एवं सञ्चिन्त्य लघुविक्रमः विप्रेन्द्रः नारदः यथावृत्तं तत् आख्यातुं यमस्य सदनं प्रति जगाम। तत्र सः अग्निपुरस्कृतं देवं यमम् अपश्यत्, यः यस्य प्राणिनः यादृशं कर्म तादृशं विधानम् अनुतिष्ठति स्म। यमः अग्निं साक्षिणं कृत्वा प्राणिनां कर्मफलं निर्णयति — एषः तस्य धर्मराजत्वस्य परिचयः। यमः अपि तत्र प्राप्तं महर्षिं नारदं दृष्ट्वा धर्मतः अर्घ्यम् आवेद्य सुखम् आसीनं तम् अब्रवीत् — ‘देवर्षे, कच्चित् क्षेमम्? कच्चित् धर्मः न नश्यति? देवगन्धर्वसेवित, ते आगमनस्य किं कृत्यम्?’ यमस्य प्रश्नः धर्मस्य रक्षायाः चिन्तां दर्शयति — सः प्रथमं धर्मस्य कुशलं पृच्छति। तदा भगवान् ऋषिः नारदः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘श्रूयताम्, अभिधास्यामि; विधानं च विधीयताम्। पितृराज, एषः दशग्रीवः नाम निशाचरः सुदुर्जयं त्वां विक्रमैः वशं नेतुम् उपयाति। प्रभो, एतेन कारणेन अहं त्वरितः आगतः। किन्तु दण्डप्रहरणस्य तव अद्य किं नु भविष्यति?’ नारदस्य अन्तिमः प्रश्नः व्यङ्ग्यपूर्णः — कालदण्डधारिणः यमस्य किं भयम्? अथवा सः कौतूहलेन पृच्छति — अद्य किं भविष्यति इति। पूर्वसर्गे सः रावणं यमं प्रति प्रेरितवान्, अत्र यमं सावधानं करोति — उभयोः पक्षयोः सः सन्देशवाहकः। एषः तस्य स्वभावः — युद्धं प्रेरयति, किन्तु धर्मस्य पक्षं न त्यजति। यमस्य शान्तिः अपि ध्येया — सः अतिथिं सत्कृत्य एव वार्तां पृच्छति, न तु त्वरया। नारदः ‘विधानं विधीयताम्’ इति वदति — प्रतीकारस्य उपायः क्रियताम् इति। तस्य उपदेशः द्विधा — एकतः सूचना, अन्यतः सज्जतायाः प्रेरणा। यमः कालदण्डधारी इति नारदः स्मारयति, येन तस्य शक्तेः अपि स्मरणं भवति।

एतस्मिन् अन्तरे दूरात् उदितम् अंशुमन्तम् इव दीप्तम् आयान्तं तस्य रक्षसः विमानं ददृशुः। महाबलः रावणः पुष्पकस्य प्रभया तं सर्वं देशं वितिमिरं कृत्वा समीपम् अभ्यवर्तत। यमलोकः अन्धकारमयः इति प्रसिद्धिः; तत्र पुष्पकस्य प्रकाशः प्रथमं समागतः — एतत् दृश्यं विचित्रम्। ततः सः महाबाहुः दशग्रीवः ततस्ततः प्राणिनः सुकृतं दुष्कृतं च भुञ्जानान् अपश्यत्। अत्र कविः कर्मफलस्य सिद्धान्तं साक्षात् दर्शयति — यमलोके सर्वे स्वकर्मणां फलम् एव अनुभवन्ति, न तु अन्यस्य। रावणस्य आगमनेन तस्य नियमस्य भङ्गः भविष्यति इति सूचना। सूर्यस्य उपमा पुष्पकस्य तेजः दर्शयति, किन्तु तत् तेजः यमलोकस्य शान्तिं भनक्ति। ‘ततस्ततः’ इति पदेन यमलोकस्य विस्तारः सूचितः।

रावणः यमस्य सैनिकान् तस्य अनुचरैः घोररूपैः भयानकैः उग्रैः पुरुषैः सह अपश्यत्। सः वध्यमानान् क्लिश्यमानान् च देहिनः ददर्श, ये महानादं क्रोशन्तः तीव्रं निष्टनन्तः आसन्। केचित् कृमिभिः भक्ष्यमाणाः, केचित् दारुणैः सारमेयैः; ते श्रोत्रायासकराः भयावहाः वाचः वदन्ति स्म। केचित् शोणितोदकां वैतरणीं बहुशः सन्तार्यमाणाः, केचित् तप्तासु वालुकासु मुहुर्मुहुः तप्यमानाः। अधार्मिकाः असिपत्रवने भिद्यमानाः, रौरवे, क्षारनद्यां, क्षुरधारासु च पीड्यमानाः। केचित् तृषिताः क्षुधिताः पानीयं याचमानाः, शवभूताः कृशाः दीनाः विवर्णाः मुक्तमूर्धजाः, मलपङ्कधराः दीनाः रूक्षाः परिधावन्तः — एवं शतशः सहस्रशः प्राणिनः रावणः मार्गे ददर्श। अपरतः कांश्चित् पुण्यकृतः मुख्येषु गृहेषु गीतवादित्रनिःस्वनैः स्वकैः सुकृतैः प्रमोदमानान् अद्राक्षीत्। गोप्रदातारः गोरसं, अन्नदायिनः अन्नं, गृहदातारः गृहाणि — एवं स्वकर्मफलम् अश्नन्तः आसन्। अपरे धार्मिकाः सुवर्णमणिमुक्ताभिः प्रमदाभिः अलंकृताः स्वतेजसा दीप्यमानाः आसन्। अत्र नरकस्य स्वर्गस्य च सम्पूर्णं चित्रं दत्तम् — यत् दत्तं तत् एव प्राप्यते, यत् कृतं तत् एव भुज्यते। दानस्य फलं समानरूपं — गोदाता गोरसं, अन्नदाता अन्नं लभते इति। एते श्लोकाः (११–२०) वुल्गेटस्य विशेषाः; समीक्षितसंस्करणे एतानि वर्णनानि न सन्ति। वैतरणी, असिपत्रवनं, रौरवः इत्यादयः नरकाः पुराणेषु प्रसिद्धाः। एतत् वर्णनं रावणस्य अग्रिमस्य कर्मणः पृष्ठभूमिः — सः पीडितान् दृष्ट्वा तान् मोचयितुम् इच्छति, यमस्य व्यवस्थां च भनक्ति। कविः अत्र पाठकाय अपि उपदेशं ददाति — कर्मणः फलं अवश्यं भोक्तव्यम्, इह वा परत्र वा। वर्णनस्य क्रमः ध्येयः — प्रथमं यमदूताः, ततः पीड्यमानाः पापिनः, ततः विविधाः नरकाः, अन्ते पुण्यवतां भोगाः। एषः क्रमः दुःखात् सुखं प्रति गच्छति, येन पाठकस्य मनसि धर्मस्य फलस्य स्पष्टं चित्रं भवति। पापिनां यातनाः विविधाः — कृमिदंशः, श्वदंशः, नदीतरणं, तप्तवालुका, असिच्छेदः, क्षारजलं, क्षुरधाराः, क्षुधा, तृषा च। प्रत्येका यातना किञ्चित् पापविशेषं सूचयति इति पुराणानि वदन्ति। पुण्यवतां भोगाः अपि त्रिविधाः — गोरसम्, अन्नं, गृहं च, यानि तैः दानरूपेण दत्तानि। एतेन दानस्य महिमा प्रकटितः। रावणः एतत् सर्वं मार्गे पश्यन् गच्छति — तस्य मनसि किं भवति इति कविः न वदति, किन्तु तस्य अनन्तरं कर्म तस्य भावं सूचयति। पुण्यवतां तेजः ‘स्वतेजसा दीप्यमानान्’ इति पदेन दर्शितम् — तेषां प्रकाशः तेषां कर्मणः एव।

महाबाहुः राक्षसाधिपः रावणः एतान् दृष्ट्वा ततः स्वकैः दुष्कृतैः कर्मभिः भिद्यमानान् प्राणिनः विक्रमेण बलात् अमोचयत्; दशग्रीवेण तेन रक्षसा ते प्राणिनः मोक्षिताः। अत्र रावणस्य कर्म दयाजन्यं न, अपितु यमस्य अधिकारस्य अवमाननम् — सः यमस्य नियमं भङ्क्तुम् इच्छति। महीयसा राक्षसेन प्रेतेषु मुच्यमानेषु ते मुहूर्तम् अतर्कितम् अचिन्तितं सुखम् आपुः। किन्तु तत् सुखं क्षणिकम् — कर्मफलस्य नियमः अनतिक्रमणीयः। ततः सुसंक्रुद्धाः प्रेतगोपाः राक्षसेन्द्रम् अभिद्रवन्; सर्वदिग्भ्यः सम्प्रधावतां धर्मराजस्य शूराणां योधानां हलहलाशब्दः समुत्थितः। ते शूराः शतसहस्रशः प्रासैः परिघैः शूलैः मुसलैः शक्तितोमरैः पुष्पकं समधर्षन्त; तस्य आसनानि प्रासादान् वेदिकाः तोरणानि च मधुकराः इव शीघ्रं बभञ्जुः। मधुकराणाम् उपमा तेषां सङ्ख्यां वेगं च दर्शयति — यथा भ्रमराः पुष्पं परितः आवृण्वन्ति। किन्तु देवनिष्ठानभूतं तत् पुष्पकं विमानं मृधे भज्यमानम् अपि ब्रह्मतेजसा तथा एव अक्षयम् आसीत्। पुष्पकं ब्रह्मणा निर्मितं, अतः नाशरहितम्। तस्य महात्मनः यमस्य सेना असङ्ख्या सुमहती आसीत्, यत्र अग्रयातॄणां शूराणां शतानि सहस्राणि च आसन्। रावणस्य अस्य कर्मणः द्विविधा व्याख्या सम्भवति — केचित् तत्र करुणां पश्यन्ति, अन्ये यमस्य अपमानम्। मुद्रणस्य हिन्दीभाष्यं पराक्रमेण बलात् मोचिताः इति केवलं घटनां वदति। किन्तु प्रेतानां सुखम् ‘अतर्कितम्’ इति पदं सूचयति यत् तेषां मोक्षः धर्मानुसारी न, अपितु बलात्कारेण। अतः यमस्य योधाः क्रुद्धाः — तेषां स्वामिनः न्यायः भग्नः। युद्धस्य आरम्भः अत्र एव — प्रेतगोपानां कोलाहलः सर्वदिक्षु प्रसृतः। पुष्पकस्य भङ्गः अपि तस्य अक्षयत्वेन निष्फलः — एतत् पूर्वसर्गेषु वर्णितस्य तस्य दिव्यत्वस्य पुनः स्मरणम्। ब्रह्मणः तेजः अत्र अपि रावणस्य रक्षकम्, यथा तस्य वरः। यमस्य सेनायाः असङ्ख्यत्वं तस्य राज्यस्य विशालतां दर्शयति — सर्वेषां मृतानां स्वामी सः।

ततः रावणस्य ते सचिवाः महावीराः यथाकामं यथाबलं वृक्षैः शैलैः शतैः प्रासादैः च अयुध्यन्त; सः राजा दशाननः च अयुध्यत। यमलोकस्य प्रासादाः एव तेषाम् आयुधानि अभवन् — एतेन युद्धस्य उग्रता सूचिता। शोणितदिग्धाङ्गाः सर्वशस्त्रसमाहताः ते राक्षसेन्द्रस्य अमात्याः महत् आयोधनं चक्रुः। महाबाहो राम, यमस्य रावणस्य च ते महाभागाः मन्त्रिणः अन्योन्यं प्रहरणैः भृशं जघ्नुः। ततः महाबलाः यमयोधाः तान् अमात्यान् सन्त्यज्य शूलवर्षैः दशाननम् एव अभ्यधावन्त। तेषां युद्धनीतिः चतुरा — सेनापतिः एव मुख्यः लक्ष्यः। ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रहारैः जर्जरीकृतः राक्षसाधिपः पुष्पके फुल्लः अशोकः इव आबभौ। रक्ताक्तस्य रावणस्य फुल्लाशोकेन उपमा विचित्रा — अशोकस्य रक्तवर्णानि पुष्पाणि इव तस्य रक्तस्रावाः। अत्र प्रथमवारं रावणः स्वयं व्रणितः दृश्यते — यमयोधाः तं जर्जरीकर्तुं समर्थाः। मन्त्रिणां युद्धे वृक्षाः शैलाः प्रासादाः च आयुधानि — एषः राक्षसानां युद्धशैल्याः परिचयः, ये लब्धं सर्वम् आयुधं कुर्वन्ति। उभयोः पक्षयोः मन्त्रिणः ‘महाभागाः’ इति कविः वदति — शत्रवः अपि वीराः इति सम्मानः। रावणस्य प्रति शूलवर्षः यमयोधानां सङ्घटितं युद्धकौशलं दर्शयति। रावणः अत्र न पलायते, किन्तु पुष्पके एव तिष्ठन् प्रहारान् सहते। यमस्य मन्त्रिणः अपि रावणस्य मन्त्रिभिः तुल्यबलाः इति युद्धस्य दीर्घता सूचयति। अशोकोपमा अपि व्यङ्ग्यपूर्णा — ‘अशोकः’ इति नाम शोकरहितत्वं सूचयति, किन्तु रावणस्य अवस्था शोचनीया।

सः बली अस्त्रबलात् शूलगदाप्रासान् शक्तितोमरसायकान् मुसलानि शिलावृक्षान् च मुमोच। तरूणां शिलानां शस्त्राणां च अतिदारुणं तत् वर्षं यमसैन्येषु धरणीतले पपात। किन्तु ते सर्वे यमयोधाः तान् सर्वान् विनिर्भिद्य तत् अस्त्रम् अपहत्य च एकं घोरं राक्षसं शतसहस्रशः जघ्नुः। मेघोत्कराः शैलम् इव ते सर्वे तं परिवार्य भिन्दिपालैः शूलैः च निरुच्छ्वासम् अपोथयन् — तस्य श्वासस्य अपि अवकाशं न ददुः। ततः विमुक्तकवचः क्रुद्धः शोणितविस्रवैः सिक्तः सः पुष्पकं त्यक्त्वा पृथिव्याम् अवतिष्ठत। ततः मुहूर्तेन लब्धसंज्ञः कार्मुकी बाणी सः समरे अभिवर्धत, क्रुद्धः अन्तकः इव तस्थौ। अत्र रावणस्य क्षणिकः पराजयः — कवचं भग्नं, विमानं त्यक्तम्; किन्तु सः संज्ञां लब्ध्वा पुनः उत्तिष्ठति। ‘यथान्तकः’ इति उपमा विचित्रा — यमलोके एव सः अन्तकः इव स्थितः। यमयोधानां सामर्थ्यं ध्येयम् — ते रावणस्य अस्त्राणि अपि निवारयन्ति, यत् पूर्वं कोऽपि न अकरोत्। ‘एकं घोरं राक्षसं शतसहस्रशः’ इति — एकस्य विरुद्धं लक्षाः। मेघैः परिवृतस्य शैलस्य उपमा रावणस्य स्थैर्यं यमयोधानां बाहुल्यं च युगपत् दर्शयति। कवचस्य नाशः पुष्पकस्य त्यागः च रावणस्य सङ्कटस्य पराकाष्ठा। किन्तु मुहूर्तेन एव सः संज्ञां लब्ध्वा पुनः सन्नद्धः — एषः तस्य दृढः स्वभावः। ‘कार्मुकी बाणी’ इति द्वे विशेषणे तस्य पुनः सज्जतां सूचयतः।

ततः सः कार्मुके दिव्यं पाशुपतम् अस्त्रं सन्धाय ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति तान् उक्त्वा तत् चापं व्यपकर्षत। इन्द्रारिः सः आहवे आकर्णात् चापं विकृष्य क्रुद्धः तं शरं मुमोच, यथा त्रिपुरे शङ्करः। पाशुपतास्त्रं शिवस्य अस्त्रम्; त्रिपुरदाहस्य उपमा अतः सर्वथा उचिता। तस्य शरस्य रूपं सधूमज्वालमण्डलम् आसीत्, यथा घर्मे वनं दहिष्यतः दावाग्नेः मूर्च्छतः। ज्वालामाली सः शरः क्रव्यादैः अनुगतः रणे मुक्तः गुल्मान् द्रुमान् च भस्म कृत्वा प्रधावति स्म। क्रव्यादाः मांसभक्षकाः जन्तवः शरम् अनुगच्छन्ति — यत्र सः गच्छति तत्र मृतदेहाः भविष्यन्ति इति ज्ञात्वा। तस्य तेजसा दग्धाः वैवस्वतस्य सैन्याः तस्मिन् रणे माहेन्द्राः केतवः इव निपतिताः। इन्द्रध्वजस्य उत्सवान्ते तस्य पातनम् इव तेषां पतनम्। ततः भीमविक्रमः राक्षसः सचिवैः सार्धं मेदिनीं कम्पयन् इव सुमहानादं ननाद। सर्गस्य अन्ते रावणस्य विजयः इव दृश्यते, किन्तु यमः स्वयम् अद्यापि रणं न आगतः — तस्य आगमनम् अग्रिमे सर्गे। एवं कविः कथायाः तनावं वर्धयति। सैन्यस्य नाशः यमस्य क्रोधस्य कारणं भविष्यति। रावणः शिवभक्तः इति प्रसिद्धिः; तस्य पाशुपतास्त्रस्य प्राप्तिः अपि तेन सह सङ्गच्छते। अस्त्रस्य प्रभावः वनदाहेन उपमितः — सः केवलं शत्रून् न, अपितु गुल्मान् द्रुमान् अपि दहति। ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति वचनं योद्धुः आह्वानम्; रावणः पलायमानान् अपि रोधयति। यमसैन्यस्य नाशेन अग्रिमे सर्गे यमस्य स्वयं रणागमनस्य कारणं सिद्धम्।

ఇలా ఆలోచించి వేగంగా సంచరించే విప్రశ్రేష్ఠుడైన నారదుడు జరిగినది జరిగినట్లు చెప్పడానికి యముని సదనానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ ఆయన అగ్నిని ఎదుట ఉంచుకున్న యమదేవుని చూశాడు; ఏ ప్రాణి కర్మ ఎలాంటిదో దానికి తగిన విధానాన్ని ఆయన అమలుపరుస్తున్నాడు. యముడు అగ్నిని సాక్షిగా చేసుకొని ప్రాణుల కర్మఫలాన్ని నిర్ణయిస్తాడు — ఇదే ఆయన ధర్మరాజత్వానికి పరిచయం. యముడు కూడా అక్కడికి వచ్చిన మహర్షి నారదుని చూచి ధర్మబద్ధంగా అర్ఘ్యమిచ్చి, సుఖంగా కూర్చున్న ఆయనతో ఇలా అన్నాడు — ‘దేవర్షీ, క్షేమమేనా? ధర్మం నశించడం లేదు కదా? దేవగంధర్వులచేత సేవించబడేవాడా, మీ రాకకు కారణమేమిటి?’ యముని ప్రశ్న ధర్మరక్షణ పట్ల ఆయన చింతను చూపుతుంది — ఆయన మొదట ధర్మపు క్షేమాన్ని అడుగుతాడు. అప్పుడు భగవానుడైన నారదర్షి ఇలా అన్నాడు — ‘వినండి, చెబుతాను; తగిన ఏర్పాటు కూడా చేయండి. పితృరాజా, దశగ్రీవుడు అనే ఈ నిశాచరుడు జయింపరానివాడవైన నిన్ను పరాక్రమంతో వశపరచుకోవడానికి వస్తున్నాడు. ప్రభూ, ఈ కారణంగానే నేను త్వరగా వచ్చాను. కానీ దండాన్ని ఆయుధంగా ధరించే నీకు ఈరోజు ఏమవుతుందో?’ నారదుని చివరి ప్రశ్న వ్యంగ్యపూర్ణమైనది — కాలదండధారి అయిన యమునికి భయమేమిటి? లేదా ఆయన కుతూహలంతో అడుగుతున్నాడు — ఈరోజు ఏమవుతుందో అని. పూర్వసర్గలో ఆయన రావణుని యముని వైపు ప్రేరేపించాడు, ఇక్కడ యముని అప్రమత్తుని చేస్తున్నాడు — రెండు పక్షాలకూ ఆయన సందేశవాహకుడు. ఇదే ఆయన స్వభావం — యుద్ధాన్ని ప్రేరేపిస్తాడు, కానీ ధర్మపక్షాన్ని విడువడు. యముని ప్రశాంతతను కూడా గమనించాలి — ఆయన అతిథిని సత్కరించిన తరువాతనే విషయం అడుగుతాడు, తొందరపడడు. నారదుడు ‘విధానం విధీయతామ్’ (ఏర్పాటు చేయండి) అంటున్నాడు — ప్రతీకార ఉపాయం చేయండి అని. ఆయన ఉపదేశం రెండు విధాలు — ఒకవైపు సూచన, మరొకవైపు సన్నద్ధతకు ప్రేరణ. యముడు కాలదండధారి అని నారదుడు గుర్తుచేస్తున్నాడు, దానిచేత ఆయన శక్తి కూడా స్మరణకు వస్తుంది.

ఈలోగా దూరం నుండి ఉదయించిన సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తూ వస్తున్న ఆ రాక్షసుని విమానాన్ని వారు చూశారు. మహాబలుడైన రావణుడు పుష్పకపు కాంతితో ఆ ప్రదేశమంతటినీ చీకటి లేకుండా చేస్తూ సమీపానికి వచ్చాడు. యమలోకం అంధకారమయమని ప్రసిద్ధి; అక్కడ పుష్పకపు కాంతి మొదటిసారిగా వచ్చింది — ఈ దృశ్యం విచిత్రమైనది. అప్పుడు ఆ మహాబాహువైన దశగ్రీవుడు అక్కడక్కడ తమ సుకృతాలనూ దుష్కృతాలనూ అనుభవిస్తున్న ప్రాణులను చూశాడు. ఇక్కడ కవి కర్మఫల సిద్ధాంతాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూపుతున్నాడు — యమలోకంలో అందరూ తమ కర్మల ఫలాన్నే అనుభవిస్తారు, ఇతరులది కాదు. రావణుని రాకతో ఆ నియమానికి భంగం కలుగుతుందని సూచన. సూర్యుని ఉపమ పుష్పకపు తేజస్సును చూపుతుంది, కానీ ఆ తేజస్సు యమలోకపు ప్రశాంతతను భంగపరుస్తుంది. ‘తతస్తతః’ (అక్కడక్కడ) అనే పదంతో యమలోక విస్తారం సూచించబడింది.

రావణుడు యముని సైనికులను, ఘోరరూపులూ భయానకులూ ఉగ్రులూ అయిన ఆయన అనుచరపురుషులతో పాటు చూశాడు. పెద్దగా అరుస్తూ తీవ్రంగా మూలుగుతూ, వధించబడుతూ క్లేశపెట్టబడుతూ ఉన్న దేహధారులను అతడు చూశాడు. కొందరు పురుగులచేత తినబడుతున్నారు, కొందరు భయంకరమైన కుక్కలచేత; వారు చెవులకు బాధ కలిగించే భయంకరమైన మాటలు పలుకుతున్నారు. కొందరు రక్తమే నీరుగా గల వైతరణీనదిని పదేపదే దాటింపజేయబడుతున్నారు, కొందరు కాలుతున్న ఇసుకలో మళ్ళీ మళ్ళీ కాల్చబడుతున్నారు. అధర్మపరులు అసిపత్రవనంలో (కత్తుల వంటి ఆకుల వనంలో) చీల్చబడుతున్నారు, రౌరవంలో, క్షారనదిలో, క్షురధారలపై (కత్తి అంచులపై) పీడించబడుతున్నారు. కొందరు దప్పికతో ఆకలితో నీరు యాచిస్తున్నారు, శవాల్లా కృశించి దీనులై వెలవెలబోయి జుట్టు విరబోసుకొని, మలపంకం ధరించి, దీనులై, ఎండిపోయి పరుగెత్తుతున్నారు — ఇలా వందలాది వేలాది ప్రాణులను రావణుడు దారిలో చూశాడు. మరొకవైపు పుణ్యం చేసిన కొందరిని ముఖ్యమైన భవనాలలో గీతవాద్యధ్వనులతో, తమ సుకృతాలచేత ఆనందిస్తూ ఉండడం చూశాడు. గోదానం చేసినవారు గోరసాన్ని (పాలు, పెరుగు మొదలైనవాటిని), అన్నదానం చేసినవారు అన్నాన్ని, గృహదానం చేసినవారు గృహాలను — ఇలా తమ కర్మఫలాన్ని అనుభవిస్తున్నారు. మరికొందరు ధర్మాత్ములు బంగారంతో, మణులతో, ముత్యాలతో, స్త్రీలతో అలంకృతులై తమ తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్నారు. ఇక్కడ నరకానికీ స్వర్గానికీ సంపూర్ణ చిత్రం ఇవ్వబడింది — ఏది ఇచ్చారో అదే పొందుతారు, ఏది చేశారో అదే అనుభవిస్తారు. దానఫలం దానానికి సమానరూపంలో ఉంటుంది — గోదాత గోరసాన్ని, అన్నదాత అన్నాన్ని పొందుతాడు. ఈ శ్లోకాలు (11–20) వల్గేట్ పాఠపు విశేషాలు; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ వర్ణనలు లేవు. వైతరణి, అసిపత్రవనం, రౌరవం మొదలైన నరకాలు పురాణాలలో ప్రసిద్ధమైనవి. ఈ వర్ణన రావణుని తరువాతి కర్మకు నేపథ్యం — పీడితులను చూచి అతడు వారిని విడిపించాలనుకుంటాడు, యముని వ్యవస్థను భంగపరుస్తాడు. కవి ఇక్కడ పాఠకునికి కూడా ఉపదేశమిస్తున్నాడు — కర్మఫలాన్ని తప్పక అనుభవించాలి, ఇక్కడైనా పరలోకంలోనైనా. వర్ణనా క్రమాన్ని గమనించాలి — మొదట యమదూతలు, తరువాత పీడించబడుతున్న పాపులు, తరువాత వివిధ నరకాలు, చివరకు పుణ్యాత్ముల భోగాలు. ఈ క్రమం దుఃఖం నుండి సుఖం వైపు సాగుతుంది, దానిచేత పాఠకుని మనస్సులో ధర్మఫలపు స్పష్టచిత్రం ఏర్పడుతుంది. పాపుల యాతనలు వివిధమైనవి — పురుగుల కాటు, కుక్కల కాటు, నదిని దాటడం, కాలుతున్న ఇసుక, కత్తులతో చీలడం, క్షారజలం, కత్తి అంచులు, ఆకలి, దప్పిక. ప్రతి యాతనా ఏదో ఒక పాపవిశేషాన్ని సూచిస్తుందని పురాణాలు చెబుతాయి. పుణ్యాత్ముల భోగాలు కూడా మూడు విధాలు — గోరసం, అన్నం, గృహం, వీటిని వారు దానరూపంలో ఇచ్చారు. దీనిచేత దానమహిమ వెల్లడైంది. రావణుడు ఇదంతా దారిలో చూస్తూ వెళ్తున్నాడు — అతని మనస్సులో ఏమి జరుగుతోందో కవి చెప్పడు, కానీ అతని తరువాతి కర్మ అతని భావాన్ని సూచిస్తుంది. పుణ్యాత్ముల తేజస్సు ‘స్వతేజసా దీప్యమానాన్’ (తమ తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్నవారిని) అనే పదంతో చూపబడింది — వారి కాంతి వారి కర్మల వల్లనే.

మహాబాహువైన రాక్షసాధిపుడు రావణుడు వీరిని చూచి, తమ దుష్కర్మలచేత చీల్చబడుతున్న ప్రాణులను పరాక్రమంతో బలవంతంగా విడిపించాడు; ఆ రాక్షసుడైన దశగ్రీవునిచేత ఆ ప్రాణులు విముక్తులయ్యారు. ఇక్కడ రావణుని కర్మ దయతో పుట్టినది కాదు, యముని అధికారానికి అవమానం — అతడు యముని నియమాన్ని భంగపరచాలనుకుంటున్నాడు. మహాకాయుడైన ఆ రాక్షసుడు ప్రేతలను విడిపిస్తుండగా వారు క్షణకాలం ఊహించని, ఆలోచించని సుఖాన్ని పొందారు. కానీ ఆ సుఖం క్షణికం — కర్మఫల నియమం అతిక్రమింపరానిది. అప్పుడు మిక్కిలి క్రుద్ధులైన ప్రేతరక్షకులు రాక్షసేంద్రునిపై దాడిచేశారు; అన్ని దిక్కుల నుండి పరుగెత్తుకు వస్తున్న ధర్మరాజు శూరయోధుల కోలాహలధ్వని చెలరేగింది. ఆ శూరులు లక్షలాదిగా ప్రాసాలతో, పరిఘలతో, శూలాలతో, రోకళ్ళతో, శక్తులతో, తోమరాలతో పుష్పకాన్ని దెబ్బతీశారు; తేనెటీగల్లా దాని ఆసనాలనూ మేడలనూ వేదికలనూ తోరణాలనూ వేగంగా విరగ్గొట్టారు. తేనెటీగల ఉపమ వారి సంఖ్యనూ వేగాన్నీ చూపుతుంది — తుమ్మెదలు పువ్వును అన్నివైపులా కప్పివేసినట్లు. కానీ దేవతలకు ఆశ్రయమైన ఆ పుష్పకవిమానం యుద్ధంలో విరగ్గొట్టబడుతున్నా బ్రహ్మతేజస్సు వల్ల అలాగే అక్షయంగా ఉండిపోయింది. పుష్పకం బ్రహ్మచేత నిర్మించబడినది, కాబట్టి నాశనం లేనిది. మహాత్ముడైన ఆ యముని సేన లెక్కలేనంత, అతి విశాలమైనది, అందులో ముందు నడిచే శూరులు వందలు వేలుగా ఉన్నారు. రావణుని ఈ కర్మకు రెండు విధాల వ్యాఖ్య సాధ్యం — కొందరు అందులో కరుణను చూస్తారు, మరికొందరు యముని అవమానాన్ని. ముద్రణలోని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘పరాక్రమంతో బలవంతంగా విడిపించాడు’ అని కేవలం సంఘటనను చెబుతుంది. కానీ ప్రేతల సుఖం ‘అతర్కితమ్’ (ఊహించనిది) అనే పదం వారి విముక్తి ధర్మానుసారమైనది కాదు, బలాత్కారంగా జరిగినదని సూచిస్తుంది. కాబట్టి యముని యోధులు క్రుద్ధులయ్యారు — తమ స్వామి న్యాయం భగ్నమైంది. యుద్ధారంభం ఇక్కడే — ప్రేతరక్షకుల కోలాహలం అన్ని దిక్కులా వ్యాపించింది. పుష్పకభంగం కూడా దాని అక్షయత్వం వల్ల నిష్ఫలమైంది — ఇది పూర్వసర్గలలో వర్ణించిన దాని దివ్యత్వాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది. బ్రహ్మతేజస్సు ఇక్కడ కూడా రావణునికి రక్షకం, అతని వరం వలెనే. యముని సేన అసంఖ్యాకత్వం ఆయన రాజ్య విశాలత్వాన్ని చూపుతుంది — మరణించినవారందరికీ ఆయనే స్వామి.

అప్పుడు మహావీరులైన రావణుని ఆ మంత్రులు తమ ఇష్టానుసారం, తమ బలానుసారం చెట్లతో, బండలతో, వందలాది మేడలతో యుద్ధం చేశారు; ఆ రాజు దశాననుడు కూడా యుద్ధం చేశాడు. యమలోకపు మేడలే వారికి ఆయుధాలయ్యాయి — దీనిచేత యుద్ధపు ఉగ్రత సూచించబడింది. రక్తంతో తడిసిన అంగాలతో, సమస్త ఆయుధాలచేత కొట్టబడిన రాక్షసేంద్రుని ఆ మంత్రులు మహాయుద్ధం చేశారు. మహాబాహూ రామా, యముని, రావణుని మహాభాగులైన ఆ మంత్రులు ఒకరినొకరు ఆయుధాలతో తీవ్రంగా కొట్టుకున్నారు. అప్పుడు మహాబలులైన యమయోధులు ఆ మంత్రులను విడిచిపెట్టి శూలవర్షంతో దశాననుని మీదికే దూకారు. వారి యుద్ధనీతి చతురమైనది — నాయకుడే ముఖ్యలక్ష్యం. అప్పుడు రక్తంతో తడిసిన అంగాలతో, దెబ్బలచేత జర్జరితుడైన రాక్షసాధిపుడు పుష్పకంలో పూచిన అశోకవృక్షంలా ప్రకాశించాడు. రక్తసిక్తుడైన రావణుని పూచిన అశోకంతో పోల్చడం విచిత్రమైనది — అశోకపు ఎర్రని పువ్వుల్లా అతని రక్తస్రావాలు. ఇక్కడ మొదటిసారిగా రావణుడు స్వయంగా గాయపడినట్లు కనిపిస్తాడు — యమయోధులు అతనిని జర్జరితుని చేయగలిగారు. మంత్రుల యుద్ధంలో చెట్లూ బండలూ మేడలూ ఆయుధాలు — ఇది దొరికినదంతా ఆయుధంగా చేసుకునే రాక్షసుల యుద్ధశైలికి పరిచయం. రెండు పక్షాల మంత్రులనూ కవి ‘మహాభాగులు’ అంటాడు — శత్రువులూ వీరులే అనే గౌరవం. రావణునిపై శూలవర్షం యమయోధుల సంఘటిత యుద్ధకౌశలాన్ని చూపుతుంది. రావణుడు ఇక్కడ పారిపోడు, పుష్పకంలోనే నిలిచి దెబ్బలను సహిస్తాడు. యముని మంత్రులు కూడా రావణుని మంత్రులతో సమానబలులనడం యుద్ధపు దీర్ఘతను సూచిస్తుంది. అశోకపు ఉపమ కూడా వ్యంగ్యపూర్ణమైనది — ‘అశోకం’ అనే పేరు శోకరాహిత్యాన్ని సూచిస్తుంది, కానీ రావణుని స్థితి శోచనీయమైనది.

ఆ బలవంతుడు అస్త్రబలంతో శూలాలనూ గదలనూ ప్రాసాలనూ, శక్తులనూ తోమరాలనూ బాణాలనూ, రోకళ్ళనూ బండలనూ చెట్లనూ ప్రయోగించాడు. చెట్ల, బండల, ఆయుధాల ఆ అతి దారుణమైన వర్షం భూతలంపై యమసైన్యాల మీద పడింది. కానీ ఆ యమయోధులందరూ వాటన్నిటినీ ఛేదించి, ఆ అస్త్రాన్ని తొలగించి, ఒంటరి ఘోరరాక్షసుని లక్షలాదిగా కొట్టారు. మేఘసమూహాలు పర్వతాన్ని చుట్టుముట్టినట్లు వారందరూ అతనిని చుట్టుముట్టి భిందిపాలాలతో శూలాలతో ఊపిరి ఆడకుండా బాదారు — అతనికి శ్వాస తీసుకునే అవకాశం కూడా ఇవ్వలేదు. అప్పుడు కవచం ఊడిపోయి, క్రుద్ధుడై, రక్తస్రావాలతో తడిసిన అతడు పుష్పకాన్ని విడిచిపెట్టి భూమిపై నిలిచాడు. ఆ తరువాత క్షణంలో స్పృహ తెచ్చుకొని, ధనుస్సూ బాణాలూ ధరించి అతడు యుద్ధంలో విజృంభించాడు, క్రుద్ధుడైన అంతకునిలా నిలిచాడు. ఇక్కడ రావణుని క్షణిక పరాజయం — కవచం భగ్నమైంది, విమానం విడువబడింది; కానీ అతడు స్పృహ పొంది మళ్ళీ లేస్తాడు. ‘యథాంతకః’ (అంతకుని వలె) అనే ఉపమ విచిత్రమైనది — యమలోకంలోనే అతడు అంతకునిలా నిలిచాడు. యమయోధుల సామర్థ్యాన్ని గమనించాలి — వారు రావణుని అస్త్రాలను కూడా నివారిస్తారు, ఇది ఇంతకుముందు ఎవరూ చేయలేదు. ‘ఏకం ఘోరం రాక్షసం శతసహస్రశః’ (ఒంటరి ఘోరరాక్షసుని లక్షలాదిగా) — ఒక్కనికి వ్యతిరేకంగా లక్షలమంది. మేఘాలచేత చుట్టుముట్టబడిన పర్వతపు ఉపమ రావణుని స్థైర్యాన్నీ యమయోధుల ఆధిక్యాన్నీ ఏకకాలంలో చూపుతుంది. కవచనాశమూ పుష్పకత్యాగమూ రావణుని సంకటానికి పరాకాష్ఠ. కానీ క్షణంలోనే అతడు స్పృహ పొంది మళ్ళీ సన్నద్ధుడవుతాడు — ఇది అతని దృఢస్వభావం. ‘కార్ముకీ బాణీ’ (ధనుస్సు ధరించినవాడు, బాణాలు ధరించినవాడు) అనే రెండు విశేషణాలు అతని పునఃసన్నద్ధతను సూచిస్తాయి.

అప్పుడు అతడు ధనుస్సుపై దివ్యమైన పాశుపతాస్త్రాన్ని సంధించి, ‘నిలువండి, నిలువండి’ అని వారితో అంటూ ఆ ధనుస్సును లాగాడు. ఇంద్రశత్రువైన అతడు యుద్ధంలో చెవి వరకు ధనుస్సును లాగి, త్రిపురాలపై శంకరుడు విడిచినట్లు, కోపంతో ఆ బాణాన్ని విడిచాడు. పాశుపతాస్త్రం శివుని అస్త్రం; కాబట్టి త్రిపురదహనపు ఉపమ పూర్తిగా సముచితమైనది. ఆ బాణపు రూపం, వేసవిలో వనాన్ని దహించబోతూ విజృంభించే దావాగ్నిలా, పొగతో జ్వాలలతో కూడిన మండలంలా ఉంది. జ్వాలామాలలతో కూడిన ఆ బాణం, మాంసభక్షకులైన జంతువులు వెంటబడగా, రణంలో విడువబడి పొదలనూ చెట్లనూ భస్మం చేస్తూ పరుగెత్తింది. మాంసభక్షక జంతువులు బాణాన్ని అనుసరిస్తున్నాయి — అది ఎక్కడికి వెళ్తే అక్కడ శవాలు ఉంటాయని తెలిసి. దాని తేజస్సుచేత దహించబడిన వైవస్వతుని సైన్యాలు ఆ రణంలో ఇంద్రధ్వజాల్లా కూలిపోయాయి. ఇంద్రధ్వజ ఉత్సవం ముగియగానే ధ్వజాన్ని పడవేసినట్లు వారు పడిపోయారు. అప్పుడు భయంకరపరాక్రముడైన ఆ రాక్షసుడు మంత్రులతో కలిసి భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లుగా మహానాదం చేశాడు. సర్గ చివరలో రావణుని విజయం కనిపిస్తున్నట్లుంది, కానీ యముడు స్వయంగా ఇంకా రణానికి రాలేదు — ఆయన రాక తరువాతి సర్గలో. ఇలా కవి కథలో ఉత్కంఠను పెంచుతున్నాడు. సైన్యనాశం యముని క్రోధానికి కారణమవుతుంది. రావణుడు శివభక్తుడని ప్రసిద్ధి; అతనికి పాశుపతాస్త్రం లభించడం కూడా దానితో పొసగుతుంది. అస్త్రప్రభావం వనదహనంతో పోల్చబడింది — అది కేవలం శత్రువులనే కాక పొదలనూ చెట్లనూ కూడా దహిస్తుంది. ‘తిష్ఠ తిష్ఠ’ (నిలువండి, నిలువండి) అనే మాట యోధుని ఆహ్వానం; రావణుడు పారిపోతున్నవారిని కూడా అడ్డగిస్తాడు. యమసైన్యనాశంతో తరువాతి సర్గలో యముడు స్వయంగా రణానికి రావడానికి కారణం సిద్ధమైంది.

இவ்வாறு சிந்தித்து, விரைந்து செல்லும் அந்தணர்களில் சிறந்த நாரதர், நிகழ்ந்ததை உள்ளபடி தெரிவிப்பதற்காக யமனின் இருப்பிடத்துக்குச் சென்றார். அங்கே அவர், அக்கினியை முன்னிறுத்தி அமர்ந்து, எந்த உயிருக்கு எத்தகைய செயலோ அதற்கேற்ற தீர்ப்பை நிறைவேற்றிக்கொண்டிருந்த தேவனான யமனைக் கண்டார். யமன் அக்கினியைச் சாட்சியாக வைத்து உயிர்களின் வினைப்பயனைத் தீர்மானிக்கிறான் — இதுவே அவன் தர்மராஜன் என்பதற்கான அடையாளம். யமனும் அங்கே வந்த பெருமுனிவரான நாரதரைக் கண்டு, அறமுறைப்படி அர்க்கியம் அளித்து, சுகமாக அமர்ந்த அவரிடம் கூறினான் — ‘தேவரிஷியே, நலமா? அறம் அழியாமல் இருக்கிறதா? தேவர்களாலும் கந்தர்வர்களாலும் பணியப்படுபவரே, நீர் வந்த காரியம் என்ன?’ யமனின் கேள்வி அறத்தைக் காப்பதில் அவனுக்குள்ள அக்கறையைக் காட்டுகிறது — அவன் முதலில் அறத்தின் நலத்தையே விசாரிக்கிறான். அப்போது பகவானான நாரத ரிஷி கூறினார் — ‘கேளும், சொல்கிறேன்; ஏற்ற ஏற்பாட்டையும் செய்யும். பித்ருக்களின் அரசே, தசக்ரீவன் என்ற இந்த இரவில் திரிபவன், வெல்லுதற்கரிய உம்மையும் தன் வீரச்செயல்களால் அடிபணியவைக்க வருகிறான். பிரபுவே, இந்தக் காரணத்தால்தான் நான் விரைந்து வந்தேன். ஆனால் தண்டத்தை ஆயுதமாகக் கொண்ட உமக்கு இன்று என்ன நேரப்போகிறதோ?’ நாரதரின் இறுதிக் கேள்வி நையாண்டி நிறைந்தது — காலதண்டத்தைத் தாங்கிய யமனுக்கு என்ன அச்சம்? அல்லது இன்று என்ன நடக்கும் என்று ஆர்வத்தால் கேட்கிறார். முந்தைய சர்க்கத்தில் அவர் ராவணனை யமனை நோக்கித் தூண்டினார்; இங்கே யமனை எச்சரிக்கிறார் — இரு தரப்புக்கும் அவர் செய்தி கொண்டுசெல்பவர். இதுவே அவர் இயல்பு — போரைத் தூண்டுகிறார், ஆனால் அறத்தின் பக்கத்தைக் கைவிடுவதில்லை. யமனின் அமைதியும் கவனிக்கத்தக்கது — அவன் விருந்தினரை உபசரித்த பிறகே செய்தியைக் கேட்கிறான், அவசரப்படுவதில்லை. நாரதர் ‘விதாநம் விதீயதாம்’ (ஏற்ற ஏற்பாட்டைச் செய்யும்) என்கிறார் — எதிர்கொள்வதற்கான வழியைச் செய்யவேண்டும் என்பது. அவர் அறிவுரை இருவகையானது — ஒருபுறம் செய்தியைத் தெரிவித்தல், மறுபுறம் ஆயத்தமாக இருக்கத் தூண்டுதல். யமன் காலதண்டம் தாங்கியவன் என்பதை நாரதர் நினைவூட்டுகிறார்; அதனால் அவன் ஆற்றலும் நினைவுக்கு வருகிறது.

இதற்கிடையில், தொலைவில் உதிக்கும் சூரியனைப் போல ஒளிவீசியபடி வரும் அந்த ராக்ஷசனின் விமானத்தை அவர்கள் கண்டனர். பெருவலிமையுடைய ராவணன் புஷ்பகத்தின் ஒளியால் அந்தப் பகுதி முழுவதையும் இருளற்றதாக்கிக்கொண்டு அருகில் வந்தான். யமலோகம் இருள் நிறைந்தது என்பது புகழ்பெற்ற செய்தி; அங்கே புஷ்பகத்தின் ஒளி முதன்முறையாக வந்தது — இந்தக் காட்சி விந்தையானது. பிறகு நீண்ட கைகளுடைய தசக்ரீவன் ஆங்காங்கே உயிர்கள் தம் நல்வினையையும் தீவினையையும் அனுபவிப்பதைக் கண்டான். இங்கே கவி வினைப்பயன் கொள்கையை நேரடியாகக் காட்டுகிறார் — யமலோகத்தில் ஒவ்வொருவரும் தம் சொந்தச் செயல்களின் பயனையே அனுபவிக்கின்றனர், பிறருடையதை அல்ல. ராவணனின் வருகையால் அந்த நியதி குலையப்போகிறது என்பதற்கான குறிப்பு இது. சூரியனின் உவமை புஷ்பகத்தின் ஒளியைக் காட்டுகிறது; ஆனால் அந்த ஒளி யமலோகத்தின் அமைதியைக் குலைக்கிறது. ‘ததஸ்தத:’ (ஆங்காங்கே) என்ற சொல்லால் யமலோகத்தின் பரப்பு குறிப்பிடப்படுகிறது.

ராவணன் யமனின் படைவீரர்களையும், அவனுடைய பணியாளர்களான கொடிய உருவமும் அச்சமூட்டும் தோற்றமும் கடுமையும் கொண்ட ஆடவர்களையும் கண்டான். அடிக்கப்படுபவர்களும் வருத்தப்படுபவர்களுமாக, பெருங்குரலில் கதறியும் கடுமையாக முனகியும் கொண்டிருந்த உடல்தாங்கிகளைக் கண்டான். சிலர் புழுக்களால் தின்னப்பட்டனர், சிலர் கொடிய நாய்களால்; அவர்கள் காதுக்கு வேதனை தரும் அச்சமூட்டும் சொற்களைப் பேசினர். சிலர் குருதியை நீராகக் கொண்ட வைதரணி ஆற்றைப் பலமுறை கடக்கவைக்கப்பட்டனர்; சிலர் சுடுமணலில் மீண்டும் மீண்டும் வாட்டப்பட்டனர். அறமற்றவர்கள் வாள்போன்ற இலைகள் கொண்ட காட்டில் (அஸிபத்ரவனத்தில்) பிளக்கப்பட்டனர்; ரௌரவத்திலும் உப்பு ஆற்றிலும் கத்திமுனைகளிலும் வருத்தப்பட்டனர். சிலர் தாகமும் பசியுமாக நீர் இரந்தனர்; பிணம்போல் ஆகி, மெலிந்து, துயருற்று, நிறம்வெளிறி, தலைமுடி விரிந்து, அழுக்கும் சேறும் படிந்து, துயருற்று, வறண்டு ஓடிக்கொண்டிருந்தனர் — இவ்வாறு நூற்றுக்கணக்கான, ஆயிரக்கணக்கான உயிர்களை ராவணன் வழியில் கண்டான். மறுபுறம் புண்ணியம் செய்த சிலர் சிறந்த மாளிகைகளில் பாடல், இசைக்கருவி ஒலிகளோடு தம் நல்வினைகளால் மகிழ்ந்திருப்பதைக் கண்டான். பசுக்களைத் தானம் செய்தவர்கள் பால்பொருள்களையும், அன்னதானம் செய்தவர்கள் உணவையும், வீடுகளைத் தானம் செய்தவர்கள் வீடுகளையும் — இவ்வாறு தம் செயல்களின் பயனை அனுபவித்துக்கொண்டிருந்தனர். அறவோரான மற்றவர்கள் பொன்னாலும் மணிகளாலும் முத்துகளாலும் அணிசெய்த மங்கையரோடு, தம் ஒளியால் சுடர்விட்டுக்கொண்டிருந்தனர். இங்கே நரகம், சுவர்க்கம் ஆகிய இரண்டின் முழுச் சித்திரமும் தரப்படுகிறது — கொடுத்ததே கிடைக்கிறது, செய்ததே அனுபவிக்கப்படுகிறது. தானத்தின் பயன் அதே வடிவில் — பசுவைக் கொடுத்தவன் பால்பொருளையும், அன்னம் கொடுத்தவன் அன்னத்தையும் பெறுகிறான். இந்தச் சுலோகங்கள் (11–20) வல்கேட் பதிப்புக்கே உரியவை; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்த வருணனைகள் இல்லை. வைதரணி, அஸிபத்ரவனம், ரௌரவம் முதலிய நரகங்கள் புராணங்களில் புகழ்பெற்றவை. இந்த வருணனை ராவணனின் அடுத்த செயலுக்குப் பின்னணி — வருந்துபவர்களைக் கண்டு அவன் அவர்களை விடுவிக்க விரும்புகிறான், யமனின் ஒழுங்கமைப்பையும் குலைக்கிறான். கவி இங்கே படிப்பவருக்கும் அறிவுரை தருகிறார் — வினையின் பயனை இங்கோ மறுமையிலோ நிச்சயம் அனுபவித்தாகவேண்டும். வருணனையின் வரிசை கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் யமதூதர்கள், பிறகு வருத்தப்படும் பாவிகள், பிறகு பலவகை நரகங்கள், இறுதியில் புண்ணியவான்களின் இன்பங்கள். இந்த வரிசை துன்பத்திலிருந்து இன்பத்தை நோக்கிச் செல்கிறது; அதனால் படிப்பவர் மனத்தில் அறத்தின் பயன் பற்றிய தெளிவான சித்திரம் உருவாகிறது. பாவிகளின் வேதனைகள் பலவகை — புழுக்கடி, நாய்க்கடி, ஆற்றைக் கடத்தல், சுடுமணல், வாளால் அறுபடுதல், உப்புநீர், கத்திமுனைகள், பசி, தாகம். ஒவ்வொரு வேதனையும் ஏதேனும் ஒரு குறிப்பிட்ட பாவத்தைக் குறிக்கிறது என்று புராணங்கள் கூறுகின்றன. புண்ணியவான்களின் இன்பங்களும் மூவகை — பால்பொருள், உணவு, வீடு; அவற்றை அவர்கள் தானமாகக் கொடுத்திருந்தனர். இதனால் தானத்தின் பெருமை வெளிப்படுகிறது. ராவணன் இவற்றையெல்லாம் வழியில் பார்த்தபடி செல்கிறான் — அவன் மனத்தில் என்ன நிகழ்கிறது என்று கவி சொல்லவில்லை; ஆனால் அடுத்து அவன் செய்யும் செயல் அவன் உணர்வைக் குறிக்கிறது. புண்ணியவான்களின் ஒளி ‘ஸ்வதேஜஸா தீப்யமாநாந்’ (தம் ஒளியால் சுடர்விடுபவர்கள்) என்ற சொல்லால் காட்டப்படுகிறது — அவர்களின் ஒளி அவர்களுடைய செயல்களிலிருந்தே பிறந்தது.

இவர்களைக் கண்ட பின், நீண்ட கைகளுடைய ராக்ஷசர் தலைவனான ராவணன், தம் தீவினைகளால் பிளக்கப்பட்டுக்கொண்டிருந்த உயிர்களைத் தன் வீரத்தால் வலுக்கட்டாயமாக விடுவித்தான்; பத்துத் தலையனான அந்த ராக்ஷசனால் அந்த உயிர்கள் விடுவிக்கப்பட்டன. இங்கே ராவணனின் செயல் கருணையால் பிறந்தது அல்ல, யமனின் அதிகாரத்தை அவமதிப்பதே — அவன் யமனின் நியதியை உடைக்க விரும்புகிறான். பெருமைமிக்க ராக்ஷசனால் பிரேதங்கள் விடுவிக்கப்பட்டபோது, அவர்கள் ஒரு கணம் எதிர்பாராத, நினைத்தும் பாராத இன்பத்தை அடைந்தனர். ஆனால் அந்த இன்பம் கணநேரமே — வினைப்பயனின் நியதியைக் கடக்க முடியாது. பிறகு கடுஞ்சினங்கொண்ட பிரேதக் காவலர்கள் ராக்ஷசேந்திரனை நோக்கிப் பாய்ந்தனர்; எல்லாத் திசைகளிலிருந்தும் ஓடிவந்த தர்மராஜனின் வீரப் படைவீரர்களின் ‘ஹலஹலா’ என்ற பேரொலி எழுந்தது. நூறாயிரக்கணக்கான அந்த வீரர்கள் ஈட்டிகளாலும் இருப்புத் தடிகளாலும் சூலங்களாலும் உலக்கைகளாலும் சக்திகளாலும் தோமரங்களாலும் புஷ்பகத்தைத் தாக்கினர்; தேனீக்களைப் போல அதன் இருக்கைகளையும் மாடங்களையும் மேடைகளையும் தோரணங்களையும் விரைவாக உடைத்தனர். தேனீக்களின் உவமை அவர்களின் எண்ணிக்கையையும் வேகத்தையும் காட்டுகிறது — தேனீக்கள் மலரைச் சுற்றி மொய்ப்பது போல. ஆனால் தேவர்களின் இருப்பிடமாக விளங்கிய அந்தப் புஷ்பக விமானம் போரில் உடைக்கப்பட்டும் பிரம்மனின் ஒளியால் முன்போலவே அழிவின்றி இருந்தது. புஷ்பகம் பிரம்மாவால் படைக்கப்பட்டது; ஆகவே அழிவற்றது. மகாத்மாவான அந்த யமனின் படை எண்ணற்றது, மிகப் பெரியது; அதில் முன்னணியில் செல்லும் வீரர்கள் நூற்றுக்கணக்கிலும் ஆயிரக்கணக்கிலும் இருந்தனர். ராவணனின் இந்தச் செயலுக்கு இருவகை விளக்கம் சாத்தியம் — சிலர் அதில் கருணையைக் காண்கின்றனர், மற்றவர்கள் யமனுக்கு நேர்ந்த அவமானத்தை. அச்சுப் பதிப்பின் இந்தி உரை ‘வீரத்தால் வலுக்கட்டாயமாக விடுவித்தான்’ என்று நிகழ்ச்சியை மட்டுமே சொல்கிறது. ஆனால் பிரேதங்களின் இன்பத்தைப் பற்றிய ‘அதர்க்கிதம்’ (எதிர்பாராத) என்ற சொல், அவர்கள் விடுதலை அறமுறைப்படி அல்ல, வலுக்கட்டாயத்தால் நிகழ்ந்தது என்பதைக் குறிக்கிறது. ஆகவே யமனின் வீரர்கள் சினமடைகின்றனர் — அவர்கள் தலைவனின் நீதி உடைக்கப்பட்டது. போரின் தொடக்கம் இங்கேதான் — பிரேதக் காவலர்களின் ஆரவாரம் எல்லாத் திசைகளிலும் பரவுகிறது. புஷ்பகத்தைச் சிதைக்கும் முயற்சியும் அதன் அழிவின்மையால் பயனற்றுப்போகிறது — இது முந்தைய சர்க்கங்களில் வருணிக்கப்பட்ட அதன் தெய்விகத் தன்மையை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறது. பிரம்மனின் ஒளி இங்கேயும் ராவணனைக் காக்கிறது, அவன் வரத்தைப் போலவே. யமனின் படை எண்ணற்றதாக இருப்பது அவன் ஆட்சியின் பரப்பைக் காட்டுகிறது — இறந்தவர் அனைவருக்கும் அவனே தலைவன்.

பிறகு ராவணனின் பெருவீரர்களான அந்த அமைச்சர்கள் விருப்பம்போலவும் தம் வலிமைக்கேற்பவும் மரங்களாலும் மலைகளாலும் நூற்றுக்கணக்கான மாளிகைகளாலும் போரிட்டனர்; மன்னனான அந்தப் பத்துத் தலையனும் போரிட்டான். யமலோகத்தின் மாளிகைகளே அவர்களின் ஆயுதங்களாயின — இதனால் போரின் கடுமை குறிப்பிடப்படுகிறது. குருதி படிந்த உடலோடு, எல்லா ஆயுதங்களாலும் தாக்கப்பட்ட ராக்ஷசேந்திரனின் அமைச்சர்கள் பெரும் போர் புரிந்தனர். நீண்ட கைகளுடைய ராமா, யமனுடையவும் ராவணனுடையவும் பெருமைமிக்க அந்த அமைச்சர்கள் ஒருவரையொருவர் ஆயுதங்களால் கடுமையாகத் தாக்கினர். பிறகு பெருவலிமையுடைய யமனின் வீரர்கள் அந்த அமைச்சர்களை விட்டுவிட்டு, சூல மழையோடு பத்துத் தலையனையே நோக்கிப் பாய்ந்தனர். அவர்களின் போர் உத்தி சாமர்த்தியமானது — படைத்தலைவனே முதன்மை இலக்கு. பிறகு குருதி படிந்த உடலோடு, அடிகளால் சிதைக்கப்பட்ட ராக்ஷசர் தலைவன் புஷ்பகத்தில் பூத்த அசோக மரத்தைப் போலத் தோன்றினான். குருதியில் நனைந்த ராவணனைப் பூத்த அசோகத்தோடு ஒப்பிடுவது விந்தையானது — அசோகத்தின் சிவந்த மலர்களைப் போல அவனுடைய குருதிப் பெருக்குகள். இங்கே முதன்முறையாக ராவணனே காயமடைந்தவனாகக் காணப்படுகிறான் — யமனின் வீரர்கள் அவனைச் சிதைக்கும் ஆற்றல் உடையவர்கள். அமைச்சர்களின் போரில் மரங்களும் மலைகளும் மாளிகைகளும் ஆயுதங்களாகின்றன — கைக்குக் கிடைத்ததையெல்லாம் ஆயுதமாக்கும் ராக்ஷசர்களின் போர்முறைக்கு இது அறிமுகம். இரு தரப்பு அமைச்சர்களையும் கவி ‘மஹாபாகா:’ (பெருமைமிக்கவர்கள்) என்கிறார் — பகைவர்களும் வீரர்களே என்ற மதிப்பு. ராவணன்மீது பொழிந்த சூல மழை யமனின் வீரர்களுடைய ஒருங்கிணைந்த போர்த்திறனைக் காட்டுகிறது. ராவணன் இங்கே ஓடவில்லை; புஷ்பகத்திலேயே நின்று அடிகளைத் தாங்குகிறான். யமனின் அமைச்சர்களும் ராவணனின் அமைச்சர்களுக்கு நிகரான வலிமையுடையவர்கள் என்பது போர் நீண்டதைக் குறிக்கிறது. அசோக உவமையும் நையாண்டி நிறைந்தது — ‘அசோகம்’ என்ற பெயர் துயரமின்மையைக் குறிக்கிறது; ஆனால் ராவணனின் நிலையோ இரங்கத்தக்கது.

வலிமைமிக்க அவன் அஸ்திர வலிமையால் சூலங்கள், கதைகள், ஈட்டிகள், சக்திகள், தோமரங்கள், அம்புகள், உலக்கைகள், பாறைகள், மரங்கள் ஆகியவற்றை ஏவினான். மரங்களும் பாறைகளும் ஆயுதங்களும் கொண்ட அந்த மிகக் கொடிய மழை யமனின் படைகள்மீது தரையில் விழுந்தது. ஆனால் யமனின் வீரர்கள் அனைவரும் அவையனைத்தையும் பிளந்து, அந்த அஸ்திரத்தையும் தடுத்து, கொடியவனான அந்த ஒரே ராக்ஷசனை நூறாயிரக்கணக்கில் தாக்கினர். மேகக்கூட்டங்கள் மலையைச் சூழ்வது போல அவர்கள் அனைவரும் அவனைச் சூழ்ந்து, பிந்திபாலங்களாலும் சூலங்களாலும் மூச்சுவிடவும் இடமின்றி அவனை நசுக்கினர் — அவனுக்கு மூச்சுவிடவும் வாய்ப்புத் தரவில்லை. பிறகு கவசம் கழன்று, சினங்கொண்டு, குருதிப் பெருக்கால் நனைந்த அவன் புஷ்பகத்தை விட்டுப் பூமியில் இறங்கி நின்றான். பிறகு ஒரு கணத்தில் நினைவு திரும்பி, வில்லும் அம்பும் தாங்கி, அவன் போரில் மேலோங்கி, சினங்கொண்ட அந்தகனைப் போல நின்றான். இங்கே ராவணனின் தற்காலிகத் தோல்வி — கவசம் உடைந்தது, விமானம் கைவிடப்பட்டது; ஆனால் அவன் நினைவு பெற்று மீண்டும் எழுகிறான். ‘யதாந்தக:’ (அந்தகனைப் போல) என்ற உவமை விந்தையானது — யமலோகத்திலேயே அவன் அந்தகனைப் போல நிற்கிறான். யமனின் வீரர்களுடைய ஆற்றல் கவனிக்கத்தக்கது — முன்பு எவரும் செய்யாதது போல அவர்கள் ராவணனின் அஸ்திரங்களையும் தடுக்கின்றனர். ‘கொடியவனான அந்த ஒரே ராக்ஷசனை நூறாயிரக்கணக்கில்’ — ஒருவனுக்கு எதிராக லட்சக்கணக்கானோர். மேகங்களால் சூழப்பட்ட மலையின் உவமை ராவணனின் உறுதியையும் யமனின் வீரர்களுடைய பெருந்திரளையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது. கவசம் அழிந்ததும் புஷ்பகத்தைக் கைவிட்டதும் ராவணனின் நெருக்கடியின் உச்சம். ஆனால் ஒரு கணத்திலேயே நினைவு பெற்று மீண்டும் ஆயத்தமாகிறான் — இது அவனுடைய உறுதியான இயல்பு. ‘கார்முகீ பாணீ’ (வில்லும் அம்பும் தாங்கியவன்) என்ற இரு அடைமொழிகள் அவன் மீண்டும் ஆயத்தமானதைக் குறிக்கின்றன.

பிறகு அவன் வில்லில் தெய்விகமான பாசுபதாஸ்திரத்தைப் பூட்டி, ‘நில், நில்’ என்று அவர்களிடம் கூறி, அந்த வில்லை வளைத்தான். இந்திரனின் பகைவனான அவன் போரில் வில்லைக் காதுவரை இழுத்து, திரிபுரத்தின்மீது சங்கரன் எய்தது போலச் சினத்தோடு அந்த அம்பை எய்தான். பாசுபதாஸ்திரம் சிவனின் அஸ்திரம்; ஆகவே திரிபுர தகனத்தின் உவமை முற்றிலும் பொருத்தமானது. அந்த அம்பின் வடிவம், கோடைக்காலத்தில் காட்டை எரிக்கப்போகும் பெருகும் காட்டுத்தீயைப் போலப் புகையும் தீச்சுடர் வளையமும் கொண்டதாக இருந்தது. தீச்சுடர் மாலை அணிந்த அந்த அம்பு, ஊனுண்ணும் உயிர்கள் பின்தொடர, போரில் ஏவப்பட்டு, புதர்களையும் மரங்களையும் சாம்பலாக்கியபடி பாய்ந்தது. ஊனுண்ணும் உயிர்கள் அம்பைப் பின்தொடர்கின்றன — அது செல்லுமிடத்தில் பிணங்கள் விழும் என்பதை அறிந்து. அதன் ஒளியால் எரிக்கப்பட்ட வைவஸ்வதனின் படைகள் அந்தப் போரில் இந்திரனின் கொடிமரங்களைப் போல வீழ்ந்தன. இந்திரவிழாவின் முடிவில் இந்திரக்கொடி வீழ்த்தப்படுவது போல அவர்கள் வீழ்ந்தனர். பிறகு அச்சமூட்டும் வீரமுடைய அந்த ராக்ஷசன் அமைச்சர்களோடு சேர்ந்து பூமியை நடுங்கச் செய்வது போலப் பெருமுழக்கம் செய்தான். சர்க்கத்தின் இறுதியில் ராவணனுக்கு வெற்றி கிடைத்தது போலத் தோன்றுகிறது; ஆனால் யமனே இன்னும் போர்க்களத்துக்கு வரவில்லை — அவன் வருகை அடுத்த சர்க்கத்தில். இவ்வாறு கவி கதையின் பதற்றத்தை வளர்க்கிறார். படையின் அழிவு யமனின் சினத்துக்குக் காரணமாகும். ராவணன் சிவபக்தன் என்பது புகழ்பெற்றது; அவன் பாசுபதாஸ்திரத்தைப் பெற்றிருப்பதும் அதற்கு ஒத்துப்போகிறது. அஸ்திரத்தின் விளைவு காட்டுத்தீயோடு ஒப்பிடப்படுகிறது — அது பகைவர்களை மட்டுமல்ல, புதர்களையும் மரங்களையும் எரிக்கிறது. ‘நில், நில்’ என்ற சொல் வீரனின் அறைகூவல்; ஓடுபவர்களையும் ராவணன் தடுத்து நிறுத்துகிறான். யமனின் படை அழிந்ததால், அடுத்த சர்க்கத்தில் யமனே போர்க்களத்துக்கு வருவதற்கான காரணம் உருவாகிறது.

ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಯಾದ ವಿಪ್ರಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರದನು ನಡೆದುದನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಯಮನ ಸದನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದ ಯಮದೇವನನ್ನು ಕಂಡನು; ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯ ಕರ್ಮ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನು ವಿಧಾನವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಯಮನು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಧರ್ಮರಾಜತ್ವದ ಪರಿಚಯ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ಮಹರ್ಷಿ ನಾರದನನ್ನು ಕಂಡು ಯಮನೂ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವರ್ಷಿಯೇ, ಕ್ಷೇಮವಷ್ಟೇ? ಧರ್ಮವು ನಾಶವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲವಷ್ಟೇ? ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಸೇವಿತನೇ, ನಿನ್ನ ಆಗಮನದ ಉದ್ದೇಶವೇನು?’ ಯಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಅವನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮೊದಲು ಧರ್ಮದ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಕೇಳು, ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ತಕ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿಕೊ. ಪಿತೃರಾಜನೇ, ದಶಗ್ರೀವನೆಂಬ ಈ ನಿಶಾಚರನು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಭೂ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ನಾನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಬಂದೆನು. ಆದರೆ ದಂಡವನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವ ನಿನಗೆ ಇಂದು ಏನಾಗುವುದೋ?’ ನಾರದನ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ವ್ಯಂಗ್ಯಪೂರ್ಣ — ಕಾಲದಂಡಧಾರಿಯಾದ ಯಮನಿಗೆ ಭಯವೇನು? ಅಥವಾ ಇಂದು ಏನಾಗುವುದೋ ಎಂದು ಅವನು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ಯಮನ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು, ಇಲ್ಲಿ ಯಮನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೂ ಅವನು ಸಂದೇಶವಾಹಕ. ಇದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಯಮನ ಶಾಂತಿಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿಯೇ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆತುರದಿಂದಲ್ಲ. ನಾರದನು ‘ವಿಧಾನಂ ವಿಧೀಯತಾಮ್’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತೀಕಾರದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊ ಎಂದು. ಅವನ ಉಪದೇಶ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದು ಕಡೆ ಸೂಚನೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಸಿದ್ಧತೆಗೆ ಪ್ರೇರಣೆ. ಯಮನು ಕಾಲದಂಡಧಾರಿ ಎಂದು ನಾರದನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನ ಶಕ್ತಿಯ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಈ ನಡುವೆ ದೂರದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ವಿಮಾನವನ್ನು ಅವರು ಕಂಡರು. ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾವಣನು ಪುಷ್ಪಕದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನೆಲ್ಲ ಕತ್ತಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿ ಹತ್ತಿರ ಬಂದನು. ಯಮಲೋಕವು ಅಂಧಕಾರಮಯವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ; ಅಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಕದ ಬೆಳಕು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು — ಈ ದೃಶ್ಯವು ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ದಶಗ್ರೀವನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸುಕೃತ-ದುಷ್ಕೃತಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಕರ್ಮಫಲಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಬೇರೆಯವರದನ್ನಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಆಗಮನದಿಂದ ಆ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಭಂಗವುಂಟಾಗುವುದು ಎಂಬ ಸೂಚನೆಯಿದೆ. ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆಯು ಪುಷ್ಪಕದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆ ತೇಜಸ್ಸು ಯಮಲೋಕದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತತಸ್ತತಃ’ (ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಮಲೋಕದ ವಿಸ್ತಾರವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ರಾವಣನು ಯಮನ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಅವನ ಘೋರರೂಪಿಗಳೂ ಭಯಾನಕರೂ ಉಗ್ರರೂ ಆದ ಅನುಚರರೊಡನೆ ಕಂಡನು. ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ, ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ, ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಅರಚುತ್ತಿರುವ, ತೀವ್ರವಾಗಿ ನರಳುತ್ತಿರುವ ದೇಹಧಾರಿಗಳನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಕೆಲವರನ್ನು ಹುಳುಗಳು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದವು, ಕೆಲವರನ್ನು ಭೀಕರವಾದ ನಾಯಿಗಳು; ಅವರು ಕಿವಿಗೆ ಆಯಾಸವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಭಯಂಕರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರನ್ನು ರಕ್ತವೇ ನೀರಾಗಿರುವ ವೈತರಣಿಯಲ್ಲಿ ಪದೇಪದೇ ಈಜಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಕೆಲವರನ್ನು ಕಾದ ಮರಳಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸುಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಧರ್ಮಿಗಳು ಅಸಿಪತ್ರವನದಲ್ಲಿ ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು, ರೌರವದಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ಷಾರನದಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ಷುರಧಾರೆಗಳ ಮೇಲೂ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಹಸಿವಿನಿಂದಲೂ ನೀರಿಗಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಶವಗಳಂತಾದ, ಕೃಶರಾದ, ದೀನರಾದ, ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ, ಕೂದಲು ಕೆದರಿದ, ಕೊಳೆ-ಕೆಸರು ಮೆತ್ತಿದ, ದೀನರೂ ಒರಟರೂ ಆದ ಜೀವಿಗಳು ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದರು — ಹೀಗೆ ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ರಾವಣನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡನು. ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಕೆಲವು ಪುಣ್ಯವಂತರು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಯೊಡನೆ ತಮ್ಮ ಸುಕೃತಗಳಿಂದ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಗೋದಾನ ಮಾಡಿದವರು ಗೋರಸವನ್ನು, ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡಿದವರು ಅನ್ನವನ್ನು, ಗೃಹದಾನ ಮಾಡಿದವರು ಗೃಹಗಳನ್ನು — ಹೀಗೆ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಉಣ್ಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಇತರ ಧಾರ್ಮಿಕರು ಚಿನ್ನ, ಮಣಿ, ಮುತ್ತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿ, ಸುಂದರಿಯರೊಡನೆ, ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ನರಕ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಕೊಟ್ಟದ್ದೇ ಮರಳಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಮಾಡಿದ್ದನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ದಾನದ ಫಲವು ಅದೇ ರೂಪದ್ದು — ಗೋದಾತನು ಗೋರಸವನ್ನು, ಅನ್ನದಾತನು ಅನ್ನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು (11–20) ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ (ವಲ್ಗೇಟ್) ವಿಶೇಷಗಳು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ವರ್ಣನೆಗಳಿಲ್ಲ. ವೈತರಣಿ, ಅಸಿಪತ್ರವನ, ರೌರವ ಮೊದಲಾದ ನರಕಗಳು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಈ ವರ್ಣನೆಯು ರಾವಣನ ಮುಂದಿನ ಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ — ಪೀಡಿತರನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಅವರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಯಮನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಓದುಗನಿಗೂ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಾಗಲೀ ಪರದಲ್ಲಾಗಲೀ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಯಮದೂತರು, ಆಮೇಲೆ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಪಾಪಿಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ನರಕಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯವಂತರ ಭೋಗಗಳು. ಈ ಕ್ರಮವು ದುಃಖದಿಂದ ಸುಖದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಫಲದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರವು ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಪಾಪಿಗಳ ಯಾತನೆಗಳು ಬಗೆಬಗೆಯವು — ಹುಳುಗಳ ಕಡಿತ, ನಾಯಿಗಳ ಕಡಿತ, ನದಿಯನ್ನು ಈಜುವುದು, ಕಾದ ಮರಳು, ಖಡ್ಗದಿಂದ ಸೀಳುವಿಕೆ, ಕ್ಷಾರಜಲ, ಕ್ಷುರಧಾರೆಗಳು, ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯಾತನೆಯೂ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಪಾಪವಿಶೇಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪುರಾಣಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಪುಣ್ಯವಂತರ ಭೋಗಗಳೂ ಮೂರು ಬಗೆಯವು — ಗೋರಸ, ಅನ್ನ, ಗೃಹ; ಇವನ್ನು ಅವರು ದಾನವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ದಾನದ ಮಹಿಮೆಯು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಕೃತ್ಯವು ಅವನ ಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪುಣ್ಯವಂತರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ‘ಸ್ವತೇಜಸಾ ದೀಪ್ಯಮಾನಾನ್’ (ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರ ಬೆಳಕು ಅವರ ಕರ್ಮದ್ದೇ.

ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಇವರನ್ನು ಕಂಡು, ತಮ್ಮ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದನು; ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ದಶಗ್ರೀವನೆಂಬ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಬಿಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕೃತ್ಯವು ದಯೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಯಮನ ಅಧಿಕಾರದ ಅವಮಾನ — ಅವನು ಯಮನ ನಿಯಮವನ್ನು ಮುರಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಕಾಯನಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಿರಲು ಅವರು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾದ, ಊಹಿಸಲೂ ಆಗದ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಆದರೆ ಆ ಸುಖವು ಕ್ಷಣಿಕ — ಕರ್ಮಫಲದ ನಿಯಮವನ್ನು ಮೀರಲಾಗದು. ಆಗ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ಪ್ರೇತಪಾಲಕರು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು; ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಧರ್ಮರಾಜನ ಶೂರಯೋಧರ ‘ಹಲಹಲ’ ಎಂಬ ಕೋಲಾಹಲವು ಎದ್ದಿತು. ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಶೂರರು ಪ್ರಾಸ, ಪರಿಘ, ಶೂಲ, ಮುಸಲ, ಶಕ್ತಿ, ತೋಮರಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು; ಅದರ ಆಸನಗಳನ್ನೂ ಮಹಡಿಗಳನ್ನೂ ವೇದಿಕೆಗಳನ್ನೂ ತೋರಣಗಳನ್ನೂ ಜೇನುಹುಳುಗಳಂತೆ ಬೇಗನೆ ಮುರಿದರು. ಜೇನುಹುಳುಗಳ ಉಪಮೆಯು ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೂ ವೇಗವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದುಂಬಿಗಳು ಹೂವನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಮುತ್ತುವಂತೆ. ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳ ಆಶ್ರಯಸ್ಥಾನವಾದ ಆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುರಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹಾಗೆಯೇ ಅಕ್ಷಯವಾಗಿತ್ತು. ಪುಷ್ಪಕವು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಶರಹಿತ. ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಯಮನ ಸೇನೆಯು ಅಸಂಖ್ಯವೂ ಅತಿ ವಿಶಾಲವೂ ಆಗಿತ್ತು; ಅದರಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಶೂರರಿದ್ದರು. ರಾವಣನ ಈ ಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಸಾಧ್ಯ — ಕೆಲವರು ಇದರಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಇತರರು ಯಮನ ಅವಮಾನವನ್ನು. ಮುದ್ರಣದ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದನು’ ಎಂದು ಕೇವಲ ಘಟನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರೇತಗಳ ಸುಖವು ‘ಅತರ್ಕಿತಮ್’ (ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವರ ಬಿಡುಗಡೆ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾದುದಲ್ಲ, ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದಾದುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಮನ ಯೋಧರು ಕ್ರುದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ಒಡೆಯನ ನ್ಯಾಯವು ಭಂಗವಾಯಿತು. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಇಲ್ಲಿಯೇ — ಪ್ರೇತಪಾಲಕರ ಕೋಲಾಹಲವು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಹಬ್ಬಿತು. ಪುಷ್ಪಕದ ಭಂಗವೂ ಅದರ ಅಕ್ಷಯತ್ವದಿಂದ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಅದರ ದಿವ್ಯತ್ವದ ಪುನಃಸ್ಮರಣೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ತೇಜಸ್ಸು ಇಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನ ರಕ್ಷಕ, ಅವನ ವರದಂತೆ. ಯಮನ ಸೇನೆಯ ಅಸಂಖ್ಯತೆಯು ಅವನ ರಾಜ್ಯದ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲ ಮೃತರಿಗೂ ಅವನೇ ಒಡೆಯ.

ಆಗ ರಾವಣನ ಮಹಾವೀರರಾದ ಆ ಸಚಿವರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಗೂ ಬಲಕ್ಕೂ ತಕ್ಕಂತೆ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ನೂರಾರು ಮಹಡಿಗಳಿಂದಲೂ ಹೋರಾಡಿದರು; ಆ ರಾಜ ದಶಾನನನೂ ಹೋರಾಡಿದನು. ಯಮಲೋಕದ ಮಹಡಿಮನೆಗಳೇ ಅವರ ಆಯುಧಗಳಾದವು — ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಉಗ್ರತೆಯು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಗಾಯಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಅಮಾತ್ಯರು ಮಹಾ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮ, ಯಮನ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆದಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾಬಲರಾದ ಯಮಯೋಧರು ಆ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಶೂಲವೃಷ್ಟಿಯೊಡನೆ ದಶಾನನನ ಮೇಲೆಯೇ ಎರಗಿದರು. ಅವರ ಯುದ್ಧನೀತಿ ಚತುರವಾದುದು — ಸೇನಾನಾಯಕನೇ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿ. ಆಗ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಜರ್ಜರಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ರಕ್ತಸಿಕ್ತನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಅಶೋಕದ ಉಪಮೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಅಶೋಕದ ಕೆಂಪು ಹೂಗಳಂತೆ ಅವನ ರಕ್ತಸ್ರಾವಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಗಾಯಗೊಂಡಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಯಮಯೋಧರು ಅವನನ್ನು ಜರ್ಜರಿತಗೊಳಿಸಲು ಸಮರ್ಥರು. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮರಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು, ಮಹಡಿಮನೆಗಳು ಆಯುಧಗಳು — ಇದು ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದನ್ನೆಲ್ಲ ಆಯುಧವನ್ನಾಗಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧಶೈಲಿಯ ಪರಿಚಯ. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕವಿಯು ‘ಮಹಾಭಾಗರು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುಗಳೂ ವೀರರೇ ಎಂಬ ಗೌರವ. ರಾವಣನ ಮೇಲಿನ ಶೂಲವೃಷ್ಟಿಯು ಯಮಯೋಧರ ಸಂಘಟಿತ ಯುದ್ಧಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲೇ ನಿಂತು ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಮನ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಸಮಬಲರು ಎಂಬುದು ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಶೋಕದ ಉಪಮೆಯೂ ವ್ಯಂಗ್ಯಪೂರ್ಣ — ‘ಅಶೋಕ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಶೋಕರಹಿತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ರಾವಣನ ಸ್ಥಿತಿ ಶೋಚನೀಯ.

ಆ ಬಲಶಾಲಿಯು ಅಸ್ತ್ರಬಲದಿಂದ ಶೂಲ, ಗದೆ, ಪ್ರಾಸ, ಶಕ್ತಿ, ತೋಮರ, ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಮುಸಲಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆ-ಮರಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಮರಗಳ, ಬಂಡೆಗಳ, ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಆ ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ವೃಷ್ಟಿಯು ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದ ಯಮಸೈನ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಆದರೆ ಆ ಯಮಯೋಧರೆಲ್ಲರೂ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೀಳಿ, ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸಿ, ಘೋರನಾದ ಆ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಲಕ್ಷಾಂತರವಾಗಿ ಹೊಡೆದರು. ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಗಳು ಪರ್ವತವನ್ನು ಮುತ್ತುವಂತೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲಗಳಿಂದಲೂ ಉಸಿರಾಡಲೂ ಬಿಡದಂತೆ ಹೊಡೆದರು — ಅವನಿಗೆ ಉಸಿರಾಡಲೂ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಕವಚವು ಕಳಚಿಬಿದ್ದ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ರಕ್ತಸ್ರಾವಗಳಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅವನು ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ಅನಂತರ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಬಿಲ್ಲು-ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವರ್ಧಿಸಿದನು, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅಂತಕನಂತೆ ನಿಂತನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕ್ಷಣಿಕ ಪರಾಜಯ — ಕವಚ ಭಗ್ನವಾಯಿತು, ವಿಮಾನವನ್ನು ಬಿಡಬೇಕಾಯಿತು; ಆದರೆ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಏಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾಂತಕಃ’ (ಅಂತಕನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಿಚಿತ್ರ — ಯಮಲೋಕದಲ್ಲೇ ಅವನು ಅಂತಕನಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಯಮಯೋಧರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದೆ ಯಾರೂ ಮಾಡದಿದ್ದಂತೆ ಅವರು ರಾವಣನ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ತಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಏಕಂ ಘೋರಂ ರಾಕ್ಷಸಂ ಶತಸಹಸ್ರಶಃ’ — ಒಬ್ಬನ ವಿರುದ್ಧ ಲಕ್ಷಾಂತರ. ಮೋಡಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆಯು ರಾವಣನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ಯಮಯೋಧರ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಚದ ನಾಶ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಕದ ತ್ಯಾಗ ರಾವಣನ ಸಂಕಟದ ಪರಮಾವಧಿ. ಆದರೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಸನ್ನದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ದೃಢ ಸ್ವಭಾವ. ‘ಕಾರ್ಮುಕೀ ಬಾಣೀ’ (ಬಿಲ್ಲುಳ್ಳವನು, ಬಾಣವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವನ ಪುನಃಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಬಿಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯವಾದ ಪಾಶುಪತಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೂಡಿ, ‘ನಿಲ್ಲಿ, ನಿಲ್ಲಿ’ ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದನು. ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎಳೆದು, ತ್ರಿಪುರದ ಮೇಲೆ ಶಂಕರನು ಬಿಟ್ಟಂತೆ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಪಾಶುಪತಾಸ್ತ್ರವು ಶಿವನ ಅಸ್ತ್ರ; ಆದ್ದರಿಂದ ತ್ರಿಪುರದಹನದ ಉಪಮೆ ಸರ್ವಥಾ ಉಚಿತ. ಆ ಬಾಣದ ರೂಪವು ಹೊಗೆ-ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಮಂಡಲದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು — ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಡನ್ನು ಸುಡಲು ಹೊರಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಂತೆ. ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕಗಳಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಬಾಣವು ರಣದಲ್ಲಿ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟು ಪೊದೆಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬೂದಿಮಾಡುತ್ತ ಧಾವಿಸಿತು. ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ಜಂತುಗಳು ಬಾಣವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ — ಅದು ಹೋದೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಶವಗಳಾಗುವುವು ಎಂದು ತಿಳಿದು. ಅದರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ವೈವಸ್ವತನ ಸೈನಿಕರು ಆ ರಣದಲ್ಲಿ ಮಾಹೇಂದ್ರಧ್ವಜಗಳಂತೆ ಉರುಳಿಬಿದ್ದರು. ಇಂದ್ರಧ್ವಜೋತ್ಸವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕೆಳಗಿಳಿಸುವಂತೆ ಅವರ ಪತನ. ಅನಂತರ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಸಚಿವರೊಡನೆ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವಂತೆ ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ವಿಜಯವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಯಮನು ಸ್ವತಃ ಇನ್ನೂ ರಣಕ್ಕೆ ಬಂದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಆಗಮನ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ಕಥೆಯ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೈನ್ಯದ ನಾಶವು ಯಮನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ರಾವಣನು ಶಿವಭಕ್ತನೆಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವನಿಗೆ ಪಾಶುಪತಾಸ್ತ್ರ ದೊರೆತಿರುವುದೂ ಅದಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಶತ್ರುಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪೊದೆಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಸುಡುತ್ತದೆ. ‘ತಿಷ್ಠ ತಿಷ್ಠ’ (ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು) ಎಂಬ ಮಾತು ಯೋಧನ ಆಹ್ವಾನ; ರಾವಣನು ಓಡುತ್ತಿರುವವರನ್ನೂ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಯಮಸೈನ್ಯದ ನಾಶದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಮನು ಸ್ವತಃ ರಣಕ್ಕೆ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.

ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച്, വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന വിപ്രശ്രേഷ്ഠനായ നാരദൻ നടന്നതെല്ലാം അറിയിക്കാനായി യമന്റെ സദനത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ അഗ്നിയെ മുന്നിൽ നിർത്തിയിരിക്കുന്ന യമദേവനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു; ഓരോ ജീവിയുടെയും കർമം എങ്ങനെയോ അതിനൊത്ത വിധാനം അദ്ദേഹം നടപ്പാക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയായിരുന്നു. യമൻ അഗ്നിയെ സാക്ഷിയാക്കി ജീവികളുടെ കർമഫലം നിർണയിക്കുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമരാജത്വത്തിന്റെ പരിചയം. അവിടെയെത്തിയ മഹർഷി നാരദനെ കണ്ട് യമനും ധർമാനുസൃതം അർഘ്യം നൽകി, സുഖമായി ഇരുന്ന അദ്ദേഹത്തോടു ചോദിച്ചു: ‘ദേവർഷേ, ക്ഷേമമല്ലേ? ധർമം നശിക്കുന്നില്ലല്ലോ? ദേവന്മാരാലും ഗന്ധർവന്മാരാലും സേവിക്കപ്പെടുന്നവനേ, അങ്ങയുടെ ആഗമനത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യമെന്താണ്?’ യമന്റെ ചോദ്യം ധർമരക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്കണ്ഠ കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം അദ്ദേഹം ധർമത്തിന്റെ ക്ഷേമമാണ് അന്വേഷിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ ഭഗവാനായ നാരദമുനി പറഞ്ഞു: ‘കേട്ടാലും, ഞാൻ പറയാം; വേണ്ട വിധാനവും ചെയ്താലും. പിതൃരാജാവേ, ദശഗ്രീവൻ എന്ന ഈ നിശാചരൻ ജയിക്കാൻ അത്യന്തം പ്രയാസമുള്ള അങ്ങയെ പരാക്രമംകൊണ്ടു വശത്താക്കാനായി വരുന്നു. പ്രഭോ, ഈ കാരണത്താലാണു ഞാൻ തിടുക്കത്തിൽ വന്നത്. എന്നാൽ ദണ്ഡം ആയുധമായുള്ള അങ്ങേക്ക് ഇന്ന് എന്തു സംഭവിക്കുമോ?’ നാരദന്റെ അവസാനചോദ്യം വ്യംഗ്യപൂർണമാണ് — കാലദണ്ഡധാരിയായ യമന് എന്തു ഭയം? അല്ലെങ്കിൽ ഇന്ന് എന്തു സംഭവിക്കും എന്ന കൗതുകംകൊണ്ടു ചോദിക്കുന്നതാകാം. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം രാവണനെ യമന്റെ നേർക്കു പ്രേരിപ്പിച്ചു; ഇവിടെ യമനെ ജാഗരൂകനാക്കുന്നു — ഇരുപക്ഷത്തേക്കും അദ്ദേഹം സന്ദേശവാഹകനാണ്. ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവം — യുദ്ധത്തിനു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ ധർമത്തിന്റെ പക്ഷം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. യമന്റെ ശാന്തതയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — തിടുക്കമില്ലാതെ, അതിഥിയെ സത്കരിച്ചശേഷം മാത്രമേ അദ്ദേഹം വാർത്ത ചോദിക്കുന്നുള്ളൂ. ‘വിധാനം വിധീയതാം’ (വേണ്ട വിധാനം ചെയ്താലും) എന്നു നാരദൻ പറയുന്നു — പ്രതിവിധിക്കുള്ള ഉപായം ചെയ്യുക എന്ന്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉപദേശം രണ്ടുവിധമാണ് — ഒരുവശത്ത് അറിയിപ്പ്, മറുവശത്ത് സജ്ജമാകാനുള്ള പ്രേരണ. യമൻ കാലദണ്ഡധാരിയാണെന്നു നാരദൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശക്തിയും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇതിനിടയിൽ, ദൂരെ ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടു വരുന്ന ആ രാക്ഷസന്റെ വിമാനം അവർ കണ്ടു. മഹാബലനായ രാവണൻ പുഷ്പകത്തിന്റെ പ്രഭയാൽ ആ ദേശമാകെ ഇരുട്ടില്ലാത്തതാക്കി അടുത്തുവന്നു. യമലോകം അന്ധകാരമയമാണെന്നാണു പ്രസിദ്ധി; അവിടെ ആദ്യമായി പുഷ്പകത്തിന്റെ പ്രകാശം എത്തി — ഈ ദൃശ്യം വിചിത്രമാണ്. തുടർന്നു മഹാബാഹുവായ ദശഗ്രീവൻ അവിടവിടെ സുകൃതവും ദുഷ്കൃതവും അനുഭവിക്കുന്ന ജീവികളെ കണ്ടു. ഇവിടെ കവി കർമഫലസിദ്ധാന്തം നേരിട്ടു കാണിക്കുന്നു — യമലോകത്തിൽ എല്ലാവരും സ്വന്തം കർമങ്ങളുടെ ഫലംതന്നെയാണ് അനുഭവിക്കുന്നത്, മറ്റാരുടേതുമല്ല. രാവണന്റെ ആഗമനത്താൽ ആ നിയമം ഭംഗപ്പെടും എന്ന സൂചനയുമുണ്ട്. സൂര്യന്റെ ഉപമ പുഷ്പകത്തിന്റെ തേജസ്സു കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ തേജസ്സ് യമലോകത്തിന്റെ ശാന്തി തകർക്കുന്നു. ‘തതസ്തതഃ’ (അവിടവിടെ) എന്ന പദത്താൽ യമലോകത്തിന്റെ വിസ്താരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

യമന്റെ സൈനികരെയും ഘോരരൂപികളും ഭയാനകരും ഉഗ്രരുമായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുചരന്മാരെയും രാവണൻ കണ്ടു. പ്രഹരമേൽക്കുകയും ക്ലേശിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ദേഹികളെ അവൻ കണ്ടു; അവർ ഉറക്കെ നിലവിളിക്കുകയും തീവ്രമായി ഞരങ്ങുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. ചിലരെ പുഴുക്കൾ തിന്നുന്നു, ചിലരെ ഭീകരമായ നായ്ക്കൾ; കാതുകൾക്കു വേദനയുണ്ടാക്കുന്ന ഭയാനകമായ വാക്കുകൾ അവർ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. ചിലരെ രക്തം ജലമായുള്ള വൈതരണീനദി പലവട്ടം നീന്തിക്കടത്തുന്നു; ചിലരെ ചുട്ടുപഴുത്ത മണലിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പൊള്ളിക്കുന്നു. അധർമികൾ അസിപത്രവനത്തിൽ (വാൾത്തലപോലെയുള്ള ഇലകളുള്ള വനത്തിൽ) കീറിമുറിക്കപ്പെടുന്നു; രൗരവത്തിലും ക്ഷാരനദിയിലും ക്ഷുരധാരകളിലും പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദാഹിച്ചും വിശന്നും വെള്ളം യാചിക്കുന്ന ചിലർ; ശവംപോലെ മെലിഞ്ഞവരും ദീനരും നിറംകെട്ടവരും മുടിയഴിഞ്ഞവരും ചെളിയും അഴുക്കും പുരണ്ടവരും ദീനരും പരുക്കരുമായി ഓടിനടക്കുന്നവർ — ഇങ്ങനെ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും ജീവികളെ രാവണൻ വഴിയിൽ കണ്ടു. മറുവശത്ത്, പുണ്യം ചെയ്ത ചിലരെ മുഖ്യമായ ഭവനങ്ങളിൽ ഗീതവാദ്യനാദങ്ങളോടെ സ്വന്തം സുകൃതങ്ങളാൽ ആനന്ദിക്കുന്നവരായി അവൻ കണ്ടു. പശുവിനെ ദാനം ചെയ്തവർ ഗോരസവും അന്നം ദാനം ചെയ്തവർ അന്നവും ഗൃഹം ദാനം ചെയ്തവർ ഗൃഹങ്ങളും — ഇങ്ങനെ സ്വന്തം കർമഫലം അനുഭവിക്കുകയായിരുന്നു അവർ. മറ്റു ധർമിഷ്ഠർ സ്വർണവും മണിയും മുത്തുംകൊണ്ട് അലംകൃതരായ സുന്ദരിമാരോടൊപ്പം സ്വതേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുകയായിരുന്നു. ഇവിടെ നരകത്തിന്റെയും സ്വർഗത്തിന്റെയും സമ്പൂർണചിത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു — ദാനം ചെയ്തതുതന്നെ ലഭിക്കുന്നു, ചെയ്തതുതന്നെ അനുഭവിക്കുന്നു. ദാനത്തിന്റെ ഫലം അതേ രൂപത്തിലാണ് — ഗോദാതാവിനു ഗോരസവും അന്നദാതാവിന് അന്നവും ലഭിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ (11–20) പ്രചാരപാഠത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ വർണനകളില്ല. വൈതരണി, അസിപത്രവനം, രൗരവം മുതലായ നരകങ്ങൾ പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ഈ വർണന രാവണന്റെ അടുത്ത പ്രവൃത്തിയുടെ പശ്ചാത്തലമാണ് — പീഡിതരെ കണ്ട് അവൻ അവരെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, യമന്റെ വ്യവസ്ഥ തകർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കവി ഇവിടെ വായനക്കാരനും ഉപദേശം നൽകുന്നു — കർമത്തിന്റെ ഫലം ഇവിടെയോ പരലോകത്തോ അവശ്യം അനുഭവിക്കണം. വർണനയുടെ ക്രമം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം യമദൂതന്മാർ, പിന്നെ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന പാപികൾ, പിന്നെ പലവിധ നരകങ്ങൾ, ഒടുവിൽ പുണ്യവാന്മാരുടെ ഭോഗങ്ങൾ. ഈ ക്രമം ദുഃഖത്തിൽനിന്നു സുഖത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു; അതുവഴി വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ ധർമത്തിന്റെ ഫലത്തെക്കുറിച്ചു വ്യക്തമായ ചിത്രം ഉണ്ടാകുന്നു. പാപികളുടെ യാതനകൾ പലവിധമാണ് — പുഴുക്കടി, നായ്ക്കടി, നദി നീന്തൽ, ചുട്ടുപഴുത്ത മണൽ, വാൾകൊണ്ടുള്ള മുറിവ്, ഉപ്പുവെള്ളം, ക്ഷുരധാരകൾ, വിശപ്പ്, ദാഹം. ഓരോ യാതനയും ഏതെങ്കിലും പാപവിശേഷത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നുവെന്നു പുരാണങ്ങൾ പറയുന്നു. പുണ്യവാന്മാരുടെ ഭോഗങ്ങളും മൂന്നുവിധമാണ് — ഗോരസം, അന്നം, ഗൃഹം; ഇവ അവർ ദാനമായി നൽകിയവയാണ്. ഇതിലൂടെ ദാനത്തിന്റെ മഹിമ പ്രകടമാകുന്നു. രാവണൻ ഇതെല്ലാം വഴിയിൽ കണ്ടുകൊണ്ടു പോകുന്നു — അവന്റെ മനസ്സിൽ എന്തു സംഭവിക്കുന്നുവെന്നു കവി പറയുന്നില്ല; എന്നാൽ അതിനുശേഷമുള്ള അവന്റെ പ്രവൃത്തി അവന്റെ ഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പുണ്യവാന്മാരുടെ തേജസ്സ് ‘സ്വതേജസാ ദീപ്യമാനാൻ’ (സ്വതേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അവരുടെ പ്രകാശം അവരുടെ കർമത്തിന്റേതുതന്നെ.

മഹാബാഹുവായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ ഇവരെ കണ്ടശേഷം, സ്വന്തം ദുഷ്കർമങ്ങളാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ജീവികളെ പരാക്രമംകൊണ്ടു ബലാൽ മോചിപ്പിച്ചു; ആ രാക്ഷസനായ ദശഗ്രീവനാൽ ആ ജീവികൾ മോചിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടെ രാവണന്റെ പ്രവൃത്തി ദയയിൽനിന്നുണ്ടായതല്ല, യമന്റെ അധികാരത്തെ അവമാനിക്കലാണ് — യമന്റെ നിയമം തകർക്കാനാണ് അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. മഹാനായ ആ രാക്ഷസൻ പ്രേതങ്ങളെ മോചിപ്പിച്ചപ്പോൾ അവർ ഒരു മുഹൂർത്തനേരം അപ്രതീക്ഷിതവും അചിന്തിതവുമായ സുഖം അനുഭവിച്ചു. എന്നാൽ ആ സുഖം ക്ഷണികമാണ് — കർമഫലനിയമം മറികടക്കാനാവാത്തതാണ്. തുടർന്ന് അത്യധികം ക്രുദ്ധരായ പ്രേതപാലകർ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞടുത്തു; എല്ലാ ദിക്കുകളിൽനിന്നും ഓടിവരുന്ന ധർമരാജന്റെ ശൂരരായ യോദ്ധാക്കളുടെ ‘ഹലഹല’ ശബ്ദം ഉയർന്നു. ആ ശൂരർ ലക്ഷക്കണക്കിനായി പ്രാസങ്ങളും പരിഘങ്ങളും ശൂലങ്ങളും മുസലങ്ങളും ശക്തികളും തോമരങ്ങളുംകൊണ്ടു പുഷ്പകത്തെ ആക്രമിച്ചു; അതിന്റെ ആസനങ്ങളും പ്രാസാദങ്ങളും വേദികകളും തോരണങ്ങളും വണ്ടുകളെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ തകർത്തു. വണ്ടുകളുടെ ഉപമ അവരുടെ എണ്ണവും വേഗവും കാണിക്കുന്നു — വണ്ടുകൾ പൂവിനെ ചുറ്റിപ്പൊതിയുന്നതുപോലെ. എന്നാൽ ദേവന്മാർക്ക് ആശ്രയമായ ആ പുഷ്പകവിമാനം യുദ്ധത്തിൽ തകർക്കപ്പെട്ടിട്ടും ബ്രഹ്മതേജസ്സാൽ പഴയപടി അക്ഷയമായിത്തന്നെ നിന്നു. പുഷ്പകം ബ്രഹ്മാവു നിർമിച്ചതാണ്; അതിനാൽ നാശമില്ലാത്തതും. മഹാത്മാവായ ആ യമന്റെ സേന എണ്ണമറ്റതും അതിവിശാലവുമായിരുന്നു; അതിൽ മുന്നണിയിൽ നീങ്ങുന്ന ശൂരന്മാർ നൂറുകളും ആയിരങ്ങളുമുണ്ടായിരുന്നു. രാവണന്റെ ഈ പ്രവൃത്തിക്കു രണ്ടുവിധം വ്യാഖ്യാനം സാധ്യമാണ് — ചിലർ അതിൽ കരുണ കാണുന്നു, മറ്റുചിലർ യമന്റെ അപമാനവും. ഈ മുദ്രണത്തിലെ ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘പരാക്രമംകൊണ്ടു ബലാൽ മോചിപ്പിച്ചു’ എന്നു സംഭവം മാത്രം പറയുന്നു. എന്നാൽ പ്രേതങ്ങളുടെ സുഖത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ‘അതർക്കിതം’ (അപ്രതീക്ഷിതം) എന്ന പദം, അവരുടെ മോചനം ധർമാനുസൃതമല്ല, ബലാത്കാരമായിട്ടാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാലാണു യമന്റെ യോദ്ധാക്കൾ ക്രുദ്ധരാകുന്നത് — തങ്ങളുടെ സ്വാമിയുടെ നീതി തകർക്കപ്പെട്ടു. യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭം ഇവിടെയാണ് — പ്രേതപാലകരുടെ കോലാഹലം എല്ലാ ദിക്കുകളിലും പരന്നു. പുഷ്പകത്തിന്റെ ഭംഗവും അതിന്റെ അക്ഷയത്വംനിമിത്തം നിഷ്ഫലമാകുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിൽ വർണിച്ച അതിന്റെ ദിവ്യത്വം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവന്റെ വരം എന്നപോലെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ തേജസ്സ് ഇവിടെയും രാവണനു രക്ഷയാകുന്നു. യമസേനയുടെ എണ്ണമറ്റ വലുപ്പം അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ വിശാലത കാണിക്കുന്നു — മരിച്ചവർക്കെല്ലാം സ്വാമി അദ്ദേഹമാണ്.

തുടർന്നു രാവണന്റെ മഹാവീരന്മാരായ ആ സചിവന്മാർ ഇഷ്ടംപോലെയും ബലംപോലെയും വൃക്ഷങ്ങളും പാറകളും നൂറുകണക്കിനു പ്രാസാദങ്ങളുംകൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്തു; രാജാവായ ദശാനനനും യുദ്ധം ചെയ്തു. യമലോകത്തിലെ പ്രാസാദങ്ങൾതന്നെ അവരുടെ ആയുധങ്ങളായി — ഇതു യുദ്ധത്തിന്റെ ഉഗ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രക്തം പുരണ്ട ശരീരങ്ങളോടെ, എല്ലാവിധ ശസ്ത്രങ്ങളാലും പ്രഹരമേറ്റ്, രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ അമാത്യന്മാർ മഹായുദ്ധം ചെയ്തു. മഹാബാഹുവായ രാമാ, യമന്റെയും രാവണന്റെയും മഹാഭാഗരായ ആ മന്ത്രിമാർ ആയുധങ്ങൾകൊണ്ടു പരസ്പരം കഠിനമായി പ്രഹരിച്ചു. തുടർന്നു മഹാബലരായ യമയോദ്ധാക്കൾ ആ അമാത്യന്മാരെ വിട്ട് ശൂലവർഷവുമായി ദശാനനന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. അവരുടെ യുദ്ധതന്ത്രം സമർഥമാണ് — സേനാനായകൻതന്നെയാണു മുഖ്യലക്ഷ്യം. അപ്പോൾ രക്തം പുരണ്ട ശരീരത്തോടെ, പ്രഹരങ്ങളാൽ ജർജരനായ രാക്ഷസാധിപൻ പുഷ്പകത്തിൽ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന അശോകവൃക്ഷംപോലെ ശോഭിച്ചു. രക്തമണിഞ്ഞ രാവണനെ പൂത്ത അശോകത്തോട് ഉപമിക്കുന്നതു വിചിത്രമാണ് — അശോകത്തിന്റെ ചുവന്ന പൂക്കൾപോലെയാണ് അവന്റെ രക്തസ്രാവങ്ങൾ. ഇവിടെ ആദ്യമായി രാവണൻ സ്വയം മുറിവേറ്റവനായി കാണപ്പെടുന്നു — യമയോദ്ധാക്കൾക്ക് അവനെ ജർജരനാക്കാൻ കഴിയുന്നു. മന്ത്രിമാരുടെ യുദ്ധത്തിൽ വൃക്ഷങ്ങളും പാറകളും പ്രാസാദങ്ങളും ആയുധങ്ങളാകുന്നു — കൈയിൽ കിട്ടുന്നതെല്ലാം ആയുധമാക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ യുദ്ധശൈലിയുടെ പരിചയമാണിത്. ഇരുപക്ഷത്തെയും മന്ത്രിമാരെ കവി ‘മഹാഭാഗർ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു — ശത്രുക്കളും വീരരാണ് എന്ന ആദരം. രാവണന്റെ നേർക്കുള്ള ശൂലവർഷം യമയോദ്ധാക്കളുടെ സംഘടിതമായ യുദ്ധകൗശലം കാണിക്കുന്നു. രാവണൻ ഇവിടെ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല; പുഷ്പകത്തിൽത്തന്നെ നിന്നുകൊണ്ടു പ്രഹരങ്ങൾ സഹിക്കുന്നു. യമന്റെ മന്ത്രിമാരും രാവണന്റെ മന്ത്രിമാർക്കു തുല്യബലരാണെന്നതു യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അശോകോപമയും വ്യംഗ്യപൂർണമാണ് — ‘അശോകം’ എന്ന പേരു ശോകമില്ലായ്മയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാവണന്റെ അവസ്ഥ ശോചനീയമാണ്.

ആ ബലവാൻ അസ്ത്രബലത്താൽ ശൂലങ്ങളും ഗദകളും പ്രാസങ്ങളും ശക്തികളും തോമരങ്ങളും ശരങ്ങളും മുസലങ്ങളും പാറകളും വൃക്ഷങ്ങളും വർഷിച്ചു. മരങ്ങളുടെയും പാറകളുടെയും ശസ്ത്രങ്ങളുടെയും അതിഭീകരമായ ആ വർഷം ഭൂതലത്തിൽ യമസൈന്യങ്ങളുടെമേൽ പതിച്ചു. എന്നാൽ ആ യമയോദ്ധാക്കളെല്ലാം അവയെല്ലാം തകർത്ത്, ആ അസ്ത്രം നിഷ്ഫലമാക്കി, ഘോരനായ ആ ഒരൊറ്റ രാക്ഷസനെ ലക്ഷക്കണക്കിനായി പ്രഹരിച്ചു. മേഘക്കൂട്ടങ്ങൾ പർവതത്തെ എന്നപോലെ അവരെല്ലാം അവനെ വളഞ്ഞ് ഭിന്ദിപാലങ്ങളും ശൂലങ്ങളുംകൊണ്ടു ശ്വാസംവിടാൻപോലും ഇടനൽകാതെ പ്രഹരിച്ചു — അവന്റെ ശ്വാസത്തിനുപോലും അവസരം നൽകിയില്ല. അതോടെ കവചം തെറിച്ചുപോയ, ക്രുദ്ധനായ, രക്തപ്രവാഹങ്ങളിൽ കുളിച്ച അവൻ പുഷ്പകം ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂമിയിൽ ഇറങ്ങിനിന്നു. പിന്നീട് ഒരു മുഹൂർത്തനേരംകൊണ്ടു ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്, വില്ലും ബാണവുമേന്തി അവൻ യുദ്ധത്തിൽ വീണ്ടും ഉയർന്നു; ക്രുദ്ധനായ അന്തകനെപ്പോലെ നിലകൊണ്ടു. ഇവിടെ രാവണന്റെ ക്ഷണികമായ പരാജയം — കവചം തകർന്നു, വിമാനം ഉപേക്ഷിച്ചു; എന്നാൽ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് അവൻ വീണ്ടും എഴുന്നേൽക്കുന്നു. ‘യഥാന്തകഃ’ (അന്തകനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ വിചിത്രമാണ് — യമലോകത്തിൽത്തന്നെ അവൻ അന്തകനെപ്പോലെ നിൽക്കുന്നു. യമയോദ്ധാക്കളുടെ സാമർഥ്യം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാവണന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾപോലും അവർ തടുക്കുന്നു; മുമ്പ് ആരും അതു ചെയ്തിട്ടില്ല. ‘ഏകം ഘോരം രാക്ഷസം ശതസഹസ്രശഃ’ — ഒരുവനെതിരെ ലക്ഷങ്ങൾ. മേഘങ്ങളാൽ വലയം ചെയ്യപ്പെട്ട പർവതത്തിന്റെ ഉപമ രാവണന്റെ സ്ഥൈര്യവും യമയോദ്ധാക്കളുടെ ബാഹുല്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. കവചത്തിന്റെ നാശവും പുഷ്പകത്തിന്റെ ഉപേക്ഷയും രാവണന്റെ സങ്കടത്തിന്റെ പരകാഷ്ഠയാണ്. എന്നാൽ ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം അവൻ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് വീണ്ടും സന്നദ്ധനാകുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ ദൃഢസ്വഭാവം. ‘കാർമുകീ ബാണീ’ (വില്ലേന്തിയവൻ, ബാണമേന്തിയവൻ) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ അവന്റെ പുനഃസജ്ജത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് അവൻ വില്ലിൽ ദിവ്യമായ പാശുപതാസ്ത്രം തൊടുത്ത്, ‘നിൽക്കൂ, നിൽക്കൂ’ എന്ന് അവരോടു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ വില്ലു വലിച്ചു. ഇന്ദ്രശത്രുവായ അവൻ യുദ്ധത്തിൽ വില്ലു ചെവിവരെ വലിച്ച്, ക്രുദ്ധനായി, ത്രിപുരത്തിനുനേരെ ശങ്കരൻ എന്നപോലെ, ആ ശരം വിട്ടു. പാശുപതാസ്ത്രം ശിവന്റെ അസ്ത്രമാണ്; അതിനാൽ ത്രിപുരദഹനത്തിന്റെ ഉപമ തികച്ചും ഉചിതമാണ്. ആ ശരത്തിന്റെ രൂപം, വേനലിൽ വനം ദഹിപ്പിക്കാനൊരുങ്ങി ആളിപ്പടരുന്ന കാട്ടുതീയുടേതുപോലെ, പുകയും ജ്വാലാമണ്ഡലവും നിറഞ്ഞതായിരുന്നു. ജ്വാലാമാല ചൂടിയ ആ ശരം, മാംസഭോജികളായ ജന്തുക്കൾ പിന്തുടർന്നുകൊണ്ട്, യുദ്ധത്തിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ട് പൊന്തക്കാടുകളെയും മരങ്ങളെയും ഭസ്മമാക്കി പാഞ്ഞു. മാംസഭോജികളായ ജന്തുക്കൾ ശരത്തെ പിന്തുടരുന്നു — അത് എവിടെ പോകുന്നുവോ അവിടെ ശവങ്ങളുണ്ടാകുമെന്നറിഞ്ഞ്. അതിന്റെ തേജസ്സാൽ ദഹിച്ച വൈവസ്വതന്റെ (യമന്റെ) സൈന്യങ്ങൾ ആ യുദ്ധത്തിൽ മഹേന്ദ്രധ്വജങ്ങൾപോലെ നിലംപതിച്ചു. ഇന്ദ്രധ്വജോത്സവത്തിന്റെ അവസാനം കൊടിമരം താഴെയിറക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു അവരുടെ വീഴ്ച. തുടർന്നു ഭീമപരാക്രമനായ രാക്ഷസൻ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ഭൂമിയെ വിറപ്പിക്കുമാറ് അതിമഹത്തായ നാദം മുഴക്കി. സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാവണന്റെ വിജയംപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ യമൻ സ്വയം ഇതുവരെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വന്നിട്ടില്ല — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗമനം അടുത്ത സർഗത്തിലാണ്. ഇങ്ങനെ കവി കഥയുടെ പിരിമുറുക്കം വർധിപ്പിക്കുന്നു. സൈന്യത്തിന്റെ നാശം യമന്റെ ക്രോധത്തിനു കാരണമാകും. രാവണൻ ശിവഭക്തനാണെന്നു പ്രസിദ്ധിയുണ്ട്; അവനു പാശുപതാസ്ത്രം ലഭിച്ചതും അതുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. അസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രഭാവം കാട്ടുതീയോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — അതു ശത്രുക്കളെ മാത്രമല്ല, പൊന്തക്കാടുകളെയും മരങ്ങളെയും ദഹിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിൽക്കൂ, നിൽക്കൂ’ എന്ന വാക്കു യോദ്ധാവിന്റെ വെല്ലുവിളിയാണ്; ഓടിപ്പോകുന്നവരെപ്പോലും രാവണൻ തടയുന്നു. യമസൈന്യത്തിന്റെ നാശത്താൽ, അടുത്ത സർഗത്തിൽ യമൻ സ്വയം യുദ്ധഭൂമിയിലെത്തുന്നതിനുള്ള കാരണം സിദ്ധമാകുന്നു.

Having reflected thus, Nārada, chief of the brahmins, swift of step, went to Yama's abode to tell him what had happened. There he found the god Yama with Fire set before him as witness, meting out to every living being what its deeds deserved; this is Yama as Dharmarāja, judging the fruit of actions. When Yama saw the great seer arrive, he offered him water for a guest as dharma requires, and when Nārada was seated at ease, Yama said: "Is all well, divine seer? Is dharma not perishing? What brings you here, you whom gods and gandharvas honour?" Yama's first question is about dharma, which shows where his care lay, and his calm is notable too: he honours his guest before asking for news, without any hurry. Then the holy seer Nārada said: "Listen, and I will tell you; and let measures be taken. King of the ancestors, a night-ranger named Daśagrīva is coming to bring you under his power by force of arms, hard to conquer though you are. That is why I have come in haste, my lord. What will become of you today, you whose weapon is the rod?" This last question is either teasing, for what need the bearer of Death's rod fear, or plain curiosity about what the day would bring; it also reminds Yama of his own power. In the previous sarga Nārada urged Rāvaṇa on towards Yama; here he puts Yama on his guard, carrying word to both sides. That is his nature: he stirs up conflict, but never leaves the side of dharma. His "let measures be taken" is both a warning and a push to prepare a defence.

Meanwhile they saw from afar the rākṣasa's aerial chariot approaching, blazing like the rising sun. Lighting up the whole region with the radiance of Puṣpaka and driving away its darkness, mighty Rāvaṇa drew near. Yama's world is known as a place of darkness, and the light of Puṣpaka breaking into it for the first time is a striking sight; the chariot's brilliance, like the sun's, shatters the stillness of that world. Then mighty-armed Daśagrīva saw living beings here and there experiencing the fruits of their good deeds and their evil ones. Here the poet shows the law of karma directly: in Yama's world all experience the fruit of their own deeds and no one else's. "Here and there" hints at how vast that world is, and Rāvaṇa's arrival foreshadows the breaking of its order.

He saw Yama's soldiers and his attendants, fierce men, terrible in form and frightening. He saw embodied beings being beaten and tormented, crying out loudly and wailing shrilly. Some were being devoured by worms, others by savage dogs, and they uttered frightful cries that hurt the ear. Some were made to cross the Vaitaraṇī, whose water is blood, again and again, and some were scorched over and over on burning sands. The wicked were being cut to pieces in the forest of sword-leaved trees, in the hell called Raurava, in the river of brine and on the edges of razors. Others, thirsty and hungry, begged for water: corpse-like, emaciated, wretched and pale, their hair dishevelled, covered in mud and filth, haggard, running about. Such beings Rāvaṇa saw on his way by hundreds and thousands. And elsewhere he saw some in fine houses, rejoicing to the sound of song and music in the fruit of their good deeds: givers of cows enjoying milk, givers of food enjoying food, givers of houses enjoying houses, each eating the fruit of his own deeds. Other righteous ones there were adorned with gold, gems and pearls and attended by young women, shining with their own splendour, a light that was the fruit of their deeds. Here is a full picture of hell and heaven: what is given is what is received, and what is done is what is reaped; the reward of a gift takes the form of the gift itself. The Vaitaraṇī, the forest of sword-leaves and Raurava are hells well known from the old stories. The description moves in order from Yama's messengers, to the tormented sinners, to the different hells, and finally to the pleasures of the righteous, from sorrow towards joy, so that the reader sees clearly the fruit of dharma. The torments are many, worms and dogs, the river, the burning sand, the sword-leaves, the brine, the razors, hunger and thirst, and the old stories say each answers to a particular sin; the rewards are milk, food and houses, the very things the righteous gave, which shows the greatness of giving. The poet is also teaching his reader: the fruit of one's deeds must be tasted, here or hereafter. He does not say what passed through Rāvaṇa's mind as he went, but his next act reveals it, for seeing the sufferers he resolves to set them free and break Yama's order.

Mighty-armed Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, saw all this, and then, by his valour and by force, he set free those beings who were being torn apart for their own evil deeds. Released by Daśagrīva, the departed found for a moment a happiness they had never expected or imagined. That happiness was fleeting, for the law of the fruit of deeds cannot be overstepped. Some see compassion in what Rāvaṇa did, others an insult to Yama, but the word "unexpected" shows that the release was not according to dharma but by force: what Rāvaṇa wanted was to break Yama's rule and flout his authority. As the mighty rākṣasa went on releasing the departed, the guardians of the dead, furious, rushed at the lord of the rākṣasas, and an uproar rose from every quarter as Dharmarāja's warriors came running. Hundreds of thousands of those heroes assailed Puṣpaka with darts, iron clubs, spears, pestles, javelins and lances. Swarming like bees about a flower, they swiftly broke up its seats, its towers, its platforms and its arches. Yet that aerial chariot, the seat of the gods, though broken in battle, remained imperishable through the power of Brahmā who had made it; here too, as with his boon, Brahmā's power shielded Rāvaṇa. The army of great Yama was countless and immense, as befits the lord of all the dead. Yama's warriors were enraged because their master's justice had been broken, and with their clamour spreading in every direction the battle began.

The army had hundreds and thousands of heroes in its van. Rāvaṇa's ministers, great heroes, fought it as they wished and as their strength allowed, with trees and rocks and hundreds of Yama's own mansions, for the rākṣasas make a weapon of whatever comes to hand, and the ten-faced king fought too. Their limbs smeared with blood and struck by every kind of weapon, the ministers of the rākṣasa lord fought a great battle. Yama's ministers and Rāvaṇa's struck one another hard with their weapons, mighty-armed Rāma; the poet calls both sides illustrious, honouring even the enemy as heroes, and their being evenly matched hints at how long the fight went on. Then Yama's mighty warriors left the ministers and rushed at the ten-faced one himself with showers of spears, a shrewd move, since the leader is the chief target. His limbs smeared with blood and battered by their blows, the lord of the rākṣasas stood on Puṣpaka looking like an aśoka tree in flower. The image is a strange one: his streaming blood is like the red blossoms of the aśoka. For the first time Rāvaṇa himself is seen wounded, for Yama's warriors were able to batter him. He did not flee but stood on Puṣpaka and bore their blows. And there is irony in the image too, for aśoka means "without sorrow", while Rāvaṇa's plight was a sorry one.

Then, by the power of his weapons, the mighty one hurled spears, maces, darts, javelins, lances and arrows, pestles, rocks and trees, and that most terrible shower of trees, rocks and weapons fell upon Yama's troops on the ground. But they shattered it all, warded off his weapons, and struck the dreadful rākṣasa, one against hundreds of thousands. They surrounded him on every side like masses of cloud around a mountain and pounded him with javelins and spears, leaving him no room even to breathe. His armour stripped away, enraged and drenched in streams of blood, he left Puṣpaka and stood on the ground. Then, recovering his senses in a moment, he took up his bow and arrows and rose again in the battle, standing there in his anger like the Destroyer himself. This is Rāvaṇa's moment of defeat: his armour broken and his chariot abandoned. The power of Yama's warriors is worth noting, for they turned aside even Rāvaṇa's weapons, which no one had done before. The image of clouds around a mountain shows at once Rāvaṇa's steadiness and the multitude of his foes. Yet in a moment he recovers and arms himself again, such is his stubborn nature; and it is strange that in Yama's own world he should stand like the Destroyer.

Then he fitted the divine Pāśupata weapon to his bow and, crying to them, "Stand! Stand!", drew it back. Drawing the bow to his ear, the enemy of Indra loosed that arrow in his fury, as Śaṅkara loosed his at the Three Cities. The comparison is apt, for the Pāśupata is Śiva's own weapon, and Rāvaṇa's having it fits his fame as Śiva's devotee. The arrow took the form of a ring of smoke and flame, like a forest fire spreading in the hot season, about to burn up a forest. Garlanded with flames and followed by flesh-eating creatures, which knew that wherever it went there would be corpses, the arrow rushed across the battlefield, turning shrubs and trees to ashes. Burnt by its fiery power, the troops of Yama, son of Vivasvat, fell on the field like the banners of great Indra lowered at the end of his festival. Then the rākṣasa of terrible prowess and his ministers let out a mighty roar that seemed to make the earth tremble. The sarga ends in what looks like Rāvaṇa's victory, but Yama himself has not yet come to the field; his coming is told in the next sarga, and so the poet heightens the suspense. The destruction of his army is what will bring Yama out to fight in person.