अगस्त्यः वदति — ततः पृथिव्यां मर्त्यान् वित्रासयन् राक्षसाधिपः घने मेघमध्ये मुनिपुङ्गवं नारदम् आससाद। दशग्रीवः निशाचरः तस्य अभिवादनं कृत्वा कुशलं पृष्ट्वा आगमनस्य हेतुं च अब्रवीत्। रावणः अपि ऋषीणां प्रति शिष्टाचारं जानाति — नारदस्य प्रभावः सर्वत्र मान्यः। ततः मेघपृष्ठस्थः महातेजाः अमितप्रभः देवर्षिः नारदः पुष्पके स्थितं रावणम् अब्रवीत् — ‘राक्षसाधिपते सौम्य विश्रवसः सुत, तिष्ठ। अभिजनोपेत, तव ऊर्जितैः विक्रमैः प्रीतः अस्मि। विष्णुना कृतैः दैत्यघातैः, गन्धर्वोरगधर्षणैः च यथा अहं तुष्टः, तथा त्वया कृतैः विमर्दैः अपि भृशं परितोषितः।’ नारदस्य वचने गूढः अभिप्रायः — सः कलहप्रियः इति प्रसिद्धः; तस्य प्रशंसा रावणस्य अहंकारं वर्धयितुं, ततः तं नूतनं युद्धं प्रति प्रेरयितुम्। विष्णोः दैत्यवधेन सह रावणस्य विजयानां तुलना अपि व्यङ्ग्यपूर्णा — विष्णुः धर्मरक्षायै युध्यते, रावणः तु दर्पात्। ‘सौम्य’ इति सम्बोधनम् अपि सान्त्वनार्थम् — नारदः रावणं क्रुद्धं न कर्तुम् इच्छति। नारदः मेघपृष्ठे स्थितः, रावणः पुष्पके — द्वयोः अपि संवादः आकाशे एव जायते। एतत् दृश्यं कथायाः गतिं सूचयति — इतः परं रावणस्य विजययात्रा लोकपालानां लोकेषु, न तु पृथिव्याम्। मुनेः प्रशंसा रावणस्य कर्णयोः मधुरा, अतः सः तस्य उपदेशं श्रोतुं सज्जः भवति।

नारदः वदति — ‘किञ्चित् वक्ष्यामि; तत् श्रोतव्यं, यदि श्रोष्यसे। तात, निगदतः मम वचनं श्रोतुं समाधिं कुरु। तात, दैवतैः अवध्येन त्वया अयं लोकः किमर्थं वध्यते? यदा अयं लोकः मृत्युवशं गतः, तदा हतः एव। देवदानवदैत्यानां यक्षगन्धर्वरक्षसाम् अवध्येन त्वया मानुषः लोकः क्लेष्टुं योग्यः न। नित्यं श्रेयसि सम्मूढं, महद्भिः व्यसनैः वृतं, जराव्याधिशतैः युक्तं तादृशं लोकं कः हन्यात्? यत्र कुत्र तैः तैः अनिष्टोपगमैः अजस्रं पीडिते मानुषे लोके कः मतिमान् युद्धेन प्रणयी भवेत्? दैवहतं क्षुत्पिपासाजरादिभिः क्षीयमाणं विषादशोकसम्मूढं लोकं त्वं मा क्षपयस्व। महाबाहो राक्षसेश्वर, पश्य तावत् — अयं मानुषः लोकः मूढः एवं विचित्रार्थः, यस्य गतिः न ज्ञायते। क्वचित् मुदितैः जनैः वादित्रनृत्यादि सेव्यते, अपरैः आर्तैः धाराश्रुनयनाननैः रुद्यते। मातापितृसुतस्नेहैः भार्याबन्धुमनोरमैः मोहितः अयं जनः ध्वस्तः स्वं क्लेशं न अवबुध्यते। तत् एवं मोहनिराकृतं लोकं परिक्लिश्य किम्? सौम्य, त्वया मर्त्यलोकः जितः एव, न संशयः।’ अत्र नारदस्य उपदेशे संसारस्य दुःखस्वभावस्य वर्णनम् — जरा, व्याधिः, क्षुधा, शोकः, मोहः च मनुष्यान् निरन्तरं पीडयन्ति। सुखदुःखयोः मिश्रणम् अपि दर्शितम् — एकत्र नृत्यं, अन्यत्र रोदनम्। स्नेहबन्धाः एव मनुष्यस्य मोहस्य कारणम्, येन सः स्वस्य दुःखम् अपि न जानाति। अस्मात् तर्कात् नारदः निष्कर्षं वदति — यः स्वयम् एव नश्यति, तस्य वधे शौर्यं नास्ति। एषः उपदेशः करुणापूर्णः इव प्रतीयते, किन्तु तस्य लक्ष्यं रावणं मर्त्यलोकात् दूरं यमं प्रति नेतुम्। वस्तुतः नारदः मानवानां रक्षणं कुर्वन् रावणस्य विनाशस्य मार्गम् अपि उद्घाटयति। ‘मा क्षपयस्व’ इति स्पष्टः निषेधः — एतत् एव उपदेशस्य केन्द्रम्। मर्त्यलोकः दुःखपूर्णः, अतः तस्य वधः पौरुषं न, अपितु दुर्बलस्य पीडनम् इति नारदस्य तात्पर्यम्। नारदस्य वाक्येषु वैराग्यस्य स्वरः स्पष्टः — संसारः स्वप्नवत् अनित्यः, तत्र युद्धेन कीर्तिः न लभ्यते। ‘हत एव ह्ययं लोको यदा मृत्युवशं गतः’ इति वाक्यं सर्वस्य उपदेशस्य सूत्रम् — यः मृत्योः अधीनः सः पूर्वम् एव मृतः इव। अस्य तर्कस्य स्वाभाविकः निष्कर्षः — मृत्योः स्वामी यमः एव वास्तविकः प्रतिद्वन्द्वी। एवं नारदः चतुरतया रावणस्य दृष्टिं मानुषात् यमं प्रति नयति। ‘श्रोष्यसे यदि’ इति सशङ्कं वचनं रावणस्य स्वभावं जानतः मुनेः सावधानतां दर्शयति।

नारदः उपसंहरति — ‘एभिः सर्वैः अवश्यं यमसादनं गन्तव्यम्। पौलस्त्य परपुरञ्जय, तस्मात् यमं निगृह्णीष्व; तस्मिन् जिते सर्वं जितं भवति एव, न संशयः।’ अयं तर्कः कौशलपूर्णः — सर्वे प्राणिनः अन्ते यमस्य वशं गच्छन्ति, अतः यमस्य विजेता सर्वेषां विजेता। एवम् उक्तः स्वतेजसा दीप्यमानः लङ्केशः नारदम् अभिवाद्य सम्प्रहस्य तत्र अब्रवीत् — ‘देवगन्धर्वविहार समरप्रिय महर्षे, अहं विजयार्थं रसातलं गन्तुं समुद्यतः। ततः लोकत्रयं जित्वा नागान् सुरान् च वशे स्थाप्य अमृतार्थं रसालयं समुद्रं मथिष्यामि।’ ‘समरप्रिय’ इति सम्बोधनं नारदस्य स्वभावं सूचयति — सः युद्धदर्शनप्रियः। रावणस्य योजना महती — रसातलस्य विजयः, त्रैलोक्यस्य वशीकरणं, अमृतस्य प्राप्तिः च। अमृतमन्थनस्य तस्य इच्छा देवानाम् अमृतप्राप्तेः अनुकरणम्, येन सः अपि अमरः भवेत्। रावणः नारदस्य वचनं सम्पूर्णं न स्वीकरोति; सः स्वस्य पूर्वनिश्चितां योजनां वदति। किन्तु तस्य योजनायाम् अपि यमस्य विजयः अन्तर्भवति, यतः रसातलस्य मार्गः यमपुरेण एव। तस्य हासः नारदस्य उपदेशस्य लघुतां मन्यमानस्य इव। ‘देवगन्धर्वविहार’ इति सम्बोधनेन रावणः नारदस्य सर्वत्र सञ्चारं स्मरति — सः देवलोकेषु अपि स्वच्छन्दः विचरति। एतानि विशेषणानि रावणस्य कूटबुद्धिम् अपि सूचयन्ति — सः मुनेः प्रियं वदति।

अथ भगवान् ऋषिः नारदः दशग्रीवम् अब्रवीत् — ‘इदानीं त्वया इह अन्येन मार्गेण क्व गम्यते? दुर्धर्ष अमित्रकर्शन, अयं खलु सुदुर्गमः मार्गः प्रेतराजपुरं प्रति यमस्य गच्छति।’ नारदः सूक्ष्मं सूचयति — रसातलस्य मार्गः यमपुरेण एव गच्छति। सः दशाननः शारदमेघाभं हासं मुक्त्वा ‘कृतम्’ इति उवाच, इदं च वचनम् अब्रवीत् — ‘ब्रह्मन्, तस्मात् अहं वैवस्वतवधोद्यतः यत्र सूर्यात्मजः नृपः यमः तां दक्षिणाम् आशां गच्छामि। भगवन्, रणार्थिना मया क्रोधात् प्रतिज्ञातम् — चतुरः लोकपालान् अवजेष्यामि इति। प्रभो, तत् इह पितृराजपुरं प्रति प्रस्थितः अहम्; प्राणिसंक्लेशकर्तारं यमं मृत्युना योजयिष्यामि।’ एवम् उक्त्वा दशग्रीवः तं मुनिम् अभिवाद्य मन्त्रिभिः सह दक्षिणाम् आशां प्रविष्टः प्रययौ। रावणस्य वचने विरोधाभासः — यः स्वयं प्राणिनां क्लेशकर्ता सः यमं ‘प्राणिसंक्लेशकर्तारं’ इति निन्दति। ‘मृत्युना योजयिष्यामि’ इति वचनं विचित्रम् — मृत्योः स्वामिनं मृत्युना हन्तुम् इच्छा। शारदमेघस्य उपमा तस्य हासस्य शुभ्रतां गम्भीरतां च सूचयति। ‘कृतम्’ इति एकेन पदेन सः नारदस्य सूचनां स्वीकरोति, निश्चयं च घोषयति। लोकपालविजयस्य प्रतिज्ञा पूर्वं कुबेरविजयेन आरब्धा, इदानीं यमः द्वितीयः लक्ष्यः, अग्रे वरुणः इन्द्रः च। ‘यत्र सूर्यात्मजः नृपः’ इति पदेन यमस्य राजत्वं स्वीकृतम्; रावणः तं राजानम् इव जेतुं गच्छति। यमस्य नगरं दक्षिणस्यां दिशि इति पुराणप्रसिद्धिः अत्र अनुसृता। मन्त्रिभिः सह प्रयाणं तस्य राजोचितं वैभवं दर्शयति — सः एकाकी न, किन्तु सेनया सह। रावणस्य प्रतिज्ञा क्रोधात् कृता इति तेन एव स्वीकृतम् — ‘क्रोधात् प्रतिज्ञातम्’; अतः तस्य कर्मणां मूलं विवेकः न, अपितु क्रोधः। एतत् तस्य पतनस्य अपि कारणं भविष्यति।

रावणे गते महातेजाः नारदः मुहूर्तं ध्यानम् आस्थितः विधूमः पावकः इव विप्रेन्द्रः चिन्तयामास — ‘येन सेन्द्राः त्रयः लोकाः सचराचराः आयुषि क्षीणे धर्मेण क्लिश्यन्ते, सः कालः कथं जेष्यते? यः स्वदत्तकृतयोः साक्षी, द्वितीयः पावकः इव, यस्य महात्मनः प्रभावेन लब्धसंज्ञाः लोकाः विचेष्टन्ते, यस्य भयार्दिताः त्रयः लोकाः नित्यं विद्रवन्ति, तं राक्षसेन्द्रः स्वयम् एव कथं गमिष्यति? यः विधाता धाता च, यः सुकृतं दुष्कृतं च फलयति, येन त्रैलोक्यं विजितं, तं कथं विजयिष्यते? अपरं किं विधानं कृत्वा एषः संविधास्यति? मम कौतूहलं समुत्पन्नम्; अनयोः यमराक्षसयोः विमर्दं द्रष्टुं स्वयम् अहं यमसादनं यास्यामि।’ नारदस्य चिन्तने यमस्य स्वरूपं वर्णितम् — सः केवलं मृत्युदेवः न, अपितु धर्मस्य नियन्ता, कर्मफलदाता, सर्वेषां साक्षी च। अतः तस्य विजयः असम्भवः इव। तथापि नारदः परिणामं न जानाति, अतः कौतूहलम्। अस्य सर्गस्य अन्ते कथायाः नवः प्रसङ्गः उद्घाटितः — अग्रिमे सर्गे यमलोके युद्धं वर्ण्यते। ‘विधूमः पावकः इव’ इति उपमा नारदस्य ध्यानस्य निर्मलतां दर्शयति। ‘समुत्पन्नो’ इति पुंलिङ्गं रूपं ‘कौतूहलम्’ इत्यनेन सह मुद्रणे दृश्यते, तत् यथामुद्रणं रक्षितम् — नारदः स्वयं कौतूहलेन युक्तः इति अर्थः अपि सम्भवति। नारदस्य प्रश्नाः त्रयः — कालः कथं जेष्यते, कथं राक्षसः स्वयं तं गमिष्यति, केन विधानेन तं विजयिष्यते। एते प्रश्नाः पाठकस्य मनसि अपि कौतूहलं जनयन्ति।

అగస్త్యుడు చెబుతున్నాడు — అప్పుడు భూమిపై మనుష్యులను భయపెడుతూ ఉన్న రాక్షసాధిపుడు దట్టమైన మేఘాల మధ్య మునిశ్రేష్ఠుడైన నారదుని కలిశాడు. నిశాచరుడైన దశగ్రీవుడు ఆయనకు నమస్కరించి, క్షేమం అడిగి, వచ్చిన కారణాన్ని కూడా అడిగాడు. రావణునికి కూడా ఋషుల పట్ల శిష్టాచారం తెలుసు — నారదుని ప్రభావం అంతటా మాన్యమైనది. అప్పుడు మేఘాలపై నిలిచిన, మహాతేజస్వీ అపారకాంతిమంతుడూ అయిన దేవర్షి నారదుడు పుష్పకంలో ఉన్న రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసాధిపతీ, సౌమ్యా, విశ్రవసుని కుమారా, ఆగు. సద్వంశంలో పుట్టినవాడా, నీ ఉజ్జ్వలమైన పరాక్రమాలకు ప్రీతుడనయ్యాను. విష్ణువు చేసిన దైత్యసంహారాలచేతా, గంధర్వులనూ ఉరగులనూ అణచివేయడాలచేతా నేను ఎలా సంతోషించానో, అలాగే నీవు చేసిన విధ్వంసాలచేత కూడా మిక్కిలి సంతోషించాను.’ నారదుని మాటలో గూఢమైన అభిప్రాయం ఉంది — ఆయన కలహప్రియుడని ప్రసిద్ధి; ఆయన ప్రశంస రావణుని అహంకారాన్ని పెంచి, తరువాత అతనిని కొత్త యుద్ధం వైపు ప్రేరేపించడానికే. విష్ణువు దైత్యవధతో రావణుని విజయాలను పోల్చడం కూడా వ్యంగ్యపూర్ణమైనది — విష్ణువు ధర్మరక్షణ కోసం యుద్ధం చేస్తాడు, రావణుడు మాత్రం దర్పంతో. ‘సౌమ్యా’ అనే సంబోధన కూడా శాంతపరచడానికే — నారదుడు రావణుని క్రుద్ధుని చేయదలచుకోలేదు. నారదుడు మేఘాలపై, రావణుడు పుష్పకంలో — ఇద్దరి సంవాదమూ ఆకాశంలోనే జరుగుతుంది. ఈ దృశ్యం కథాగతిని సూచిస్తుంది — ఇకనుండి రావణుని విజయయాత్ర లోకపాలకుల లోకాలలో, భూమిపై కాదు. ముని ప్రశంస రావణుని చెవులకు మధురంగా ఉంది, కాబట్టి అతడు ఆయన ఉపదేశాన్ని వినడానికి సిద్ధమవుతాడు.

నారదుడు చెబుతున్నాడు — ‘కొంత చెబుతాను; వినదలచుకుంటే విను. నాయనా, నేను చెప్పే మాట వినడానికి మనస్సు నిలుపు. నాయనా, దేవతలచేత అవధ్యుడవైన నీవు ఈ లోకాన్ని ఎందుకు వధిస్తున్నావు? ఈ లోకం మృత్యువుకు వశమైనప్పుడే చచ్చినదే కదా. దేవతలు, దానవులు, దైత్యులు, యక్షులు, గంధర్వులు, రాక్షసుల చేత అవధ్యుడవైన నీవు మానవలోకాన్ని క్లేశపెట్టడం తగదు. ఎల్లప్పుడూ తనకు శ్రేయస్కరమైనదేదో తెలియక మూఢమై, గొప్ప వ్యసనాలతో చుట్టుముట్టబడి, వందలాది వార్ధక్యాలతో వ్యాధులతో కూడిన అటువంటి లోకాన్ని ఎవడు చంపుతాడు? ఎక్కడ చూసినా ఆ యా అనిష్టాలు వచ్చిపడుతూ నిరంతరం పీడించబడుతున్న మానవలోకంపై ఏ బుద్ధిమంతుడు యుద్ధంతో ఆసక్తి చూపుతాడు? దైవంచేత దెబ్బతిన్న, ఆకలి దప్పిక వార్ధక్యం మొదలైనవాటిచేత క్షీణిస్తున్న, విషాదశోకాలతో మూఢమైన లోకాన్ని నీవు నాశనం చేయకు. మహాబాహూ, రాక్షసేశ్వరా, ఒకసారి చూడు — ఈ మానవలోకం మూఢమైనది, ఇలా విచిత్రమైన స్వభావం గలది, దాని గతి ఎవరికీ తెలియదు. ఒకచోట ఆనందించే జనులు వాద్యాలతో నృత్యాలతో వినోదిస్తారు, మరొకచోట ఆర్తులైనవారు కన్నీటిధారలు కారే కన్నులతో ముఖాలతో ఏడుస్తారు. తల్లిదండ్రుల, పుత్రుల ప్రేమలచేతా భార్యాబంధువుల ఆకర్షణలచేతా మోహితులైన ఈ జనులు నశిస్తూ కూడా తమ క్లేశాన్ని గ్రహించరు. ఇలా మోహంచేతనే దెబ్బతిన్న లోకాన్ని క్లేశపెట్టి ఏమిటి లాభం? సౌమ్యా, నీవు మర్త్యలోకాన్ని జయించినట్లే, సందేహం లేదు.’ ఇక్కడ నారదుని ఉపదేశంలో సంసారపు దుఃఖస్వభావ వర్ణన ఉంది — వార్ధక్యం, వ్యాధి, ఆకలి, శోకం, మోహం మనుష్యులను నిరంతరం పీడిస్తాయి. సుఖదుఃఖాల మిశ్రణం కూడా చూపబడింది — ఒకచోట నృత్యం, మరొకచోట రోదనం. ప్రేమబంధాలే మనుష్యుని మోహానికి కారణం, దానివల్ల అతడు తన దుఃఖాన్ని కూడా తెలుసుకోడు. ఈ తర్కం నుండి నారదుడు నిర్ణయం చెబుతాడు — తనంతట తానే నశించేవాని వధలో శౌర్యం లేదు. ఈ ఉపదేశం కరుణాపూర్ణమైనట్లు కనిపిస్తుంది, కానీ దాని లక్ష్యం రావణుని మర్త్యలోకం నుండి దూరంగా యముని వైపు తీసుకువెళ్ళడం. నిజానికి నారదుడు మానవులను రక్షిస్తూనే రావణుని వినాశనానికి కూడా దారి తెరుస్తున్నాడు. ‘మా క్షపయస్వ’ (నాశనం చేయకు) అనేది స్పష్టమైన నిషేధం — ఇదే ఉపదేశానికి కేంద్రం. మర్త్యలోకం దుఃఖపూర్ణమైనది, కాబట్టి దానిని వధించడం పౌరుషం కాదు, దుర్బలుని పీడించడమే అని నారదుని తాత్పర్యం. నారదుని వాక్యాలలో వైరాగ్యస్వరం స్పష్టంగా ఉంది — సంసారం స్వప్నంలా అనిత్యం, అక్కడ యుద్ధంచేత కీర్తి లభించదు. ‘హత ఏవ హ్యయం లోకో యదా మృత్యువశం గతః’ (ఈ లోకం మృత్యువుకు వశమైనప్పుడే చచ్చినదే) అనే వాక్యం ఉపదేశమంతటికీ సూత్రం — మృత్యువుకు అధీనుడైనవాడు ముందే చచ్చినవాడితో సమానం. ఈ తర్కానికి సహజమైన నిర్ణయం — మృత్యువుకు స్వామి అయిన యముడే నిజమైన ప్రతిద్వంద్వి. ఇలా నారదుడు చతురతతో రావణుని దృష్టిని మనుష్యుల నుండి యముని వైపు మళ్ళిస్తాడు. ‘శ్రోష్యసే యది’ (వినదలచుకుంటే) అనే సందేహంతో కూడిన మాట, రావణుని స్వభావం తెలిసిన ముని జాగ్రత్తను చూపుతుంది.

నారదుడు ముగిస్తున్నాడు — ‘వీరందరూ తప్పకుండా యమసదనానికి వెళ్ళవలసినవారే. పౌలస్త్యా, శత్రుపురాలను జయించేవాడా, కాబట్టి యముని నిగ్రహించు; అతనిని జయిస్తే సర్వమూ జయించినట్లే, సందేహం లేదు.’ ఈ తర్కం కౌశలపూర్ణమైనది — ప్రాణులందరూ చివరకు యముని వశమవుతారు, కాబట్టి యముని జయించినవాడు అందరినీ జయించినవాడు. ఇలా చెప్పబడిన, తన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న లంకేశ్వరుడు నారదునికి నమస్కరించి, నవ్వి అక్కడ ఇలా అన్నాడు — ‘దేవగంధర్వలోకాలలో విహరించేవాడా, యుద్ధప్రియుడా, మహర్షీ, నేను విజయం కోసం రసాతలానికి వెళ్ళడానికి సిద్ధమయ్యాను. ఆ తరువాత మూడు లోకాలనూ జయించి, నాగులనూ దేవతలనూ వశంలో ఉంచుకొని, అమృతం కోసం రసాలకు నిలయమైన సముద్రాన్ని మథిస్తాను.’ ‘సమరప్రియా’ (యుద్ధప్రియుడా) అనే సంబోధన నారదుని స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది — ఆయనకు యుద్ధాలు చూడడం ఇష్టం. రావణుని ప్రణాళిక గొప్పది — రసాతల విజయం, ముల్లోకాలను వశపరచుకోవడం, అమృతప్రాప్తి. అతని అమృతమథన కోరిక దేవతల అమృతప్రాప్తికి అనుకరణ, దానివల్ల అతడు కూడా అమరుడవ్వాలని. రావణుడు నారదుని మాటను పూర్తిగా స్వీకరించడు; తన ముందే నిశ్చయించుకున్న ప్రణాళికను చెబుతాడు. కానీ అతని ప్రణాళికలో కూడా యముని విజయం అంతర్భాగమే, ఎందుకంటే రసాతలానికి దారి యమపురం గుండానే వెళ్తుంది. అతని నవ్వు నారదుని ఉపదేశాన్ని తేలికగా భావిస్తున్నట్లుంది. ‘దేవగంధర్వవిహార’ అనే సంబోధనతో రావణుడు నారదుని సర్వత్ర సంచారాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — ఆయన దేవలోకాలలో కూడా స్వేచ్ఛగా విహరిస్తాడు. ఈ విశేషణాలు రావణుని కుటిలబుద్ధిని కూడా సూచిస్తాయి — అతడు మునికి ప్రియమైన మాటలు చెబుతున్నాడు.

అప్పుడు భగవానుడైన నారదర్షి దశగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఇప్పుడు నీవు ఇక్కడ నుండి మరొక దారిలో ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు? ఎదిరింపరానివాడా, శత్రుసంహారకా, ఈ మిక్కిలి దుర్గమమైన మార్గం ప్రేతరాజైన యముని పురానికే వెళ్తుంది కదా.’ నారదుడు సూక్ష్మంగా సూచిస్తున్నాడు — రసాతలానికి దారి యమపురం గుండానే వెళ్తుంది. ఆ దశాననుడు శరత్కాలమేఘం వంటి నవ్వు నవ్వి ‘సరే, అయిపోయింది’ అని, ఈ మాట కూడా అన్నాడు — ‘బ్రహ్మర్షీ, కాబట్టి నేను వైవస్వతుని (యముని) వధించడానికి ఉద్యుక్తుడనై, సూర్యపుత్రుడైన రాజు యముడు ఉన్న ఆ దక్షిణదిక్కుకు వెళ్తున్నాను. భగవాన్, యుద్ధాన్ని కోరే నేను కోపంతో ప్రతిజ్ఞ చేశాను — నలుగురు లోకపాలకులనూ జయిస్తానని. ప్రభూ, కాబట్టి ఇక్కడ నుండి పితృరాజు పురానికి బయలుదేరుతున్నాను; ప్రాణులను క్లేశపెట్టే యముని మృత్యువుతో కలుపుతాను.’ ఇలా చెప్పి దశగ్రీవుడు ఆ మునికి నమస్కరించి మంత్రులతో కలిసి దక్షిణదిక్కులో ప్రవేశించి సాగిపోయాడు. రావణుని మాటలో విరోధాభాసం ఉంది — స్వయంగా ప్రాణులను క్లేశపెట్టేవాడు యముని ‘ప్రాణులను క్లేశపెట్టేవాడు’ అని నిందిస్తున్నాడు. ‘మృత్యువుతో కలుపుతాను’ అనే మాట విచిత్రమైనది — మృత్యువుకు స్వామినే మృత్యువుతో చంపాలనే కోరిక. శరత్కాలమేఘపు ఉపమ అతని నవ్వులోని తెల్లదనాన్నీ గాంభీర్యాన్నీ సూచిస్తుంది. ‘కృతమ్’ (సరే, అయిపోయింది) అనే ఒక్క పదంతో అతడు నారదుని సూచనను స్వీకరిస్తాడు, తన నిశ్చయాన్ని కూడా ప్రకటిస్తాడు. లోకపాలవిజయ ప్రతిజ్ఞ ముందు కుబేరవిజయంతో ప్రారంభమైంది, ఇప్పుడు యముడు రెండవ లక్ష్యం, తరువాత వరుణుడూ ఇంద్రుడూ. ‘యత్ర సూర్యాత్మజః నృపః’ (సూర్యపుత్రుడైన రాజు ఉన్నచోట) అనే పదంతో యముని రాజత్వం అంగీకరించబడింది; రావణుడు అతనిని ఒక రాజును జయించినట్లు జయించడానికి వెళ్తున్నాడు. యముని నగరం దక్షిణదిక్కులో ఉందనే పురాణప్రసిద్ధి ఇక్కడ అనుసరించబడింది. మంత్రులతో కలిసి ప్రయాణించడం అతని రాజోచిత వైభవాన్ని చూపుతుంది — అతడు ఒంటరిగా కాదు, సేనతో కలిసి వెళ్తాడు. తన ప్రతిజ్ఞ కోపంతో చేసినదని అతడే స్వయంగా అంగీకరించాడు — ‘క్రోధాత్ ప్రతిజ్ఞాతమ్’ (కోపంతో ప్రతిజ్ఞ చేశాను); కాబట్టి అతని కర్మలకు మూలం వివేకం కాదు, క్రోధం. ఇదే అతని పతనానికి కూడా కారణమవుతుంది.

రావణుడు వెళ్ళిపోగా మహాతేజస్వి అయిన నారదుడు క్షణకాలం ధ్యానంలో నిలిచి, పొగలేని అగ్నిలా ప్రకాశిస్తూ, ఆ విప్రశ్రేష్ఠుడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఆయువు క్షీణించినప్పుడు ఎవనిచేత ఇంద్రునితో సహా ముల్లోకాలూ, చరాచరాలతో సహా, ధర్మబద్ధంగా క్లేశపెట్టబడుతున్నాయో, ఆ కాలుడు ఎలా జయించబడతాడు? ప్రాణులు ఇచ్చినదానికీ చేసినదానికీ సాక్షి అయినవాడు, రెండవ అగ్నివంటివాడు, ఏ మహాత్ముని ప్రభావంచేత లోకాలు స్పృహ పొంది చేష్టిస్తున్నాయో, ఎవని భయంతో పీడితులై ముల్లోకాలూ నిత్యం పారిపోతున్నాయో, ఆయన దగ్గరికి ఈ రాక్షసేంద్రుడు స్వయంగా ఎలా వెళ్తాడు? విధాతా ధాతా అయినవాడు, సుకృతానికీ దుష్కృతానికీ ఫలమిచ్చేవాడు, ముల్లోకాలనూ జయించినవాడు అయిన ఆయనను ఇతడు ఎలా జయిస్తాడు? మరే ఉపాయం చేసి ఇతడు దీనిని సాధిస్తాడు? నాకు కుతూహలం పుట్టింది; ఈ యముడికీ రాక్షసునికీ జరిగే సంఘర్షణను చూడడానికి నేనే స్వయంగా యమసదనానికి వెళ్తాను.’ నారదుని ఆలోచనలో యముని స్వరూపం వర్ణించబడింది — ఆయన కేవలం మృత్యుదేవుడు కాదు, ధర్మానికి నియంత, కర్మఫలదాత, అందరికీ సాక్షి. కాబట్టి ఆయనను జయించడం అసాధ్యమైనట్లే. అయినా నారదునికి ఫలితం తెలియదు, కాబట్టి కుతూహలం. ఈ సర్గ చివరలో కథకు కొత్త ప్రసంగం తెరవబడింది — తరువాతి సర్గలో యమలోకంలో యుద్ధం వర్ణించబడుతుంది. ‘విధూమః పావకః ఇవ’ (పొగలేని అగ్ని వలె) అనే ఉపమ నారదుని ధ్యాన నిర్మలత్వాన్ని చూపుతుంది. ముద్రణలో ‘కౌతూహలమ్’ అనే పదంతో పాటు ‘సముత్పన్నో’ అనే పుంలింగరూపం కనిపిస్తుంది, దానిని ముద్రించినట్లే ఉంచాము — నారదుడే స్వయంగా కుతూహలంతో కూడినవాడయ్యాడు అనే అర్థం కూడా సాధ్యమే. నారదుని ప్రశ్నలు మూడు — కాలుడు ఎలా జయించబడతాడు, రాక్షసుడు స్వయంగా ఆయన దగ్గరికి ఎలా వెళ్తాడు, ఏ ఉపాయంతో ఆయనను జయిస్తాడు. ఈ ప్రశ్నలు పాఠకుని మనస్సులో కూడా కుతూహలాన్ని కలిగిస్తాయి.

அகஸ்தியர் கூறுகிறார் — பிறகு பூமியில் மனிதர்களை அச்சுறுத்தியபடி திரிந்த ராக்ஷசர் தலைவன், அடர்ந்த மேகங்களின் நடுவே முனிவர்களில் சிறந்த நாரதரைச் சந்தித்தான். இரவில் திரியும் தசக்ரீவன் அவரை வணங்கி, நலம் விசாரித்து, அவர் வந்த காரணத்தையும் கேட்டான். ரிஷிகளிடம் நடந்துகொள்ளவேண்டிய ஒழுக்கமுறையை ராவணனும் அறிவான் — நாரதரின் செல்வாக்கு எங்கும் மதிக்கப்படுவது. பிறகு மேகத்தின்மேல் நின்ற, பேரொளியும் அளவற்ற ஒளிவீச்சும் கொண்ட தேவரிஷியான நாரதர் புஷ்பகத்தில் இருந்த ராவணனிடம் கூறினார் — ‘ராக்ஷசர் தலைவனே, சௌம்யனே, விஶ்ரவஸின் மகனே, நில். உயர்குடிப் பிறந்தவனே, உன் வலிமைமிக்க வீரச்செயல்களால் மகிழ்ந்தேன். விஷ்ணு செய்த தைத்திய வதங்களாலும் கந்தர்வர்களையும் நாகர்களையும் அடக்கியதாலும் நான் மகிழ்ந்தது போலவே, நீ செய்த அழிவுகளாலும் பெரிதும் மகிழ்விக்கப்பட்டேன்.’ நாரதரின் சொற்களில் மறைந்த நோக்கம் உள்ளது — அவர் கலகப்பிரியர் என்று புகழ்பெற்றவர்; அவருடைய புகழுரை ராவணனின் அகங்காரத்தைப் பெருக்கி, பிறகு அவனைப் புதியதொரு போரை நோக்கித் தூண்டுவதற்காகவே. விஷ்ணுவின் தைத்திய வதத்தோடு ராவணனின் வெற்றிகளை ஒப்பிடுவதும் நையாண்டி நிறைந்தது — விஷ்ணு அறத்தைக் காப்பதற்காகப் போரிடுகிறார், ராவணனோ செருக்கால். ‘சௌம்யனே’ என்ற விளியும் சமாதானப்படுத்துவதற்காகவே — ராவணனைச் சினமூட்ட நாரதர் விரும்பவில்லை. நாரதர் மேகத்தின்மேல், ராவணன் புஷ்பகத்தில் — இருவரின் உரையாடலும் வானிலேயே நிகழ்கிறது. இந்தக் காட்சி கதையின் போக்கைக் குறிக்கிறது — இனி ராவணனின் வெற்றிப் பயணம் பூமியில் அல்ல, லோகபாலர்களின் உலகங்களில். முனிவரின் புகழுரை ராவணனின் காதுகளுக்கு இனிமையானது; ஆகவே அவருடைய அறிவுரையைக் கேட்க அவன் ஆயத்தமாகிறான்.

நாரதர் கூறுகிறார் — ‘ஒன்று சொல்கிறேன்; நீ கேட்பதானால் அதைக் கேட்கவேண்டும். அன்பனே, நான் சொல்வதைக் கேட்க மனத்தை ஒருமுகப்படுத்து. அன்பனே, தேவர்களால் கொல்லப்பட முடியாத நீ இந்த உலகத்தை ஏன் கொல்கிறாய்? இந்த உலகம் மரணத்தின் வசப்பட்டபோதே கொல்லப்பட்டுவிட்டது. தேவர்கள், தானவர்கள், தைத்தியர்கள், யக்ஷர்கள், கந்தர்வர்கள், ராக்ஷசர்கள் ஆகியோரால் கொல்லப்பட முடியாத நீ மனித உலகைத் துன்புறுத்துவது தகாது. எப்போதும் தன் நன்மையைப் பற்றி மயங்கியிருக்கும், பெருந்துயரங்களால் சூழப்பட்ட, முதுமையும் நூற்றுக்கணக்கான நோய்களும் கொண்ட அத்தகைய உலகை யார் கொல்வார்? எங்கும் பலவகைத் தீங்குகளின் வருகையால் இடைவிடாது வருந்தும் மனித உலகில், எந்த அறிவாளி போரில் நாட்டம் கொள்வான்? விதியால் அடிபட்டு, பசி, தாகம், முதுமை முதலியவற்றால் தேய்ந்து, சோர்விலும் துயரிலும் மயங்கிக் கிடக்கும் உலகை நீ அழிக்காதே. நீண்ட கைகளுடையவனே, ராக்ஷசேசுவரனே, பார் — இந்த மனித உலகம் இப்படி மயங்கியது, விசித்திரமான நோக்கங்கள் கொண்டது, அதன் போக்கு அறியமுடியாதது. ஓரிடத்தில் மகிழ்ந்த மக்கள் இசைக்கருவிகளையும் நடனத்தையும் அனுபவிக்கின்றனர்; வேறிடத்தில் துயருற்ற மற்றவர்கள் கண்ணீர் தாரைதாரையாக வழியும் முகத்தோடு அழுகின்றனர். தாய், தந்தை, மக்கள் ஆகியோரின் பாசத்தாலும் மனைவி, உறவினர் ஆகியோர்மீதுள்ள இனிய பற்றாலும் மயங்கிய இந்த மக்கள், அழிந்துகொண்டிருந்தும் தம் துன்பத்தை உணர்வதில்லை. மயக்கத்தால் இவ்வாறு வீழ்த்தப்பட்ட உலகைத் துன்புறுத்துவதால் என்ன பயன்? சௌம்யனே, மனித உலகம் உன்னால் வெல்லப்பட்டுவிட்டது; ஐயமில்லை.’ இங்கே நாரதரின் அறிவுரையில் உலக வாழ்வின் துயர இயல்பு வருணிக்கப்படுகிறது — முதுமை, நோய், பசி, துயரம், மயக்கம் ஆகியவை மனிதர்களை இடைவிடாது வருத்துகின்றன. இன்ப-துன்பக் கலவையும் காட்டப்படுகிறது — ஓரிடத்தில் நடனம், வேறிடத்தில் அழுகை. பாசப் பிணைப்புகளே மனிதனின் மயக்கத்துக்குக் காரணம்; அதனால் தன் துன்பத்தையும் அவன் அறிவதில்லை. இந்த வாதத்திலிருந்து நாரதர் முடிவைச் சொல்கிறார் — தானாகவே அழிபவனைக் கொல்வதில் வீரம் இல்லை. இந்த அறிவுரை கருணை நிறைந்ததாகத் தோன்றுகிறது; ஆனால் அதன் இலக்கு ராவணனை மனித உலகிலிருந்து விலக்கி யமனை நோக்கிச் செலுத்துவதே. உண்மையில் நாரதர் மனிதர்களைக் காக்கும் அதே வேளையில் ராவணனின் அழிவுக்கான வழியையும் திறக்கிறார். ‘மா க்ஷபயஸ்வ’ (அழிக்காதே) என்ற தெளிவான தடையே அறிவுரையின் மையம். மனித உலகம் துயர் நிறைந்தது; ஆகவே அதைக் கொல்வது ஆண்மை அல்ல, பலவீனனைத் துன்புறுத்துவதே என்பது நாரதரின் கருத்து. நாரதரின் சொற்களில் பற்றின்மையின் குரல் தெளிவாக ஒலிக்கிறது — உலக வாழ்வு கனவைப் போல நிலையற்றது; அங்கே போரால் புகழ் கிடைக்காது. ‘ஹத ஏவ ஹ்யயம் லோகோ யதா ம்ருத்யுவஶம் கத:’ (இந்த உலகம் மரணத்தின் வசப்பட்டபோதே கொல்லப்பட்டுவிட்டது) என்ற வாக்கியம் அறிவுரை முழுவதற்குமான சூத்திரம் — மரணத்துக்கு அடிமையானவன் முன்பே இறந்தவன் போன்றவன். இந்த வாதத்தின் இயல்பான முடிவு — மரணத்தின் தலைவனான யமனே உண்மையான எதிரி. இவ்வாறு நாரதர் சாமர்த்தியமாக ராவணனின் பார்வையை மனிதனிடமிருந்து யமனை நோக்கித் திருப்புகிறார். ‘ஶ்ரோஷ்யஸே யதி’ (நீ கேட்பதானால்) என்ற ஐயம் கலந்த சொல், ராவணனின் இயல்பை அறிந்த முனிவரின் எச்சரிக்கையைக் காட்டுகிறது.

நாரதர் நிறைவு செய்கிறார் — ‘இவர்கள் அனைவரும் நிச்சயமாக யமனின் இருப்பிடத்துக்குச் செல்லவேண்டியவர்களே. புலஸ்தியனின் வழித்தோன்றலே, பகைவரின் நகரங்களை வெல்பவனே, ஆகவே யமனை அடக்கு; அவன் வெல்லப்பட்டால் எல்லாமே வெல்லப்பட்டதாகும்; ஐயமில்லை.’ இந்த வாதம் சாமர்த்தியம் நிறைந்தது — எல்லா உயிர்களும் இறுதியில் யமனின் வசம் செல்கின்றன; ஆகவே யமனை வென்றவன் அனைவரையும் வென்றவன். இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும், தன் ஒளியால் சுடர்விடும் இலங்கையின் தலைவன் நாரதரை வணங்கி, சிரித்துக்கொண்டு அங்கே கூறினான் — ‘தேவர்களிடையேயும் கந்தர்வர்களிடையேயும் உலவுபவரே, போரை விரும்புபவரே, பெருமுனிவரே, நான் வெற்றிக்காக ரஸாதலத்துக்குச் செல்ல ஆயத்தமாக இருக்கிறேன். பிறகு மூவுலகையும் வென்று, நாகர்களையும் தேவர்களையும் என் வசப்படுத்தி, அமுதத்துக்காக ரசங்களின் இருப்பிடமான கடலைக் கடைவேன்.’ ‘ஸமரப்ரிய’ (போரை விரும்புபவரே) என்ற விளி நாரதரின் இயல்பைக் குறிக்கிறது — போரைக் காண்பதில் அவருக்கு விருப்பம். ராவணனின் திட்டம் பெரியது — ரஸாதலத்தை வெல்லுதல், மூவுலகையும் வசப்படுத்துதல், அமுதத்தைப் பெறுதல். அமுதத்துக்காகக் கடலைக் கடையும் அவன் விருப்பம், தேவர்கள் அமுதம் பெற்றதைப் பின்பற்றுவதே; அதனால் தானும் இறவாதவனாகலாம் என்று எண்ணுகிறான். ராவணன் நாரதரின் சொல்லை முழுமையாக ஏற்கவில்லை; தான் முன்பே தீர்மானித்திருந்த திட்டத்தைச் சொல்கிறான். ஆனால் அவன் திட்டத்திலும் யமனை வெல்லுதல் அடங்கியுள்ளது; ஏனெனில் ரஸாதலத்துக்கான வழி யமனின் நகரம் வழியாகவே செல்கிறது. அவன் சிரிப்பு நாரதரின் அறிவுரையை அற்பமாகக் கருதுவது போல உள்ளது. ‘தேவர்களிடையேயும் கந்தர்வர்களிடையேயும் உலவுபவரே’ என்ற விளியால் ராவணன் நாரதர் எங்கும் உலவுவதை நினைவுகூர்கிறான் — தேவலோகங்களிலும் அவர் தடையின்றித் திரிகிறார். இந்த அடைமொழிகள் ராவணனின் சூழ்ச்சி அறிவையும் குறிக்கின்றன — அவன் முனிவருக்கு இனியதைப் பேசுகிறான்.

பிறகு பகவானான நாரத ரிஷி தசக்ரீவனிடம் கூறினார் — ‘இப்போது நீ இங்கிருந்து வேறு வழியில் எங்கே செல்கிறாய்? வெல்லுதற்கரியவனே, பகைவரை வாட்டுபவனே, மிகக் கடினமான இந்த வழி பிரேதங்களின் அரசனான யமனின் நகரத்துக்கே செல்கிறது.’ நாரதர் நுட்பமாகக் குறிப்பிடுகிறார் — ரஸாதலத்துக்கான வழி யமனின் நகரம் வழியாகவே செல்கிறது. அந்தப் பத்துத் தலையன் கூதிர்கால மேகம் போன்ற சிரிப்பை வெளியிட்டு, ‘ஆயிற்று’ என்று கூறி, இவ்வாறு சொன்னான் — ‘பிராமணரே, ஆகவே நான் வைவஸ்வதனைக் கொல்ல முனைந்து, சூரியனின் மகனான யமராஜன் இருக்கும் அந்தத் தென்திசைக்குச் செல்கிறேன். பகவானே, போரை விரும்பிய நான் சினத்தால் நான்கு லோகபாலர்களையும் வெல்வேன் என்று உறுதிமொழி எடுத்திருக்கிறேன். பிரபுவே, ஆகவே இங்கிருந்து பித்ருக்களின் அரசனுடைய நகரத்தை நோக்கிப் புறப்பட்டுவிட்டேன்; உயிர்களைத் துன்புறுத்தும் யமனை மரணத்தோடு இணைப்பேன்.’ இவ்வாறு கூறி, தசக்ரீவன் அந்த முனிவரை வணங்கி, அமைச்சர்களோடு தென்திசையில் புகுந்து சென்றான். ராவணனின் சொற்களில் ஒரு முரண் — உயிர்களைத் தானே துன்புறுத்துபவன், யமனை ‘உயிர்களைத் துன்புறுத்துபவன்’ என்று பழிக்கிறான். ‘ம்ருத்யுநா யோஜயிஷ்யாமி’ (மரணத்தோடு இணைப்பேன்) என்ற சொல் விந்தையானது — மரணத்தின் தலைவனையே மரணத்தால் கொல்ல விரும்புகிறான். கூதிர்கால மேகத்தின் உவமை அவன் சிரிப்பின் வெண்மையையும் ஆழத்தையும் குறிக்கிறது. ‘க்ருதம்’ (ஆயிற்று) என்ற ஒரே சொல்லால் அவன் நாரதரின் குறிப்பை ஏற்றுக்கொள்கிறான், தன் தீர்மானத்தையும் அறிவிக்கிறான். லோகபாலர்களை வெல்லும் உறுதிமொழி முன்பே குபேரனை வென்றதோடு தொடங்கியது; இப்போது யமன் இரண்டாவது இலக்கு; அடுத்து வருணனும் இந்திரனும். ‘யத்ர ஸூர்யாத்மஜ: ந்ருப:’ (சூரியனின் மகனான அரசன் இருக்குமிடம்) என்ற சொல்லால் யமனின் அரசத்தன்மை ஏற்கப்படுகிறது; ராவணன் அவனை ஓர் அரசனை வெல்வது போல வெல்லச் செல்கிறான். யமனின் நகரம் தென்திசையில் உள்ளது என்ற புராணப் புகழ் இங்கே பின்பற்றப்படுகிறது. அமைச்சர்களோடு புறப்படுவது அவனுடைய அரசனுக்கேற்ற பெருமிதத்தைக் காட்டுகிறது — அவன் தனியாக அல்ல, படையோடு செல்கிறான். தன் உறுதிமொழி சினத்தால் எடுக்கப்பட்டது என்பதை அவனே ஒப்புக்கொள்கிறான் — ‘சினத்தால் உறுதிமொழி எடுத்தேன்’; ஆகவே அவன் செயல்களின் வேர் விவேகம் அல்ல, சினமே. இதுவே அவன் வீழ்ச்சிக்கும் காரணமாகும்.

ராவணன் சென்ற பின், பேரொளியுடைய நாரதர் சிறிது நேரம் தியானத்தில் ஆழ்ந்து, புகையற்ற நெருப்பைப் போல, அந்தணர்களில் சிறந்த அவர் சிந்தித்தார் — ‘ஆயுள் தீர்ந்ததும் இந்திரனோடு கூடிய மூவுலகங்களும் அசைவனவும் அசையாதனவும் எவனால் அறமுறைப்படி வருத்தப்படுகின்றனவோ, அந்தக் காலன் எப்படி வெல்லப்படுவான்? ஒருவன் கொடுத்ததற்கும் செய்ததற்கும் சாட்சியாக இருப்பவன், இரண்டாவது நெருப்பைப் போன்றவன், எந்த மகாத்மாவின் ஆற்றலால் உலகங்கள் உணர்வு பெற்று இயங்குகின்றனவோ, எவனுக்கு அஞ்சி மூவுலகங்களும் எப்போதும் ஓடுகின்றனவோ, அவனிடம் இந்த ராக்ஷசேந்திரன் தானே எப்படிச் செல்வான்? படைப்பவனும் தாங்குபவனுமாக, நல்வினைக்கும் தீவினைக்கும் பயனளிப்பவனாக, மூவுலகையும் வென்றவனாக இருப்பவனை இவன் எப்படி வெல்வான்? வேறு என்ன வழிமுறையைக் கையாண்டு இவன் இதைச் சாதிப்பான்? எனக்கு ஆர்வம் பிறந்துவிட்டது; இந்த யமனுக்கும் ராக்ஷசனுக்கும் இடையிலான மோதலைக் காண நானே யமனின் இருப்பிடத்துக்குச் செல்வேன்.’ நாரதரின் சிந்தனையில் யமனின் இயல்பு வருணிக்கப்படுகிறது — அவன் மரணத்தின் தெய்வம் மட்டுமல்ல, அறத்தை நெறிப்படுத்துபவன், வினைப்பயன் அளிப்பவன், அனைவருக்கும் சாட்சி. ஆகவே அவனை வெல்வது இயலாதது போலத் தோன்றுகிறது. ஆயினும் நாரதருக்கு முடிவு தெரியவில்லை; ஆகவே ஆர்வம். இந்தச் சர்க்கத்தின் இறுதியில் கதையின் புதிய நிகழ்ச்சி திறக்கிறது — அடுத்த சர்க்கத்தில் யமலோகத்தில் நடக்கும் போர் வருணிக்கப்படுகிறது. ‘விதூம: பாவக இவ’ (புகையற்ற நெருப்பைப் போல) என்ற உவமை நாரதரின் தியானத்தின் தூய்மையைக் காட்டுகிறது. அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஸமுத்பந்நோ’ என்ற ஆண்பால் வடிவம் ‘கௌதூஹலம்’ (ஆர்வம், அலிப்பால் சொல்) என்பதோடு சேர்ந்து காணப்படுகிறது; நாரதரே ஆர்வம் நிறைந்தவரானார் என்ற பொருளும் பொருந்தும். நாரதரின் கேள்விகள் மூன்று — காலன் எப்படி வெல்லப்படுவான், ராக்ஷசன் தானே எப்படி அவனிடம் செல்வான், எந்த வழிமுறையால் அவனை வெல்வான். இந்தக் கேள்விகள் படிப்பவர் மனத்திலும் ஆர்வத்தைத் தூண்டுகின்றன.

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಅನಂತರ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ದಟ್ಟ ಮೇಘಗಳ ನಡುವೆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಾರದನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದನು. ನಿಶಾಚರನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ಬಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ರಾವಣನೂ ಋಷಿಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಬಲ್ಲನು — ನಾರದನ ಪ್ರಭಾವವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮಾನ್ಯವಾದುದು. ಆಗ ಮೇಘದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಅಮಿತಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದನು ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯೇ, ಸೌಮ್ಯನೇ, ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಮಗನೇ, ನಿಲ್ಲು. ಸತ್ಕುಲಸಂಜಾತನೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ನಾನು ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ವಿಷ್ಣುವು ಮಾಡಿದ ದೈತ್ಯಸಂಹಾರಗಳಿಂದಲೂ ಗಂಧರ್ವ-ಉರಗರ ದಮನದಿಂದಲೂ ನಾನು ಹೇಗೆ ತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದೆನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನೀನು ಮಾಡಿದ ಸಂಹಾರಗಳಿಂದಲೂ ಬಹಳ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ನಾರದನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಗೂಢವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ — ಅವನು ಕಲಹಪ್ರಿಯನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವನ ಪ್ರಶಂಸೆಯು ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಹೊಸ ಯುದ್ಧದ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ದೈತ್ಯವಧೆಯೊಡನೆ ರಾವಣನ ವಿಜಯಗಳ ಹೋಲಿಕೆಯೂ ವ್ಯಂಗ್ಯಪೂರ್ಣ — ವಿಷ್ಣುವು ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ರಾವಣನಾದರೋ ದರ್ಪದಿಂದ. ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಸಮಾಧಾನಕ್ಕಾಗಿ — ನಾರದನು ರಾವಣನನ್ನು ಕೆರಳಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಾರದನು ಮೇಘದ ಮೇಲೆ, ರಾವಣನು ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿ — ಇಬ್ಬರ ಸಂವಾದವೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಶ್ಯವು ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾವಣನ ವಿಜಯಯಾತ್ರೆ ಲೋಕಪಾಲರ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಲ್ಲ. ಮುನಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ರಾವಣನ ಕಿವಿಗೆ ಮಧುರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅವನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ನಾರದನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಏನನ್ನೋ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ಕೇಳುವುದಾದರೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಮಗೂ, ನಾನು ಹೇಳುವ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸು. ಮಗೂ, ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಅವಧ್ಯನಾದ ನೀನು ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವೆ? ಈ ಲೋಕವು ಮೃತ್ಯುವಿನ ವಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವಾಗ ಅದು ಹತವಾದಂತೆಯೇ. ದೇವ, ದಾನವ, ದೈತ್ಯ, ಯಕ್ಷ, ಗಂಧರ್ವ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಅವಧ್ಯನಾದ ನೀನು ಮನುಷ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಪೀಡಿಸುವುದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಸದಾ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೂಢವಾದ, ಮಹಾ ವ್ಯಸನಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಮುಪ್ಪು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ರೋಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಂತಹ ಲೋಕವನ್ನು ಯಾರು ಕೊಲ್ಲುವರು? ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನಿಷ್ಟಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪೀಡಿತವಾಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವನು? ದೈವದಿಂದ ಹತವಾದ, ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ-ಮುಪ್ಪು ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ, ವಿಷಾದ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಮೂಢವಾದ ಲೋಕವನ್ನು ನೀನು ನಾಶಮಾಡಬೇಡ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ನೋಡು — ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕವು ಮೂಢವಾದುದು, ಹೀಗೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಉದ್ದೇಶಗಳುಳ್ಳದ್ದು; ಅದರ ಗತಿ ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದು. ಒಂದು ಕಡೆ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಜನರು ವಾದ್ಯ-ನೃತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ದುಃಖಿತರು ಕಣ್ಣು-ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಬನಿಧಾರೆ ಸುರಿಸುತ್ತ ಅಳುತ್ತಾರೆ. ತಾಯಿ-ತಂದೆ-ಮಕ್ಕಳ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ಹೆಂಡತಿ-ಬಂಧುಗಳ ಮನೋಹರ ಬಾಂಧವ್ಯದಿಂದಲೂ ಮೋಹಿತರಾದ ಈ ಜನರು ಧ್ವಸ್ತರಾಗಿದ್ದರೂ ತಮ್ಮ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಅರಿಯರು. ಹೀಗೆ ಮೋಹದಿಂದಲೇ ಸೋತಿರುವ ಲೋಕವನ್ನು ಪೀಡಿಸಿ ಏನು ಫಲ? ಸೌಮ್ಯನೇ, ನೀನು ಮರ್ತ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಗೆದ್ದಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ನಾರದನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರದ ದುಃಖಸ್ವಭಾವದ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ — ಮುಪ್ಪು, ರೋಗ, ಹಸಿವು, ಶೋಕ, ಮೋಹ ಇವು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತವೆ. ಸುಖದುಃಖಗಳ ಮಿಶ್ರಣವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ನೃತ್ಯ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರೋದನ. ಸ್ನೇಹಬಂಧಗಳೇ ಮನುಷ್ಯನ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ಅದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನೂ ಅರಿಯನು. ಈ ತರ್ಕದಿಂದ ನಾರದನು ನಿಷ್ಕರ್ಷೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ತಾನಾಗಿಯೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಉಪದೇಶವು ಕರುಣಾಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಗುರಿ ರಾವಣನನ್ನು ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಿಂದ ದೂರ ಯಮನ ಕಡೆಗೆ ಒಯ್ಯುವುದು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಾರದನು ಮಾನವರ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ರಾವಣನ ವಿನಾಶದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ತೆರೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾ ಕ್ಷಪಯಸ್ವ’ (ನಾಶಮಾಡಬೇಡ) ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಷೇಧ — ಇದೇ ಉಪದೇಶದ ಕೇಂದ್ರ. ಮರ್ತ್ಯಲೋಕವು ದುಃಖಪೂರ್ಣ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ವಧೆ ಪೌರುಷವಲ್ಲ, ದುರ್ಬಲನ ಪೀಡನೆ ಎಂಬುದು ನಾರದನ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ನಾರದನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯದ ಸ್ವರವು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸಂಸಾರವು ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಅನಿತ್ಯ, ಅಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಕೀರ್ತಿ ದೊರೆಯದು. ‘ಹತ ಏವ ಹ್ಯಯಂ ಲೋಕೋ ಯದಾ ಮೃತ್ಯುವಶಂ ಗತಃ’ (ಮೃತ್ಯುವಿನ ವಶಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗಲೇ ಈ ಲೋಕವು ಹತವಾದಂತೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಇಡೀ ಉಪದೇಶದ ಸೂತ್ರ — ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಅಧೀನನಾದವನು ಮೊದಲೇ ಸತ್ತಂತೆ. ಈ ತರ್ಕದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿಷ್ಕರ್ಷೆ — ಮೃತ್ಯುವಿನ ಒಡೆಯನಾದ ಯಮನೇ ನಿಜವಾದ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ. ಹೀಗೆ ನಾರದನು ಚತುರತೆಯಿಂದ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಯಮನ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶ್ರೋಷ್ಯಸೇ ಯದಿ’ (ನೀನು ಕೇಳುವುದಾದರೆ) ಎಂಬ ಶಂಕೆಯುಳ್ಳ ಮಾತು ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಮುನಿಯ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ನಾರದನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಯಮನ ಸದನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲೇಬೇಕು. ಪೌಲಸ್ತ್ಯನೇ, ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಮನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸು; ಅವನನ್ನು ಗೆದ್ದರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಗೆದ್ದಂತೆಯೇ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಈ ತರ್ಕವು ಕೌಶಲಪೂರ್ಣ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಕೊನೆಗೆ ಯಮನ ವಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಮನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಗೆದ್ದವನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಲಂಕೇಶನು ನಾರದನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನಗುತ್ತ ಅಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವವನೇ, ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯನೇ, ಮಹರ್ಷಿಯೇ, ನಾನು ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ರಸಾತಲಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅನಂತರ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದು, ನಾಗರನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿ, ಅಮೃತಕ್ಕಾಗಿ ರಸಗಳ ಆಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಡೆಯುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಸಮರಪ್ರಿಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ನಾರದನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಇಷ್ಟಪಡುವವನು. ರಾವಣನ ಯೋಜನೆ ದೊಡ್ಡದು — ರಸಾತಲದ ವಿಜಯ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ವಶೀಕರಣ, ಅಮೃತದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ. ಅಮೃತಮಂಥನದ ಅವನ ಬಯಕೆ ದೇವತೆಗಳ ಅಮೃತಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅನುಕರಣೆ — ಅದರಿಂದ ತಾನೂ ಅಮರನಾಗಬೇಕೆಂದು. ರಾವಣನು ನಾರದನ ಮಾತನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ತನ್ನ ಮೊದಲೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲೂ ಯಮನ ವಿಜಯವು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಸಾತಲದ ಮಾರ್ಗವು ಯಮಪುರದ ಮೂಲಕವೇ. ಅವನ ನಗು ನಾರದನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹಗುರವೆಂದು ಭಾವಿಸುವವನಂತಿದೆ. ‘ದೇವಗಂಧರ್ವವಿಹಾರ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ರಾವಣನು ನಾರದನ ಸರ್ವತ್ರ ಸಂಚಾರವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ದೇವಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳು ರಾವಣನ ಕುಟಿಲಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ಮುನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ನಾರದನು ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈಗ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವೆ? ದುರ್ಧರ್ಷನೇ, ಶತ್ರುಕರ್ಶನನೇ, ಈ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮವಾದ ಮಾರ್ಗವು ಪ್ರೇತರಾಜನಾದ ಯಮನ ಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ.’ ರಸಾತಲದ ಮಾರ್ಗವು ಯಮಪುರದ ಮೂಲಕವೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾರದನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ದಶಾನನನು ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ನಕ್ಕು ‘ಆಯಿತು’ ಎಂದನು, ಮತ್ತು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ವೈವಸ್ವತನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಉದ್ಯುಕ್ತನಾದ ನಾನು ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನಾದ ರಾಜ ಯಮನಿರುವ ಆ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಭಗವನ್, ಯುದ್ಧಾರ್ಥಿಯಾದ ನಾನು ಕೋಪದಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ — ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರನ್ನೂ ಸೋಲಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು. ಪ್ರಭೂ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಂದ ಪಿತೃರಾಜನ ಪುರದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಿದ್ದೇನೆ; ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಕ್ಲೇಶವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಯಮನನ್ನು ಮೃತ್ಯುವಿನೊಡನೆ ಸೇರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದಶಗ್ರೀವನು ಆ ಮುನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊರಟನು. ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸವಿದೆ — ತಾನೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಕ್ಲೇಶವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವವನು ಯಮನನ್ನು ‘ಪ್ರಾಣಿಸಂಕ್ಲೇಶಕರ್ತಾರಮ್’ (ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಕ್ಲೇಶ ಕೊಡುವವನು) ಎಂದು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೃತ್ಯುನಾ ಯೋಜಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಮೃತ್ಯುವಿನೊಡನೆ ಸೇರಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಚಿತ್ರ — ಮೃತ್ಯುವಿನ ಒಡೆಯನನ್ನೇ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವ ಬಯಕೆ. ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೇಘದ ಉಪಮೆಯು ಅವನ ನಗುವಿನ ಶುಭ್ರತೆಯನ್ನೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಮ್’ (ಆಯಿತು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನು ನಾರದನ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲೋಕಪಾಲವಿಜಯದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯು ಮೊದಲು ಕುಬೇರವಿಜಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಯಿತು; ಈಗ ಯಮನು ಎರಡನೆಯ ಗುರಿ, ಮುಂದೆ ವರುಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರ. ‘ಯತ್ರ ಸೂರ್ಯಾತ್ಮಜೋ ನೃಪಃ’ (ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನಾದ ರಾಜನಿರುವಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಮನ ರಾಜತ್ವವು ಸ್ವೀಕೃತವಾಗಿದೆ; ರಾವಣನು ಅವನನ್ನು ಒಬ್ಬ ರಾಜನಂತೆ ಗೆಲ್ಲಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಯಮನ ನಗರವು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಹೊರಟದ್ದು ಅವನ ರಾಜೋಚಿತ ವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಲ್ಲ, ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯು ಕೋಪದಿಂದ ಮಾಡಿದುದು ಎಂದು ರಾವಣನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕ್ರೋಧಾತ್ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಮ್’; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲ ವಿವೇಕವಲ್ಲ, ಕ್ರೋಧ. ಇದೇ ಅವನ ಪತನಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗುವುದು.

ರಾವಣನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನಾರದನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಧ್ಯಾನಸ್ಥನಾಗಿ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತ, ಆ ವಿಪ್ರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿದನು: ‘ಆಯುಸ್ಸು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದಾಗ ಇಂದ್ರಸಹಿತವಾದ ಚರಾಚರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಯಾರಿಂದ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆಯೋ, ಆ ಕಾಲನನ್ನು ಇವನು ಹೇಗೆ ಗೆಲ್ಲುವನು? ಯಾರು ಜೀವಿಗಳು ತಾವೇ ಕೊಟ್ಟದ್ದಕ್ಕೂ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೂ ಸಾಕ್ಷಿಯೋ, ಎರಡನೆಯ ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವನೋ, ಯಾವ ಮಹಾತ್ಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಲೋಕಗಳು ಚೇತನವನ್ನು ಪಡೆದು ಚಲಿಸುತ್ತವೆಯೋ, ಯಾರ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಸದಾ ಓಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆಯೋ, ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಈ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಹೇಗೆ ಹೋಗುವನು? ಯಾರು ವಿಧಾತನೂ ಧಾತನೂ ಆಗಿರುವನೋ, ಯಾರು ಸುಕೃತ-ದುಷ್ಕೃತಗಳಿಗೆ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವನೋ, ಯಾರಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ, ಅವನನ್ನು ಇವನು ಹೇಗೆ ಗೆಲ್ಲುವನು? ಬೇರೆ ಯಾವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಇವನು ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವನು? ನನಗೆ ಕುತೂಹಲ ಹುಟ್ಟಿದೆ; ಈ ಯಮ-ರಾಕ್ಷಸರ ಹೋರಾಟವನ್ನು ನೋಡಲು ನಾನೇ ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ನಾರದನ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಯಮನ ಸ್ವರೂಪವು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಮೃತ್ಯುದೇವನಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ನಿಯಾಮಕ, ಕರ್ಮಫಲದಾತ, ಎಲ್ಲರ ಸಾಕ್ಷಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಿಜಯವು ಅಸಂಭವದಂತಿದೆ. ಆದರೂ ನಾರದನಿಗೆ ಪರಿಣಾಮ ತಿಳಿಯದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕುತೂಹಲ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಹೊಸ ಪ್ರಸಂಗವೊಂದು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಮಲೋಕದ ಯುದ್ಧವು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ವಿಧೂಮಃ ಪಾವಕ ಇವ’ (ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ನಾರದನ ಧ್ಯಾನದ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಮುತ್ಪನ್ನೋ’ ಎಂಬ ಪುಲ್ಲಿಂಗರೂಪವು ‘ಕೌತೂಹಲಮ್’ (ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ) ಎಂಬುದರೊಂದಿಗೆ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ಮುದ್ರಿತವಾದಂತೆಯೇ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಾರದನು ತಾನೇ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಸಾಧ್ಯ. ನಾರದನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು — ಕಾಲನನ್ನು ಹೇಗೆ ಗೆಲ್ಲುವನು, ರಾಕ್ಷಸನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಹೋಗುವನು, ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವನು. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ.

അഗസ്ത്യൻ പറയുന്നു — തുടർന്നു ഭൂമിയിലെ മനുഷ്യരെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരുന്ന രാക്ഷസാധിപൻ ഇടതൂർന്ന മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ നാരദനെ കണ്ടുമുട്ടി. നിശാചരനായ ദശഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ക്ഷേമം അന്വേഷിച്ച്, വന്നതിന്റെ കാരണവും ചോദിച്ചു. ഋഷിമാരോടുള്ള ശിഷ്ടാചാരം രാവണനും അറിയാം — നാരദന്റെ പ്രഭാവം എല്ലായിടത്തും മാനിക്കപ്പെടുന്നതാണ്. അപ്പോൾ മേഘത്തിനുമുകളിൽ ഇരുന്ന, മഹാതേജസ്വിയും അമിതപ്രഭനുമായ ദേവർഷി നാരദൻ പുഷ്പകത്തിലിരിക്കുന്ന രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസാധിപതേ, സൗമ്യാ, വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രാ, നിൽക്കുക. കുലീനനായവനേ, നിന്റെ ഊർജസ്വലമായ പരാക്രമങ്ങളിൽ ഞാൻ പ്രീതനാണ്. വിഷ്ണു നടത്തിയ ദൈത്യസംഹാരങ്ങളാലും ഗന്ധർവന്മാരെയും നാഗങ്ങളെയും അമർച്ച ചെയ്തതിനാലും ഞാൻ എങ്ങനെ സന്തുഷ്ടനായോ, അതുപോലെ നീ നടത്തിയ മർദനങ്ങളാലും ഞാൻ അത്യധികം സംതൃപ്തനായിരിക്കുന്നു.’ നാരദന്റെ വാക്കിൽ ഗൂഢമായ ഒരു അഭിപ്രായമുണ്ട് — അദ്ദേഹം കലഹപ്രിയനെന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രശംസ രാവണന്റെ അഹങ്കാരം വർധിപ്പിക്കാനും അതുവഴി അവനെ ഒരു പുതിയ യുദ്ധത്തിലേക്കു പ്രേരിപ്പിക്കാനുമാണ്. വിഷ്ണുവിന്റെ ദൈത്യവധവുമായി രാവണന്റെ വിജയങ്ങളെ താരതമ്യം ചെയ്യുന്നതും വ്യംഗ്യപൂർണമാണ് — വിഷ്ണു ധർമരക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു, രാവണനാകട്ടെ ദർപ്പംകൊണ്ട്. ‘സൗമ്യ’ എന്ന സംബോധനയും സാന്ത്വനത്തിനാണ് — രാവണനെ ക്രുദ്ധനാക്കാൻ നാരദൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. നാരദൻ മേഘത്തിനുമുകളിൽ, രാവണൻ പുഷ്പകത്തിൽ — ഇരുവരുടെയും സംവാദം ആകാശത്തുവച്ചുതന്നെ നടക്കുന്നു. ഈ ദൃശ്യം കഥയുടെ ഗതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇനിമുതൽ രാവണന്റെ വിജയയാത്ര ലോകപാലന്മാരുടെ ലോകങ്ങളിലാണ്, ഭൂമിയിലല്ല. മുനിയുടെ പ്രശംസ രാവണന്റെ കാതുകൾക്കു മധുരമാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉപദേശം കേൾക്കാൻ അവൻ തയ്യാറാകുന്നു.

നാരദൻ പറയുന്നു: ‘ഞാൻ ഒരു കാര്യം പറയാം; നീ കേൾക്കുമെങ്കിൽ അതു കേൾക്കേണ്ടതാണ്. വത്സാ, ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കാൻ മനസ്സുറപ്പിക്കുക. വത്സാ, ദേവന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെടാത്ത നീ എന്തിനാണ് ഈ ലോകത്തെ കൊല്ലുന്നത്? ഈ ലോകം മൃത്യുവിന്റെ വശത്തായിരിക്കെ, അതു കൊല്ലപ്പെട്ടതുതന്നെ. ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ദൈത്യന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ എന്നിവരാൽ വധിക്കപ്പെടാത്ത നീ മനുഷ്യലോകത്തെ ക്ലേശിപ്പിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല. എപ്പോഴും തന്റെ ശ്രേയസ്സിന്റെ കാര്യത്തിൽ മൂഢവും മഹാവ്യസനങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും നൂറുകണക്കിനു ജരാവ്യാധികളോടുകൂടിയതുമായ അങ്ങനെയുള്ള ലോകത്തെ ആരാണു കൊല്ലുക? അവിടവിടെ പലവിധമായ അനിഷ്ടങ്ങൾ വന്നുചേർന്ന് നിരന്തരം പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന മനുഷ്യലോകത്തോട് ഏതു ബുദ്ധിമാനാണ് യുദ്ധത്തിൽ താത്പര്യം കാണിക്കുക? ദൈവത്താൽ ഹതമായതും വിശപ്പ്, ദാഹം, ജര മുതലായവയാൽ ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതും വിഷാദവും ശോകവുംകൊണ്ടു മൂഢമായതുമായ ലോകത്തെ നീ നശിപ്പിക്കരുത്. മഹാബാഹുവായ രാക്ഷസേശ്വരാ, നോക്കൂ — ഈ മനുഷ്യലോകം മൂഢമാണ്, ഇങ്ങനെ വിചിത്രമായ ലക്ഷ്യങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ഗതി ആർക്കും അറിയില്ല. ഒരിടത്തു സന്തുഷ്ടരായ ആളുകൾ വാദ്യവും നൃത്തവും ആസ്വദിക്കുന്നു; മറ്റൊരിടത്ത് ദുഃഖിതർ കണ്ണീരൊഴുകുന്ന മുഖങ്ങളോടെ കരയുന്നു. അമ്മ, അച്ഛൻ, മക്കൾ എന്നിവരോടുള്ള സ്നേഹത്താലും ഭാര്യയും ബന്ധുക്കളുമായുള്ള മനോഹരബന്ധങ്ങളാലും മോഹിതരായ ഈ ജനം, നശിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നിട്ടും സ്വന്തം ക്ലേശം അറിയുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ മോഹത്താൽ തകർന്ന ലോകത്തെ ക്ലേശിപ്പിച്ചിട്ട് എന്തു നേട്ടം? സൗമ്യാ, നീ മർത്യലോകത്തെ ജയിച്ചുകഴിഞ്ഞു; സംശയമില്ല.’ ഇവിടെ നാരദന്റെ ഉപദേശത്തിൽ സംസാരത്തിന്റെ ദുഃഖസ്വഭാവം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ജര, വ്യാധി, വിശപ്പ്, ശോകം, മോഹം എന്നിവ മനുഷ്യരെ നിരന്തരം പീഡിപ്പിക്കുന്നു. സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ കൂടിക്കലരലും കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരിടത്തു നൃത്തം, മറ്റൊരിടത്തു കരച്ചിൽ. സ്നേഹബന്ധങ്ങൾതന്നെയാണു മനുഷ്യന്റെ മോഹത്തിനു കാരണം; അതിനാൽ സ്വന്തം ദുഃഖംപോലും അവൻ അറിയുന്നില്ല. ഈ യുക്തിയിൽനിന്നു നാരദൻ നിഗമനം പറയുന്നു — സ്വയംതന്നെ നശിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതിനെ കൊല്ലുന്നതിൽ ശൗര്യമില്ല. ഈ ഉപദേശം കരുണാപൂർണമായി തോന്നുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ ലക്ഷ്യം രാവണനെ മർത്യലോകത്തിൽനിന്ന് അകറ്റി യമന്റെ നേർക്കു നയിക്കുക എന്നതാണ്. യഥാർഥത്തിൽ നാരദൻ മനുഷ്യരെ രക്ഷിക്കുന്നതോടൊപ്പം രാവണന്റെ വിനാശത്തിന്റെ വഴിയും തുറക്കുന്നു. ‘മാ ക്ഷപയസ്വ’ (നശിപ്പിക്കരുത്) എന്ന സ്പഷ്ടമായ നിഷേധം — ഇതാണ് ഉപദേശത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. മർത്യലോകം ദുഃഖപൂർണമാണ്; അതിനാൽ അതിനെ കൊല്ലുന്നതു പൗരുഷമല്ല, ദുർബലനെ പീഡിപ്പിക്കലാണ് എന്നാണു നാരദന്റെ താത്പര്യം. നാരദന്റെ വാക്കുകളിൽ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ സ്വരം വ്യക്തമാണ് — സംസാരം സ്വപ്നംപോലെ അനിത്യമാണ്; അവിടെ യുദ്ധംകൊണ്ടു കീർത്തി ലഭിക്കുന്നില്ല. ‘ഹത ഏവ ഹ്യയം ലോകോ യദാ മൃത്യുവശം ഗതഃ’ (ഈ ലോകം മൃത്യുവിന്റെ വശത്തായിരിക്കെ അതു കൊല്ലപ്പെട്ടതുതന്നെ) എന്ന വാക്യം മുഴുവൻ ഉപദേശത്തിന്റെയും സൂത്രമാണ് — മൃത്യുവിന് അധീനനായവൻ മുമ്പേതന്നെ മരിച്ചവനെപ്പോലെയാണ്. ഈ യുക്തിയുടെ സ്വാഭാവികമായ നിഗമനം — മൃത്യുവിന്റെ സ്വാമിയായ യമനാണു യഥാർഥ പ്രതിയോഗി. ഇങ്ങനെ നാരദൻ സമർഥമായി രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയെ മനുഷ്യനിൽനിന്നു യമനിലേക്കു തിരിക്കുന്നു. ‘ശ്രോഷ്യസേ യദി’ (നീ കേൾക്കുമെങ്കിൽ) എന്ന സംശയം കലർന്ന വാക്ക്, രാവണന്റെ സ്വഭാവം അറിയുന്ന മുനിയുടെ ജാഗ്രത കാണിക്കുന്നു.

നാരദൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘ഇവരെല്ലാം അവശ്യം യമസദനത്തിലേക്കു പോകേണ്ടവരാണ്. പൗലസ്ത്യാ, ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനേ, അതിനാൽ യമനെ കീഴടക്കുക; അദ്ദേഹത്തെ ജയിച്ചാൽ എല്ലാം ജയിച്ചതുതന്നെ; സംശയമില്ല.’ ഈ യുക്തി കൗശലപൂർണമാണ് — എല്ലാ ജീവികളും ഒടുവിൽ യമന്റെ വശത്താകുന്നു; അതിനാൽ യമനെ ജയിക്കുന്നവൻ എല്ലാവരെയും ജയിക്കുന്നവനാണ്. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ സ്വതേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്ന ലങ്കേശൻ നാരദനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ഉറക്കെ ചിരിച്ച്, അവിടെവച്ചു പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാരുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും ഇടയിൽ വിഹരിക്കുന്നവനേ, യുദ്ധപ്രിയനായ മഹർഷേ, വിജയത്തിനായി രസാതലത്തിലേക്കു പോകാൻ ഞാൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. പിന്നീടു മൂന്നു ലോകങ്ങളും ജയിച്ച്, നാഗങ്ങളെയും ദേവന്മാരെയും വശത്താക്കി, അമൃതത്തിനുവേണ്ടി രസാലയമായ സമുദ്രം ഞാൻ കടയും.’ ‘സമരപ്രിയ’ എന്ന സംബോധന നാരദന്റെ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം യുദ്ധം കാണാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവനാണ്. രാവണന്റെ പദ്ധതി ബൃഹത്താണ് — രസാതലവിജയം, ത്രൈലോക്യത്തെ വശത്താക്കൽ, അമൃതപ്രാപ്തി. സമുദ്രം കടഞ്ഞ് അമൃതം നേടാനുള്ള അവന്റെ ആഗ്രഹം ദേവന്മാരുടെ അമൃതപ്രാപ്തിയുടെ അനുകരണമാണ്; അതുവഴി അവനും അമരനാകാൻ. രാവണൻ നാരദന്റെ വാക്കു പൂർണമായി സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; തന്റെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച പദ്ധതിയാണ് അവൻ പറയുന്നത്. എന്നാൽ അവന്റെ പദ്ധതിയിലും യമവിജയം ഉൾപ്പെടുന്നു; കാരണം രസാതലത്തിലേക്കുള്ള വഴി യമപുരത്തിലൂടെയാണ്. അവന്റെ ചിരി നാരദന്റെ ഉപദേശത്തെ നിസ്സാരമായി കരുതുന്നവന്റേതുപോലെയാണ്. ‘ദേവഗന്ധർവവിഹാര’ എന്ന സംബോധനയാൽ രാവണൻ നാരദന്റെ സർവത്ര സഞ്ചാരം ഓർക്കുന്നു — ദേവലോകങ്ങളിലും അദ്ദേഹം സ്വച്ഛന്ദം വിഹരിക്കുന്നു. ഈ വിശേഷണങ്ങൾ രാവണന്റെ കൂടബുദ്ധിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുനിക്കു പ്രിയമായതാണ് അവൻ പറയുന്നത്.

അപ്പോൾ ഭഗവാനായ നാരദമുനി ദശഗ്രീവനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഇപ്പോൾ ഇവിടെനിന്നു മറ്റൊരു വഴിയിലൂടെ നീ എവിടേക്കാണു പോകുന്നത്? ആക്രമിക്കാനാവാത്തവനേ, ശത്രുക്കളെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നവനേ, അത്യന്തം ദുർഗമമായ ഈ വഴി പ്രേതരാജനായ യമന്റെ പുരത്തിലേക്കാണല്ലോ പോകുന്നത്.’ നാരദൻ സൂക്ഷ്മമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രസാതലത്തിലേക്കുള്ള വഴി യമപുരത്തിലൂടെത്തന്നെയാണ്. ആ ദശാനനൻ ശരത്കാലമേഘംപോലെയുള്ള ചിരി ചിരിച്ച് ‘ശരി, തീരുമാനിച്ചു’ എന്നു പറഞ്ഞു; ഇങ്ങനെയും പറഞ്ഞു: ‘ബ്രഹ്മൻ, അതിനാൽ വൈവസ്വതനെ (യമനെ) വധിക്കാൻ ഒരുങ്ങി, സൂര്യപുത്രനായ യമരാജാവ് വസിക്കുന്ന ആ ദക്ഷിണദിക്കിലേക്കു ഞാൻ പോകുന്നു. ഭഗവാനേ, യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന ഞാൻ ക്രോധത്തോടെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ടുണ്ട് — നാലു ലോകപാലന്മാരെയും ജയിക്കുമെന്ന്. പ്രഭോ, അതിനാൽ ഞാൻ ഇവിടെനിന്നു പിതൃരാജന്റെ പുരത്തിലേക്കു പുറപ്പെടുന്നു; ജീവികളെ ക്ലേശിപ്പിക്കുന്ന യമനെ ഞാൻ മൃത്യുവുമായി ചേർക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദശഗ്രീവൻ ആ മുനിയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ദക്ഷിണദിക്കിലേക്കു കടന്നു യാത്രയായി. രാവണന്റെ വാക്കിൽ വിരോധാഭാസമുണ്ട് — സ്വയം ജീവികളെ ക്ലേശിപ്പിക്കുന്നവനായ അവൻ യമനെ ‘ജീവികളെ ക്ലേശിപ്പിക്കുന്നവൻ’ എന്നു നിന്ദിക്കുന്നു. ‘മൃത്യുവുമായി ചേർക്കും’ എന്ന വാക്കു വിചിത്രമാണ് — മൃത്യുവിന്റെ സ്വാമിയെ മൃത്യുവാൽ കൊല്ലാനുള്ള ആഗ്രഹം. ശരത്കാലമേഘത്തിന്റെ ഉപമ അവന്റെ ചിരിയുടെ ശുഭ്രതയും ഗാംഭീര്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കൃതം’ (ശരി, തീരുമാനിച്ചു) എന്ന ഒറ്റപ്പദത്താൽ അവൻ നാരദന്റെ സൂചന സ്വീകരിക്കുകയും തന്റെ നിശ്ചയം പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ലോകപാലവിജയത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞ മുമ്പു കുബേരവിജയത്തോടെ ആരംഭിച്ചു; ഇപ്പോൾ യമൻ രണ്ടാമത്തെ ലക്ഷ്യം, മുന്നോട്ടു വരുണനും ഇന്ദ്രനും. ‘യത്ര സൂര്യാത്മജഃ നൃപഃ’ (സൂര്യപുത്രനായ രാജാവ് വസിക്കുന്നിടത്ത്) എന്ന പദത്താൽ യമന്റെ രാജത്വം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു; ഒരു രാജാവിനെയെന്നപോലെ അദ്ദേഹത്തെ ജയിക്കാനാണു രാവണൻ പോകുന്നത്. യമന്റെ നഗരം ദക്ഷിണദിക്കിലാണ് എന്ന പുരാണപ്രസിദ്ധി ഇവിടെ പിന്തുടരപ്പെടുന്നു. മന്ത്രിമാരോടൊപ്പമുള്ള പ്രയാണം അവന്റെ രാജോചിതമായ വൈഭവം കാണിക്കുന്നു — അവൻ ഒറ്റയ്ക്കല്ല, സേനയോടൊപ്പമാണ്. രാവണന്റെ പ്രതിജ്ഞ ക്രോധത്തിൽ ചെയ്തതാണെന്ന് അവൻതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു — ‘ക്രോധാത് പ്രതിജ്ഞാതം’ (ക്രോധത്തോടെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു); അതിനാൽ അവന്റെ കർമങ്ങളുടെ മൂലം വിവേകമല്ല, ക്രോധമാണ്. ഇത് അവന്റെ പതനത്തിനും കാരണമാകും.

രാവണൻ പോയശേഷം മഹാതേജസ്വിയായ നാരദൻ ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ധ്യാനത്തിലാണ്ട്, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ, ആ വിപ്രശ്രേഷ്ഠൻ ചിന്തിച്ചു: ‘ആയുസ്സു ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ചരാചരങ്ങളും ധർമാനുസൃതം ആരാൽ ക്ലേശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നുവോ, ആ കാലനെ എങ്ങനെ ജയിക്കും? ജീവികൾ ദാനം ചെയ്തതിനും ചെയ്ത കർമങ്ങൾക്കും സാക്ഷിയായ, രണ്ടാമതൊരു അഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ളവൻ; ഏതു മഹാത്മാവിന്റെ പ്രഭാവത്താലാണോ ബോധം നേടിയ ലോകങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്, ആരെ ഭയന്നാണോ മൂന്നു ലോകങ്ങളും എപ്പോഴും ഓടിയകലുന്നത് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തേക്ക് ഈ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ സ്വയം എങ്ങനെ ചെല്ലും? വിധാതാവും ധാതാവുമായവൻ, സുകൃതത്തിനും ദുഷ്കൃതത്തിനും ഫലം നൽകുന്നവൻ, ത്രൈലോക്യത്തെ ജയിച്ചവൻ — അദ്ദേഹത്തെ ഇവൻ എങ്ങനെ ജയിക്കും? മറ്റെന്തു വിധാനം ചെയ്ത് ഇവൻ ഇതു സാധിക്കും? എനിക്കു കൗതുകം ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു; ഈ യമനും രാക്ഷസനും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ കാണാൻ ഞാൻ സ്വയം യമസദനത്തിലേക്കു പോകും.’ നാരദന്റെ ചിന്തയിൽ യമന്റെ സ്വരൂപം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം മൃത്യുദേവൻ മാത്രമല്ല; ധർമത്തിന്റെ നിയന്താവും കർമഫലദാതാവും എല്ലാവരുടെയും സാക്ഷിയുമാണ്. അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെമേലുള്ള വിജയം അസാധ്യംപോലെയാണ്. എന്നിട്ടും പരിണാമം നാരദന് അറിയില്ല; അതിനാലാണു കൗതുകം. ഈ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ കഥയുടെ ഒരു പുതിയ സന്ദർഭം തുറക്കപ്പെടുന്നു — അടുത്ത സർഗത്തിൽ യമലോകത്തിലെ യുദ്ധം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വിധൂമഃ പാവക ഇവ’ (പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ) എന്ന ഉപമ നാരദന്റെ ധ്യാനത്തിന്റെ നിർമലത കാണിക്കുന്നു. ‘കൗതൂഹലം’ എന്ന നപുംസകപദത്തോടൊപ്പം ‘സമുത്പന്നോ’ എന്ന പുല്ലിംഗരൂപം ഈ മുദ്രണത്തിൽ കാണുന്നു; അച്ചടിച്ചതുപോലെതന്നെ അതു നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു — നാരദൻ സ്വയം കൗതുകമുള്ളവനായി എന്ന അർഥവും സാധ്യമാണ്. നാരദന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ മൂന്നാണ് — കാലനെ എങ്ങനെ ജയിക്കും, രാക്ഷസൻ സ്വയം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്ത് എങ്ങനെ ചെല്ലും, ഏതു വിധാനത്താൽ അദ്ദേഹത്തെ ജയിക്കും. ഈ ചോദ്യങ്ങൾ വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിലും കൗതുകം ജനിപ്പിക്കുന്നു.

Agastya went on. As the lord of the rākṣasas moved over the earth terrifying mortals, he met Nārada, bull among sages, in the midst of the clouds. Daśagrīva the night-ranger saluted him, asked after his welfare and asked why he had come; even Rāvaṇa knew the courtesy due to seers, and Nārada's influence was respected everywhere. Then Nārada, the divine seer of great energy and boundless splendour, standing on the back of a cloud, spoke to Rāvaṇa, who stood in Puṣpaka: "Lord of the rākṣasas, gentle one, son of Viśravas, wait a moment. I am pleased with your mighty deeds of valour, you of noble birth. As I was well pleased with Viṣṇu when he slaughtered the daityas and crushed the gandharvas and serpents, so I am greatly pleased with you for your battles." There is a hidden purpose in Nārada's words. He is famous for his love of quarrels, and his praise is meant to swell Rāvaṇa's pride and then steer him towards a new fight. Comparing Rāvaṇa's conquests with Viṣṇu's slaying of the daityas is also ironic, for Viṣṇu fights to protect dharma and Rāvaṇa out of pride. He calls him "gentle one" to soothe him, since he has no wish to anger him. The whole conversation takes place in the sky, Nārada on a cloud and Rāvaṇa in Puṣpaka, and the scene points to where the story is heading: from now on Rāvaṇa's campaign moves from the earth to the worlds of the guardians. The sage's praise was sweet to Rāvaṇa's ears, and it made him ready to hear his advice.

Nārada said: "I will tell you something, then, which you should hear, if you will listen. Give your attention, dear one, to what I say. Why do you, whom the gods cannot slay, go on slaying this world? This world is already slain, for it has fallen under the sway of death. You cannot be killed by gods, dānavas, daityas, yakṣas, gandharvas or rākṣasas; you ought not to torment the world of men. It is always confused about its own good, beset by great calamities, afflicted by old age and a hundred diseases; who would kill such a world? Everywhere it is assailed without end by one misfortune after another; what wise man would take pleasure in making war on the human world? Do not destroy a world already struck down by fate, wasting away with hunger, thirst and old age, and dazed by despair and grief. Look, mighty-armed lord of the rākṣasas, at this human world, so deluded and pulled so many ways that no one can tell where it is going. In one place happy people enjoy music and dance; in another, people weep in distress, their faces streaming with tears. Deluded by love for mother, father and son and by the charms of wife and kin, these people are ruined and do not even see their own suffering. What is the use of tormenting a world so undone by delusion? You have conquered the world of mortals already, gentle one, there is no doubt of it." Nārada describes the sorrowful nature of worldly life: old age, disease, hunger, grief and delusion torment people without end, and joy and sorrow are mixed together, dancing in one place and weeping in another. The bonds of affection are the root of human delusion, which keeps a man from seeing even his own pain. From this he concludes that there is no heroism in killing those who are perishing anyway: to destroy a suffering world is not valour but the oppression of the weak, and "do not destroy it" is the heart of his counsel. There is a note of renunciation in his words, that the world is fleeting as a dream and no fame is to be won by war on it. The key sentence is "this world is already slain, for it has fallen under the sway of death": whoever is subject to death is as good as dead already. The natural conclusion is that death's master, Yama, is the real opponent. The advice sounds full of compassion, and it does protect mankind, but its aim is to draw Rāvaṇa away from the mortal world towards Yama, so that Nārada, in shielding men, also opens the road to Rāvaṇa's undoing. His cautious "if you will listen" shows he knew Rāvaṇa's temper.

Nārada concluded: "All these must certainly go to the abode of Yama. So subdue Yama, son of Pulastya, conqueror of enemy cities. When he is conquered, everything is conquered, without a doubt." The argument is clever: every living thing ends up under Yama's rule, so the conqueror of Yama is the conqueror of all. At these words the lord of Laṅkā, blazing with his own energy, saluted Nārada, burst out laughing and said: "Great seer, you who roam among gods and gandharvas and delight in battle, I am setting out to conquer Rasātala. Then, having conquered the three worlds and brought the serpents and gods under my control, I shall churn the ocean, the home of nectar, for the sake of the nectar." Calling Nārada one who delights in battle points to his nature, for he loves to watch a fight, and "you who roam among gods and gandharvas" recalls how freely he moves even through the worlds of the gods; with such flattering words Rāvaṇa says what the sage would like to hear. Rāvaṇa does not simply accept Nārada's counsel; he announces his own plan, and it is a vast one: the conquest of Rasātala, the subjugation of the three worlds, and the winning of the nectar. His wish to churn the ocean imitates the gods' winning of the nectar, so that he too might become immortal. His laughter suggests he thought little of Nārada's advice; yet his own plan would lead him to Yama after all, since the road to Rasātala passes by Yama's city.

Then the holy seer Nārada said to Daśagrīva: "Why are you going by this other way now? This road, so hard to travel, leads to the city of the king of the dead. It goes to Yama, you invincible harrier of foes." Nārada is quietly pointing out that the way to Rasātala runs past Yama's city. The ten-faced one laughed a laugh like an autumn cloud and said, "Then it is settled," and went on: "So, brahmin, I go to the southern quarter, where the king who is the son of the Sun dwells, intent on slaying Yama, son of Vivasvat. For, holy one, in my eagerness for battle I have vowed in anger to conquer the four guardians of the world. So, my lord, I have set out for the city of the king of the ancestors. Yama, who torments all living beings, I shall unite with death." Having said this, Daśagrīva saluted the sage and set out with his ministers into the southern quarter. With the single word "settled" he took Nārada's hint and declared his resolve. The vow to conquer the guardians of the world had begun with his victory over Kubera; now Yama was the second target, and Varuṇa and Indra would follow. The southern quarter is where the old stories place Yama's city, and in calling him the king who is the son of the Sun Rāvaṇa acknowledges his royalty and goes to conquer him as one king another. He went with his ministers, in royal state, not alone. There is a contradiction in his words: he, who torments all beings, condemns Yama as the tormentor of beings; and his wish to "unite with death" the very lord of death is strange indeed. He himself admits his vow was made in anger, so the root of his deeds was anger, not judgement, and that would also be the cause of his fall.

When Rāvaṇa had gone, Nārada of great energy sat for a moment absorbed in meditation, like a smokeless fire, and the chief of brahmins reflected: "He who, according to dharma, afflicts the three worlds with Indra and all that moves and does not move when their life is spent: how can that Time be conquered? He who is witness to all that is given and done, like a second fire; by whose power the worlds gain awareness and move and act; in fear of whom the three worlds are forever in flight: how will this lord of the rākṣasas approach him of his own accord? He who ordains and sustains, who gives good and evil deeds their fruit, by whom the three worlds have been conquered: how will Rāvaṇa conquer him? What other means will he devise to bring it about? My curiosity is aroused. I shall go to Yama's abode myself to watch the clash of these two, Yama and the rākṣasa." The simile of the smokeless fire shows the clarity of Nārada's meditation. His thoughts describe Yama's true nature: not merely the god of death but the regulator of dharma, the giver of the fruit of deeds and the witness of all, so that to conquer him seems impossible. Nārada asks three questions, how Time can be conquered, how the rākṣasa will dare go to him of his own accord, and by what means he could win, and they stir the reader's curiosity too. Yet even Nārada does not know how it will end, and so he is curious. The sarga closes by opening a new episode: the battle in Yama's world is told in the next sarga.