದ ವಿಮಾನವು ಈಗ ಸೆರೆಮನೆ. ‘ಶ್ಯಾಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯೌವನದ ಸೂಚಕ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಸ್ತೃತ ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಣನೆ (7–8) ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 7.024.004ರ ಮೊದಲ ಪಾದ (‘ದೀರ್ಘಕೇಶ್ಯಃ…’) ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಭಕ್ಷಯಿಷ್ಯತಿ’ (ತಿಂದುಬಿಡುವನು) ಎಂಬ ಚಿಂತೆ ರಾಕ್ಷಸನ ನರಭಕ್ಷಕತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ದಾಸ್ಯದ ಭಯವನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಮರಣದ ಭಯವನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ ಒಬ್ಬಳು ಯೋಚಿಸಿದಳು — ‘ಇವನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಕೊಲ್ಲಬಹುದು.’ ಹೀಗೆ ತಾಯಂದಿರನ್ನೂ ತಂದೆಯರನ್ನೂ ಗಂಡಂದಿರನ್ನೂ ಸೋದರರನ್ನೂ ನೆನೆದು ದುಃಖ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸಿದರು: ‘ನಾನಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಮಗನು ಹೇಗಿರುವನು? ನನ್ನ ತಾಯಿ ಹೇಗಿರುವಳು, ಸೋದರನು ಹೇಗಿರುವನು — ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವವರು? ಅಯ್ಯೋ, ಆ ಗಂಡನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಮೃತ್ಯುವೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ — ದುಃಖಭಾಗಿನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯು. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ದುಷ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೆನೋ?’ ಹೀಗೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರು — ‘ಈಗ ನಮ್ಮ ಈ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕೊನೆಯನ್ನು ಕಾಣೆವು.’ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯ ದುಃಖವೂ ತನ್ನವರ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಮಗ, ತಾಯಿ, ಸೋದರ, ಗಂಡ. ತಾಯ್ತನದ ಚಿಂತೆ ಮೊದಲನೆಯದು — ‘ನಾನಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಮಗನು ಹೇಗಿರುವನು?’ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯು ಅವರ ನಿರಾಶೆಯ ಪರಮಾವಧಿ. ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕರ್ಮದ ಸ್ಮರಣೆ ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು — ದುಃಖದ ಕಾರಣ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಪಾಪ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಯಮಲೋಕವರ್ಣನೆಯ (21ನೆಯ ಸರ್ಗದ) ಕರ್ಮಫಲಸಿದ್ಧಾಂತವು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಸಹಿತಾಃ’ (ಒಟ್ಟಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವರ ಸಾಮೂಹಿಕ ರೋದನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಅಯ್ಯೋ, ಮಾನುಷಲೋಕಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ; ಇದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಮವಾದುದು ಬೇರೊಂದಿಲ್ಲ — ದುರ್ಬಲರಾದ ನಮ್ಮ ಗಂಡಂದಿರು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾವಣನಿಂದ ನಾಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರು, ಉದಯಿಸುವ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮರೆಯಾಗುವಂತೆ. ಅಯ್ಯೋ, ಈ ಅತಿಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸನು ವಧೋಪಾಯಗಳಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಯ್ಯೋ, ದುರಾಚಾರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೂ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಜಿಗುಪ್ಸೆಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ದುರಾತ್ಮನ ಪರಾಕ್ರಮವೇನೋ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದೇ, ಆದರೆ ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ಈ ಕರ್ಮವು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಈ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವುದರಿಂದ, ಈ ದುರ್ಮತಿಯು ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ವಧೆಯನ್ನು ಹೊಂದುವನು.’ ಸತಿಯರಾದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರಿಯರು ಈ ಮಾತನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದುಂದುಭಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು, ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಪತಿವ್ರತೆಯರಾದ ಸಾಧ್ವೀ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನಾದರೋ ತಕ್ಷಣ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನಂತೆ ನಿಷ್ಪ್ರಭನಾಗಿ ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕನಂತಾದನು. ಹೀಗೆ ಅವರ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಶಾಪ — ವೇದವತಿಯದು (17), ಅನರಣ್ಯನದು (19), ಈಗ ಪತಿವ್ರತೆಯರದು. ಮೂರು ಶಾಪಗಳೂ ರಾವಣನ ನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಇದರ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ — ‘ಸ್ತ್ರೀಕೃತೇನ ವಧಃ’ (ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದಿಂದ ವಧೆ); ಸೀತೆಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ರಾಮನಿಂದ ವಧೆ ಎಂಬುದು ಅರ್ಥ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ನ್ಯಾಯಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವರು ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಸ್ತ್ರೀಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂರ್ಯ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಉಪಮೆಯು ರಾವಣನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಅವನ ಉದಯದಲ್ಲಿ ಇತರರ ತೇಜಸ್ಸು ಲುಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಪದ ಅನಂತರ ರಾವಣನ ನಿಷ್ಪ್ರಭತೆ — ಪತಿವ್ರತೆಯರ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವವು ತಕ್ಷಣ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಪ್ರಜೆಗಳು ಅವನ ಪಾಪವನ್ನು ಅರಿಯರು, ಅಥವಾ ಲೆಕ್ಕಿಸರು. ‘ಧಿಙ್ ಮಾನುಷಂ ಲೋಕಮ್’ (ಮಾನುಷಲೋಕಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಚಿತ್ರ — ಬಲಶಾಲಿಯೇ ಪ್ರಭುವಾಗಿರುವ, ಧರ್ಮವಲ್ಲದ, ಮಾನುಷಲೋಕವನ್ನು ಅವರು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಹೋ’ ಎಂಬುದು ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ವಿಸ್ಮಯ, ನಿಂದೆ, ಶೋಕ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ. ಪತಿವ್ರತೆಯರ ತಪಃಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಶಾಪವು ಸಫಲವಾದುದು — ದೇವತೆಗಳು ದುಂದುಭಿಗಳಿಂದಲೂ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಶಾಪವು ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಕಥೆಯ ದೈವಿಕ ಕಾರಣವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ನಾಶವು ಸ್ತ್ರೀಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತವಾಯಿತು.

ಈ ನಡುವೆ ಘೋರಳೂ ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಣಿಯೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸಿ, ರಾವಣನ ತಂಗಿ ಆ ಶೂರ್ಪಣಖೆಯು ಥಟ್ಟನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು. ತಂಗಿಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಭದ್ರೆ, ಇದೇನು? ನನಗೆ ಬೇಗನೆ ಏನನ್ನೋ ಹೇಳಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯಾ?’ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮುಚ್ಚಿದ್ದ, ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು: ‘ರಾಜನೇ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ನೀನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ವಿಧವೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿರುವೆ. ರಾಜನೇ, ಕಾಲಕೇಯರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ದೈತ್ಯರು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಿರಿಯನಾದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಗಂಡನಿದ್ದನು; ಅಣ್ಣಾ, ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೋದರನಾದ ಶತ್ರುವಾದ ನೀನು ಅವನನ್ನೂ ಕೊಂದೆ. ರಾಜನೇ, ಬಂಧುವಾದ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದಿರುವೆ; ನೀನು ತಂದಿಟ್ಟ ‘ವಿಧವೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ನಾನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುವುದು. ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಳಿಯನನ್ನು ನೀನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಿತ್ತಲ್ಲವೇ; ಅವನು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು — ನಿನಗೆ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?’ ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ವಿಲಾಪವು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ‘ಭ್ರಾತೃಗಂಧೀ ರಿಪುಃ’ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ, ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೋದರ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶತ್ರು. ‘ವೈಧವ್ಯಶಬ್ದಂ ಭೋಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ (ವಿಧವೆ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆನು) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಧವೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ದುಃಖವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ‘ವಿಧವೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಬದುಕಬೇಕಾಗುವುದು. ಅಳಿಯನ ರಕ್ಷಣೆ ಬಂಧುವಿನ ಧರ್ಮ — ಅದರ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ರಾವಣನಿಗೆ ನಾಚಿಕೆಗೇಡು. ಕಾಲಕೇಯರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಾದರೋ ‘ನಾನೂರು’ — ಎರಡನ್ನೂ ಮುದ್ರಣದಂತೆಯೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಫಲ — ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ದಂಡಕವಾಸ, ಆಮೇಲೆ ರಾಮನೊಡನೆ ಭೇಟಿ, ಕೊನೆಗೆ ಸೀತಾಪಹರಣ. ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ‘ಬಾಷ್ಪಪರಿರುದ್ಧಾಕ್ಷೀ ರಕ್ತಾಕ್ಷೀ’ (ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿದವಳು, ಕೆಂಗಣ್ಣಿನವಳು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನೂ ಕ್ರೋಧವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತ್ವಯಾಸ್ಮಿ ನಿಹತಾ’ (ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಹತಳಾದೆ) — ಗಂಡನ ವಧೆಯಿಂದ ಅವಳೂ ಸತ್ತಂತೆಯೇ. ‘ನ ಲಜ್ಜಸೇ?’ (ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?) ಎಂಬ ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆ ರಾವಣನ ಆತ್ಮಸಮ್ಮಾನವನ್ನು ತಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಭಾವವು ಹಿಂದಿನ ಭಾಗದ ಸ್ತ್ರೀವಿಲಾಪಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಹೊರಗೆ ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ರೋದನ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಂಗಿಯದು.

ಹೀಗೆ ಗೋಳಿಡುತ್ತಿದ್ದ ತಂಗಿಯಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದಶಗ್ರೀವನು ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಗೂ, ಅಳುವುದು ಸಾಕು; ನೀನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಹೆದರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ದಾನ, ಮಾನ, ಪ್ರಸಾದಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯುದ್ಧದ ಮತ್ತಿನಲ್ಲಿದ್ದ, ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪಗೊಂಡಿದ್ದ, ಜಯಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾದ ನಾನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ರಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನವರನ್ನೂ ಪರರನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧಮದದಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಾನು ಅಳಿಯನನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ತಂಗೀ, ನಿನ್ನ ಆ ಗಂಡನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಸಾಧ್ಯವೋ ಆ ಹಿತವನ್ನು ನಿನಗೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಸಮರ್ಥನೆಯಿದೆ — ಅವನು ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಕಾರಣ ಯುದ್ಧೋನ್ಮಾದವೆನ್ನುತ್ತಾನೆ, ದ್ವೇಷವಲ್ಲ. ‘ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮಾಡಿದೆ’ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಮುಖ್ಯ ತರ್ಕ. ತಂಗಿಯ ದುಃಖವನ್ನು ಧನ-ಮಾನಗಳಿಂದ ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜನ ಉಪಾಯ. ‘ಅಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಯತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್’ (ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಸಾಧ್ಯವೋ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಸಮಾಧಾನವು ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಮುಂದೆ ಅವಳ ಕ್ರೋಧವೇ ಸೀತಾಪಹರಣಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗುವುದು. ‘ವತ್ಸೇ’ (ಮಗೂ) ಎಂಬ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಅವನ ಸೋದರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಾನಮಾನಪ್ರಸಾದೈಃ’ — ರಾಜನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವ ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳು.

ರಾವಣನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಐಶ್ವರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಸೋದರ ಖರನ ಬಳಿ ವಾಸಮಾಡು. ನಿನ್ನ ಈ ಸೋದರನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ — ಅವರ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲೂ ದಾನದಲ್ಲೂ — ಒಡೆಯನಾಗುವನು. ಅಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನ ಮಗನಾದ ಈ ಸೋದರ ಖರನು ಪ್ರಭುವಾಗಿ, ಸದಾ ನಿನ್ನ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ನಿಶಾಚರನಾಗಿರುವನು. ಈ ವೀರನು ದಂಡಕವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಬೇಗನೆ ಹೋಗಲಿ; ಮಹಾಬಲನಾದ ದೂಷಣನು ಇವನ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನಾಗುವನು. ಅಲ್ಲಿ ಶೂರನಾದ ಖರನು ಸದಾ ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸುವನು; ಇವನು ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯನಾಗುವನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದಶಗ್ರೀವನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ವೀರ್ಯಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಖರನು ಯಾರ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಬೇಗನೆ ದಂಡಕಕ್ಕೆ ಬಂದನು; ಅಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು) ನಿವಾರಿಸಿದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು; ಆ ಶೂರ್ಪಣಖೆಯೂ ಅಲ್ಲಿ ದಂಡಕವನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಕಥೆಯ ಮೂಲವಿದೆ — ಖರ-ದೂಷಣರು, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು, ಶೂರ್ಪಣಖೆ — ಇವರು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತರಾದರು. ಇವರೊಡನೆಯೇ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಡೆಯುವುದು; ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ಖರನು ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನ ಮಗನಾದ ಸೋದರ ಎಂಬ ಸಂಬಂಧವು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾವಣನ ಯೋಜನೆ ರಾಜಕೀಯವೂ ಹೌದು — ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನ ರಾಜ್ಯದ ಉತ್ತರಸೀಮೆ ದೃಢವಾಯಿತು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಉಶನಸ್ಸಿನ ಶಾಪದ ಕಥೆಯಿದೆ (ದಂಡಕವು ಉಶನಸ್ಸಿನಿಂದ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗುವುದು) — ಅದು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿಲ್ಲ. 42ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದು. ಖರನು ‘ಪ್ರಯಾಣೇ ದಾನೇ ಚ ಪ್ರಭುಃ’ (ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲೂ ದಾನದಲ್ಲೂ ಒಡೆಯ) — ಸೇನೆಯ ಸಂಚಾಲನದಲ್ಲೂ ವೇತನ ನೀಡಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಅವನು ಸ್ವತಂತ್ರ. ದೂಷಣನ ನೇಮಕವೂ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಪಾತ್ರಗಳ ಪರಿಚಯ. ‘ಅಕುತೋಭಯಃ’ (ಯಾರ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಚಿತ್ರ — ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಿರ್ಭೀತನಾದ ಅವನು ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾಗುವನು. ‘ನಿಹತಕಂಟಕಂ ರಾಜ್ಯಮ್’ (ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿದ ರಾಜ್ಯ) — ಅವನು ದಂಡಕದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಉಪದ್ರವ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಕಥೆಯೊಡನೆ ಸಂಧಿಸುತ್ತದೆ.

അഗസ്ത്യൻ പറയുന്നു — മടങ്ങിവരുന്ന വഴിയിൽ, ഹർഷഭരിതനായ ആ ദുരാത്മാവായ രാവണൻ രാജാക്കന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും കന്യകമാരെ അപഹരിച്ചു. ദർശനീയയായ ഏതു കന്യകയെയോ സ്ത്രീയെയോ ആ രാക്ഷസൻ കണ്ടുവോ, അവളുടെ ബന്ധുജനങ്ങളെ കൊന്ന് അവളെ വിമാനത്തിൽ തടവിലാക്കി. ഇങ്ങനെ നാഗകന്യകമാരെയും രാക്ഷസികളെയും അസുരസ്ത്രീകളെയും മനുഷ്യസ്ത്രീകളെയും യക്ഷകന്യകമാരെയും ദാനവകന്യകമാരെയും അവൻ വിമാനത്തിൽ കയറ്റി. അവരെല്ലാവരും ഒരുപോലെ ദുഃഖത്താൽ കണ്ണീരൊഴുക്കി — ശോകാഗ്നിയിൽനിന്നും ഭയത്തിൽനിന്നുമുണ്ടായ ആ കണ്ണീർ അഗ്നിജ്വാലകൾക്കു തുല്യമായിരുന്നു. നദികളാൽ സാഗരം എന്നപോലെ, ഭയവും ശോകവും അമംഗളമായ കണ്ണീരുമുള്ള, കുറ്റമറ്റ ആ സ്ത്രീകളാൽ ആ വിമാനം നിറഞ്ഞു. നാഗകന്യകമാരും ഗന്ധർവകന്യകമാരും മഹർഷിപുത്രിമാരും ദൈത്യദാനവകന്യകമാരും നൂറുകണക്കിനു വിമാനത്തിലിരുന്നു കരഞ്ഞു. നീണ്ട മുടിയുള്ളവരും അഴകാർന്ന അംഗങ്ങളുള്ളവരും പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖമുള്ളവരും പീനസ്തനികളും നടുവിൽ വജ്രവേദിപോലെ ശോഭിക്കുന്നവരും രഥകൂബരംപോലെയുള്ള നിതംബങ്ങളാൽ മനോഹരികളും ദേവാംഗനമാരെപ്പോലെയുള്ളവരും ഉരുക്കിയ സ്വർണത്തിന്റെ പ്രഭയുള്ളവരുമായിരുന്നു ആ സ്ത്രീകൾ. ശോകം, ദുഃഖം, ഭയം എന്നിവയാൽ നടുങ്ങി വിഹ്വലരായിരുന്നു ആ സുമധ്യമമാർ; അവരുടെ നിശ്വാസവായുവാൽ എങ്ങും ജ്വലിപ്പിക്കപ്പെട്ട പുഷ്പകം, അഗ്നി അടക്കിനിർത്തിയ അഗ്നിഹോത്രഗൃഹംപോലെ ശോഭിച്ചു. ദശഗ്രീവന്റെ വശത്തായ, ശോകാകുലരും ദീനമായ മുഖവും കണ്ണുകളുമുള്ളവരുമായ ആ ശ്യാമകളായ (യുവതികളായ) സ്ത്രീകൾ സിംഹത്തിന്റെ പിടിയിലായ മാൻപേടകളെപ്പോലെയായിരുന്നു. അവിടെ ഒരുവൾ ചിന്തിക്കുന്നു: ‘ഇവൻ എന്നെ തിന്നുകളയുമോ?’ ഇവിടെ കവി അപഹരിക്കപ്പെട്ട സ്ത്രീകളുടെ ദുഃഖം കരുണരസത്തിൽ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. കണ്ണീരിനെ അഗ്നിജ്വാലയോട് ഉപമിക്കുന്നതു വിചിത്രമാണ് — ശോകം അഗ്നിപോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അതിന്റെ ജലവും ചൂടുള്ളതാണ്. നിശ്വാസങ്ങളാൽ ജ്വലിക്കുന്ന പുഷ്പകം അഗ്നിഹോത്രഗൃഹംപോലെ — അവിടെ അഗ്നി അടക്കപ്പെട്ടു പുകയുന്നു. സൗന്ദര്യവർണനയും കരുണത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് — ദേവാംഗനമാർക്കു തുല്യമായ രൂപമുള്ളവർ ഇന്നു തടവുകാരികളാണ്. സിംഹത്തിന്റെ പിടിയിലായ മാൻപേടകളുടെ ഉപമ അവരുടെ നിസ്സഹായത കാണിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം സീതാപഹരണത്തിന്റെ പൂർവരൂപംപോലെയാണ് — രാവണന്റെ പരസ്ത്രീമോഹം അവന്റെ നാശത്തിനു കാരണമാകും. ‘ശ്യാമാ’ എന്ന പദം പതിനാറു വയസ്സുള്ള യുവതിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും അങ്ങനെതന്നെ പറയുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ആരംഭം രാവണന്റെ ഹർഷത്തോടെ, അവസാനം സ്ത്രീകളുടെ ഭയത്തോടെ — ഈ വൈരുധ്യം സർഗത്തിന്റെ ഭാവം നിർണയിക്കുന്നു. വിജയാനന്തരം കൊള്ളമുതൽപോലെ രാവണൻ സ്ത്രീകളെ കൈക്കലാക്കുന്നു; അവന്റെ കാമം അവന്റെ ദിഗ്വിജയത്തിന്റെ അവസാന അധ്യായമാണ്. ‘ഹത്വാ ബന്ധുജനം’ (ബന്ധുജനങ്ങളെ കൊന്ന്) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ ക്രൗര്യം ഇരട്ടിക്കുന്നു — അവൻ സ്ത്രീയെ അപഹരിക്കുക മാത്രമല്ല, അവളുടെ രക്ഷകരെയും കൊല്ലുന്നു. എല്ലാ ജാതികളിലെയും കന്യകമാർ — നാഗങ്ങൾ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, ദാനവന്മാർ, മനുഷ്യർ, രാക്ഷസികൾപോലും — അവന്റെ ലോഭത്തിൽനിന്നു മുക്തരായില്ല. ഇതിലൂടെ അവന്റെ സർവലോകവ്യാപിയായ പ്രഭാവവും ദുഷ്പ്രഭാവവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. കവി ഇവിടെ പുഷ്പകത്തിന്റെ രൂപവും മാറ്റുന്നു — വിജയത്തിന്റെ അടയാളമായിരുന്ന വിമാനം ഇപ്പോൾ തടവറയാണ്. ‘ശ്യാമാ’ എന്ന പദം യൗവനത്തിന്റെ സൂചകമാണ്. ഈ സർഗത്തിലെ സ്ത്രീകളുടെ വിസ്തൃതമായ സൗന്ദര്യവർണന (7–8) പ്രചാരപാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 7.024.004-ലെ ആദ്യപാദം (‘ദീർഘകേശ്യഃ…’) മാത്രമേയുള്ളൂ. ‘ഭക്ഷയിഷ്യതി’ (തിന്നുകളയുമോ) എന്ന ആശങ്ക രാക്ഷസന്റെ നരഭോജിത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവർ ദാസ്യത്തിന്റെ മാത്രമല്ല, മരണത്തിന്റെയും ഭയം പേറുന്നു.

അതീവ ദുഃഖിതയായ ഒരുവൾ ചിന്തിച്ചു: ‘ഇവൻ എന്നെ കൊന്നുകളഞ്ഞേക്കാം.’ ഇങ്ങനെ അമ്മമാരെയും അച്ഛന്മാരെയും ഭർത്താക്കന്മാരെയും സഹോദരന്മാരെയും ഓർത്ത്, ദുഃഖവും ശോകവും നിറഞ്ഞ ആ സ്ത്രീകൾ ഒരുമിച്ചു വിലപിച്ചു: ‘ഞാനില്ലാതെ എന്റെ മകൻ എങ്ങനെ കഴിയും? എന്റെ അമ്മ എങ്ങനെ, സഹോദരൻ എങ്ങനെ — ശോകസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോയിരിക്കും? ഹാ, ആ ഭർത്താവില്ലാതെ ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും? മൃത്യുവേ, ഞാൻ നിന്നെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു — ദുഃഖഭാഗിനിയായ എന്നെ കൊണ്ടുപോകുക. മുമ്പ് മറ്റൊരു ജന്മത്തിൽ എന്തു ദുഷ്കർമമാണു ഞാൻ ചെയ്തത്?’ ഇങ്ങനെ അവരെല്ലാവരും ദുഃഖിതരായി ശോകസാഗരത്തിൽ വീണുകിടന്നു: ‘ഇപ്പോൾ ഞങ്ങളുടെ ഈ ദുഃഖത്തിന് ഒരന്തം ഞങ്ങൾ കാണുന്നില്ല.’ ഇവിടെ ഓരോ സ്ത്രീയുടെയും ദുഃഖം സ്വജനങ്ങളെ ഓർക്കുന്നതിലൂടെ വർധിക്കുന്നു — മകൻ, അമ്മ, സഹോദരൻ, ഭർത്താവ്. മാതൃത്വത്തിന്റെ ആശങ്കയാണ് ആദ്യം — ‘ഞാനില്ലാതെ എന്റെ മകൻ എങ്ങനെ കഴിയും?’ മൃത്യുവിനോടുള്ള പ്രാർഥന അവരുടെ നിരാശയുടെ പരകാഷ്ഠയാണ്. പൂർവജന്മകർമത്തെ ഓർക്കുന്നതു ഭാരതീയദർശനത്തിന് അനുസൃതമാണ് — ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം മുമ്പു ചെയ്ത പാപമാണെന്ന് അവർ കരുതുന്നു. ഇതിലൂടെ യമലോകവർണനയിലെ (ഇരുപത്തൊന്നാം സർഗത്തിലെ) കർമഫലസിദ്ധാന്തം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സഹിതാഃ’ (ഒരുമിച്ച്) എന്ന പദം അവരുടെ കൂട്ടായ കരച്ചിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാവരും ഒരുമിച്ചു വിലപിക്കുന്നു.

അവർ പറയുന്നു: ‘ഹാ, മനുഷ്യലോകത്തിനു ധിക്കാരം; ഇതിനെക്കാൾ അധമമായി മറ്റൊന്നില്ല; കാരണം ഉദിക്കുന്ന സൂര്യൻ യഥാകാലം നക്ഷത്രങ്ങളെ എന്നപോലെ, ദുർബലരായ ഞങ്ങളുടെ ഭർത്താക്കന്മാരെ ബലവാനായ രാവണൻ നശിപ്പിച്ചു. ഹാ, അതിബലവാനായ ഈ രാക്ഷസൻ വധോപായങ്ങളിൽ മാത്രമാണ് ആനന്ദിക്കുന്നത്. ഹാ, ദുർവൃത്തി ആശ്രയിച്ചിട്ടും അവൻ സ്വയം വെറുക്കുന്നില്ല. ഈ ദുരാത്മാവിന്റെ പരാക്രമം തീർച്ചയായും അവനു ചേർന്നതുതന്നെ; എന്നാൽ പരസ്ത്രീകളെ കൈയേറുന്ന ഈ കർമം അവനു ചേർന്നതല്ല. ഈ രാക്ഷസാധമൻ പരസ്ത്രീകളിൽ രമിക്കുന്നതിനാൽ, ഈ ദുർബുദ്ധി ഒരു സ്ത്രീനിമിത്തംതന്നെ വധിക്കപ്പെടും.’ സതികളായ ആ ഉത്തമസ്ത്രീകൾ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞപ്പോൾ ആകാശത്തുള്ള ദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങി; പുഷ്പവൃഷ്ടിയും ഉണ്ടായി. പതിവ്രതകളായ സാധ്വികളാൽ ശപിക്കപ്പെട്ട അവനാകട്ടെ ഒപ്പംതന്നെ ഓജസ്സു നഷ്ടപ്പെട്ടവനെപ്പോലെ നിഷ്പ്രഭനും മനസ്സുമടുത്തവനെപ്പോലെയുമായി. ഇങ്ങനെ അവരുടെ വിലാപം കേട്ടുകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ നിശാചരന്മാരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട് ലങ്കാപുരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ മൂന്നാമത്തെ ശാപം — വേദവതിയുടേത് (17), അനരണ്യന്റേത് (19), ഇപ്പോൾ പതിവ്രതകളുടേത്. മൂന്നു ശാപങ്ങളും രാവണന്റെ നാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതിന്റെ പ്രത്യേകത — ‘സ്ത്രീനിമിത്തമായ വധം’; സീതയെ നിമിത്തമാക്കി രാമനാൽ വധം എന്നർഥം. സ്ത്രീകളുടെ ന്യായബുദ്ധി ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാവണന്റെ പരാക്രമത്തെ അവർ നിന്ദിക്കുന്നില്ല; പരസ്ത്രീകളെ കൈയേറുന്നതിനെ മാത്രം നിന്ദിക്കുന്നു. സൂര്യനക്ഷത്രോപമ രാവണന്റെ പ്രഭാവം അംഗീകരിക്കുന്നു — അവന്റെ ഉദയത്തിൽ മറ്റുള്ളവരുടെ തേജസ്സു മറയുന്നു. ശാപത്തിനുശേഷം രാവണന്റെ നിഷ്പ്രഭത — പതിവ്രതകളുടെ തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവം ഉടനടി കാണാം. എന്നിട്ടും ലങ്കയിൽ അവൻ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു — അവന്റെ പ്രജകൾ അവന്റെ പാപം അറിയുന്നില്ല, അല്ലെങ്കിൽ വകവയ്ക്കുന്നില്ല. ‘ധിങ് മാനുഷം ലോകം’ (മനുഷ്യലോകത്തിനു ധിക്കാരം) എന്ന വാക്കു വിചിത്രമാണ് — ധർമമല്ല, ബലവാനാണു പ്രഭു എന്ന നിലയുള്ള മനുഷ്യലോകത്തെ അവർ നിന്ദിക്കുന്നു. ‘അഹോ’ എന്നതു മൂന്നുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — വിസ്മയവും നിന്ദയും ശോകവും ഒരേസമയം. പതിവ്രതകളുടെ തപഃപ്രഭാവത്താൽ ശാപം സഫലമാകുന്നു — ദുന്ദുഭികളാലും പുഷ്പവൃഷ്ടിയാലും ദേവന്മാർ അതിനെ അംഗീകരിക്കുന്നു. ഈ ശാപം രാമായണത്തിന്റെ മൂലകഥയ്ക്കുള്ള ദൈവികമായ കാരണത്തെ ദൃഢമാക്കുന്നു — രാവണന്റെ നാശം ഒരു സ്ത്രീനിമിത്തം നിശ്ചിതമാണ്.

ഇതിനിടയിൽ, ഘോരരൂപിണിയും ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്നവളും രാവണന്റെ സഹോദരിയുമായ ആ രാക്ഷസി ശൂർപ്പണഖ പെട്ടെന്നു ഭൂമിയിൽ വീണു. സഹോദരിയായ അവളെ എഴുന്നേല്പിച്ച് സാന്ത്വനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് രാവണൻ പറഞ്ഞു: ‘ഭദ്രേ, ഇതെന്താണ്? എന്നോടു വേഗം എന്തോ പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുണ്ടോ?’ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ് ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ അവൾ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ബലവാനായ നീ ബലാൽ എന്നെ വിധവയാക്കിയിരിക്കുന്നു. രാജാവേ, കാലകേയന്മാർ എന്നു പ്രസിദ്ധരായ പതിനാലായിരം ദൈത്യന്മാരെ നിന്റെ വീര്യത്താൽ നീ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നു. അവിടെ, എനിക്കു പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയനായിരുന്ന മഹാബലനായ എന്റെ ഭർത്താവുമുണ്ടായിരുന്നു; ജ്യേഷ്ഠാ, സഹോദരന്റെ ഗന്ധം മാത്രമുള്ള ശത്രുവായ നീ അദ്ദേഹത്തെയും കൊന്നു. രാജാവേ, ബന്ധുവായ നീതന്നെ സ്വയം എന്നെ കൊന്നിരിക്കുന്നു; നീ വരുത്തിയ വൈധവ്യം എന്ന പേരും ഞാൻ ഇനി അനുഭവിക്കും. യുദ്ധങ്ങളിൽപ്പോലും ജാമാതാവിനെ (സഹോദരീഭർത്താവിനെ) നീ രക്ഷിക്കേണ്ടതായിരുന്നില്ലേ? അദ്ദേഹത്തെ നീതന്നെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നു — നിനക്കു ലജ്ജ തോന്നുന്നില്ലേ?’ ശൂർപ്പണഖയുടെ വിലാപം മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — അവൾ രാവണനെ ‘ഭ്രാതൃഗന്ധി രിപു’ (സഹോദരന്റെ ഗന്ധം മാത്രമുള്ള ശത്രു) എന്നു വിളിക്കുന്നു; പേരിനു മാത്രം സഹോദരൻ, യഥാർഥത്തിൽ ശത്രു. ‘വൈധവ്യശബ്ദം ഭോക്ഷ്യാമി’ (വൈധവ്യം എന്ന പേര് അനുഭവിക്കും) എന്ന വാക്കു വിധവയുടെ സാമൂഹികദുഃഖം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘വിധവ’ എന്ന പേരിൽ മാത്രമായിരിക്കും അവൾ ഇനി ജീവിക്കുക. ജാമാതാവിനെ രക്ഷിക്കുന്നതു ബന്ധുവിന്റെ ധർമമാണ് — അതിന്റെ ലംഘനം രാവണനു ലജ്ജാകരമാണ്. കാലകേയന്മാരുടെ എണ്ണം ഇവിടെ പതിനാലായിരം എന്നു പറയുന്നു; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലാകട്ടെ ‘നാനൂറ്’ — രണ്ടും മുദ്രണത്തിലുള്ളതുപോലെ സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭത്തിന്റെ ഫലം — ശൂർപ്പണഖയുടെ ദണ്ഡകവാസം, തുടർന്നു രാമനുമായുള്ള കണ്ടുമുട്ടൽ, ഒടുവിൽ സീതാപഹരണം. ശൂർപ്പണഖയെ ‘ബാഷ്പപരിരുദ്ധാക്ഷി രക്താക്ഷി’ (കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ, ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവൾ) എന്നു വർണിക്കുന്നത് അവളുടെ ദുഃഖവും ക്രോധവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ‘ത്വയാസ്മി നിഹതാ’ (നീ എന്നെ കൊന്നിരിക്കുന്നു) — ഭർത്താവിന്റെ വധത്താൽ അവളും മരിച്ചവളെപ്പോലെയായി. ‘ന ലജ്ജസേ?’ (ലജ്ജ തോന്നുന്നില്ലേ?) എന്ന അവളുടെ ചോദ്യം രാവണന്റെ ആത്മാഭിമാനത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഭാവം കഴിഞ്ഞ ഭാഗത്തിലെ സ്ത്രീവിലാപവുമായി ഇണങ്ങുന്നു — പുറത്തു മറ്റു സ്ത്രീകളുടെ കരച്ചിൽ, വീട്ടിൽ സ്വന്തം സഹോദരിയുടേത്.

ഇങ്ങനെ നിലവിളിക്കുന്ന സഹോദരി പറഞ്ഞപ്പോൾ ദശഗ്രീവൻ അവളെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ച്, സൗമ്യമായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘വത്സേ, കരഞ്ഞതു മതി; നീ ഒരുവിധത്തിലും ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല. ദാനംകൊണ്ടും മാനംകൊണ്ടും പ്രസാദംകൊണ്ടും ഞാൻ നിന്നെ ശ്രദ്ധയോടെ സന്തോഷിപ്പിക്കും. യുദ്ധത്തിൽ മുഴുകിയും ശ്രദ്ധ ചിതറിയും ജയം കൊതിച്ചും ശരങ്ങൾ എയ്തുകൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ, യുദ്ധത്തിൽ സ്വന്തക്കാരെയോ അന്യരെയോ ഞാൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല. യുദ്ധമദത്തിൽ പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ഞാൻ ജാമാതാവിനെ അറിഞ്ഞില്ല. അങ്ങനെയാണ്, സഹോദരീ, നിന്റെ ആ ഭർത്താവ് യുദ്ധത്തിൽ എന്നാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടത്. ഈ സമയത്ത് ഉചിതമായത് എന്തോ, ആ ഹിതം ഞാൻ നിനക്കു ചെയ്തുതരും.’ രാവണന്റെ വാക്കിൽ ആത്മന്യായീകരണമുണ്ട് — അവൻ തെറ്റു സമ്മതിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ കാരണം യുദ്ധോന്മാദമാണെന്നു പറയുന്നു, ദ്വേഷമല്ല. ‘അജ്ഞതകൊണ്ടു ചെയ്തത്’ എന്നതാണ് അവന്റെ മുഖ്യവാദം. സഹോദരിയുടെ ദുഃഖം ധനംകൊണ്ടും മാനംകൊണ്ടും ശമിപ്പിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ ഉപായം. ‘അസ്മിൻ കാലേ യത് പ്രാപ്തം’ (ഈ സമയത്ത് ഉചിതമായത്) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ ഒരു പ്രായോഗികപരിഹാരം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ സാന്ത്വനം ശൂർപ്പണഖയുടെ ദുഃഖം ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല — മുന്നോട്ട് അവളുടെ ക്രോധം സീതാപഹരണത്തിനു പ്രേരണയാകും. ‘വത്സേ’ എന്ന സ്നേഹപൂർണമായ സംബോധന അവന്റെ സഹോദരഭാവം കാണിക്കുന്നു. ‘ദാനമാനപ്രസാദൈഃ’ (ദാനംകൊണ്ടും മാനംകൊണ്ടും പ്രസാദംകൊണ്ടും) — രാജാവിന്റെ സാന്ത്വനത്തിനുള്ള മൂന്ന് ഉപായങ്ങൾ.

രാവണൻ പറയുന്നു: ‘ഐശ്വര്യമുള്ള നിന്റെ സഹോദരൻ ഖരന്റെ അടുത്തു വസിക്കുക. നിന്റെ ആ സഹോദരൻ പതിനാലായിരം രാക്ഷസർക്കു പ്രഭുവായിരിക്കും; മഹാബലരായ രാക്ഷസരെ നയിക്കുന്നതിലും അവർക്കു ദാനം നൽകുന്നതിലും പ്രഭു. അവിടെ നിന്റെ മാതൃസഹോദരീപുത്രനായ ഈ ഖരൻ എന്ന പ്രഭുവായ നിശാചരൻ എപ്പോഴും നിന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നവനായിരിക്കും. ഈ വീരൻ ദണ്ഡകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാൻ വേഗം പോകട്ടെ; മഹാബലനായ ദൂഷണൻ ഇവന്റെ സേനാധ്യക്ഷനായിരിക്കും. അവിടെ ശൂരനായ ഖരൻ എപ്പോഴും നിന്റെ വാക്കു നിറവേറ്റും; ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന രാക്ഷസരുടെ പ്രഭുവായിരിക്കും ഇവൻ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദശഗ്രീവൻ വീര്യശാലികളായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസരുടെ സൈന്യത്തെ ഇവനു നിയോഗിച്ചുകൊടുത്തു. ഘോരദർശനരായ ആ രാക്ഷസരെല്ലാം ചുറ്റിനിന്ന ഖരൻ ഒട്ടും ഭയമില്ലാതെ വേഗം ദണ്ഡകങ്ങളിലെത്തി; അവിടെ മുള്ളുകൾ (ശത്രുക്കൾ) നീക്കിയ രാജ്യം ഭരിച്ചു; ആ ശൂർപ്പണഖയും അവിടെ ദണ്ഡകവനത്തിൽ വസിച്ചു. ഇവിടെ ആരണ്യകാണ്ഡകഥയുടെ മൂലം — ഖരദൂഷണന്മാരും പതിനാലായിരം രാക്ഷസരും ശൂർപ്പണഖയും ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. അവരുമായിട്ടാണു മുന്നോട്ടു രാമന്റെ ആദ്യത്തെ മഹായുദ്ധം; അതിൽ രാമൻ ഒറ്റയ്ക്കു പതിനാലായിരം രാക്ഷസരെ കൊല്ലും. ഖരൻ ശൂർപ്പണഖയുടെ മാതൃസഹോദരീപുത്രനായ സഹോദരനാണ് എന്ന ബന്ധം ഇവിടെ വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു. രാവണന്റെ പദ്ധതി രാഷ്ട്രീയവുമാണ് — ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ രാക്ഷസരെ സ്ഥാപിക്കുന്നതിലൂടെ അവന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ വടക്കേ അതിർത്തി ദൃഢമാകുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ഉശനസ്സിന്റെ ശാപകഥയുണ്ട് (ദണ്ഡകൻ ഉശനസ്സിനാൽ ശപിക്കപ്പെട്ടു, അവിടം രാക്ഷസരുടെ വാസസ്ഥാനമാകും എന്ന്) — അത് ഈ മുദ്രണത്തിലില്ല. നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. ഖരൻ ‘പ്രയാണത്തിലും ദാനത്തിലും പ്രഭു’ — സേനയെ നയിക്കുന്നതിലും വേതനം നൽകുന്നതിലും അവൻ സ്വതന്ത്രനാണ്. ദൂഷണന്റെ നിയമനവും ആരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങളുടെ പരിചയപ്പെടുത്തലാണ്. ‘അകുതോഭയഃ’ (ഒരിടത്തുനിന്നും ഭയമില്ലാത്തവൻ) എന്ന വിശേഷണം വിചിത്രമാണ് — എല്ലായിടത്തും നിർഭയനായവൻ മുന്നോട്ടു രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെടും. ‘നിഹതകണ്ടകം രാജ്യം’ (മുള്ളുകൾ നീക്കിയ രാജ്യം) — അവൻ ദണ്ഡകത്തിൽ ഋഷിമാരെ ഉപദ്രവിക്കുന്നുവെന്ന് ആരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗം ആരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ കഥയുമായി സന്ധിക്കുന്നു.

Agastya went on. On his way home, full of joy, the wicked Rāvaṇa carried off along the road the daughters of kings, seers, gods and dānavas. Whenever the rākṣasa saw a lovely maiden or woman, he killed her kinsfolk and shut her up in his aerial car — so his cruelty was doubled, for he not only seized the woman but slew those who would have protected her. In this way he loaded the car with the daughters of serpents, rākṣasīs, asura and human women, the daughters of yakṣas and dānavas: no race in any world was safe from his greed, and the poet shows how far his power, and the harm he did with it, reached. Having conquered, he took women as a victor takes plunder; lust was the last chapter of his conquest of the world. All of them together wept, and their tears, born of the fire of sorrow and fear, were like tongues of flame — grief burns like fire, so even its water is hot. As rivers fill the ocean, so those flawless women filled the car with the ill-omened tears of fear and grief. By the hundred they wept in the aerial car, daughters of serpents and gandharvas, of great seers, of daityas and dānavas. They were long-haired and lovely in every limb, with faces like the full moon, full-breasted, their waists gleaming like a diamond-set altar, their hips curving like the pole of a chariot; they were like the wives of the gods and shone like refined gold. The poet paints their beauty only to deepen the pity of it: women fair as goddesses were now captives. Slender-waisted and distraught, terrified by grief and sorrow and fear, they sighed until the Puṣpaka seemed ablaze on every side, like a fire-sanctuary in which the sacred fire is shut in and smoulders. The car that had been the emblem of Rāvaṇa's victories had become a prison. Fallen into Daśagrīva's power, overwhelmed with grief, with piteous faces and eyes, these young women were like does in the grip of a lion, helpless. One of them wondered, "Will he eat me?" — a reminder that a rākṣasa eats men, so that they feared not only slavery but death. The passage begins with Rāvaṇa's joy and ends with the women's terror, and that contrast sets the mood of the whole sarga. All of it foreshadows the abduction of Sītā: Rāvaṇa's desire for other men's wives will be the cause of his ruin.

Another, deep in misery, thought, "He may even kill me." Remembering their mothers and fathers, their husbands and brothers, the women, overwhelmed with grief and sorrow, lamented together, all weeping as one. "How will my son manage without me?" cried one — a mother's worry coming first. "How will my mother bear it, and my brother, sunk in an ocean of grief? Alas, what shall I do without my husband? Death, I beg you, take me, for I have nothing left but sorrow." Each woman's pain grew as she remembered her own people, son, mother, brother, husband, and the prayer for death was the depth of their despair. "What evil did I do in some earlier life," they asked, "that we should all be so afflicted, fallen into an ocean of grief? We can see no end to this sorrow of ours." In the way of Indian thought they looked for the cause of their suffering in sins done in a former birth — the same law of deeds and their fruits that was set out in the description of Yama's world in the twenty-first sarga.

"Shame on the world of men!" they said. "There is none lower, for our husbands were weak, and the mighty Rāvaṇa has destroyed them as the rising sun at dawn blots out the stars." They were condemning a world where the strong rule and not the right, and the image of sun and stars grants Rāvaṇa's power: when he rises, the light of others fades. "Ah, this rākṣasa, mighty as he is, delights only in ways of killing! Ah, he has taken to wickedness and feels no disgust at himself!" Their thrice-repeated "Ah" carries wonder, reproach and grief all at once. "His valour is truly worthy of him, evil as he is; but this deed, laying hands on other men's wives, is unworthy even of him. Because this vilest of rākṣasas takes his pleasure with other men's women, this evil-minded one shall meet his death through a woman." The fairness of their judgement is worth noticing: they did not belittle his prowess; they condemned only his assault on other men's wives. As soon as those chaste and noble women had spoken, drums sounded in the sky and a rain of flowers fell: the gods accepted the curse, for it was backed by the power of the women's faithfulness. This was the third curse on Rāvaṇa, after those of Vedavatī in the seventeenth sarga and Anaraṇya in the nineteenth. All three foretell his end, but this one is precise: death through a woman — that is, at Rāma's hand, on account of Sītā — and so it fixes the divine cause behind the main story of the Rāmāyaṇa. Cursed by those faithful, virtuous wives, Rāvaṇa at once seemed like one whose strength had been struck away, lustreless and downcast; the power of their devotion showed itself immediately. Yet, hearing their lament all the way, the bull among rākṣasas entered the city of Laṅkā and was honoured by the night-rovers — his subjects either did not know of his sin or did not care.

At that moment a terrible rākṣasī who could take any form she wished suddenly fell to the ground before him: it was Śūrpaṇakhā, Rāvaṇa's sister. Raising her up and comforting her, Rāvaṇa said, "What is this, good lady? What is it you are so eager to tell me?" Her eyes red and choked with tears — grief and anger at once — she said, "King, you have made me a widow, by force, mighty as you are. In battle, king, by your valour you slew the daityas known as the Kālakeyas, fourteen thousand of them. Among them was my husband, mighty and dearer to me than life, and he too, dear brother, was killed by you — an enemy who only smells like a brother." A brother in name, she meant, and in truth a foe. "You, my own kinsman, have killed me too, king," she said, for with her husband dead she was as good as dead herself, "and because of you I must bear the name of widow" — the word itself would be her lot in the world. "Surely you should have protected your brother-in-law even in battle, yet you killed him yourself — are you not ashamed?" To protect a sister's husband is a kinsman's duty, and her question struck at Rāvaṇa's pride. Her lament echoes the one before it: outside the city strange women wept, and at home his own sister. Its consequences would be long: Śūrpaṇakhā's life in the Daṇḍaka forest, her meeting with Rāma, and in the end the abduction of Sītā.

As his sister cried out at him in this way, Daśagrīva comforted her and spoke gently. "Enough of weeping, child," he said, the tender word showing a brother's affection, "you have nothing at all to fear. I will take every care to please you with gifts, honour and favour" — the three means a king uses to console. "Mad with battle, carried away, bent on victory and shooting my arrows as I fought, I could not tell my own people from the enemy. In the frenzy of the fight I struck out and did not recognise my brother-in-law. That is how your husband came to be killed by me in battle, sister. Now I will do for you what this moment calls for, for your good." Rāvaṇa was defending himself: he admitted the deed but blamed the madness of battle, not hatred, and his chief plea was that he had acted unknowingly. He hoped to quiet his sister's grief with wealth and honour, as a king would, and offered a practical remedy. But his comfort did not end her pain; in time her anger would drive the abduction of Sītā.

"Go and live beside your brother Khara, who wields great power," said Rāvaṇa. "He will be lord of fourteen thousand mighty rākṣasas, free to lead them on the march and to pay them as he sees fit. Khara, your cousin, the son of your mother's sister, will be master there, and the night-rover will always carry out your commands. Let this hero go quickly to guard the Daṇḍaka forest, with mighty Dūṣaṇa as his commander. There the brave Khara will always do your bidding, and he will be lord of rākṣasas who can take any form they please." With that Daśagrīva gave him an army of fourteen thousand valiant rākṣasas. Surrounded by all those rākṣasas, terrible to look upon, Khara went quickly to the Daṇḍaka forest, fearing nothing from any quarter. There he ruled a kingdom rid of every thorn — the harassment of the forest sages told of in the Araṇya Kāṇḍa — and Śūrpaṇakhā lived there with him in the Daṇḍaka forest. Here lie the roots of the Araṇya Kāṇḍa: Khara and Dūṣaṇa, the fourteen thousand rākṣasas and Śūrpaṇakhā all settled in Daṇḍaka, and against them Rāma would fight his first great battle, slaying the fourteen thousand alone. The sarga explains how Khara was related to Śūrpaṇakhā, and Rāvaṇa's plan was political too, for rākṣasas planted in Daṇḍaka made his frontier secure. The epithet "fearing nothing from any quarter" carries its own irony: the one who feared nothing anywhere would fall to Rāma. So this sarga joins itself to the story of the Araṇya Kāṇḍa.