अगस्त्यः वदति — तस्य रावणस्य महानादं श्रुत्वा प्रभुः वैवस्वतः शत्रुं विजयिनं स्वबलस्य च संक्षयं मेने। सः योधान् हतान् मत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः त्वरितः सूतम् अब्रवीत् — ‘मम रथः उपनीयताम्।’ तस्य सूतः तदा दिव्यं महारथम् उपस्थाप्य स्थितः; सः महातेजाः यमः तं रथम् अध्यारोहत। तस्य अग्रतः प्रासमुद्गरहस्तः मृत्युः स्थितः, येन इदम् अव्ययं सर्वं त्रैलोक्यं संक्षिप्यते। तस्य पार्श्वस्थः कालदण्डः मूर्तिमान् अभवत् — दिव्यं यमप्रहरणं, तेजसा ज्वलत् अग्निः इव। तस्य पार्श्वेषु निश्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः, पावकस्पर्शसंकाशः मुद्गरः च मूर्तिमान् स्थितः। ततः सर्वलोकभयावहं कालं तथा क्रुद्धं दृष्ट्वा लोकत्रयं क्षुब्धम्, दिवौकसः अकम्पन्त। अत्र यमस्य आयुधानि मूर्तिमन्ति — मृत्युः, कालदण्डः, कालपाशाः, मुद्गरः च सजीवाः इव तस्य सहचराः। एतेन कविः यमस्य अद्भुतं रूपं चित्रयति — सः केवलं योद्धा न, अपितु सर्वविनाशस्य साक्षात् रूपम्। ‘यस्य संक्षिप्यते सर्वम्’ इति मृत्योः परिचयः — सः प्रलयकाले सर्वं संहरति। देवानाम् अपि कम्पः — यमस्य कोपः सर्वेषां भयकारणम्। पूर्वसर्गे यमः शान्तः न्यायाधीशः इव वर्णितः, अत्र तु सः क्रुद्धः योद्धा — तस्य द्वे रूपे। ‘रथो मे उपनीयताम्’ इति वचनं संक्षिप्तं त्वरितं च — तस्य क्रोधस्य तीव्रतां सूचयति। रथस्य वर्णनं विना एव तस्य सहचराणां वर्णनं कविः करोति, येन भयानकता वर्धते। अस्य दृश्यस्य भयानकता रावणस्य दर्पं परीक्षते — अद्यावधि सः मानुषान् देवान् च अजयत्, किन्तु इदानीं साक्षात् मृत्युना सह युद्धम्। यमः स्वयं रणं याति, न तु दूतान् प्रेषयति — एतत् तस्य क्रोधस्य गाम्भीर्यं सूचयति।

ततः सूतः रुचिरप्रभान् तान् अश्वान् अचोदयत्; सः भीमसंनादः रथः यत्र रक्षःपतिः स्थितः तत्र प्रययौ। हरिहयोपमाः मनसा तुल्याः ते हयाः मुहूर्तेन यमं यत्र तत् रणं प्रस्तुतं तत्र प्रापयन्। तथा विकृतं मृत्युसमन्वितं रथं दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रस्य सचिवाः सहसा विप्रदुद्रुवुः। ते लघुसत्त्वतया नष्टसंज्ञाः भयार्दिताः ‘इह योद्धुं समर्थाः न स्मः’ इति उक्त्वा दिशः प्रययुः। किन्तु दशग्रीवः लोकभयावहं तादृशं रथं दृष्ट्वा अपि न अक्षुभ्यत, भयं च न आविशत्। अत्र रावणस्य धैर्यं प्रशंसितम् — मन्त्रिणः पलायिताः, सः एकाकी तिष्ठति। ततः संक्रुद्धः यमः रावणम् आसाद्य शक्तितोमरान् व्यसृजत्, रावणस्य मर्माणि च न्यकृन्तत। रावणः स्वस्थः ततः शरवर्षं मुमोच, यथा अम्बुदः तोयवर्षं, तस्मिन् वैवस्वतरथे। यमस्य अश्वानां ‘मनसस्तुल्याः’ इति वर्णनं तेषां वेगं दर्शयति — यत्र मनः गच्छति तत्र ते क्षणेन। मन्त्रिणां पलायनं पूर्वसर्गस्य तेषां पराक्रमस्य विरुद्धम् — यमदूतैः सह ते युद्धवन्तः, किन्तु साक्षात् मृत्युं दृष्ट्वा तेषां धैर्यं नष्टम्। ‘लघुसत्त्वतया’ इति कारणं कविः ददाति — तेषां सत्त्वम् अल्पम्। रावणः तु वरबलात् निर्भयः, किन्तु तस्य धैर्यम् अपि स्वाभाविकम् इति कविः सूचयति। यमस्य प्रथमः प्रहारः मर्मस्थानेषु — सः अनुभवी योद्धा इव दुर्बलानि स्थानानि लक्ष्यीकरोति। रावणस्य प्रत्युत्तरं मेघवृष्टिवत् — निरन्तरं बाहुल्येन च। एवं द्वयोः समबलयोः युद्धम् आरब्धम्। अत्र कविः रावणस्य वीरतां न्यूनं न करोति — सः यमस्य रथं दृष्ट्वा अपि स्थिरः। एषा वीरता तस्य दुष्टस्वभावेन सह मिश्रिता — तस्य गुणाः दोषाः च उभे कथायाम् प्रदर्शिताः। मन्त्रिणां पलायनं तस्य एकाकित्वं दर्शयति।

ततः महोरसि पात्यमानैः महाशक्तिशतैः शल्यपीडितः सः राक्षसः प्रतिकर्तुं न अशक्नोत्। एवं नानाप्रहरणैः अमित्रकर्षिणा यमेन सप्तरात्रं संख्ये कृतः रिपुः विसंज्ञः विमुखः अभवत्। तदा जयम् आकाङ्क्षतोः समरेषु अनिवर्तिनोः यमराक्षसयोः द्वयोः तुमुलं युद्धम् आसीत्। वीर राम, ततः सगन्धर्वाः देवाः सिद्धाः परमर्षयः च प्रजापतिं पुरस्कृत्य तत् रणाजिरे समेताः। राक्षसानां मुख्यस्य प्रेतानाम् ईश्वरस्य च युध्यतोः तदा लोकानां संवर्तः इव अभवत् — प्रलयकालः इव। राक्षसेन्द्रः अपि इन्द्राशनिप्रभं चापं विस्फार्य आकाशं निरन्तरम् इव कुर्वन् ततः बाणान् असृजत्। सः चतुर्भिः विशिखैः मृत्युं, सप्तभिः सूतम् आर्दयत्, शतसहस्रेण बाणैः शीघ्रं यमस्य मर्मसु अताडयत्। सप्तरात्रं युद्धम् इति कालस्य दीर्घता युद्धस्य गौरवं दर्शयति — एतावत्कालं यमेन सह युद्धं कस्य अपि न अभवत्। रावणः क्षणं विसंज्ञः, क्षणं पुनः उत्थितः — एवं युद्धस्य उत्थानपतनानि। देवानां प्रेक्षकत्वेन आगमनं नारदस्य कौतूहलस्य इव — सर्वे अस्य अद्भुतस्य युद्धस्य साक्षिणः। प्रजापतेः उपस्थितिः अग्रे निर्णायकी भविष्यति — सः एव युद्धं निवर्तयिष्यति। ‘संवर्त इव लोकानाम्’ इति उपमा युद्धस्य प्रलयकारितां सूचयति। रावणस्य बाणानां लक्ष्यत्रयं ध्येयम् — मृत्युः, सूतः, यमः; सः सर्वान् एकदा एव प्रहरति। युद्धस्य वर्णने दिवारात्रयोः भेदः नास्ति — सप्त रात्रयः अविरतं युद्धम्। रावणस्य ‘विसंज्ञः विमुखः’ इति अवस्था तस्य प्रथमः वास्तविकः पराजयः इव, किन्तु सः पुनः उत्तिष्ठति। द्वयोः अपि ‘समरेष्वनिवर्तिनोः’ इति विशेषणं — उभौ अपि रणात् न निवर्तेते। मृत्योः सूतस्य च प्रहरणं रावणस्य धृष्टतां दर्शयति — सः मृत्युम् अपि बाणैः विध्यति। शतसहस्रबाणाः यमस्य मर्मसु — एषः अतिशयोक्तिः युद्धस्य तीव्रतां सूचयति।

ततः क्रुद्धस्य यमस्य वदनात् ज्वालामाली सनिश्वासः सधूमः कोपपावकः समजायत। तत् आश्चर्यं देवदानवसंनिधौ दृष्ट्वा सुसंरब्धौ मृत्युकालौ प्रहर्षितौ बभूवतुः — तयोः कर्मणः अवसरः आगतः इति। ततः क्रुद्धतरः मृत्युः वैवस्वतम् अभाषत — ‘मुञ्च मां, यावत् समरे इमं पापराक्षसं हन्मि। रक्षः, अद्य एषा मर्यादा न भवेत् — एषः मम निसर्गः। हिरण्यकशिपुः श्रीमान्, नमुचिः, शम्बरः, निसन्दिः, धूमकेतुः, वैरोचनः बलिः, शम्भुः दैत्यः, महाराजः वृत्रः, बाणः च; शास्त्रविदः राजर्षयः, गन्धर्वाः, महोरगाः, ऋषयः, पन्नगाः, दैत्याः, यक्षाः, अप्सरोगणाः च; महाराज, युगान्तपरिवर्ते समहार्णवा सपर्वतसरिद्द्रुमा पृथिवी अपि मया क्षयं नीता। एते अन्ये च बहवः बलवन्तः दुरासदाः मया दृष्टाः विनिपन्नाः — किम् उत अयं निशाचरः? धर्मज्ञ, साधु मां मुञ्च, यावत् एनं निहन्मि। मया दृष्टः कश्चित् बलवान् अपि न जीवति। काल, एतत् मम बलं न, किन्तु एषा निसर्गतः मर्यादा — मया दृष्टः मुहूर्तम् अपि न जीवति।’ मृत्योः वचने तस्य स्वभावस्य परिचयः — तस्य दृष्टिमात्रेण प्राणी मृतः। सः पूर्वं हतानां महतां नामानि गणयति — दैत्यराजाः, राजर्षयः, सम्पूर्णा पृथिवी च। एतस्य सूच्याः उद्देशः रावणस्य तुच्छत्वं दर्शयितुम् — ‘किमुत अयं निशाचरः?’ मृत्युः अत्र विनयं दर्शयति — सः स्वस्य बलस्य गर्वं न करोति, किन्तु ‘निसर्गः’ इति वदति; मारणं तस्य स्वभावः, न तु पराक्रमः। मृत्युकालयोः हर्षः विचित्रः — युद्धं तयोः उत्सवः इव। यमस्य मुखात् निर्गतः कोपाग्निः तस्य क्रोधस्य दृश्यं रूपम्। मृत्योः सूचीगतानि नामानि पुराणप्रसिद्धानि — हिरण्यकशिपुः नृसिंहेन हतः, वृत्रः इन्द्रेण, बलिः वामनेन बद्धः इत्यादि। मृत्योः कथने कालचक्रस्य चित्रम् अपि — युगान्ते समग्रा पृथिवी समुद्रैः पर्वतैः नदीभिः वृक्षैः सह तेन नाशिता। तस्य दृष्ट्या रावणः एकः सामान्यः प्राणी। ‘मर्यादा हि निसर्गतः’ इति वाक्यं द्विवारं प्रयुक्तम् (२५, ३१) — तस्य बलस्य आधारः नियमः एव, न तु पराक्रमः। मृत्युः यमस्य अनुमतिं याचते — सः स्वतन्त्रः न, किन्तु धर्मराजस्य अधीनः। एषः क्रमः यमलोकस्य व्यवस्थां दर्शयति। ‘धर्मज्ञ’ इति यमस्य सम्बोधनं तस्य न्यायशीलतां स्मारयति। मृत्युः यदि रावणं पश्येत् तर्हि सः म्रियेत — किन्तु वरस्य कारणात् एतत् अपि असम्भवम् इति अग्रे ब्रह्मा स्पष्टीकरिष्यति।

तस्य वचनं श्रुत्वा प्रतापवान् धर्मराजः तत्र तं मृत्युम् अब्रवीत् — ‘त्वं तिष्ठ; अहम् एव एनं निहन्मि।’ ततः संरक्तनयनः क्रुद्धः प्रभुः वैवस्वतः अमोघं कालदण्डं पाणिना तोलयामास। यस्य पार्श्वेषु कालपाशाः निहिताः प्रतिष्ठिताः, पावकाशनिसंकाशः मुद्गरः च मूर्तिमान् स्थितः। यः दर्शनात् एव प्राणिनां प्राणान् कर्षति, तस्य स्पृशमानस्य पात्यमानस्य वा पुनः किं वक्तव्यम्? सः ज्वालापरिवारः दण्डः राक्षसं निर्दहन् इव, बलवता तेन यमेन स्पृष्टः सः महाप्रहरणः अस्फुरत्। ततः तस्मात् रणाजिरे सर्वे त्रस्ताः विदुद्रुवुः; दण्डोद्यतं यमं दृष्ट्वा सर्वे सुराः अपि क्षुभिताः। यमः मृत्युं निवार्य स्वयं दण्डं गृह्णाति — एषः निर्णयः तस्य क्रोधस्य पराकाष्ठां सूचयति। कालदण्डस्य वर्णनं भयानकम् — तस्य दर्शनम् एव मृत्युः, स्पर्शः किमुत। देवानाम् अपि पलायनं सूचयति यत् अयं दण्डः सर्वविनाशकः, न केवलं रावणस्य। अत्र युद्धस्य निर्णायकः क्षणः उपस्थितः — दण्डपाते रावणस्य मरणं निश्चितम्। कविः अत्र स्थगयति, येन पाठकस्य कौतूहलं वर्धते। ‘अमोघम्’ इति विशेषणं दण्डस्य अव्यर्थतां सूचयति — एतत् एव ब्रह्मणः चिन्तायाः कारणं भविष्यति। यमः मृत्योः याचनां न स्वीकरोति — सः स्वयम् एव शत्रुं हन्तुम् इच्छति। एषः तस्य स्वाभिमानः — तस्य सैन्यं नष्टं, अतः सः स्वयं प्रतिशोधं करिष्यति। दण्डस्य स्फुरणं तस्य जीवन्तत्वं सूचयति।

तस्मिन् यमे दण्डेन रावणं प्रहर्तुकामे पितामहः साक्षात् दर्शयित्वा इदम् अब्रवीत् — ‘महाबाहो वैवस्वत अमितविक्रम, त्वया अनेन दण्डेन एषः निशाचरः न हन्तव्यः। त्रिदशपुङ्गव, मया अस्मै वरः दत्तः खलु; यत् मया व्याहृतं वचः, तत् त्वया अनृतं न कार्यम्। यः हि माम् अनृतं कुर्यात् — देवः वा मानुषः वा — तेन त्रैलोक्यम् अनृतं कृतं स्यात्, न अत्र संशयः। क्रुद्धेन विप्रमुक्तः अयं रौद्रः लोकत्रयभयावहः दण्डः प्रियाप्रिये निर्विशेषं प्रजाः संहरते। अयम् अमितप्रभः कालदण्डः सर्वेषां प्राणिनाम् अमोघः; मया एव पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः सृष्टः। सौम्य, तत् एषः रावणमूर्धनि न पात्यः; अस्मिन् पतिते कश्चित् मुहूर्तम् अपि न जीवति। यदि अस्मिन् निपतिते एषः राक्षसः न म्रियेत, अथवा म्रियते, तदा उभयतः अनृतम्। तस्मात् लङ्केशात् समुद्यतम् एतं दण्डं निवर्तय; यदि लोकान् अवेक्षसे, अद्य मां सत्यं कुरुष्व।’ ब्रह्मणः तर्कः सूक्ष्मः — दण्डः अमोघः, वरः अपि सत्यः; द्वयोः विरोधे यदि दण्डः पतति, रावणः म्रियेत चेत् वरः असत्यः, न म्रियेत चेत् दण्डस्य अमोघत्वम् असत्यम्। अतः दण्डस्य अपातः एव एकः उपायः। अत्र सत्यस्य महिमा — ब्रह्मणः वचनं त्रैलोक्यस्य आधारः; तस्य भङ्गे सर्वलोकस्य सत्यं नश्यति। दण्डस्य निर्विशेषता अपि ध्येया — सः प्रियाप्रिये न भेदं करोति, सर्वान् संहरति। अतः तस्य प्रयोगः लोकानां नाशाय अपि स्यात्। ब्रह्मा यमं ‘त्रिदशपुङ्गव’ इति सम्मानयति, ‘सौम्य’ इति सान्त्वयति — तस्य आज्ञा विनयपूर्णा याचना एव। एतेन रावणस्य रक्षा ब्रह्मणः वरेण एव जाता; सः स्वबलेन न जितवान्। अत्र रामायणस्य मूलप्रश्नस्य उत्तरम् अपि गूढम् — रावणः देवैः अवध्यः, अतः मनुष्येण रामेण एव तस्य वधः सम्भवः। यमः अपि देवः, अतः सः रावणं हन्तुं न अर्हति। ब्रह्मणः वचनम् अनेन रामावतारस्य आवश्यकतां सूचयति। ‘मृत्युपुरस्कृतः’ इति पदेन दण्डस्य उत्पत्तिः अपि दर्शिता — ब्रह्मा एव तं मृत्युना सह सृष्टवान्। अतः दण्डः वरः च उभौ ब्रह्मणः सृष्टौ; तयोः विरोधं सः स्वयम् एव निवारयति।

एवम् उक्तः धर्मात्मा यमः तदा प्रत्युवाच — ‘एषः दण्डः व्यावर्तितः; भवान् हि नः प्रभविष्णुः। किन्तु वरपुरस्कृतः अयं यदि मया हन्तुं न शक्यः, तर्हि इदानीं रणगतेन मया किं कर्तुं शक्यम्? तस्मात् अस्य रक्षसः दर्शनात् अहं प्रणश्यामि।’ इति उक्त्वा सः सरथः साश्वः तत्र एव अन्तरधीयत। दशग्रीवः तु तं जित्वा आत्मनः नाम विश्राव्य भूयः पुष्पकम् आरुह्य यमसादनात् निष्क्रान्तः। सः वैवस्वतः ब्रह्मपुरोगमैः देवैः सह हृष्टः त्रिदिवं जगाम, महामुनिः नारदः च। यमस्य धर्मात्मत्वं अत्र प्रकटितम् — सः ब्रह्मणः वचनं मानयति, स्वस्य क्रोधं निगृह्णाति। किन्तु सः रावणस्य पुरतः पराजितः इव न तिष्ठति, अपितु अन्तर्धानं करोति — एषः तस्य गौरवस्य रक्षणस्य उपायः। रावणः स्वस्य नाम विश्रावयति — सः यमस्य अपसरणं जयम् एव मन्यते, पूर्वम् इव। किन्तु पाठकः जानाति यत् तस्य रक्षा ब्रह्मवरात् एव। सर्गस्य अन्ते सर्वे प्रसन्नाः — यमः स्वस्य कर्तव्यं कृत्वा, ब्रह्मा स्ववरस्य रक्षया, नारदः च कौतूहलस्य पूर्त्या। ‘प्रणश्यामि’ इति पदं ‘अदृश्यः भवामि’ इति अर्थे — यमस्य नाशः न, किन्तु अन्तर्धानम्।

అగస్త్యుడు చెబుతున్నాడు — ఆ రావణుని మహానాదం విని ప్రభువైన వైవస్వతుడు శత్రువు జయించాడనీ తన బలం నశించిందనీ గ్రహించాడు. తన యోధులు చచ్చిపోయారని తెలుసుకొని క్రోధంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో ఆయన త్వరగా సారథితో ఇలా అన్నాడు — ‘నా రథాన్ని తీసుకురా.’ అప్పుడు ఆయన సారథి దివ్యమైన మహారథాన్ని తెచ్చి నిలిచాడు; మహాతేజస్వి అయిన యముడు ఆ రథాన్ని ఎక్కాడు. ఆయన ముందు ప్రాసాన్నీ ముద్గరాన్నీ చేతబట్టిన మృత్యువు నిలిచాడు, ఎవనిచేత నాశనం లేని ఈ సమస్త ముల్లోకాలూ సంహరించబడతాయో ఆ మృత్యువు. ఆయన పక్కన కాలదండం మూర్తిమంతమై నిలిచింది — తేజస్సుతో అగ్నిలా జ్వలించే దివ్యమైన యముని ఆయుధం. ఆయన పక్కల రంధ్రాలు లేని కాలపాశాలు నిలిచాయి, అగ్నిస్పర్శ వంటి ముద్గరం కూడా మూర్తిమంతమై నిలిచింది. అప్పుడు సర్వలోకాలకూ భయంకరుడైన కాలుడు అంతగా క్రుద్ధుడవడం చూచి ముల్లోకాలూ క్షోభించాయి, స్వర్గవాసులు వణికిపోయారు. ఇక్కడ యముని ఆయుధాలు మూర్తిమంతమైనవి — మృత్యువు, కాలదండం, కాలపాశాలు, ముద్గరం సజీవులైన సహచరుల్లా ఆయనతో ఉన్నాయి. దీనిచేత కవి యముని అద్భుతరూపాన్ని చిత్రిస్తున్నాడు — ఆయన కేవలం యోధుడు కాదు, సర్వవినాశానికి సాక్షాత్ రూపం. ‘యస్య సంక్షిప్యతే సర్వమ్’ (ఎవనిచేత సర్వమూ సంహరించబడుతుందో) అనేది మృత్యువు పరిచయం — ఆయన ప్రళయకాలంలో అన్నిటినీ సంహరిస్తాడు. దేవతలకు కూడా వణుకు — యముని కోపం అందరికీ భయకారణం. పూర్వసర్గలో యముడు ప్రశాంతమైన న్యాయాధిపతిలా వర్ణించబడ్డాడు, ఇక్కడ మాత్రం క్రుద్ధుడైన యోధుడు — ఆయనకు రెండు రూపాలు. ‘రథో మే ఉపనీయతామ్’ (నా రథాన్ని తీసుకురా) అనే మాట క్లుప్తమైనదీ త్వరితమైనదీ — ఆయన క్రోధపు తీవ్రతను సూచిస్తుంది. రథవర్ణన చేయకుండానే కవి ఆయన సహచరులను వర్ణిస్తున్నాడు, దానిచేత భయానకత్వం పెరుగుతుంది. ఈ దృశ్యపు భయానకత్వం రావణుని దర్పాన్ని పరీక్షిస్తుంది — ఇంతవరకు అతడు మనుష్యులనూ దేవతలనూ జయించాడు, కానీ ఇప్పుడు సాక్షాత్తు మృత్యువుతో యుద్ధం. యముడు దూతలను పంపకుండా స్వయంగా రణానికి వెళ్తున్నాడు — ఇది ఆయన క్రోధపు గాంభీర్యాన్ని సూచిస్తుంది.

అప్పుడు సారథి మనోహరమైన కాంతిగల ఆ గుర్రాలను తోలాడు; భయంకరమైన ధ్వనిగల ఆ రథం రాక్షసపతి ఉన్న చోటికి వెళ్ళింది. ఇంద్రుని గుర్రాల వంటి, మనస్సుతో సమానవేగం గల ఆ గుర్రాలు క్షణంలో యముని ఆ యుద్ధం జరుగుతున్న చోటికి చేర్చాయి. అంత వికృతమైన, మృత్యువుతో కూడిన రథాన్ని చూచి రాక్షసేంద్రుని మంత్రులు హఠాత్తుగా పారిపోయారు. అల్పసత్త్వం వల్ల వారు స్పృహ కోల్పోయి, భయపీడితులై ‘ఇక్కడ యుద్ధం చేయడానికి మేము సమర్థులం కాదు’ అని చెప్పి దిక్కులకు వెళ్ళిపోయారు. కానీ దశగ్రీవుడు లోకభయంకరమైన అటువంటి రథాన్ని చూచినా క్షోభించలేదు, భయం అతనిని ఆవరించలేదు. ఇక్కడ రావణుని ధైర్యం ప్రశంసించబడింది — మంత్రులు పారిపోయారు, అతడు ఒంటరిగా నిలుస్తాడు. అప్పుడు మిక్కిలి క్రుద్ధుడైన యముడు రావణుని సమీపించి శక్తులనూ తోమరాలనూ ప్రయోగించాడు, రావణుని మర్మస్థానాలను ఛేదించాడు. రావణుడు స్వస్థచిత్తుడై, మేఘం జలవర్షం కురిపించినట్లు ఆ వైవస్వతుని రథంపై బాణవర్షం కురిపించాడు. యముని గుర్రాలు ‘మనసస్తుల్యాః’ (మనస్సుతో సమానమైనవి) అనే వర్ణన వాటి వేగాన్ని చూపుతుంది — మనస్సు ఎక్కడికి వెళ్తుందో అక్కడికి అవి క్షణంలో చేరుతాయి. మంత్రుల పలాయనం పూర్వసర్గలోని వారి పరాక్రమానికి విరుద్ధం — యమదూతలతో వారు యుద్ధం చేశారు, కానీ సాక్షాత్తు మృత్యువును చూచి వారి ధైర్యం నశించింది. ‘లఘుసత్త్వతయా’ (అల్పసత్త్వం వల్ల) అని కవి కారణం చెబుతున్నాడు — వారి సత్త్వం అల్పమైనది. రావణుడు మాత్రం వరబలం వల్ల నిర్భయుడు, కానీ అతని ధైర్యం స్వాభావికమైనది కూడా అని కవి సూచిస్తున్నాడు. యముని మొదటి దెబ్బ మర్మస్థానాలపై — అనుభవజ్ఞుడైన యోధునిలా ఆయన దుర్బలస్థానాలను లక్ష్యంగా చేసుకుంటాడు. రావణుని ప్రత్యుత్తరం మేఘవర్షంలా — నిరంతరంగా, అధికంగా. ఇలా సమబలులైన ఇద్దరి మధ్య యుద్ధం ప్రారంభమైంది. ఇక్కడ కవి రావణుని వీరత్వాన్ని తగ్గించడు — యముని రథాన్ని చూచినా అతడు స్థిరంగా ఉంటాడు. ఈ వీరత్వం అతని దుష్టస్వభావంతో కలిసి ఉంది — అతని గుణాలూ దోషాలూ రెండూ కథలో ప్రదర్శించబడ్డాయి. మంత్రుల పలాయనం అతని ఒంటరితనాన్ని చూపుతుంది.

అప్పుడు విశాలమైన వక్షస్థలంపై వందలాది మహాశక్తులు పడుతుండగా, ఆయుధాల ములుకులచేత పీడితుడైన ఆ రాక్షసుడు ప్రతీకారం చేయలేకపోయాడు. ఇలా శత్రుసంహారకుడైన యముడు నానావిధ ఆయుధాలతో ఏడు రాత్రులు యుద్ధంలో కొట్టగా శత్రువు స్పృహ కోల్పోయి వెనుదిరిగాడు. అప్పుడు జయాన్ని కోరే, యుద్ధాలలో వెనుదిరగని యముడికీ రాక్షసునికీ ఇద్దరికీ తుములయుద్ధం జరిగింది. వీరా రామా, అప్పుడు గంధర్వులతో కూడిన దేవతలు, సిద్ధులు, పరమర్షులు ప్రజాపతిని ముందుంచుకొని ఆ రణభూమికి వచ్చి చేరారు. రాక్షసప్రముఖుడూ ప్రేతేశ్వరుడూ యుద్ధం చేస్తుండగా అప్పుడు లోకాలకు సంవర్తం (ప్రళయం) వచ్చినట్లయింది — ప్రళయకాలం వలె. రాక్షసేంద్రుడు కూడా ఇంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి కాంతిగల ధనుస్సును టంకారం చేసి, ఆకాశాన్ని నిరంతరంగా నింపుతున్నట్లు బాణాలను ప్రయోగించాడు. అతడు నాలుగు బాణాలతో మృత్యువును, ఏడు బాణాలతో సారథిని పీడించాడు, లక్ష బాణాలతో వేగంగా యముని మర్మస్థానాలపై కొట్టాడు. ఏడు రాత్రుల యుద్ధం అనే కాలదీర్ఘత యుద్ధపు గౌరవాన్ని చూపుతుంది — ఇంతకాలం యమునితో యుద్ధం ఎవరికీ జరగలేదు. రావణుడు ఒక క్షణం స్పృహ కోల్పోతాడు, మరుక్షణం మళ్ళీ లేస్తాడు — ఇలా యుద్ధపు ఎగుడుదిగుళ్ళు. ప్రేక్షకులుగా దేవతలు రావడం నారదుని కుతూహలం వంటిదే — అందరూ ఈ అద్భుత యుద్ధానికి సాక్షులు. ప్రజాపతి ఉనికి ముందు నిర్ణాయకమవుతుంది — ఆయనే యుద్ధాన్ని నివారిస్తాడు. ‘సంవర్త ఇవ లోకానామ్’ (లోకాలకు ప్రళయం వలె) అనే ఉపమ యుద్ధపు ప్రళయకారిత్వాన్ని సూచిస్తుంది. రావణుని బాణాలకు మూడు లక్ష్యాలను గమనించాలి — మృత్యువు, సారథి, యముడు; అతడు అందరినీ ఒకేసారి కొడతాడు. యుద్ధవర్ణనలో పగలు రాత్రి భేదం లేదు — ఏడు రాత్రులు అవిరామంగా యుద్ధం. రావణుని ‘విసంజ్ఞః విముఖః’ (స్పృహ కోల్పోయి వెనుదిరిగినవాడు) అనే స్థితి అతని మొదటి నిజమైన పరాజయం వంటిది, కానీ అతడు మళ్ళీ లేస్తాడు. ఇద్దరికీ ‘సమరేష్వనివర్తినోః’ (యుద్ధాలలో వెనుదిరగనివారు) అనే విశేషణం — ఇద్దరూ రణం నుండి వెనుదిరగరు. మృత్యువునూ సారథినీ కొట్టడం రావణుని ధృష్టత్వాన్ని చూపుతుంది — అతడు మృత్యువును కూడా బాణాలతో కొడతాడు. యముని మర్మస్థానాలపై లక్ష బాణాలు — ఈ అతిశయోక్తి యుద్ధపు తీవ్రతను సూచిస్తుంది.

అప్పుడు క్రుద్ధుడైన యముని ముఖం నుండి జ్వాలామాలలతో, నిట్టూర్పులతో, పొగతో కూడిన కోపాగ్ని పుట్టింది. దేవదానవుల సమక్షంలో ఆ ఆశ్చర్యాన్ని చూచి మిక్కిలి ఉద్రేకించిన మృత్యువూ కాలుడూ సంతోషించారు — తమ పనికి అవకాశం వచ్చిందని. అప్పుడు మరింత క్రుద్ధుడైన మృత్యువు వైవస్వతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నన్ను విడిచిపెట్టు, యుద్ధంలో ఈ పాపరాక్షసుని చంపేస్తాను. ఈ రాక్షసుడు, ఈరోజు ఇతడు ఉండకూడదు — ఇది నా సహజస్వభావం. శ్రీమంతుడైన హిరణ్యకశిపుడు, నముచి, శంబరుడు, నిసంది, ధూమకేతువు, విరోచనుని కుమారుడైన బలి, శంభుడు అనే దైత్యుడు, మహారాజైన వృత్రుడు, బాణుడు; శాస్త్రవేత్తలైన రాజర్షులు, గంధర్వులు, మహోరగులు, ఋషులు, పన్నగులు, దైత్యులు, యక్షులు, అప్సరోగణాలు; మహారాజా, యుగాంతపరివర్తనలో మహాసముద్రాలతో, పర్వతాలతో, నదులతో, వృక్షాలతో కూడిన భూమి కూడా నాచేత నాశనానికి తేబడింది. వీరూ ఇంకా అనేకమంది బలవంతులూ ఎదిరింపరానివారూ నేను చూడగానే నశించారు — ఇక ఈ నిశాచరుని సంగతి చెప్పాలా? ధర్మజ్ఞా, దయచేసి నన్ను విడిచిపెట్టు, ఇతనిని చంపేస్తాను. నేను చూచినవాడు ఎంత బలవంతుడైనా జీవించడు. కాలా, ఇది నా బలం కాదు, ఇది సహజంగా ఏర్పడిన మర్యాద — నేను చూచినవాడు క్షణకాలం కూడా జీవించడు.’ మృత్యువు మాటలో అతని స్వభావానికి పరిచయం ఉంది — అతని చూపు పడగానే ప్రాణి మరణిస్తుంది. అతడు ఇంతకుముందు తాను చంపిన మహాత్ముల పేర్లు లెక్కిస్తాడు — దైత్యరాజులు, రాజర్షులు, సంపూర్ణ భూమి. ఈ జాబితా ఉద్దేశం రావణుని తుచ్ఛత్వాన్ని చూపడం — ‘కిముత అయం నిశాచరః?’ (ఇక ఈ నిశాచరుని సంగతి చెప్పాలా?). మృత్యువు ఇక్కడ వినయాన్ని చూపుతాడు — అతడు తన బలాన్ని గురించి గర్వించడు, ‘నిసర్గః’ (సహజస్వభావం) అంటాడు; చంపడం అతని స్వభావం, పరాక్రమం కాదు. మృత్యుకాలుల సంతోషం విచిత్రమైనది — యుద్ధం వారికి ఉత్సవం వంటిది. యముని ముఖం నుండి వెలువడిన కోపాగ్ని ఆయన క్రోధానికి కనిపించే రూపం. మృత్యువు జాబితాలోని పేర్లు పురాణప్రసిద్ధమైనవి — హిరణ్యకశిపుడు నృసింహునిచేత చంపబడ్డాడు, వృత్రుడు ఇంద్రునిచేత, బలి వామనునిచేత బంధించబడ్డాడు మొదలైనవి. మృత్యువు కథనంలో కాలచక్రపు చిత్రం కూడా ఉంది — యుగాంతంలో సముద్రాలతో పర్వతాలతో నదులతో వృక్షాలతో కూడిన సమగ్ర భూమి అతనిచేత నాశనం చేయబడింది. అతని దృష్టిలో రావణుడు ఒక సామాన్య ప్రాణి. ‘మర్యాదా హి నిసర్గతః’ (ఇది సహజంగా ఏర్పడిన మర్యాద) అనే వాక్యం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది (25, 31) — అతని బలానికి ఆధారం నియమమే, పరాక్రమం కాదు. మృత్యువు యముని అనుమతి కోరుతున్నాడు — అతడు స్వతంత్రుడు కాడు, ధర్మరాజుకు అధీనుడు. ఈ క్రమం యమలోక వ్యవస్థను చూపుతుంది. ‘ధర్మజ్ఞా’ అనే యముని సంబోధన ఆయన న్యాయశీలతను గుర్తుచేస్తుంది. మృత్యువు రావణుని చూస్తే అతడు మరణించాలి — కానీ వరం కారణంగా ఇది కూడా అసాధ్యమని ముందు బ్రహ్మ స్పష్టం చేస్తాడు.

అతని మాట విని ప్రతాపవంతుడైన ధర్మరాజు అక్కడ ఆ మృత్యువుతో ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు ఆగు; నేనే ఇతనిని చంపుతాను.’ అప్పుడు ఎర్రబడిన కళ్ళతో క్రుద్ధుడైన ప్రభువు వైవస్వతుడు వ్యర్థం కాని కాలదండాన్ని చేతితో ఎత్తి తూచాడు. దాని పక్కల కాలపాశాలు అమర్చబడి నిలిచాయి, అగ్ని వంటి పిడుగు వంటి ముద్గరం కూడా మూర్తిమంతమై నిలిచింది. ఏది చూడగానే ప్రాణుల ప్రాణాలను లాగివేస్తుందో, అది తాకినప్పుడు గానీ పడినప్పుడు గానీ ఇక చెప్పేదేముంది? జ్వాలలతో చుట్టుముట్టబడిన ఆ దండం రాక్షసుని దహిస్తున్నట్లుగా, బలవంతుడైన ఆ యమునిచేత తాకబడి ఆ మహాయుధం ప్రకాశించింది. అప్పుడు దాని నుండి రణభూమిలో అందరూ భయపడి పారిపోయారు; దండాన్ని ఎత్తిన యముని చూచి దేవతలందరూ కూడా క్షోభించారు. యముడు మృత్యువును నివారించి స్వయంగా దండాన్ని గ్రహిస్తున్నాడు — ఈ నిర్ణయం ఆయన క్రోధపు పరాకాష్ఠను సూచిస్తుంది. కాలదండపు వర్ణన భయానకమైనది — దాని దర్శనమే మృత్యువు, ఇక స్పర్శ సంగతి చెప్పాలా. దేవతలు కూడా పారిపోవడం ఈ దండం కేవలం రావణునికే కాక సర్వానికీ వినాశకారి అని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ యుద్ధపు నిర్ణాయక క్షణం వచ్చింది — దండం పడితే రావణుని మరణం నిశ్చయం. కవి ఇక్కడ ఆగుతున్నాడు, దానిచేత పాఠకుని కుతూహలం పెరుగుతుంది. ‘అమోఘమ్’ (వ్యర్థం కానిది) అనే విశేషణం దండపు అవ్యర్థత్వాన్ని సూచిస్తుంది — ఇదే బ్రహ్మ చింతకు కారణమవుతుంది. యముడు మృత్యువు యాచనను స్వీకరించడు — ఆయన స్వయంగానే శత్రువును చంపాలనుకుంటాడు. ఇది ఆయన స్వాభిమానం — ఆయన సైన్యం నశించింది, కాబట్టి ఆయన స్వయంగా ప్రతీకారం చేస్తాడు. దండపు ప్రకాశం దాని సజీవత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

ఆ యముడు దండంతో రావణుని కొట్టబోతుండగా పితామహుడు సాక్షాత్తుగా దర్శనమిచ్చి ఈ మాట అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, అపారపరాక్రమా వైవస్వతా, ఈ దండంతో ఈ నిశాచరుని నీవు చంపకూడదు. దేవశ్రేష్ఠా, నేను ఇతనికి వరం ఇచ్చాను కదా; నేను పలికిన మాటను నీవు అసత్యం చేయకూడదు. దేవుడైనా మనుష్యుడైనా నన్ను అసత్యవాదిని చేసేవాడు ముల్లోకాలనూ అసత్యం చేసినవాడవుతాడు, ఇందులో సందేహం లేదు. క్రోధంతో విడువబడిన, ముల్లోకాలకూ భయంకరమైన ఈ రౌద్రదండం ప్రియులనూ అప్రియులనూ భేదం లేకుండా ప్రజలను సంహరిస్తుంది. అపారతేజస్సు గల ఈ కాలదండం సమస్త ప్రాణులకూ వ్యర్థం కానిది; దీనిని నేనే పూర్వం మృత్యువును ముందుంచి సృష్టించాను. సౌమ్యా, కాబట్టి దీనిని రావణుని తలపై పడవేయకూడదు; ఇది పడితే ఎవడూ క్షణకాలం కూడా జీవించడు. ఇది పడిన తరువాత ఈ రాక్షసుడు మరణించకపోయినా, లేక మరణించినా, రెండువిధాలా అసత్యమే. కాబట్టి లంకేశ్వరునిపై ఎత్తిన ఈ దండాన్ని వెనుకకు మరల్చు; లోకాలను గురించి ఆలోచిస్తే, ఈరోజు నన్ను సత్యవంతుని చేయి.’ బ్రహ్మ తర్కం సూక్ష్మమైనది — దండం వ్యర్థం కానిది, వరం కూడా సత్యమైనది; ఈ రెండిటి విరోధంలో దండం పడితే, రావణుడు మరణిస్తే వరం అసత్యమవుతుంది, మరణించకపోతే దండపు అమోఘత్వం అసత్యమవుతుంది. కాబట్టి దండం పడకపోవడమే ఏకైక ఉపాయం. ఇక్కడ సత్యమహిమ కనిపిస్తుంది — బ్రహ్మ వచనం ముల్లోకాలకూ ఆధారం; దాని భంగంతో సర్వలోకాల సత్యమూ నశిస్తుంది. దండపు నిర్విశేషతను కూడా గమనించాలి — అది ప్రియాప్రియ భేదం చూపదు, అందరినీ సంహరిస్తుంది. కాబట్టి దాని ప్రయోగం లోకనాశానికి కూడా దారితీయవచ్చు. బ్రహ్మ యముని ‘త్రిదశపుంగవా’ (దేవశ్రేష్ఠా) అని గౌరవిస్తున్నాడు, ‘సౌమ్యా’ అని శాంతపరుస్తున్నాడు — ఆయన ఆజ్ఞ వినయపూర్ణమైన యాచనయే. దీనిచేత రావణుని రక్షణ బ్రహ్మవరం వల్లనే జరిగింది; అతడు తన బలంతో జయించలేదు. ఇక్కడ రామాయణపు మూలప్రశ్నకు సమాధానం కూడా గూఢంగా ఉంది — రావణుడు దేవతలచేత అవధ్యుడు, కాబట్టి మనుష్యుడైన రామునిచేతనే అతని వధ సాధ్యం. యముడు కూడా దేవుడే, కాబట్టి ఆయన రావణుని చంపడానికి అర్హుడు కాడు. బ్రహ్మ వచనం దీనిచేత రామావతారపు ఆవశ్యకతను సూచిస్తుంది. ‘మృత్యుపురస్కృతః’ (మృత్యువును ముందుంచి) అనే పదంతో దండపు ఉత్పత్తి కూడా చూపబడింది — బ్రహ్మయే దానిని మృత్యువుతో పాటు సృష్టించాడు. కాబట్టి దండమూ వరమూ రెండూ బ్రహ్మ సృష్టులే; వాటి విరోధాన్ని ఆయనే స్వయంగా నివారిస్తున్నాడు.

ఇలా చెప్పబడిన ధర్మాత్ముడైన యముడు అప్పుడు ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘ఈ దండం వెనుకకు మరల్చబడింది; మీరే మాకు ప్రభువులు కదా. కానీ వరంచేత రక్షించబడిన ఇతనిని నేను చంపలేకపోతే, ఇప్పుడు రణంలో ఉన్న నేను ఏమి చేయగలను? కాబట్టి ఈ రాక్షసుని దృష్టి నుండి నేను అదృశ్యమవుతాను.’ ఇలా చెప్పి ఆయన రథంతో గుర్రాలతో సహా అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. దశగ్రీవుడు మాత్రం ఆయనను జయించినట్లు భావించి తన పేరును చాటుకొని, మళ్ళీ పుష్పకాన్ని ఎక్కి యమసదనం నుండి బయటకు వెళ్ళాడు. ఆ వైవస్వతుడు బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలతో కలిసి సంతోషంగా స్వర్గానికి వెళ్ళాడు, మహాముని నారదుడు కూడా. యముని ధర్మాత్మత్వం ఇక్కడ వెల్లడైంది — ఆయన బ్రహ్మ మాటను మన్నిస్తాడు, తన క్రోధాన్ని నిగ్రహిస్తాడు. కానీ ఆయన రావణుని ఎదుట ఓడిపోయినవానిలా నిలువడు, అంతర్ధానమవుతాడు — ఇది ఆయన గౌరవాన్ని కాపాడుకునే ఉపాయం. రావణుడు తన పేరును చాటుకుంటాడు — మునుపటిలాగే అతడు యముని తొలగిపోవడాన్ని జయంగానే భావిస్తాడు. కానీ అతని రక్షణ బ్రహ్మవరం వల్లనే అని పాఠకునికి తెలుసు. సర్గ చివరలో అందరూ ప్రసన్నులే — యముడు తన కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించి, బ్రహ్మ తన వరాన్ని రక్షించి, నారదుడు తన కుతూహలం తీరి. ‘ప్రణశ్యామి’ అనే పదం ‘అదృశ్యుడనవుతాను’ అనే అర్థంలో — యముని నాశనం కాదు, అంతర్ధానం.

அகஸ்தியர் கூறுகிறார் — அந்த ராவணனின் பெருமுழக்கத்தைக் கேட்டு, பிரபுவான வைவஸ்வதன் பகைவன் வென்றுவிட்டதாகவும் தன் படை அழிந்துவிட்டதாகவும் கருதினான். வீரர்கள் கொல்லப்பட்டதாக எண்ணி, சினத்தால் கண்கள் சிவக்க, அவன் விரைந்து தேரோட்டியிடம் கூறினான் — ‘என் தேரைக் கொண்டுவா.’ அவன் தேரோட்டி அப்போது தெய்விகமான பெரும் தேரைக் கொண்டுவந்து நிறுத்தி நின்றான்; பேரொளியுடைய யமன் அந்தத் தேரில் ஏறினான். அவன் முன்னே ஈட்டியும் இருப்புத் தடியும் கையில் ஏந்திய மிருத்யு நின்றான்; அழிவற்ற இந்த மூவுலகம் முழுவதையும் சுருக்கி அழிப்பவன் அவனே. அவன் அருகே காலதண்டம் உருவெடுத்து நின்றது — யமனின் தெய்விக ஆயுதம், ஒளியால் கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பைப் போன்றது. அவன் இருபக்கங்களிலும் இடைவெளியற்ற காலபாசங்கள் நிறுத்தப்பட்டிருந்தன; நெருப்பின் தீண்டல் போன்ற இருப்புத் தடியும் உருவெடுத்து நின்றது. பிறகு எல்லா உலகங்களுக்கும் அச்சமூட்டும் காலன் அவ்வாறு சினங்கொண்டிருப்பதைக் கண்டு மூவுலகமும் கலங்கியது; வானுலகவாசிகள் நடுங்கினர். இங்கே யமனின் ஆயுதங்கள் உருவம் கொண்டவை — மிருத்யு, காலதண்டம், காலபாசங்கள், இருப்புத் தடி ஆகியவை உயிருள்ளவை போல அவனுக்குத் துணையாக நிற்கின்றன. இதனால் கவி யமனின் வியப்பூட்டும் வடிவத்தை வரைகிறார் — அவன் வெறும் போர்வீரன் அல்ல, முழுமையான அழிவின் நேரடி வடிவம். ‘யஸ்ய ஸங்க்ஷிப்யதே ஸர்வம்’ (எவனால் அனைத்தும் சுருக்கி அழிக்கப்படுகிறதோ) என்பது மிருத்யுவின் அறிமுகம் — பிரளய காலத்தில் அவன் அனைத்தையும் அழிக்கிறான். தேவர்களும் நடுங்குகின்றனர் — யமனின் சினம் அனைவருக்கும் அச்சத்துக்குக் காரணம். முந்தைய சர்க்கத்தில் யமன் அமைதியான நீதிபதியைப் போல வருணிக்கப்பட்டான்; இங்கேயோ சினங்கொண்ட போர்வீரன் — அவனுக்கு இரு வடிவங்கள். ‘என் தேரைக் கொண்டுவா’ என்ற சொல் சுருக்கமானது, அவசரமானது — அவன் சினத்தின் கடுமையைக் குறிக்கிறது. தேரை வருணிக்காமலேயே அவனுடைய துணைவர்களைக் கவி வருணிக்கிறார்; அதனால் அச்சம் பெருகுகிறது. இந்தக் காட்சியின் அச்சமூட்டும் தன்மை ராவணனின் செருக்கைச் சோதிக்கிறது — இதுவரை அவன் மனிதர்களையும் தேவர்களையும் வென்றான்; இப்போதோ நேரடியாக மரணத்தோடு போர். யமன் தூதர்களை அனுப்பாமல் தானே போர்க்களத்துக்குச் செல்கிறான் — இது அவன் சினத்தின் ஆழத்தைக் குறிக்கிறது.

பிறகு தேரோட்டி அழகிய ஒளியுடைய அந்தக் குதிரைகளைத் தூண்டினான்; அச்சமூட்டும் முழக்கமுடைய அந்தத் தேர் ராக்ஷசர் தலைவன் நின்ற இடத்துக்குச் சென்றது. இந்திரனின் குதிரைகளுக்கு நிகரான, மனத்தின் வேகமுடைய அந்தக் குதிரைகள் ஒரு கணத்தில் போர் நடந்துகொண்டிருந்த இடத்துக்கு யமனைக் கொண்டுசேர்த்தன. மிருத்யுவோடு கூடிய அத்தகைய கோரமான தேரைக் கண்டு ராக்ஷசேந்திரனின் அமைச்சர்கள் திடீரென்று ஓடினர். மனவலிமை குறைந்ததால் நினைவிழந்து, அச்சத்தால் வருந்தி, ‘இங்கே போரிட எங்களால் முடியாது’ என்று கூறி அவர்கள் திசைதோறும் சென்றனர். ஆனால் தசக்ரீவன் உலகத்துக்கே அச்சமூட்டும் அத்தகைய தேரைக் கண்டும் கலங்கவில்லை; அச்சமும் அவனை ஆட்கொள்ளவில்லை. இங்கே ராவணனின் துணிவு புகழப்படுகிறது — அமைச்சர்கள் ஓடிவிட்டனர், அவன் தனியாக நிற்கிறான். பிறகு கடுஞ்சினங்கொண்ட யமன் ராவணனை அணுகி சக்திகளையும் தோமரங்களையும் ஏவி, ராவணனின் உயிர்நிலைகளைப் பிளந்தான். ராவணன் நிலைகுலையாமல், மேகம் நீர்மழை பொழிவது போல, வைவஸ்வதனின் தேர்மீது அம்பு மழை பொழிந்தான். யமனின் குதிரைகள் ‘மநஸஸ்துல்யா:’ (மனத்துக்கு நிகரானவை) என்ற வருணனை அவற்றின் வேகத்தைக் காட்டுகிறது — மனம் செல்லுமிடத்துக்கு அவை ஒரு கணத்தில் செல்கின்றன. அமைச்சர்களின் ஓட்டம் முந்தைய சர்க்கத்தில் அவர்கள் காட்டிய வீரத்துக்கு மாறானது — யமதூதர்களோடு அவர்கள் போரிட்டனர்; ஆனால் நேரடியாக மிருத்யுவைக் கண்டதும் அவர்கள் துணிவு அழிந்தது. ‘லகுஸத்த்வதயா’ (மனவலிமை குறைந்ததால்) என்று கவி காரணம் தருகிறார் — அவர்களுடைய மனவலிமை சிறியது. ராவணனோ வரத்தின் வலிமையால் அச்சமற்றவன்; ஆனால் அவன் துணிவும் இயல்பானதே என்று கவி குறிப்பிடுகிறார். யமனின் முதல் தாக்குதல் உயிர்நிலைகள்மீது — அனுபவமிக்க போர்வீரனைப் போல அவன் பலவீனமான இடங்களைக் குறிவைக்கிறான். ராவணனின் எதிர்த்தாக்குதல் மேகமழையைப் போன்றது — இடைவிடாததும் மிகுதியானதும். இவ்வாறு சமவலிமையுடைய இருவரின் போர் தொடங்கியது. இங்கே கவி ராவணனின் வீரத்தைக் குறைத்துக் கூறவில்லை — யமனின் தேரைக் கண்டும் அவன் அசையாமல் நிற்கிறான். இந்த வீரம் அவனுடைய தீய இயல்போடு கலந்தது — அவனுடைய நற்பண்புகளும் குறைகளும் ஆகிய இரண்டும் கதையில் காட்டப்படுகின்றன. அமைச்சர்களின் ஓட்டம் அவன் தனிமையைக் காட்டுகிறது.

பிறகு அகன்ற மார்பில் விழுந்த நூற்றுக்கணக்கான பெரும் சக்திகளால் ஆயுத முனைகள் தைத்து வருந்திய அந்த ராக்ஷசனால் பதிலடி கொடுக்க முடியவில்லை. இவ்வாறு பகைவரை வாட்டும் யமன் பலவகை ஆயுதங்களால் ஏழு இரவுகள் போரிட்டதால், பகைவன் நினைவிழந்து புறமுதுகிட்டான். அப்போது வெற்றியை விரும்பியவர்களும் போர்களில் பின்வாங்காதவர்களுமான யமன், ராக்ஷசன் ஆகிய இருவருக்கும் இடையே கடும் போர் நிகழ்ந்தது. வீரனான ராமா, பிறகு கந்தர்வர்களோடு கூடிய தேவர்களும் சித்தர்களும் பெருமுனிவர்களும் பிரஜாபதியை முன்னிறுத்திக்கொண்டு அந்தப் போர்க்களத்தில் கூடினர். ராக்ஷசர்களின் தலைவனும் பிரேதங்களின் ஈசுவரனும் போரிட்டுக்கொண்டிருந்தபோது, அது உலகங்களின் ஸம்வர்த்தம் போல — பிரளய காலம் போல — இருந்தது. ராக்ஷசேந்திரனும் இந்திரனின் இடி போன்ற ஒளியுடைய வில்லை நாணொலி எழுப்பி, வானத்தை இடைவெளியற்றதாக்குவது போல அம்புகளை எய்தான். நான்கு அம்புகளால் மிருத்யுவையும் ஏழால் தேரோட்டியையும் வருத்தினான்; நூறாயிரம் அம்புகளால் விரைவாக யமனின் உயிர்நிலைகளைத் தாக்கினான். ஏழு இரவுகள் போர் என்ற காலநீட்சி போரின் பெருமையைக் காட்டுகிறது — இவ்வளவு காலம் யமனோடு எவரும் போரிட்டதில்லை. ராவணன் ஒரு கணம் நினைவிழக்கிறான், மறுகணம் மீண்டும் எழுகிறான் — இவ்வாறு போரின் ஏற்ற இறக்கங்கள். பார்வையாளர்களாகத் தேவர்கள் வருவது நாரதரின் ஆர்வத்தைப் போன்றதே — அனைவரும் இந்த வியப்பூட்டும் போருக்குச் சாட்சிகள். பிரஜாபதியின் வருகை பின்னர் முடிவை நிர்ணயிப்பதாகும் — அவரே போரை நிறுத்துவார். ‘ஸம்வர்த்த இவ லோகாநாம்’ (உலகங்களின் பிரளயம் போல) என்ற உவமை போரின் அழிவுத்தன்மையைக் குறிக்கிறது. ராவணனின் அம்புகளுக்கான மூன்று இலக்குகள் கவனிக்கத்தக்கவை — மிருத்யு, தேரோட்டி, யமன்; அவன் அனைவரையும் ஒரே நேரத்தில் தாக்குகிறான். போரின் வருணனையில் பகல்-இரவு வேறுபாடு இல்லை — ஏழு இரவுகள் இடைவிடாத போர். ராவணனின் ‘விஸம்ஜ்ஞ: விமுக:’ (நினைவிழந்து புறமுதுகிட்ட) நிலை அவனுடைய முதல் உண்மையான தோல்வி போன்றது; ஆனால் அவன் மீண்டும் எழுகிறான். இருவருக்குமான ‘ஸமரேஷ்வநிவர்திநோ:’ (போர்களில் பின்வாங்காதவர்கள்) என்ற அடைமொழி — இருவருமே போர்க்களத்திலிருந்து பின்வாங்குவதில்லை. மிருத்யுவையும் தேரோட்டியையும் தாக்குவது ராவணனின் துடுக்கைக் காட்டுகிறது — அவன் மரணத்தையே அம்புகளால் துளைக்கிறான். யமனின் உயிர்நிலைகளில் நூறாயிரம் அம்புகள் — இந்த உயர்வு நவிற்சி போரின் கடுமையைக் குறிக்கிறது.

பிறகு சினங்கொண்ட யமனின் வாயிலிருந்து தீச்சுடர் மாலையணிந்து, பெருமூச்சோடும் புகையோடும் சினத்தீ எழுந்தது. தேவர்களும் தானவர்களும் முன்னிருக்க அந்த அதிசயத்தைக் கண்டு, கடுஞ்சினம் கொண்ட மிருத்யுவும் காலனும் மகிழ்ந்தனர் — தங்கள் செயலுக்கான வாய்ப்பு வந்துவிட்டது என்று. பிறகு மேலும் சினங்கொண்ட மிருத்யு வைவஸ்வதனிடம் கூறினான் — ‘என்னை விடுவியும்; போரில் இந்தப் பாவி ராக்ஷசனைக் கொல்கிறேன். ராக்ஷசா, இன்று இந்த எல்லை (நீ உயிர்வாழ்வது) இருக்கக்கூடாது — இதுவே என் இயல்பு. சீர்மிகு ஹிரண்யகசிபு, நமுசி, சம்பரன், நிஸந்தி, தூமகேது, விரோசனனின் மகன் பலி, சம்பு என்ற தைத்தியன், மகாராஜன் விருத்திரன், பாணன்; சாஸ்திரம் அறிந்த ராஜரிஷிகள், கந்தர்வர்கள், பெரும் நாகங்கள், ரிஷிகள், பன்னகர்கள், தைத்தியர்கள், யக்ஷர்கள், அப்சரஸ் கூட்டங்கள்; மகாராஜனே, யுகம் முடிந்து மாறும்போது பெருங்கடல்களோடும் மலைகளோடும் ஆறுகளோடும் மரங்களோடும் கூடிய பூமியும் என்னால் அழிவுக்குக் கொண்டுசெல்லப்பட்டது. இவர்களும் வலிமைமிக்க, அணுகுதற்கரிய இன்னும் பலரும் என் பார்வை பட்டு அழிந்தனர் — இந்த இரவில் திரிபவனைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? அறமறிந்தவரே, என்னை நன்றாக விடுவியும்; இவனைக் கொன்றுவிடுகிறேன். என் பார்வை பட்ட எந்த வலியவனும் உயிரோடு இருப்பதில்லை. காலரே, இது என் வலிமை அல்ல; இது இயல்பாக அமைந்த எல்லை — என் பார்வை பட்டவன் ஒரு கணமும் உயிர்வாழ்வதில்லை.’ மிருத்யுவின் சொற்களில் அவன் இயல்பின் அறிமுகம் உள்ளது — அவன் பார்வை பட்டதுமே உயிர் இறக்கிறது. முன்பு தான் கொன்ற பெரியோர்களின் பெயர்களை அவன் எண்ணிச் சொல்கிறான் — தைத்திய அரசர்கள், ராஜரிஷிகள், பூமி முழுவதும். இந்தப் பட்டியலின் நோக்கம் ராவணனின் அற்பத்தன்மையைக் காட்டுவதே — ‘இந்த இரவில் திரிபவனைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா?’ மிருத்யு இங்கே பணிவைக் காட்டுகிறான் — தன் வலிமையைப் பற்றி அவன் செருக்குக் கொள்ளவில்லை; ‘இயல்பு’ என்றே சொல்கிறான்; கொல்வது அவன் இயல்பு, வீரச்செயல் அல்ல. மிருத்யுவும் காலனும் மகிழ்வது விந்தையானது — போர் அவர்களுக்குத் திருவிழா போன்றது. யமனின் வாயிலிருந்து எழுந்த சினத்தீ அவன் சினத்தின் கண்ணுக்குப் புலப்படும் வடிவம். மிருத்யுவின் பட்டியலில் உள்ள பெயர்கள் புராணங்களில் புகழ்பெற்றவை — ஹிரண்யகசிபு நரசிம்மரால் கொல்லப்பட்டான், விருத்திரன் இந்திரனால், பலி வாமனரால் கட்டப்பட்டான் முதலியவை. மிருத்யுவின் சொற்களில் காலச் சக்கரத்தின் சித்திரமும் உண்டு — யுக முடிவில் கடல்கள், மலைகள், ஆறுகள், மரங்கள் ஆகியவற்றோடு பூமி முழுவதும் அவனால் அழிக்கப்பட்டது. அவன் பார்வையில் ராவணன் ஒரு சாதாரண உயிர். ‘மர்யாதா ஹி நிஸர்கத:’ (இது இயல்பாக அமைந்த எல்லை) என்ற வாக்கியம் இருமுறை (25, 31) பயன்படுத்தப்படுகிறது — அவன் வலிமையின் அடிப்படை நியதியே, வீரம் அல்ல. மிருத்யு யமனின் அனுமதியை வேண்டுகிறான் — அவன் தன்னிச்சையானவன் அல்ல, தர்மராஜனுக்குக் கட்டுப்பட்டவன். இந்த வரிசைமுறை யமலோகத்தின் ஒழுங்கமைப்பைக் காட்டுகிறது. ‘தர்மஜ்ஞ’ (அறமறிந்தவரே) என்று யமனை விளிப்பது அவனுடைய நீதியுணர்வை நினைவூட்டுகிறது. மிருத்யு ராவணனைப் பார்த்தால் அவன் இறந்துவிடவேண்டும் — ஆனால் வரத்தின் காரணமாக அதுவும் இயலாது என்பதை அடுத்து பிரம்மா தெளிவுபடுத்துவார்.

அவன் சொல்லைக் கேட்டு, வீரமிக்க தர்மராஜன் அங்கே அந்த மிருத்யுவிடம் கூறினான் — ‘நீ நில்; நானே இவனைக் கொல்கிறேன்.’ பிறகு கண்கள் சிவக்கச் சினங்கொண்ட பிரபுவான வைவஸ்வதன் வீண்போகாத காலதண்டத்தைக் கையால் உயர்த்தினான். அதன் இருபக்கங்களிலும் காலபாசங்கள் வைக்கப்பட்டு நிறுத்தப்பட்டிருந்தன; நெருப்பையும் இடியையும் போன்ற இருப்புத் தடியும் உருவெடுத்து நின்றது. பார்வையாலேயே உயிர்களின் உயிரை இழுப்பது, அது தீண்டினாலோ விழுந்தாலோ சொல்லவும் வேண்டுமா? தீச்சுடர்கள் சூழ்ந்த அந்தத் தண்டம், ராக்ஷசனை எரிப்பது போல, வலிமைமிக்க அந்த யமனால் தொடப்பட்டதும் அந்தப் பேராயுதம் துடித்தது. பிறகு அந்தப் போர்க்களத்திலிருந்து அனைவரும் அஞ்சி ஓடினர்; தண்டத்தை உயர்த்திய யமனைக் கண்டு தேவர்கள் அனைவரும் கலங்கினர். யமன் மிருத்யுவைத் தடுத்துவிட்டுத் தானே தண்டத்தை எடுக்கிறான் — இந்த முடிவு அவன் சினத்தின் உச்சத்தைக் குறிக்கிறது. காலதண்டத்தின் வருணனை அச்சமூட்டுவது — அதைப் பார்ப்பதே மரணம், தீண்டலைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா. தேவர்களும் ஓடுவது, இந்தத் தண்டம் ராவணனை மட்டுமல்ல, அனைத்தையும் அழிக்கவல்லது என்பதைக் குறிக்கிறது. இங்கே போரின் முடிவை நிர்ணயிக்கும் கணம் வந்துவிட்டது — தண்டம் விழுந்தால் ராவணனின் மரணம் நிச்சயம். கவி இங்கே நிறுத்துகிறார்; அதனால் படிப்பவரின் ஆர்வம் பெருகுகிறது. ‘அமோகம்’ (வீண்போகாதது) என்ற அடைமொழி தண்டம் தவறாது என்பதைக் குறிக்கிறது — இதுவே பிரம்மனின் கவலைக்குக் காரணமாகும். யமன் மிருத்யுவின் வேண்டுகோளை ஏற்கவில்லை — தானே பகைவனைக் கொல்ல விரும்புகிறான். இது அவன் தன்மானம் — அவன் படை அழிந்தது; ஆகவே அவனே பழிதீர்ப்பான். தண்டத்தின் துடிப்பு அதன் உயிர்த்தன்மையைக் குறிக்கிறது.

அந்த யமன் தண்டத்தால் ராவணனைத் தாக்க விரும்பியபோது, பாட்டனாரான பிரம்மா நேரில் தோன்றி இவ்வாறு கூறினார் — ‘நீண்ட கைகளுடைய வைவஸ்வதா, அளவற்ற வீரமுடையவனே, இந்தத் தண்டத்தால் இந்த இரவில் திரிபவனை நீ கொல்லக்கூடாது. தேவர்களில் சிறந்தவனே, நான் இவனுக்கு வரம் அளித்திருக்கிறேன் அல்லவா; நான் உரைத்த சொல்லை நீ பொய்யாக்கக்கூடாது. தேவனாயினும் மனிதனாயினும், என்னைப் பொய்யனாக்குபவன் மூவுலகையுமே பொய்யாக்கியவனாவான்; இதில் ஐயமில்லை. சினங்கொண்டவனால் ஏவப்படும் கொடியதும் மூவுலகுக்கும் அச்சமூட்டுவதுமான இந்தத் தண்டம், விரும்பியவர், விரும்பாதவர் என்ற வேறுபாடின்றி உயிர்களை அழிக்கிறது. அளவற்ற ஒளியுடைய இந்தக் காலதண்டம் எல்லா உயிர்களிடமும் வீண்போகாதது; முன்பு மிருத்யுவை முன்னிறுத்தி நானே இதைப் படைத்தேன். சௌம்யனே, ஆகவே இதை ராவணனின் தலைமீது விழச் செய்யக்கூடாது; இது விழுந்தால் எவனும் ஒரு கணமும் உயிர்வாழ்வதில்லை. இது விழுந்த பின் இந்த ராக்ஷசன் இறக்காவிட்டாலும், அல்லது இறந்தாலும், இருவழியிலும் பொய்யே. ஆகவே இலங்கையின் தலைவனுக்கு எதிராக உயர்த்திய இந்தத் தண்டத்தைத் திரும்பப் பெறு; உலகங்களின் நலத்தை நீ கருதுவாயானால், இன்று என்னை உண்மையாளனாக்கு.’ பிரம்மனின் வாதம் நுட்பமானது — தண்டம் வீண்போகாதது, வரமும் உண்மையானது; இரண்டும் முரண்படும்போது தண்டம் விழுந்தால், ராவணன் இறந்தால் வரம் பொய்யாகும், இறக்காவிட்டால் தண்டத்தின் வீண்போகாமை பொய்யாகும். ஆகவே தண்டத்தை விழச்செய்யாமையே ஒரே வழி. இங்கே உண்மையின் பெருமை — பிரம்மனின் சொல் மூவுலகுக்கும் அடிப்படை; அது உடைந்தால் எல்லா உலகின் உண்மையும் அழிகிறது. தண்டத்தின் பாகுபாடின்மையும் கவனிக்கத்தக்கது — விரும்பியவர், விரும்பாதவர் என்று வேறுபடுத்தாமல் அனைவரையும் அழிக்கிறது. ஆகவே அதைப் பயன்படுத்துவது உலகங்களின் அழிவுக்கும் காரணமாகலாம். பிரம்மா யமனை ‘த்ரிதஶபுங்கவ’ (தேவர்களில் சிறந்தவனே) என்று மதிக்கிறார், ‘சௌம்யனே’ என்று சமாதானப்படுத்துகிறார் — அவர் ஆணை பணிவான வேண்டுகோளே. இதனால் ராவணனின் பாதுகாப்பு பிரம்மனின் வரத்தாலேயே நிகழ்ந்தது; அவன் தன் வலிமையால் வெல்லவில்லை. இங்கே ராமாயணத்தின் அடிப்படைக் கேள்விக்கான விடையும் மறைந்துள்ளது — ராவணன் தேவர்களால் கொல்லப்பட முடியாதவன்; ஆகவே மனிதனான ராமனால் மட்டுமே அவனைக் கொல்ல முடியும். யமனும் தேவனே; ஆகவே அவன் ராவணனைக் கொல்லத் தகுதியற்றவன். பிரம்மனின் சொல் இதனால் ராமாவதாரத்தின் இன்றியமையாமையைக் குறிக்கிறது. ‘ம்ருத்யுபுரஸ்க்ருத:’ (மிருத்யுவை முன்னிறுத்திப் படைக்கப்பட்டது) என்ற சொல்லால் தண்டத்தின் தோற்றமும் காட்டப்படுகிறது — பிரம்மாவே அதை மிருத்யுவோடு படைத்தார். ஆகவே தண்டமும் வரமும் இரண்டுமே பிரம்மனின் படைப்புகள்; அவற்றின் முரணை அவரே தீர்க்கிறார்.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும் அறவோனான யமன் அப்போது மறுமொழி கூறினான் — ‘இந்தத் தண்டம் திரும்பப்பெறப்பட்டது; நீரே எங்கள் தலைவர். ஆனால் வரத்தால் காக்கப்பட்ட இவனை என்னால் கொல்ல முடியாதெனில், போர்க்களத்தில் நிற்கும் நான் இப்போது என்ன செய்யமுடியும்? ஆகவே இந்த ராக்ஷசனின் பார்வையிலிருந்து நான் மறைகிறேன்.’ இவ்வாறு கூறி, அவன் தேரோடும் குதிரைகளோடும் அங்கேயே மறைந்தான். தசக்ரீவனோ அவனை வென்றதாகத் தன் பெயரை முழங்கி, மீண்டும் புஷ்பகத்தில் ஏறி யமனின் இருப்பிடத்திலிருந்து வெளியேறினான். அந்த வைவஸ்வதன் பிரம்மா முதலிய தேவர்களோடு மகிழ்ச்சியாக மூன்றாம் வானுலகுக்குச் சென்றான்; பெருமுனிவரான நாரதரும் சென்றார். யமனின் அறவுள்ளம் இங்கே வெளிப்படுகிறது — அவன் பிரம்மனின் சொல்லை மதிக்கிறான், தன் சினத்தை அடக்குகிறான். ஆனால் அவன் ராவணன் முன் தோற்றவனைப் போல நிற்கவில்லை; மாறாக மறைகிறான் — இது தன் பெருமையைக் காக்கும் வழி. ராவணன் தன் பெயரை முழங்குகிறான் — முன்போலவே யமனின் விலகலை வெற்றியாகவே கருதுகிறான். ஆனால் அவன் காப்பாற்றப்பட்டது பிரம்மனின் வரத்தாலேயே என்பதைப் படிப்பவர் அறிவார். சர்க்கத்தின் இறுதியில் அனைவரும் மகிழ்ச்சியாக உள்ளனர் — யமன் தன் கடமையைச் செய்துவிட்டு, பிரம்மா தன் வரத்தைக் காத்ததால், நாரதர் தன் ஆர்வம் நிறைவேறியதால். ‘ப்ரணஶ்யாமி’ என்ற சொல் ‘கண்ணுக்குப் புலப்படாமல் போகிறேன்’ என்ற பொருளில் வருகிறது — யமனின் அழிவு அல்ல, மறைதல்.

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಆ ರಾವಣನ ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಭುವಾದ ವೈವಸ್ವತನು ಶತ್ರುವು ಗೆದ್ದನೆಂದೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವು ನಾಶವಾಯಿತೆಂದೂ ಭಾವಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಯೋಧರು ಹತರಾದರೆಂದು ತಿಳಿದು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದ ಅವನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ತಾ.’ ಆಗ ಅವನ ಸಾರಥಿಯು ದಿವ್ಯವಾದ ಮಹಾರಥವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು; ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಯಮನು ಆ ರಥವನ್ನೇರಿದನು. ಅವನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಾಸ-ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಮೃತ್ಯುವು ನಿಂತಿತ್ತು — ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಅದು ಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕಾಲದಂಡವು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತು ನಿಂತಿತು — ಯಮನ ದಿವ್ಯಾಯುಧ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ. ಅವನ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿ ರಂಧ್ರವಿಲ್ಲದ ಕಾಲಪಾಶಗಳು ನೆಲೆಸಿದ್ದವು, ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಶದಂತೆ ಸುಡುವ ಮುದ್ಗರವೂ ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತು ನಿಂತಿತ್ತು. ಆಗ ಸರ್ವಲೋಕಭಯಂಕರನಾದ ಕಾಲನು ಹಾಗೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡವು, ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳು ನಡುಗಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಯಮನ ಆಯುಧಗಳು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತಿವೆ — ಮೃತ್ಯು, ಕಾಲದಂಡ, ಕಾಲಪಾಶಗಳು, ಮುದ್ಗರ — ಇವು ಜೀವಂತ ಸಹಚರರಂತೆ ಅವನೊಡನಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿಯು ಯಮನ ಅದ್ಭುತರೂಪವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಲ್ಲ, ಸರ್ವವಿನಾಶದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ರೂಪ. ‘ಯಸ್ಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ಸರ್ವಮ್’ (ಯಾರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆಯೋ) ಎಂಬುದು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪರಿಚಯ — ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ನಡುಗುತ್ತಾರೆ — ಯಮನ ಕೋಪವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಭಯದ ಕಾರಣ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಮನನ್ನು ಶಾಂತನಾದ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅವನು ಕ್ರುದ್ಧ ಯೋಧ — ಅವನ ಎರಡು ರೂಪಗಳು. ‘ರಥೋ ಮೇ ಉಪನೀಯತಾಮ್’ (ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ತಾ) ಎಂಬ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ತ್ವರಿತವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಥವನ್ನು ವರ್ಣಿಸದೆಯೇ ಕವಿಯು ಅವನ ಸಹಚರರನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಭಯಾನಕತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಶ್ಯದ ಭಯಾನಕತೆಯು ರಾವಣನ ದರ್ಪವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ — ಇದುವರೆಗೆ ಅವನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದನು, ಆದರೆ ಈಗ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮೃತ್ಯುವಿನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ. ಯಮನು ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸದೆ ತಾನೇ ರಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಸಾರಥಿಯು ಸುಂದರಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಿದನು; ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವ ಆ ರಥವು ರಾಕ್ಷಸಪತಿಯು ನಿಂತಿದ್ದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಿತು. ಇಂದ್ರನ ಕುದುರೆಗಳಂತಿದ್ದ, ಮನೋವೇಗವುಳ್ಳ ಆ ಕುದುರೆಗಳು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಯಮನನ್ನು ಆ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸಿದವು. ಹಾಗೆ ವಿಕಾರವಾದ, ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಥವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಸಚಿವರು ಥಟ್ಟನೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಅಲ್ಪಸತ್ತ್ವರಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು ಭಯಪೀಡಿತರಾದ ಅವರು ‘ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ನಾವು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಚದುರಿದರು. ಆದರೆ ದಶಗ್ರೀವನು ಲೋಕಭಯಂಕರವಾದ ಅಂತಹ ರಥವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ಭಯವು ಆವರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಧೈರ್ಯವು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮಂತ್ರಿಗಳು ಓಡಿಹೋದರು, ಅವನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಯಮನು ರಾವಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಶಕ್ತಿ-ತೋಮರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ರಾವಣನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ರಾವಣನು ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ಮೇಘವು ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ, ಆ ವೈವಸ್ವತನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಯಮನ ಕುದುರೆಗಳು ‘ಮನಸಸ್ತುಲ್ಯಾಃ’ (ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾನ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಅವುಗಳ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಅವು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಪಲಾಯನವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಅವರ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಅವರು ಯಮದೂತರೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಕಂಡು ಅವರ ಧೈರ್ಯ ನಾಶವಾಯಿತು. ‘ಲಘುಸತ್ತ್ವತಯಾ’ (ಅಲ್ಪಸತ್ತ್ವದಿಂದ) ಎಂದು ಕವಿ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಅವರ ಸತ್ತ್ವ ಅಲ್ಪ. ರಾವಣನಾದರೋ ವರಬಲದಿಂದ ನಿರ್ಭೀತನು, ಆದರೆ ಅವನ ಧೈರ್ಯವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದುದು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಮನ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳ ಮೇಲೆ — ಅನುಭವಿ ಯೋಧನಂತೆ ಅವನು ದುರ್ಬಲ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವು ಮೇಘವೃಷ್ಟಿಯಂತೆ — ನಿರಂತರವೂ ಹೇರಳವೂ. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ಸಮಬಲರ ಯುದ್ಧವು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾವಣನ ವೀರತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಯಮನ ರಥವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಅವನು ಸ್ಥಿರನು. ಈ ವೀರತೆ ಅವನ ದುಷ್ಟಸ್ವಭಾವದೊಡನೆ ಬೆರೆತಿದೆ — ಅವನ ಗುಣಗಳೂ ದೋಷಗಳೂ ಎರಡೂ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗಿವೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಪಲಾಯನವು ಅವನ ಏಕಾಕಿತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ನೂರಾರು ಮಹಾಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಶಲ್ಯಪೀಡಿತನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಪ್ರತೀಕಾರಮಾಡಲಾರದೆ ಹೋದನು. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಕರ್ಶನನಾದ ಯಮನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳ ಕಾಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹರಿಸಲು, ಶತ್ರುವು ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು ಬೆನ್ನುತೋರಿಸಿದನು. ಆಗ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯದ ಯಮ-ರಾಕ್ಷಸರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ತುಮುಲಯುದ್ಧವು ನಡೆಯಿತು. ವೀರನಾದ ರಾಮ, ಆಗ ಗಂಧರ್ವಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನೆರೆದರು. ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖ್ಯನೂ ಪ್ರೇತಗಳ ಈಶ್ವರನೂ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರಲು ಲೋಕಗಳ ಸಂವರ್ತದಂತೆ — ಪ್ರಳಯಕಾಲದಂತೆ — ಆಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೂ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಠೇಂಕರಿಸಿ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಎಡೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅವನು ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಏಳರಿಂದ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಪೀಡಿಸಿದನು, ಲಕ್ಷ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬೇಗನೆ ಯಮನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳ ಯುದ್ಧ ಎಂಬ ಕಾಲದ ದೀರ್ಘತೆಯು ಯುದ್ಧದ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಇಷ್ಟು ಕಾಲ ಯಮನೊಡನೆ ಯಾರಿಗೂ ಯುದ್ಧ ನಡೆದಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಡುತ್ತಾನೆ, ಮರುಕ್ಷಣ ಮತ್ತೆ ಏಳುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಏರಿಳಿತಗಳು. ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಾಗಿ ಬಂದದ್ದು ನಾರದನ ಕುತೂಹಲದಂತೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಈ ಅದ್ಭುತ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು. ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಮುಂದೆ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗುವುದು — ಅವನೇ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವನು. ‘ಸಂವರ್ತ ಇವ ಲೋಕಾನಾಮ್’ (ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಳಯದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಳಯಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳ ಮೂರು ಗುರಿಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೃತ್ಯು, ಸಾರಥಿ, ಯಮ; ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳ ಭೇದವಿಲ್ಲ — ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳ ಕಾಲ ಅವಿರತ ಯುದ್ಧ. ರಾವಣನ ‘ವಿಸಂಜ್ಞಃ ವಿಮುಖಃ’ (ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು ಬೆನ್ನುತೋರಿಸಿದ) ಅವಸ್ಥೆ ಅವನ ಮೊದಲ ನಿಜವಾದ ಪರಾಜಯದಂತಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಏಳುತ್ತಾನೆ. ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವ ‘ಸಮರೇಷ್ವನಿವರ್ತಿನೋಃ’ (ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಇಬ್ಬರೂ ರಣದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಹೊಡೆದದ್ದು ರಾವಣನ ಧಾರ್ಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. ಯಮನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ ಬಾಣಗಳು — ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯು ಯುದ್ಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಯಮನ ಮುಖದಿಂದ ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳ, ನಿಟ್ಟುಸಿರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹೊಗೆಯುಳ್ಳ ಕೋಪಾಗ್ನಿಯು ಹುಟ್ಟಿತು. ದೇವ-ದಾನವರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಆ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ರಿಕ್ತರಾದ ಮೃತ್ಯು ಮತ್ತು ಕಾಲರು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು — ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಬಂದಿತು ಎಂದು. ಆಗ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮೃತ್ಯುವು ವೈವಸ್ವತನಿಗೆ ಹೇಳಿತು: ‘ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಈ ಪಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ಇಂದು ಈ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಯಾವ ಮೇರೆಯೂ ಇರದು — ಇದು ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವ. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು, ನಮುಚಿ, ಶಂಬರ, ನಿಸಂದಿ, ಧೂಮಕೇತು, ವಿರೋಚನನ ಮಗ ಬಲಿ, ದೈತ್ಯ ಶಂಭು, ಮಹಾರಾಜ ವೃತ್ರ, ಬಾಣ; ಶಾಸ್ತ್ರವಿದರಾದ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಮಹೋರಗರು, ಋಷಿಗಳು, ಪನ್ನಗರು, ದೈತ್ಯರು, ಯಕ್ಷರು, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು; ಮಹಾರಾಜನೇ, ಯುಗಾಂತದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಸಮುದ್ರಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ನದಿಗಳು, ಮರಗಳು ಸಹಿತವಾದ ಭೂಮಿಯೂ ನನ್ನಿಂದ ನಾಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಇವರೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ದುರಾಸದರೂ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದು ನಾಶವಾದರು — ಇನ್ನು ಈ ನಿಶಾಚರನ ಪಾಡೇನು? ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ದಯವಿಟ್ಟು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡು, ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಯಾವ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಲನೇ, ಇದು ನನ್ನ ಬಲವಲ್ಲ, ಇದು ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ ಮರ್ಯಾದೆ — ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದವನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ.’ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ವಭಾವದ ಪರಿಚಯವಿದೆ — ಅದರ ದೃಷ್ಟಿಮಾತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಯು ಸಾಯುತ್ತದೆ. ಅದು ಹಿಂದೆ ಹತರಾದ ಮಹಾಮಹಿಮರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ — ದೈತ್ಯರಾಜರು, ರಾಜರ್ಷಿಗಳು, ಇಡೀ ಭೂಮಿ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯ ಉದ್ದೇಶ ರಾವಣನ ತುಚ್ಛತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು — ‘ಕಿಮುತ ಅಯಂ ನಿಶಾಚರಃ?’ (ಇನ್ನು ಈ ನಿಶಾಚರನ ಪಾಡೇನು?). ಮೃತ್ಯುವು ಇಲ್ಲಿ ವಿನಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಬಲದ ಬಗ್ಗೆ ಗರ್ವಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ‘ನಿಸರ್ಗ’ (ಸ್ವಭಾವ) ಎನ್ನುತ್ತದೆ; ಕೊಲ್ಲುವುದು ಅದರ ಸ್ವಭಾವ, ಪರಾಕ್ರಮವಲ್ಲ. ಮೃತ್ಯು-ಕಾಲರ ಹರ್ಷ ವಿಚಿತ್ರ — ಯುದ್ಧವು ಅವರಿಗೆ ಉತ್ಸವದಂತೆ. ಯಮನ ಮುಖದಿಂದ ಹೊರಟ ಕೋಪಾಗ್ನಿಯು ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ದೃಶ್ಯರೂಪ. ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಹೆಸರುಗಳು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು ನೃಸಿಂಹನಿಂದ ಹತನಾದನು, ವೃತ್ರ ಇಂದ್ರನಿಂದ, ಬಲಿ ವಾಮನನಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದನು ಇತ್ಯಾದಿ. ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಕಾಲಚಕ್ರದ ಚಿತ್ರವೂ ಇದೆ — ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ, ಪರ್ವತ, ನದಿ, ವೃಕ್ಷಗಳೊಡನೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯು ಅದರಿಂದ ನಾಶವಾಯಿತು. ಅದರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಒಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಾಣಿ. ‘ಮರ್ಯಾದಾ ಹಿ ನಿಸರ್ಗತಃ’ (ಇದು ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧ ಮರ್ಯಾದೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ (25, 31) — ಅದರ ಬಲದ ಆಧಾರ ನಿಯಮವೇ, ಪರಾಕ್ರಮವಲ್ಲ. ಮೃತ್ಯುವು ಯಮನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತದೆ — ಅದು ಸ್ವತಂತ್ರವಲ್ಲ, ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ಅಧೀನ. ಈ ಕ್ರಮವು ಯಮಲೋಕದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಮಜ್ಞ’ ಎಂಬ ಯಮನ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಅವನ ನ್ಯಾಯಶೀಲತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮೃತ್ಯುವು ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅವನು ಸಾಯಬೇಕು — ಆದರೆ ವರದ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದೂ ಅಸಂಭವ ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವನು.

ಅದರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ಧರ್ಮರಾಜನು ಅಲ್ಲಿ ಆ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ನಿಲ್ಲು; ನಾನೇ ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಪ್ರಭು ವೈವಸ್ವತನು ಅಮೋಘವಾದ ಕಾಲದಂಡವನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಎತ್ತಿ ತೂಗಿದನು. ಅದರ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಲಪಾಶಗಳು ನೆಲೆಸಿದ್ದವು, ಅಗ್ನಿಗೂ ಸಿಡಿಲಿಗೂ ಸಮಾನವಾದ ಮುದ್ಗರವೂ ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತು ನಿಂತಿತ್ತು. ಯಾವುದು ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆಯೋ, ಅದು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರೆ ಅಥವಾ ಬೀಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಇನ್ನು ಹೇಳುವುದೇನು? ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆ ದಂಡವು ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಯಮನ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಆ ಮಹಾಯುಧವು ಹೊಳೆಯಿತು. ಆಗ ಆ ರಣಾಂಗಣದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಭಯಗೊಂಡು ಓಡಿಹೋದರು; ದಂಡವನ್ನೆತ್ತಿದ ಯಮನನ್ನು ಕಂಡು ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡರು. ಯಮನು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ತಡೆದು ತಾನೇ ದಂಡವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ಈ ನಿರ್ಣಯವು ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲದಂಡದ ವರ್ಣನೆ ಭಯಾನಕ — ಅದರ ದರ್ಶನವೇ ಮೃತ್ಯು, ಇನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶವೇನು. ದೇವತೆಗಳೂ ಓಡಿಹೋದದ್ದು ಈ ದಂಡವು ರಾವಣನಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸರ್ವವಿನಾಶಕ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣವು ಬಂದಿದೆ — ದಂಡವು ಬಿದ್ದರೆ ರಾವಣನ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತ. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಓದುಗನ ಕುತೂಹಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಅಮೋಘಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ದಂಡವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗದುದೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ಚಿಂತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ಯಮನು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನು ತಾನೇ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅವನ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ — ಅವನ ಸೈನ್ಯವು ನಾಶವಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸುವನು. ದಂಡದ ಹೊಳೆಯುವಿಕೆಯು ಅದರ ಜೀವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ಯಮನು ದಂಡದಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಹೊಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಪಿತಾಮಹನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ವೈವಸ್ವತನೇ, ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಈ ದಂಡದಿಂದ ನೀನು ಈ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದು. ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ಇವನಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನಲ್ಲವೇ; ನಾನು ಆಡಿದ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಬಾರದು. ದೇವನಾಗಲೀ ಮನುಷ್ಯನಾಗಲೀ ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ಸುಳ್ಳುಗಾರನನ್ನಾಗಿಸುವನೋ, ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಿದಂತೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಭಯಂಕರವಾದ ಈ ರೌದ್ರ ದಂಡವು ಪ್ರಿಯರು-ಅಪ್ರಿಯರು ಎಂಬ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಮಿತಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಈ ಕಾಲದಂಡವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಅಮೋಘ; ಹಿಂದೆ ನಾನೇ ಇದನ್ನು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆನು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ರಾವಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳಿಸಬಾರದು; ಇದು ಬಿದ್ದರೆ ಯಾರೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಬಿದ್ದಾಗ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಸಾಯದಿದ್ದರೂ, ಅಥವಾ ಸತ್ತರೂ, ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸುಳ್ಳಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಲಂಕೇಶನ ಮೇಲೆ ಎತ್ತಿದ ಈ ದಂಡವನ್ನು ಹಿಂದೆಗೆ; ನೀನು ಲೋಕಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದಾದರೆ ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ಸತ್ಯವಂತನನ್ನಾಗಿಸು.’ ಬ್ರಹ್ಮನ ತರ್ಕವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ದಂಡವು ಅಮೋಘ, ವರವೂ ಸತ್ಯ; ಇವೆರಡರ ವಿರೋಧದಲ್ಲಿ ದಂಡವು ಬಿದ್ದರೆ, ರಾವಣನು ಸತ್ತರೆ ವರವು ಸುಳ್ಳು, ಸಾಯದಿದ್ದರೆ ದಂಡದ ಅಮೋಘತ್ವವು ಸುಳ್ಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ದಂಡವನ್ನು ಬೀಳಿಸದಿರುವುದೇ ಏಕೈಕ ಉಪಾಯ. ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ಯದ ಮಹಿಮೆಯಿದೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಆಧಾರ; ಅದು ಭಂಗವಾದರೆ ಸರ್ವಲೋಕದ ಸತ್ಯವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ದಂಡದ ನಿರ್ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅದು ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯರಲ್ಲಿ ಭೇದ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗವು ಲೋಕಗಳ ನಾಶಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಯಮನನ್ನು ‘ತ್ರಿದಶಪುಂಗವ’ (ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂದು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ, ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂದು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಆಜ್ಞೆ ವಿನಯಪೂರ್ಣವಾದ ಬೇಡಿಕೆಯೇ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ರಕ್ಷಣೆಯು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದಲೇ ಆಯಿತು; ಅವನು ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವೂ ಗೂಢವಾಗಿದೆ — ರಾವಣನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಅವಧ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನಿಂದಲೇ ಅವನ ವಧೆ ಸಾಧ್ಯ. ಯಮನೂ ದೇವನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು ಇದರಿಂದ ರಾಮಾವತಾರದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮೃತ್ಯುಪುರಸ್ಕೃತಃ’ (ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಂಡದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಅದನ್ನು ಮೃತ್ಯುವಿನೊಡನೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ದಂಡ ಮತ್ತು ವರ ಎರಡೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು; ಅವುಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ಅವನೇ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಯಮನು ಆಗ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡಿದನು: ‘ಈ ದಂಡವನ್ನು ಹಿಂದೆಗೆದಿದ್ದೇನೆ; ನೀನೇ ನಮ್ಮ ಪ್ರಭುವಲ್ಲವೇ. ಆದರೆ ವರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ಇವನನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದಿದ್ದರೆ, ಈಗ ರಣದಲ್ಲಿರುವ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯ? ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ರಾಕ್ಷಸನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾನು ಮರೆಯಾಗುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ರಥ-ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ದಶಗ್ರೀವನಾದರೋ ಅವನನ್ನು ಗೆದ್ದೆನೆಂದು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನೇರಿ ಯಮಸದನದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಆ ವೈವಸ್ವತನು ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು; ಮಹಾಮುನಿ ನಾರದನೂ ಹೋದನು. ಯಮನ ಧರ್ಮಾತ್ಮತ್ವವು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ರಾವಣನ ಎದುರು ಸೋತವನಂತೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಉಪಾಯ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಯಮನು ಹಿಂದೆ ಸರಿದುದನ್ನೇ ಅವನು ಜಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ರಕ್ಷಣೆ ಬ್ರಹ್ಮವರದಿಂದಲೇ ಎಂಬುದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಸನ್ನರು — ಯಮನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ವರವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿ, ನಾರದನು ತನ್ನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ತಣಿಸಿಕೊಂಡು. ‘ಪ್ರಣಶ್ಯಾಮಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ‘ಅದೃಶ್ಯನಾಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ — ಯಮನ ನಾಶವಲ್ಲ, ಅಂತರ್ಧಾನ.

അഗസ്ത്യൻ പറയുന്നു — രാവണന്റെ ആ മഹാനാദം കേട്ട് പ്രഭുവായ വൈവസ്വതൻ ശത്രു ജയിച്ചുവെന്നും തന്റെ സൈന്യം നശിച്ചുവെന്നും മനസ്സിലാക്കി. യോദ്ധാക്കൾ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്നറിഞ്ഞ് ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ അദ്ദേഹം തിടുക്കത്തിൽ സാരഥിയോടു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ രഥം കൊണ്ടുവരിക.’ അപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാരഥി ദിവ്യമായ മഹാരഥം കൊണ്ടുവന്നു നിർത്തി; മഹാതേജസ്വിയായ യമൻ ആ രഥത്തിൽ കയറി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ പ്രാസവും മുദ്ഗരവും കൈയിലേന്തി മൃത്യു നിന്നു — ആരാലാണോ അവ്യയമായ ഈ ത്രൈലോക്യമെല്ലാം സംഹരിക്കപ്പെടുന്നത്, ആ മൃത്യു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അരികിൽ കാലദണ്ഡം മൂർത്തരൂപം പൂണ്ടു നിന്നു — യമന്റെ ദിവ്യായുധം, തേജസ്സിനാൽ അഗ്നിയെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്നത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും വിടവില്ലാത്ത കാലപാശങ്ങൾ നിലകൊണ്ടു; അഗ്നിസ്പർശംപോലെയുള്ള മുദ്ഗരവും മൂർത്തരൂപത്തിൽ നിന്നു. അപ്പോൾ സർവലോകങ്ങൾക്കും ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്ന കാലൻ അങ്ങനെ ക്രുദ്ധനായിരിക്കുന്നതു കണ്ട് മൂന്നു ലോകങ്ങളും ഇളകി; ദേവന്മാർ വിറച്ചു. ഇവിടെ യമന്റെ ആയുധങ്ങൾ മൂർത്തരൂപമുള്ളവയാണ് — മൃത്യുവും കാലദണ്ഡവും കാലപാശങ്ങളും മുദ്ഗരവും ജീവനുള്ളവയെപ്പോലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹചാരികളാണ്. ഇതിലൂടെ കവി യമന്റെ അദ്ഭുതകരമായ രൂപം ചിത്രീകരിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം കേവലം യോദ്ധാവല്ല, സർവവിനാശത്തിന്റെ സാക്ഷാൽ രൂപമാണ്. ‘യസ്യ സംക്ഷിപ്യതേ സർവം’ (ആരാൽ എല്ലാം സംഹരിക്കപ്പെടുന്നുവോ) എന്നതു മൃത്യുവിന്റെ പരിചയമാണ് — പ്രളയകാലത്ത് അദ്ദേഹം എല്ലാം സംഹരിക്കുന്നു. ദേവന്മാർപോലും വിറയ്ക്കുന്നു — യമന്റെ കോപം എല്ലാവർക്കും ഭയകാരണമാണ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ യമൻ ശാന്തനായ ന്യായാധിപനെപ്പോലെ വർണിക്കപ്പെട്ടു; ഇവിടെയാകട്ടെ ക്രുദ്ധനായ യോദ്ധാവ് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ രണ്ടു രൂപങ്ങൾ. ‘രഥോ മേ ഉപനീയതാം’ (എന്റെ രഥം കൊണ്ടുവരിക) എന്ന വാക്കു സംക്ഷിപ്തവും തിടുക്കമുള്ളതുമാണ് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ തീവ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രഥത്തെ വർണിക്കാതെതന്നെ കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹചാരികളെ വർണിക്കുന്നു; അതുവഴി ഭീകരത വർധിക്കുന്നു. ഈ ദൃശ്യത്തിന്റെ ഭീകരത രാവണന്റെ ദർപ്പത്തെ പരീക്ഷിക്കുന്നു — ഇതുവരെ അവൻ മനുഷ്യരെയും ദേവന്മാരെയും ജയിച്ചു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ സാക്ഷാൽ മൃത്യുവുമായിട്ടാണു യുദ്ധം. യമൻ ദൂതന്മാരെ അയയ്ക്കുകയല്ല, സ്വയം യുദ്ധത്തിനു പോകുന്നു — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

തുടർന്നു സാരഥി ഉജ്ജ്വലപ്രഭയുള്ള ആ കുതിരകളെ ഓടിച്ചു; ഭീമമായ ഇരമ്പലോടെ ആ രഥം രാക്ഷസപതി നിന്നിരുന്നിടത്തേക്കു പാഞ്ഞു. ഇന്ദ്രന്റെ കുതിരകളെപ്പോലെയുള്ളവയും മനസ്സിനു തുല്യവേഗമുള്ളവയുമായ ആ കുതിരകൾ ഒരു മുഹൂർത്തംകൊണ്ടു യമനെ യുദ്ധം നടക്കുന്നിടത്ത് എത്തിച്ചു. ഭീകരരൂപമുള്ളതും മൃത്യുവോടുകൂടിയതുമായ ആ രഥം കണ്ട് രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ സചിവന്മാർ പെട്ടെന്ന് ഓടിപ്പോയി. സത്ത്വക്കുറവുനിമിത്തം ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ഭയപീഡിതരായി, ‘ഇവിടെ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ഞങ്ങൾക്കു കഴിവില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവർ നാലുപാടും ചിതറി. എന്നാൽ ലോകഭയാനകമായ അത്തരമൊരു രഥം കണ്ടിട്ടും ദശഗ്രീവൻ ഇളകിയില്ല; ഭയം അവനെ ബാധിച്ചതുമില്ല. ഇവിടെ രാവണന്റെ ധൈര്യം പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു — മന്ത്രിമാർ ഓടിപ്പോയി, അവൻ ഒറ്റയ്ക്കു നിൽക്കുന്നു. തുടർന്ന് അത്യധികം ക്രുദ്ധനായ യമൻ രാവണനെ സമീപിച്ച് ശക്തികളും തോമരങ്ങളും പ്രയോഗിച്ചു; രാവണന്റെ മർമസ്ഥാനങ്ങൾ മുറിച്ചു. സ്വസ്ഥനായി നിന്ന രാവണൻ, മേഘം ജലം വർഷിക്കുന്നതുപോലെ, വൈവസ്വതന്റെ ആ രഥത്തിൽ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. യമന്റെ കുതിരകളെ ‘മനസ്സിനു തുല്യർ’ എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നത് അവയുടെ വേഗം കാണിക്കുന്നു — മനസ്സ് എവിടെ പോകുന്നുവോ അവിടെ അവ നിമിഷംകൊണ്ട് എത്തുന്നു. മന്ത്രിമാരുടെ പലായനം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ അവരുടെ പരാക്രമത്തിനു വിരുദ്ധമാണ് — യമദൂതന്മാരുമായി അവർ യുദ്ധം ചെയ്തു; എന്നാൽ സാക്ഷാൽ മൃത്യുവിനെ കണ്ടപ്പോൾ അവരുടെ ധൈര്യം നശിച്ചു. ‘ലഘുസത്ത്വതയാ’ (സത്ത്വക്കുറവുനിമിത്തം) എന്ന കാരണം കവി നൽകുന്നു — അവരുടെ സത്ത്വം അല്പമാണ്. രാവണനാകട്ടെ വരബലംകൊണ്ടു നിർഭയനാണ്; എന്നാൽ അവന്റെ ധൈര്യവും സ്വാഭാവികമാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യമന്റെ ആദ്യപ്രഹരം മർമസ്ഥാനങ്ങളിലാണ് — അനുഭവസമ്പന്നനായ യോദ്ധാവിനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം ദുർബലസ്ഥാനങ്ങൾ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു. രാവണന്റെ പ്രത്യാക്രമണം മേഘവൃഷ്ടിപോലെയാണ് — നിരന്തരവും ധാരാളവും. ഇങ്ങനെ തുല്യബലരായ ഇരുവർ തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ഇവിടെ കവി രാവണന്റെ വീരത കുറച്ചുകാണിക്കുന്നില്ല — യമന്റെ രഥം കണ്ടിട്ടും അവൻ സ്ഥിരനാണ്. ഈ വീരത അവന്റെ ദുഷ്ടസ്വഭാവവുമായി കൂടിക്കലർന്നതാണ് — അവന്റെ ഗുണങ്ങളും ദോഷങ്ങളും ഒരുപോലെ കഥയിൽ പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മന്ത്രിമാരുടെ പലായനം അവന്റെ ഏകാന്തത കാണിക്കുന്നു.

തുടർന്നു വിശാലമായ മാറിൽ പതിക്കുന്ന നൂറുകണക്കിനു മഹാശക്തികളുടെ മുനകളാൽ പീഡിതനായ ആ രാക്ഷസനു തിരിച്ചടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഇങ്ങനെ ശത്രുനാശകനായ യമൻ പലവിധ ആയുധങ്ങളാൽ ഏഴു രാത്രി യുദ്ധം ചെയ്തപ്പോൾ ശത്രു ബോധമറ്റു പിന്തിരിഞ്ഞു. അപ്പോൾ ജയം കാംക്ഷിക്കുന്നവരും യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറാത്തവരുമായ യമനും രാക്ഷസനും തമ്മിൽ തുമുലമായ യുദ്ധം നടന്നു. വീരനായ രാമാ, അപ്പോൾ ഗന്ധർവന്മാരോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും പ്രജാപതിയെ മുന്നിൽ നിർത്തി ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഒത്തുകൂടി. രാക്ഷസമുഖ്യനും പ്രേതങ്ങളുടെ ഈശ്വരനും യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ ലോകങ്ങളുടെ സംവർത്തംപോലെ — പ്രളയകാലംപോലെ — ആയി. രാക്ഷസേന്ദ്രനും ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധത്തിന്റെ പ്രഭയുള്ള വില്ലു കുലച്ച് ആകാശത്തെ ഇടമില്ലാത്തതാക്കുംവിധം ബാണങ്ങൾ വർഷിച്ചു. നാലു ശരങ്ങൾകൊണ്ടു മൃത്യുവിനെയും ഏഴുകൊണ്ടു സാരഥിയെയും അവൻ പീഡിപ്പിച്ചു; ലക്ഷം ബാണങ്ങൾകൊണ്ടു വേഗത്തിൽ യമന്റെ മർമസ്ഥാനങ്ങളിൽ പ്രഹരിച്ചു. ഏഴു രാത്രി നീണ്ട യുദ്ധം എന്ന കാലദൈർഘ്യം യുദ്ധത്തിന്റെ ഗൗരവം കാണിക്കുന്നു — ഇത്രയും നേരം യമനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ മറ്റാർക്കും കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. രാവണൻ ഒരു നിമിഷം ബോധമറ്റവൻ, അടുത്ത നിമിഷം വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റവൻ — ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഉയർച്ചതാഴ്ചകൾ. നാരദന്റെ കൗതുകംപോലെ ദേവന്മാരും കാഴ്ചക്കാരായി എത്തുന്നു — എല്ലാവരും ഈ അദ്ഭുതയുദ്ധത്തിനു സാക്ഷികളാണ്. പ്രജാപതിയുടെ സാന്നിധ്യം മുന്നോട്ടു നിർണായകമാകും — അദ്ദേഹമാണു യുദ്ധം അവസാനിപ്പിക്കുക. ‘സംവർത്ത ഇവ ലോകാനാം’ (ലോകങ്ങളുടെ പ്രളയംപോലെ) എന്ന ഉപമ യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രളയസമാനമായ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ബാണങ്ങളുടെ മൂന്നു ലക്ഷ്യങ്ങൾ ശ്രദ്ധേയമാണ് — മൃത്യു, സാരഥി, യമൻ; അവൻ എല്ലാവരെയും ഒരേസമയം പ്രഹരിക്കുന്നു. യുദ്ധവർണനയിൽ രാപ്പകൽ ഭേദമില്ല — ഏഴു രാത്രി ഇടവിടാതെ യുദ്ധം. രാവണന്റെ ‘ബോധമറ്റു പിന്തിരിഞ്ഞ’ അവസ്ഥ അവന്റെ ആദ്യത്തെ യഥാർഥ പരാജയംപോലെയാണ്; എന്നാൽ അവൻ വീണ്ടും എഴുന്നേൽക്കുന്നു. ഇരുവർക്കും ‘സമരേഷ്വനിവർതിനോഃ’ (യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറാത്തവർ) എന്ന വിശേഷണം — ഇരുവരും യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിയുന്നില്ല. മൃത്യുവിനെയും സാരഥിയെയും പ്രഹരിക്കുന്നതു രാവണന്റെ ധാർഷ്ട്യം കാണിക്കുന്നു — മൃത്യുവിനെപ്പോലും അവൻ ബാണങ്ങൾകൊണ്ടു തുളയ്ക്കുന്നു. യമന്റെ മർമങ്ങളിൽ ലക്ഷം ബാണങ്ങൾ — ഈ അതിശയോക്തി യുദ്ധത്തിന്റെ തീവ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ യമന്റെ മുഖത്തുനിന്നു ജ്വാലാമാലയണിഞ്ഞ, നിശ്വാസത്തോടും പുകയോടുംകൂടിയ കോപാഗ്നി ഉയർന്നു. ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും സാന്നിധ്യത്തിൽ ആ ആശ്ചര്യം കണ്ട്, അത്യധികം ഉത്സുകരായ മൃത്യുവും കാലനും ഹർഷിച്ചു — തങ്ങളുടെ കർമത്തിന് അവസരം വന്നിരിക്കുന്നു എന്ന്. തുടർന്നു കൂടുതൽ ക്രുദ്ധനായ മൃത്യു വൈവസ്വതനോടു പറഞ്ഞു: ‘യുദ്ധത്തിൽ ഈ പാപരാക്ഷസനെ കൊല്ലുന്നതുവരെ എന്നെ അഴിച്ചുവിട്ടാലും. ഈ രാക്ഷസന് ഇന്ന് ഈ അതിർത്തി കടന്നു ജീവിക്കാനാവില്ല — ഇതാണ് എന്റെ സ്വഭാവം. ശ്രീമാനായ ഹിരണ്യകശിപു, നമുചി, ശംബരൻ, നിസന്ദി, ധൂമകേതു, വൈരോചനനായ ബലി, ദൈത്യനായ ശംഭു, മഹാരാജാവായ വൃത്രൻ, ബാണൻ; ശാസ്ത്രജ്ഞരായ രാജർഷിമാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, മഹാസർപ്പങ്ങൾ, ഋഷിമാർ, പന്നഗങ്ങൾ, ദൈത്യന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, അപ്സരോഗണങ്ങൾ; മഹാരാജാവേ, യുഗാന്തപരിവർത്തനത്തിൽ മഹാസമുദ്രങ്ങളോടും പർവതങ്ങളോടും നദികളോടും വൃക്ഷങ്ങളോടുംകൂടിയ ഭൂമിപോലും ഞാൻ നാശത്തിലേക്കു നയിച്ചിട്ടുണ്ട്. ബലവാന്മാരും സമീപിക്കാനാവാത്തവരുമായ ഇവരും മറ്റനേകരും എന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെട്ടു നശിച്ചിരിക്കുന്നു — പിന്നെ ഈ നിശാചരന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ധർമജ്ഞാ, എന്നെ വിട്ടയച്ചാലും; ഞാൻ ഇവനെ കൊല്ലട്ടെ. ഞാൻ നോക്കിയ ഒരു ബലവാനും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നില്ല. കാലാ, ഇത് എന്റെ ബലമല്ല; സ്വഭാവത്താലുള്ള നിയമമാണ് — ഞാൻ നോക്കിയവൻ ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും ജീവിക്കുകയില്ല.’ മൃത്യുവിന്റെ വാക്കിൽ അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ പരിചയമുണ്ട് — അവന്റെ നോട്ടംകൊണ്ടുതന്നെ ജീവി മരിക്കുന്നു. മുമ്പു കൊല്ലപ്പെട്ട മഹാന്മാരുടെ പേരുകൾ അവൻ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ദൈത്യരാജാക്കന്മാർ, രാജർഷിമാർ, സമ്പൂർണമായ ഭൂമിതന്നെ. ഈ പട്ടികയുടെ ഉദ്ദേശ്യം രാവണന്റെ നിസ്സാരത കാണിക്കലാണ് — ‘പിന്നെ ഈ നിശാചരന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ?’ ഇവിടെ മൃത്യു വിനയം കാണിക്കുന്നു — അവൻ തന്റെ ബലത്തെപ്പറ്റി ഗർവിക്കുന്നില്ല, ‘സ്വഭാവം’ എന്നു പറയുന്നു; കൊല്ലുന്നത് അവന്റെ സ്വഭാവമാണ്, പരാക്രമമല്ല. മൃത്യുവിന്റെയും കാലന്റെയും ഹർഷം വിചിത്രമാണ് — യുദ്ധം അവർക്ക് ഉത്സവംപോലെയാണ്. യമന്റെ മുഖത്തുനിന്നുയർന്ന കോപാഗ്നി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ ദൃശ്യരൂപമാണ്. മൃത്യുവിന്റെ പട്ടികയിലെ പേരുകൾ പുരാണപ്രസിദ്ധങ്ങളാണ് — ഹിരണ്യകശിപു നരസിംഹത്താലും വൃത്രൻ ഇന്ദ്രനാലും കൊല്ലപ്പെട്ടു, ബലി വാമനനാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടു, ഇത്യാദി. മൃത്യുവിന്റെ വാക്കുകളിൽ കാലചക്രത്തിന്റെ ചിത്രവുമുണ്ട് — യുഗാന്തത്തിൽ സമുദ്രങ്ങളും പർവതങ്ങളും നദികളും വൃക്ഷങ്ങളുമടക്കം ഭൂമി മുഴുവൻ അവനാൽ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാവണൻ ഒരു സാധാരണ ജീവി മാത്രം. ‘മര്യാദാ ഹി നിസർഗതഃ’ (സ്വഭാവത്താലുള്ള നിയമമാണ്) എന്ന വാക്യം രണ്ടുവട്ടം (25, 31) പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — അവന്റെ ബലത്തിന്റെ ആധാരം നിയമമാണ്, പരാക്രമമല്ല. മൃത്യു യമന്റെ അനുമതി ചോദിക്കുന്നു — അവൻ സ്വതന്ത്രനല്ല, ധർമരാജന് അധീനനാണ്. ഈ ക്രമം യമലോകത്തിന്റെ വ്യവസ്ഥ കാണിക്കുന്നു. ‘ധർമജ്ഞ’ എന്ന യമസംബോധന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ന്യായശീലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. മൃത്യു രാവണനെ നോക്കിയാൽ അവൻ മരിക്കേണ്ടതാണ് — എന്നാൽ വരംനിമിത്തം അതും അസാധ്യമാണെന്നു മുന്നോട്ടു ബ്രഹ്മാവു വ്യക്തമാക്കും.

അവന്റെ വാക്കു കേട്ട് പ്രതാപശാലിയായ ധർമരാജൻ അവിടെ ആ മൃത്യുവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘നീ നിൽക്കുക; ഞാൻതന്നെ ഇവനെ കൊല്ലാം.’ തുടർന്നു ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ ക്രുദ്ധനായ പ്രഭുവായ വൈവസ്വതൻ അമോഘമായ കാലദണ്ഡം കൈയിലെടുത്ത് ഉയർത്തി. അതിന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും കാലപാശങ്ങൾ ഉറപ്പിച്ചിരുന്നു; അഗ്നിയും ഇടിമിന്നലുംപോലെയുള്ള മുദ്ഗരവും മൂർത്തരൂപത്തിൽ നിന്നിരുന്നു. ദർശനമാത്രത്താൽത്തന്നെ ജീവികളുടെ പ്രാണൻ വലിച്ചെടുക്കുന്ന അത്, സ്പർശിക്കുകയോ പതിക്കുകയോ ചെയ്താൽ പിന്നെ പറയാനെന്തിരിക്കുന്നു? ജ്വാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ ദണ്ഡം, രാക്ഷസനെ ദഹിപ്പിക്കാനൊരുങ്ങുന്നതുപോലെ, ബലവാനായ ആ യമൻ സ്പർശിച്ചപ്പോൾ ആ മഹായുധം തുടിച്ചു. അതോടെ ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽനിന്ന് എല്ലാവരും ഭയന്നോടി; ദണ്ഡം ഉയർത്തിയ യമനെ കണ്ട് ദേവന്മാരെല്ലാം പോലും നടുങ്ങി. യമൻ മൃത്യുവിനെ തടഞ്ഞ് സ്വയം ദണ്ഡം കൈയിലെടുക്കുന്നു — ഈ തീരുമാനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ പരകാഷ്ഠ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കാലദണ്ഡത്തിന്റെ വർണന ഭയാനകമാണ് — അതിന്റെ ദർശനംതന്നെ മൃത്യുവാണ്; പിന്നെ സ്പർശത്തിന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ. ദേവന്മാർപോലും ഓടിപ്പോകുന്നത്, ഈ ദണ്ഡം രാവണനെ മാത്രമല്ല, സർവവും നശിപ്പിക്കുന്നതാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ നിർണായകനിമിഷം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു — ദണ്ഡം പതിച്ചാൽ രാവണന്റെ മരണം നിശ്ചിതം. വായനക്കാരന്റെ കൗതുകം വർധിപ്പിക്കാനായി കവി ഇവിടെ നിർത്തുന്നു. ‘അമോഘം’ എന്ന വിശേഷണം ദണ്ഡത്തിന്റെ അവ്യർഥത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇതുതന്നെയായിരിക്കും ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആശങ്കയ്ക്കു കാരണം. യമൻ മൃത്യുവിന്റെ അഭ്യർഥന സ്വീകരിക്കുന്നില്ല — ശത്രുവിനെ സ്വയംതന്നെ കൊല്ലാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വാഭിമാനമാണ് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൈന്യം നശിച്ചു; അതിനാൽ അദ്ദേഹം സ്വയം പ്രതികാരം ചെയ്യും. ദണ്ഡത്തിന്റെ തുടിപ്പ് അതിന്റെ ജീവത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ആ യമൻ ദണ്ഡംകൊണ്ടു രാവണനെ പ്രഹരിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയപ്പോൾ പിതാമഹൻ സാക്ഷാൽ പ്രത്യക്ഷനായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹുവായ വൈവസ്വതാ, അമിതപരാക്രമാ, ഈ ദണ്ഡംകൊണ്ട് ഈ നിശാചരനെ നീ കൊല്ലരുത്. ദേവശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ ഇവനു വരം നൽകിയിട്ടുണ്ടല്ലോ; ഞാൻ പറഞ്ഞ വാക്ക് നീ അസത്യമാക്കരുത്. ദേവനോ മനുഷ്യനോ ആകട്ടെ, എന്നെ അസത്യവാദിയാക്കുന്നവൻ ത്രൈലോക്യത്തെത്തന്നെ അസത്യമാക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല. ക്രുദ്ധനായി പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടാൽ, മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്ന ഈ രൗദ്രമായ ദണ്ഡം പ്രിയരെന്നോ അപ്രിയരെന്നോ ഭേദമില്ലാതെ പ്രജകളെ സംഹരിക്കും. അമിതപ്രഭമായ ഈ കാലദണ്ഡം എല്ലാ ജീവികൾക്കുമെതിരെ അമോഘമാണ്; ഞാൻതന്നെ പണ്ടു മൃത്യുവിനെ മുന്നിൽ നിർത്തി സൃഷ്ടിച്ചതാണ്. സൗമ്യാ, അതിനാൽ ഇതു രാവണന്റെ തലയിൽ പതിപ്പിക്കരുത്; ഇതു പതിച്ചാൽ ആരും ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും ജീവിക്കുകയില്ല. ഇതു പതിച്ചിട്ടും ഈ രാക്ഷസൻ മരിക്കാതിരുന്നാലും, അല്ലെങ്കിൽ മരിച്ചാലും, രണ്ടുവിധത്തിലും അസത്യമാകും. അതിനാൽ ലങ്കേശന്റെ നേർക്ക് ഉയർത്തിയ ഈ ദണ്ഡം പിൻവലിക്കുക; ലോകങ്ങളെ നീ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ ഇന്ന് എന്നെ സത്യവാനാക്കുക.’ ബ്രഹ്മാവിന്റെ യുക്തി സൂക്ഷ്മമാണ് — ദണ്ഡം അമോഘമാണ്, വരവും സത്യമാണ്; ഇവ തമ്മിൽ വിരോധമുണ്ടാകുമ്പോൾ ദണ്ഡം പതിച്ചാൽ, രാവണൻ മരിച്ചാൽ വരം അസത്യമാകും, മരിച്ചില്ലെങ്കിൽ ദണ്ഡത്തിന്റെ അമോഘത്വം അസത്യമാകും. അതിനാൽ ദണ്ഡം പതിക്കാതിരിക്കുക എന്നതു മാത്രമാണ് ഏക ഉപായം. ഇവിടെ സത്യത്തിന്റെ മഹിമ — ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്ക് ത്രൈലോക്യത്തിന്റെ ആധാരമാണ്; അതു ഭംഗപ്പെട്ടാൽ സർവലോകത്തിന്റെയും സത്യം നശിക്കും. ദണ്ഡത്തിന്റെ നിർവിശേഷതയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — അതു പ്രിയാപ്രിയഭേദം കാണിക്കുന്നില്ല, എല്ലാവരെയും സംഹരിക്കുന്നു. അതിനാൽ അതിന്റെ പ്രയോഗം ലോകങ്ങളുടെ നാശത്തിനുപോലും കാരണമായേക്കാം. ബ്രഹ്മാവ് യമനെ ‘ത്രിദശപുംഗവ’ (ദേവശ്രേഷ്ഠാ) എന്നു വിളിച്ച് ആദരിക്കുന്നു, ‘സൗമ്യ’ എന്നു വിളിച്ച് സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞ വിനയപൂർണമായ ഒരു അഭ്യർഥനതന്നെ. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ രക്ഷ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്താൽത്തന്നെയാണു സംഭവിച്ചത്; സ്വന്തം ബലംകൊണ്ട് അവൻ ജയിച്ചില്ല. ഇവിടെ രാമായണത്തിന്റെ മൂലപ്രശ്നത്തിനുള്ള ഉത്തരവും ഗൂഢമായി അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു — രാവണൻ ദേവന്മാരാൽ അവധ്യനാണ്; അതിനാൽ മനുഷ്യനായ രാമനാൽ മാത്രമേ അവന്റെ വധം സാധ്യമാകൂ. യമനും ദേവനാണ്; അതിനാൽ രാവണനെ കൊല്ലാൻ അദ്ദേഹത്തിനു കഴിയില്ല. ഇതിലൂടെ ബ്രഹ്മവചനം രാമാവതാരത്തിന്റെ ആവശ്യകത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മൃത്യുപുരസ്കൃതഃ’ (മൃത്യുവിനെ മുന്നിൽ നിർത്തി) എന്ന പദത്താൽ ദണ്ഡത്തിന്റെ ഉത്പത്തിയും കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ബ്രഹ്മാവുതന്നെയാണ് അതിനെ മൃത്യുവിനോടൊപ്പം സൃഷ്ടിച്ചത്. അതിനാൽ ദണ്ഡവും വരവും ഇരുവരും ബ്രഹ്മാവിന്റെ സൃഷ്ടികളാണ്; അവ തമ്മിലുള്ള വിരോധം അദ്ദേഹംതന്നെ നിവാരണം ചെയ്യുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ധർമാത്മാവായ യമൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഈ ദണ്ഡം ഇതാ പിൻവലിച്ചിരിക്കുന്നു; അങ്ങാണല്ലോ ഞങ്ങളുടെ പ്രഭു. എന്നാൽ വരത്താൽ സംരക്ഷിതനായ ഇവനെ എനിക്കു കൊല്ലാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്ന എനിക്ക് ഇപ്പോൾ എന്തു ചെയ്യാൻ കഴിയും? അതിനാൽ ഈ രാക്ഷസന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽനിന്നു ഞാൻ മറയുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം രഥത്തോടും കുതിരകളോടുമൊപ്പം അവിടെവച്ചുതന്നെ അന്തർധാനം ചെയ്തു. ദശഗ്രീവനാകട്ടെ അദ്ദേഹത്തെ ജയിച്ചതായി തന്റെ പേരു വിളംബരം ചെയ്ത്, വീണ്ടും പുഷ്പകത്തിൽ കയറി യമസദനത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. ആ വൈവസ്വതൻ ബ്രഹ്മാവു മുതലായ ദേവന്മാരോടൊപ്പം ഹർഷത്തോടെ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി; മഹാമുനിയായ നാരദനും. യമന്റെ ധർമാത്മത്വം ഇവിടെ പ്രകടമാകുന്നു — അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കു മാനിക്കുന്നു, സ്വന്തം ക്രോധം അടക്കുന്നു. എന്നാൽ രാവണന്റെ മുന്നിൽ പരാജിതനെപ്പോലെ നിൽക്കാതെ അദ്ദേഹം അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗൗരവം കാക്കാനുള്ള ഉപായം. രാവണൻ തന്റെ പേരു വിളംബരം ചെയ്യുന്നു — മുമ്പത്തെപ്പോലെ യമന്റെ പിന്മാറ്റത്തെ അവൻ ജയമായിത്തന്നെ കരുതുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ രക്ഷ ബ്രഹ്മവരത്താൽ മാത്രമാണെന്നു വായനക്കാരന് അറിയാം. സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ എല്ലാവരും പ്രസന്നരാണ് — യമൻ തന്റെ കർത്തവ്യം ചെയ്തതിനാൽ, ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ വരം സംരക്ഷിച്ചതിനാൽ, നാരദൻ തന്റെ കൗതുകം പൂർത്തിയായതിനാൽ. ‘പ്രണശ്യാമി’ എന്ന പദം ‘അദൃശ്യനാകുന്നു’ എന്ന അർഥത്തിലാണ് — യമന്റെ നാശമല്ല, അന്തർധാനമാണ്.

Agastya continued. When the lord Vaivasvata heard Rāvaṇa's great roar, he knew that his enemy had won and his own army had been destroyed. Knowing his warriors slain, his eyes red with anger, he said at once to his charioteer, "Bring my chariot," words brief and hurried with the heat of his rage. His charioteer brought up his great divine chariot and stood ready, and Yama of great energy mounted it. Before him stood Death, dart and hammer in hand, Death who sweeps away this whole threefold world at the end of time. At his side stood the Rod of Time in bodily form, Yama's divine weapon, blazing like fire. On either side were set the Nooses of Time, which leave no gap for escape, and the hammer, whose touch is like fire, also stood there in bodily form. Seeing Time himself enraged, the terror of all the worlds, the three worlds were shaken and even the gods in heaven trembled. Yama's weapons stand beside him like living companions, and so the poet paints his awesome form: he is not merely a warrior but destruction itself. In the previous sarga Yama appeared as a calm judge; here he is a furious warrior, the two faces of one god. He goes to battle himself rather than sending messengers, which shows how grave his anger was. And this dreadful sight puts Rāvaṇa's pride to the test: until now he had beaten men and gods, but now he must fight Death in person.

The charioteer urged on the brilliant horses, and the chariot, roaring terribly, sped to where the lord of the rākṣasas stood. Those horses, like Indra's own and swift as thought, going wherever the mind goes, brought Yama in a moment to the battlefield. Seeing that dreadful chariot with Death riding in it, the rākṣasa lord's ministers suddenly fled. Having little courage, they lost their wits in terror and ran off in all directions, crying, "We cannot fight here." They had fought Yama's messengers bravely enough, but the sight of Death himself broke their nerve, and Rāvaṇa was left alone. But Daśagrīva, seeing that chariot, the terror of the worlds, was not shaken, and no fear entered him. His courage is praised: his ministers fled and he stood alone. His boon made him fearless, yet the poet suggests that his firmness was also his own nature. Yama came at Rāvaṇa and, in great anger, hurled javelins and lances and pierced him in his vital parts, like an experienced fighter aiming at the weak places. Rāvaṇa, steady, answered with a shower of arrows on Vaivasvata's chariot, relentless as a cloud pouring rain. So a battle of two evenly matched foes began. The poet does not belittle Rāvaṇa's bravery; it stands in his story beside his wickedness, for both his virtues and his faults are shown.

Then, with hundreds of great javelins falling on his broad chest, the rākṣasa, tormented by the darts, could not strike back. So Yama, harrier of foes, fought him with many kinds of weapons for seven nights, until his enemy lay senseless and turned from the fight; it was, it seemed, Rāvaṇa's first real defeat, but he rose again. Then a tumultuous battle raged between the two, Yama and the rākṣasa, both eager for victory and neither ever turning back. Then, heroic Rāma, the gods with the gandharvas, the siddhas and the supreme seers, with Prajāpati at their head, gathered on that battlefield. As the chief of the rākṣasas and the lord of the dead fought on, it was like the dissolution of the worlds. The lord of the rākṣasas bent his bow, bright as Indra's thunderbolt, and loosed his arrows until the sky seemed filled without a gap. He struck Death with four arrows and the charioteer with seven, and swiftly struck Yama in his vital parts with a hundred thousand. The seven nights show how great the battle was, for no one had ever fought Yama so long, and the fighting did not pause between day and night. The gods came as spectators, as Nārada had in his curiosity, all of them witnesses of this wondrous fight, and Prajāpati's presence will prove decisive, for he is the one who will stop it. Rāvaṇa's three targets, Death, the charioteer and Yama, struck all at once, show his daring, for he wounds even Death with his arrows; and the hundred thousand arrows are an exaggeration that conveys the fury of the fight.

Then from the mouth of the enraged Yama was born a fire of wrath, wreathed in flames, hissing and smoking, his anger made visible. Seeing that wonder before the gods and dānavas, Death and Time, greatly roused, were delighted, for the moment for their own work had come; to them the battle was like a festival. Then Death, angrier still, said to Vaivasvata: "Release me, so that I may kill this wicked rākṣasa in battle. For this rākṣasa there shall be no exception to the law today; such is my nature. Glorious Hiraṇyakaśipu, Namuci, Śambara, Nisandi, Dhūmaketu, Bali son of Virocana, the daitya Śambhu, the great king Vṛtra and Bāṇa; royal seers learned in the scriptures, gandharvas and great serpents, seers, snakes, daityas, yakṣas and hosts of apsarases; and at the turning of the ages the earth itself with its great oceans, its mountains, rivers and trees, great king: all these and many others, mighty and hard to approach, perished once I had looked on them. What then of this night-ranger? Release me, knower of dharma, and I will kill him. No one, however strong, lives once I have looked on him. This is not my strength, Time; it is the law set by nature. Once I have seen him he will not live a moment." Death's words reveal his nature: a mere glance from him means death. He lists the great ones he has taken, demon kings, royal seers, the whole earth at the end of an age, many of them figures from the old stories, such as Hiraṇyakaśipu slain by Narasiṁha, Vṛtra by Indra, and Bali bound by the dwarf, and the list is meant to show how small Rāvaṇa is: "what then of this night-ranger?" Yet Death shows a kind of humility too: he claims no pride in his strength but calls killing his nature, a law and not a feat. He asks Yama's leave, for he is not free but subject to Dharmarāja, and so the order of Yama's world is shown, with Yama addressed as "knower of dharma" for his justice. If Death were to look on Rāvaṇa he should die; but because of the boon even that was impossible, as Brahmā will soon make clear.

Hearing him, the mighty Dharmarāja said to Death, "Stay; I will kill him myself." Then the lord Vaivasvata, his eyes red with anger, raised in his hand the unfailing Rod of Time, with the Nooses of Time set at its sides and the hammer, like fire and thunderbolt, standing by in bodily form: the rod whose mere sight draws out the life of living beings, so what of one it touches or falls on? Wreathed in flames, as though it would burn the rākṣasa up, that great weapon flashed in the mighty god's grasp, like a living thing. Then everyone fled the battlefield in terror, and even the gods were shaken to see Yama with the rod raised. Yama's refusing Death and taking up the rod himself shows his anger at its height; his army had been destroyed, and in his pride he would take revenge in person. The rod is dreadful: to see it is death, let alone to be struck by it, and the flight even of the gods shows that it destroys everything, not Rāvaṇa alone. It is called unfailing, and that is exactly what will trouble Brahmā. This is the decisive moment of the battle, for if the rod falls, Rāvaṇa's death is certain; and the poet pauses here to heighten the suspense.

As Yama was about to strike Rāvaṇa with the rod, the Grandsire appeared in person and said: "Vaivasvata, mighty-armed, of boundless valour, you must not kill this night-ranger with this rod. I have given him a boon, bull among the gods, and you must not make false the word I have spoken. Whoever makes me a liar, god or man, makes the three worlds false; there is no doubt of it. Once released in anger, this fearsome rod, the terror of the three worlds, destroys creatures without distinguishing friend from foe. This Rod of Time, of boundless splendour, unfailing against all living beings, I myself created long ago, with Death at its head. So it must not be brought down on Rāvaṇa's head, gentle one, for when it falls no one lives even a moment. If it falls and the rākṣasa does not die, or if Daśagrīva dies, then either way there is falsehood. So turn this raised rod away from the lord of Laṅkā, and if you care for the worlds, keep my word true today." Brahmā's reasoning is subtle. The rod never fails, and the boon is true; if the rod falls, then either Rāvaṇa dies and the boon is false, or he lives and the rod's unfailing power is false. So the only way is for the rod not to fall. Here the greatness of truth is shown: Brahmā's word is the foundation of the three worlds, and if it were broken the truth of all the worlds would perish. The rod, too, spares no one, friend or foe, so its use might destroy the worlds themselves. Brahmā honours Yama as "bull among the gods" and soothes him as "gentle one", so that his command is really a courteous request. Both the rod and the boon were Brahmā's own creations, and he himself resolves the conflict between them. So Rāvaṇa was saved by Brahmā's boon, not by his own strength. And the root question of the Rāmāyaṇa is quietly answered here: Rāvaṇa could not be killed by the gods, and Yama too is a god, so only a man, Rāma, could slay him. Brahmā's words point to why Rāma had to be born.

At this the righteous Yama replied: "There, the rod is withdrawn, for you are our master. But if he cannot be killed by me because he is protected by a boon, what can I do now in this battle? So I shall vanish from this rākṣasa's sight." With these words he disappeared on the spot, with his chariot and horses. Daśagrīva, thinking he had conquered him, proclaimed his own name, mounted Puṣpaka again and went out from Yama's abode. And Vaivasvata went joyfully to heaven with the gods led by Brahmā, and so did the great sage Nārada. Yama's righteousness shows here: he honours Brahmā's word and masters his own anger. But he does not stand before Rāvaṇa like a defeated foe; he vanishes, which is his way of keeping his dignity, for "vanish" here means to become invisible, not to perish. Rāvaṇa, as before, took the withdrawal for a victory and proclaimed his name, but the reader knows he was saved only by Brahmā's boon. At the end of the sarga all are content: Yama for having done his duty, Brahmā for having kept his boon true, and Nārada for having satisfied his curiosity.