अगस्त्यः अनुवर्तयति — मरुत्तं जित्वा सः राक्षसाधिपः दशाननः युद्धकाङ्क्षी सन् नरेन्द्राणां नगराणि प्रययौ। महेन्द्रवरुणोपमान् राजेन्द्रान् समासाद्य सः राक्षसेन्द्रः अब्रवीत् — ‘मम युद्धं दीयताम्; अथवा निर्जिताः स्मः इति ब्रूत — एषः मम सुनिश्चयः। अन्यथा एवं कुर्वतां मोक्षः न एव उपपद्यते।’ ततः अभीरवः प्राज्ञाः धर्मनिश्चयाः सुमहाबलाः पार्थिवाः अन्योन्यं मन्त्रयित्वा रिपोः वरबलं ज्ञात्वा ‘निर्जिताः स्मः’ इति अभाषन्त। दुष्यन्तः सुरथः गाधिः गयः राजा पुरूरवाः च — एते सर्वे पार्थिवाः, तात, ‘निर्जिताः स्मः’ इति अब्रुवन्। अत्र कविः राज्ञां विवेकं प्रशंसति — ते भीरवः न, किन्तु प्राज्ञाः; ब्रह्मणः वरेण रक्षितं शत्रुं युद्धेन जेतुम् अशक्यं ज्ञात्वा व्यर्थं प्रजानां नाशं न इच्छन्ति। ‘धर्मनिश्चयाः’ इति विशेषणेन तेषां निर्णयः अपि धर्मानुसारी इति सूचितम्। प्रसिद्धानां राजवंशानां नामग्रहणेन रावणस्य प्रभावस्य विस्तारः दर्शितः — पौरववंशः (दुष्यन्तः, पुरूरवाः), कान्यकुब्जः (गाधिः), अन्ये च। एतेषां विपरीतम् अग्रे इक्ष्वाकुवंशीयः अनरण्यः युद्धम् एव वृणोति। अथ सः राक्षसाधिपः रावणः अयोध्याम् आसाद्य गतः। रावणस्य नियमः द्विविधः — युद्धं वा पराजयस्य घोषणा वा; तृतीयः मार्गः नास्ति। राज्ञः मन्त्रणा अपि ध्येया — ते एकाकिनः न निर्णयन्ति, किन्तु परस्परं विमृश्य। एतत् राजनीतेः लक्षणम्। तेषां पराजयस्वीकारः लज्जाकरः न, यतः सः प्रजानां रक्षायै। रावणः अपि तान् न हिनस्ति, यतः तस्य उद्देशः केवलं स्वस्य श्रेष्ठत्वस्य स्वीकारः।

सा अयोध्या अनरण्येन तथा सुगुप्ता आसीत् यथा शक्रेण अमरावती। तं बले पुरन्दरसमं पुरुषशार्दूलं राजानम् आसाद्य रावणः प्राह — ‘युद्धं देहि; अथवा निर्जितः अस्मि इति ब्रूहि — एतत् मम शासनम्।’ तस्य पापात्मनः वचः श्रुत्वा अयोध्याधिपतिः अनरण्यः संक्रुद्धः राक्षसेन्द्रम् अब्रवीत् — ‘राक्षसाधिपते, मया ते द्वन्द्वयुद्धं दीयते। क्षिप्रम् आयत्तः संतिष्ठ; अहम् अपि एवं सज्जः भवामि।’ अत्र इक्ष्वाकुवंशस्य क्षात्रतेजः प्रकटितम् — अन्ये राजानः वरं ज्ञात्वा नताः, किन्तु अनरण्यः अपमानं न सहते। ‘शासनम्’ इति रावणस्य पदं तस्य दर्पं सूचयति; सः स्वतन्त्रं राजानम् अपि आज्ञापयति। अमरावत्या सह अयोध्यायाः उपमा रामस्य नगरस्य गौरवं वर्धयति — इयं मानुषाणां स्वर्गपुरी इव। अनरण्यस्य उत्तरं संक्षिप्तं वीरोचितं च — सः न विवदति, न च भयं दर्शयति, केवलं युद्धाय आह्वानं स्वीकरोति। अनरण्यः अयोध्यायाः अधिपतिः, रामस्य पूर्वजः — अतः अस्य प्रसङ्गस्य रामाय विशेषं महत्त्वम्।

अथ पूर्वं रावणस्य वृत्तान्तं श्रुतवता राज्ञा सज्जितं सुमहत् बलं रक्षोवधोद्यतं नगरात् निष्क्रामत्। नागानां दशसहस्रं, वाजिनां नियुतं, रथानां बहुसहस्रं, पत्तीनां च असङ्ख्याः — नरोत्तम, सा सपदातिरथा सेना महीं संछाद्य रणे निष्क्रान्ता। युद्धविशारद राम, ततः अनरण्यस्य नृपतेः राक्षसेन्द्रस्य च अद्भुतं सुमहत् युद्धं प्रवृत्तम्। किन्तु तस्य महीपतेः बलं रावणबलं प्राप्य तदा सर्वम् अनले हुतं हव्यम् इव प्राणश्यत। तत् बलं सुचिरं कालं युद्ध्वा उत्तमं विक्रमं कृत्वा अपि प्रज्वलन्तं तं रावणम् आसाद्य क्षिप्रम् एव अवशेषितं जातम्, शलभाः इव पावकं संकुलं प्राविशत्। सः नरेन्द्रः नश्यमानं स्वं महाबलं तथा अपश्यत् यथा महार्णवं समासाद्य वनापगानां शतं विलीयते। अत्र त्रयः उपमाः क्रमेण सेनायाः नाशं दर्शयन्ति — अग्नौ हव्यम्, दीपे शलभाः, समुद्रे नद्यः। प्रत्येका उपमा अवश्यम्भाविनं विलयं सूचयति — न तत्र सेनायाः दोषः, किन्तु रावणस्य वरबलस्य प्राबल्यम्। सेनायाः विक्रमः अपि प्रशंसितः — ‘कृत्वा विक्रममुत्तमम्’ इति। सेनायाः सङ्ख्यावर्णनम् अपि इक्ष्वाकुराज्यस्य समृद्धिं दर्शयति। शलभोपमा विशेषेण ध्येया — शलभाः स्वयम् एव अग्निं प्रविशन्ति, तथा सैनिकाः अपि मरणं जानन्तः अपि रणात् न निवृत्ताः। ‘अथ पूर्वं श्रुतार्थेन’ इति पदेन राज्ञः दूरदर्शिता सूचिता — सः रावणस्य आगमनं पूर्वम् एव श्रुत्वा सेनां सज्जीकृतवान्। सः अप्रस्तुतः न गृहीतः। तथापि सज्जा अपि वरबलस्य पुरतः निष्फला जाता। अत्र कविः नियतेः प्राबल्यं दर्शयति — मानुषस्य प्रयत्नः यावान् अपि स्यात्, कालस्य विधानं न अतिक्रामति। एषः एव भावः अग्रे अनरण्यस्य वचने स्पष्टं प्रकटितः।

ततः क्रोधमूर्च्छितः नरेन्द्रः स्वयं शक्रधनुःप्रख्यं धनुः विस्फारयन् तं रावणम् आससाद। अनरण्येन आहताः मारीच-शुक-सारण-प्रहस्ताः अमात्याः भग्नाः मृगाः इव व्यद्रवन्त। अत्र राज्ञः शौर्यम् — रावणस्य प्रसिद्धाः मन्त्रिणः अपि तस्य पुरतः न स्थिताः। ततः इक्ष्वाकुकुलनन्दनः सः राजा तस्य राक्षसराजस्य मूर्धनि अष्टौ बाणशतानि पातयामास। किन्तु ते बाणाः पतन्तः तस्मिन् क्वचित् अपि क्षतं न चक्रिरे — यथा अभ्रेभ्यः पतन्त्यः वारिधाराः गिरिमूर्धनि किमपि न कुर्वन्ति। वरस्य प्रभावः अत्र स्पष्टः — मानुषस्य शस्त्राणि तस्य न बाधन्ते, यतः सः मनुष्यान् तृणवत् मत्वा तेभ्यः अवध्यत्वं न याचितवान्, तथापि तस्य देहः दृढः। ततः क्रुद्धेन राक्षसराजेन तलेन मूर्ध्नि अभिहतः सः नृपतिः रथात् निपपात। सः राजा विह्वलः प्रविवेपितः भूमौ पतितः, यथा अरण्ये वज्रदग्धः सालः निपतितः। एकेन तलप्रहारेण एव राज्ञः पतनम् — एतेन रावणस्य अतिमानुषं बलं दर्शितम्; सः शस्त्रम् अपि न गृह्णाति। सालवृक्षस्य उपमा राज्ञः उन्नतत्वं स्थैर्यं च स्मारयति — सः पतितः अपि महान् एव। अनरण्यस्य एकाकिनः युद्धं तस्य वीरतां दर्शयति — सेनायां नष्टायाम् अपि सः न पलायते। अष्टौ बाणशतानि एकस्य एव शिरसि — एषा तस्य धनुर्विद्यायाः प्रशंसा। पर्वतस्य उपमा रावणस्य अचलत्वं सूचयति; वृष्टिः पर्वतं न चालयति, केवलं तस्य पृष्ठे प्रवहति।

रावणः प्रहस्य तम् इक्ष्वाकुं पृथिवीपतिम् अब्रवीत् — ‘मां प्रति युध्यता त्वया इदानीं किं फलं प्राप्तम्? नराधिप, त्रैलोक्ये कः अपि नास्ति यः मम द्वन्द्वयुद्धं दद्यात्। शङ्के त्वं भोगेषु प्रसक्तः मम बलं न शृणोषि।’ एवं ब्रुवतः तस्य वचः श्रुत्वा मन्दासुः राजा वाक्यम् अब्रवीत् — ‘इह किं कर्तुं शक्यम्? कालः हि दुरतिक्रमः। रक्षः, आत्मप्रशंसिना त्वया अहं न निर्जितः; कालेन एव अहं विपन्नः, भवान् तु मम हेतुभूतः निमित्तमात्रम्। प्राणपरिक्षये इदानीं मया किं कर्तुं शक्यम्? रक्षः, अहं विमुखः न, युध्यमानः एव त्वया हतः।’ अनरण्यस्य वचने गभीरं तत्त्वम् — सर्वेषां नाशस्य कारणं कालः एव; जेता केवलं निमित्तम्। अनेन रावणस्य दर्पः खण्डितः — सः आत्मानं विजेतारं मन्यते, किन्तु राज्ञः दृष्ट्या सः कालस्य साधनमात्रम्। ‘विमुखी न’ इति वचनेन क्षत्रियस्य गौरवम् — रणे अपराङ्मुखः मरणं स्वर्गदायकम्। एषः एव भावः गीतायाम् अपि दृश्यते — ‘निमित्तमात्रं भव’ इति। राज्ञः वचनं मुमूर्षोः अपि धैर्यपूर्णम्; सः दीनवत् न याचते, किन्तु सत्यं वदति। रावणस्य प्रश्नस्य उत्तरं तेन न दत्तम्, अपितु प्रश्नस्य आधारः एव निराकृतः।

राजा पुनः वदति — ‘राक्षस, इक्ष्वाकुपरिभावित्वात् त्वया इक्ष्वाकूणाम् अपमानः कृतः, अतः वचः वक्ष्यामि। यदि मया दत्तं, यदि हुतं, यदि मे सुकृतं तपः, यदि मया प्रजाः सम्यक् गुप्ताः, तदा मम वचः सत्यम् अस्तु। महात्मनाम् इक्ष्वाकूणाम् अस्मिन् एव कुले दाशरथिः रामः नाम उत्पत्स्यते; सः ते प्राणान् हरिष्यति।’ तस्मिन् शापे उदाहृते जलधरोदग्रः देवदुन्दुभिः ताडितः, खात् च पुष्पवृष्टिः च्युता। राजेन्द्र, ततः सः राजा त्रिविष्टपं स्थानं गतः; तस्मिन् नृपे स्वर्गते सः राक्षसः ततः अपसर्पत। अत्र सत्यक्रियायाः रूपम् — राजा स्वस्य दान-होम-तपः-प्रजापालनानां पुण्यं साक्षित्वेन आह्वयति। वेदवत्याः शापस्य इव अस्यापि शापस्य लक्ष्यं रामः एव — द्वौ शापौ रावणवधस्य कारणे। एवं रामकथायाः पूर्वसूचना पुनः दृढीकृता। देवानां दुन्दुभिः पुष्पवृष्टिः च शापस्य स्वीकारं सूचयतः। राजा स्वकुलस्य भाविनं वीरं दृष्ट्वा इव शान्तः स्वर्गं याति — तस्य पराजयः अपि वंशस्य भाविविजयस्य बीजम्। २९तमः श्लोकः षट्पादः — सत्यक्रियायाः त्रयः अंशाः तत्र सङ्गृहीताः।

అగస్త్యుడు కొనసాగిస్తున్నాడు — మరుత్తుని జయించి ఆ రాక్షసాధిపుడైన దశాననుడు యుద్ధకాంక్షతో రాజుల నగరాలకు వెళ్ళాడు. మహేంద్రునితో వరుణునితో సమానులైన రాజేంద్రులను సమీపించి ఆ రాక్షసేంద్రుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నాకు యుద్ధం ఇవ్వండి; లేదా ‘ఓడిపోయాము’ అని చెప్పండి — ఇదే నా దృఢనిశ్చయం. మరోవిధంగా చేసేవారికి విముక్తి లభించదు.’ అప్పుడు భయరహితులూ ప్రాజ్ఞులూ ధర్మనిశ్చయులూ మహాబలవంతులూ అయిన రాజులు ఒకరితో ఒకరు ఆలోచించుకొని, శత్రువు వరబలాన్ని తెలుసుకొని ‘ఓడిపోయాము’ అని చెప్పారు. దుష్యంతుడు, సురథుడు, గాధి, గయుడు, రాజు పురూరవుడు — ఈ రాజులందరూ, నాయనా, ‘ఓడిపోయాము’ అని చెప్పారు. ఇక్కడ కవి రాజుల వివేకాన్ని ప్రశంసిస్తున్నాడు — వారు పిరికివారు కారు, ప్రాజ్ఞులు; బ్రహ్మవరంచేత రక్షించబడిన శత్రువును యుద్ధంలో జయించడం అసాధ్యమని తెలుసుకొని వ్యర్థంగా ప్రజల నాశనాన్ని కోరరు. ‘ధర్మనిశ్చయాః’ (ధర్మనిశ్చయులు) అనే విశేషణంతో వారి నిర్ణయం కూడా ధర్మానుసారమైనదని సూచించబడింది. ప్రసిద్ధ రాజవంశాల పేర్లు తీసుకోవడం ద్వారా రావణుని ప్రభావవిస్తారం చూపబడింది — పౌరవవంశం (దుష్యంతుడు, పురూరవుడు), కాన్యకుబ్జం (గాధి), ఇతరులు. వీరికి విరుద్ధంగా ముందు ఇక్ష్వాకువంశీయుడైన అనరణ్యుడు యుద్ధాన్నే ఎంచుకుంటాడు. ఆ తరువాత ఆ రాక్షసాధిపుడు రావణుడు అయోధ్యను చేరాడు. రావణుని నియమం రెండు విధాలు — యుద్ధమో పరాజయఘోషణో; మూడవ మార్గం లేదు. రాజుల మంత్రాంగాన్ని కూడా గమనించాలి — వారు ఒంటరిగా నిర్ణయించరు, ఒకరితో ఒకరు చర్చించుకొని నిర్ణయిస్తారు. ఇది రాజనీతి లక్షణం. వారి పరాజయ అంగీకారం సిగ్గుచేటు కాదు, ఎందుకంటే అది ప్రజల రక్షణ కోసం. రావణుడు కూడా వారిని హింసించడు, ఎందుకంటే అతని ఉద్దేశం కేవలం తన శ్రేష్ఠత్వాన్ని అంగీకరింపజేయడమే.

ఇంద్రునిచేత అమరావతి రక్షించబడినట్లు ఆ అయోధ్య అనరణ్యునిచేత సురక్షితంగా రక్షించబడుతోంది. బలంలో పురందరునితో సమానుడైన, పురుషశ్రేష్ఠుడైన ఆ రాజును సమీపించి రావణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘యుద్ధం ఇవ్వు; లేదా ‘ఓడిపోయాను’ అని చెప్పు — ఇది నా శాసనం.’ పాపాత్ముడైన అతని మాట విని అయోధ్యాధిపతి అనరణ్యుడు మిక్కిలి క్రుద్ధుడై రాక్షసేంద్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసాధిపతీ, నీకు ద్వంద్వయుద్ధం ఇస్తున్నాను. వెంటనే సన్నద్ధుడవై నిలువు; నేనూ అలాగే సిద్ధమవుతున్నాను.’ ఇక్కడ ఇక్ష్వాకువంశపు క్షాత్రతేజం వెల్లడైంది — ఇతర రాజులు వరం గురించి తెలిసి తలవంచారు, కానీ అనరణ్యుడు అవమానాన్ని సహించడు. ‘శాసనమ్’ అనే రావణుని పదం అతని దర్పాన్ని సూచిస్తుంది; అతడు స్వతంత్రుడైన రాజుకు కూడా ఆజ్ఞాపిస్తున్నాడు. అమరావతితో అయోధ్యను పోల్చడం రాముని నగర గౌరవాన్ని పెంచుతుంది — ఇది మనుష్యులకు స్వర్గపురి వంటిది. అనరణ్యుని సమాధానం క్లుప్తమైనదీ వీరోచితమైనదీ — అతడు వాదించడు, భయాన్నీ చూపడు, కేవలం యుద్ధాహ్వానాన్ని స్వీకరిస్తాడు. అనరణ్యుడు అయోధ్యాధిపతి, రాముని పూర్వీకుడు — కాబట్టి ఈ ప్రసంగానికి రామునికి సంబంధించి విశేష ప్రాముఖ్యం ఉంది.

అప్పుడు రావణుని వృత్తాంతాన్ని ముందే విన్న రాజు సిద్ధం చేసిన మహాసైన్యం రాక్షసవధకు ఉద్యుక్తమై నగరం నుండి బయలుదేరింది. పదివేల ఏనుగులు, లక్ష గుర్రాలు, అనేక వేల రథాలు, లెక్కలేనంతమంది కాల్బలం — నరోత్తమా, కాల్బలంతో రథాలతో కూడిన ఆ సేన భూమిని కప్పివేస్తూ రణానికి బయలుదేరింది. యుద్ధవిశారదా రామా, అప్పుడు అనరణ్యమహారాజుకూ రాక్షసేంద్రునికీ అద్భుతమైన మహాయుద్ధం ప్రారంభమైంది. కానీ ఆ భూపతి సైన్యం రావణుని సైన్యాన్ని ఎదుర్కొని, అప్పుడు అగ్నిలో వేసిన హవిస్సులా పూర్తిగా నశించిపోయింది. ఆ సైన్యం చాలాకాలం పోరాడి, ఉత్తమ పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించినా, జ్వలిస్తున్న ఆ రావణుని ఎదుర్కొని అగ్నిలోకి మిడతలు గుంపులుగా దూకినట్లు త్వరలోనే కొద్దిమందే మిగిలింది. మహాసముద్రాన్ని చేరి వందలాది అడవి నదులు అందులో లీనమైపోయినట్లు, తన మహాసైన్యం నశించిపోవడం ఆ నరేంద్రుడు చూశాడు. ఇక్కడ మూడు ఉపమలు క్రమంగా సేనానాశాన్ని చూపుతాయి — అగ్నిలో హవిస్సు, దీపంలో మిడతలు, సముద్రంలో నదులు. ప్రతి ఉపమా అనివార్యమైన విలయాన్ని సూచిస్తుంది — అందులో సేన దోషం లేదు, రావణుని వరబలపు ప్రాబల్యమే. సేన పరాక్రమం కూడా ప్రశంసించబడింది — ‘కృత్వా విక్రమముత్తమమ్’ (ఉత్తమ పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించి) అని. సేన సంఖ్యావర్ణన కూడా ఇక్ష్వాకురాజ్య సమృద్ధిని చూపుతుంది. మిడతల ఉపమను ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — మిడతలు తమంతట తామే అగ్నిలోకి దూకుతాయి, అలాగే సైనికులు కూడా మరణం తెలిసినా రణం నుండి వెనుదిరగలేదు. ‘అథ పూర్వం శ్రుతార్థేన’ (ముందే విషయం విన్న) అనే పదంతో రాజు దూరదృష్టి సూచించబడింది — అతడు రావణుని రాకను ముందే విని సేనను సిద్ధం చేశాడు. అతడు అప్రమత్తంగా పట్టుబడలేదు. అయినా వరబలం ఎదుట సన్నాహం కూడా నిష్ఫలమైంది. ఇక్కడ కవి విధి ప్రాబల్యాన్ని చూపుతున్నాడు — మనుష్యుని ప్రయత్నం ఎంతదైనా కాలవిధానాన్ని అతిక్రమించదు. ఇదే భావం ముందు అనరణ్యుని మాటలో స్పష్టంగా వెల్లడవుతుంది.

అప్పుడు క్రోధంతో ఉద్రేకించిన నరేంద్రుడు స్వయంగా ఇంద్రధనుస్సు వంటి ధనుస్సును టంకారం చేస్తూ ఆ రావణుని సమీపించాడు. అనరణ్యునిచేత కొట్టబడిన మారీచుడు, శుకుడు, సారణుడు, ప్రహస్తుడు అనే మంత్రులు భగ్నులై లేళ్ళలా పారిపోయారు. ఇది రాజు శౌర్యం — రావణుని ప్రసిద్ధ మంత్రులు కూడా అతని ఎదుట నిలువలేకపోయారు. అప్పుడు ఇక్ష్వాకువంశానందనుడైన ఆ రాజు ఆ రాక్షసరాజు తలపై ఎనిమిది వందల బాణాలను కురిపించాడు. కానీ మేఘాల నుండి కురిసే జలధారలు పర్వతశిఖరానికి ఏమీ చేయనట్లు, ఆ బాణాలు పడుతూ అతనికి ఎక్కడా గాయం చేయలేదు. ఇక్కడ వరప్రభావం స్పష్టమవుతుంది — మనుష్యుని ఆయుధాలు అతనిని బాధించవు; అతడు మనుష్యులను గడ్డిపోచల్లా భావించి వారి నుండి అవధ్యత్వం కోరకపోయినా, అతని దేహం దృఢమైనదే. అప్పుడు క్రుద్ధుడైన రాక్షసరాజు అరచేతితో తలపై కొట్టగా ఆ రాజు రథం నుండి పడిపోయాడు. అడవిలో పిడుగుపాటుకు కాలిపోయిన సాలవృక్షం కూలినట్లు ఆ రాజు విహ్వలుడై వణుకుతూ నేలపై పడిపోయాడు. ఒక్క అరచేతి దెబ్బతోనే రాజు పతనం — దీనిచేత రావణుని అతిమానుషబలం చూపబడింది; అతడు ఆయుధాన్ని కూడా చేపట్టడు. సాలవృక్షపు ఉపమ రాజు ఔన్నత్యాన్నీ స్థైర్యాన్నీ గుర్తుచేస్తుంది — పడిపోయినా అతడు మహాత్ముడే. అనరణ్యుని ఒంటరి యుద్ధం అతని వీరత్వాన్ని చూపుతుంది — సేన నశించినా అతడు పారిపోడు. ఒక్కని తలపైనే ఎనిమిది వందల బాణాలు — ఇది అతని ధనుర్విద్యకు ప్రశంస. పర్వతపు ఉపమ రావణుని అచలత్వాన్ని సూచిస్తుంది; వర్షం పర్వతాన్ని కదిలించదు, కేవలం దాని ఉపరితలంపై ప్రవహిస్తుంది.

రావణుడు నవ్వి ఇక్ష్వాకువంశీయుడైన ఆ భూపతితో ఇలా అన్నాడు — ‘నాతో యుద్ధం చేసి ఇప్పుడు నీవు ఏ ఫలం పొందావు? నరాధిపా, ముల్లోకాలలో నాకు ద్వంద్వయుద్ధం ఇవ్వగలవాడెవడూ లేడు. నీవు భోగాలలో మునిగి నా బలం గురించి వినలేదని అనుకుంటాను.’ ఇలా మాట్లాడుతున్న అతని మాట విని, ప్రాణాలు క్షీణిస్తున్న ఆ రాజు ఇలా అన్నాడు — ‘ఇక్కడ ఏమి చేయగలం? కాలం అతిక్రమింపరానిది కదా. రాక్షసా, ఆత్మప్రశంస చేసుకునే నీచేత నేను జయించబడలేదు; కాలం చేతనే నేను ఈ ఆపదను పొందాను, నీవు మాత్రం నా పతనానికి నిమిత్తమాత్రుడవు. ప్రాణాలు క్షీణిస్తున్న ఈ సమయంలో నేనేమి చేయగలను? రాక్షసా, నేను వెనుదిరగలేదు, యుద్ధం చేస్తూనే నీచేత చంపబడ్డాను.’ అనరణ్యుని మాటలో గంభీరమైన తత్త్వం ఉంది — అందరి నాశనానికీ కారణం కాలమే; జయించినవాడు కేవలం నిమిత్తం. దీనిచేత రావణుని దర్పం ఖండించబడింది — అతడు తనను విజేతగా భావిస్తాడు, కానీ రాజు దృష్టిలో అతడు కాలానికి సాధనమాత్రుడు. ‘విముఖీ న’ (వెనుదిరగలేదు) అనే మాటతో క్షత్రియుని గౌరవం వ్యక్తమవుతుంది — రణంలో వెనుదిరగకుండా మరణించడం స్వర్గాన్నిస్తుంది. ఇదే భావం గీతలో కూడా కనిపిస్తుంది — ‘నిమిత్తమాత్రం భవ’ (నిమిత్తమాత్రుడవై ఉండు) అని. మరణించబోతున్నా రాజు మాట ధైర్యంతో నిండి ఉంది; అతడు దీనునిలా యాచించడు, సత్యాన్ని చెబుతాడు. రావణుని ప్రశ్నకు అతడు సమాధానం ఇవ్వలేదు, ఆ ప్రశ్నకు ఆధారాన్నే నిరాకరించాడు.

రాజు మళ్ళీ చెబుతున్నాడు — ‘రాక్షసా, ఇక్ష్వాకులను తిరస్కరించడం ద్వారా నీవు ఇక్ష్వాకులను అవమానించావు, కాబట్టి ఒక మాట చెబుతాను. నేను దానం చేసి ఉంటే, హోమం చేసి ఉంటే, నా తపస్సు సుకృతమైతే, నేను ప్రజలను చక్కగా రక్షించి ఉంటే, నా మాట సత్యమగుగాక. మహాత్ములైన ఇక్ష్వాకుల ఈ వంశంలోనే దశరథుని కుమారుడు రాముడు అనేవాడు పుడతాడు; అతడు నీ ప్రాణాలను హరిస్తాడు.’ ఆ శాపం పలకగానే మేఘగర్జన వంటి ఉచ్చస్వరంతో దేవదుందుభి మ్రోగింది, ఆకాశం నుండి పుష్పవృష్టి కురిసింది. రాజేంద్రా, ఆ తరువాత ఆ రాజు స్వర్గలోకానికి వెళ్ళాడు; ఆ రాజు స్వర్గస్థుడు కాగానే ఆ రాక్షసుడు అక్కడి నుండి తొలగిపోయాడు. ఇక్కడ సత్యక్రియ రూపం కనిపిస్తుంది — రాజు తన దాన, హోమ, తపస్సు, ప్రజాపాలనల పుణ్యాన్ని సాక్షిగా ఆహ్వానిస్తున్నాడు. వేదవతి శాపం వలెనే ఈ శాపానికి కూడా లక్ష్యం రాముడే — రెండు శాపాలు రావణవధకు కారణాలవుతాయి. ఇలా రామకథకు పూర్వసూచన మళ్ళీ దృఢమైంది. దేవతల దుందుభినాదమూ పుష్పవృష్టీ శాపపు అంగీకారాన్ని సూచిస్తాయి. తన వంశపు భావివీరుని చూచినట్లుగా రాజు ప్రశాంతంగా స్వర్గానికి వెళ్తాడు — అతని పరాజయం కూడా వంశపు భావివిజయానికి బీజం. 29వ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — సత్యక్రియ మూడు అంశాలు అందులో సంగ్రహించబడ్డాయి.

அகஸ்தியர் தொடர்கிறார் — மருத்தனை வென்ற பின், அந்த ராக்ஷசர் தலைவனான பத்துத் தலையன் போரை விரும்பியவனாக மன்னர்களின் நகரங்களுக்குச் சென்றான். மகேந்திரனுக்கும் வருணனுக்கும் நிகரான மன்னர் தலைவர்களை அணுகி அந்த ராக்ஷசேந்திரன் கூறினான் — ‘எனக்குப் போர் கொடுங்கள்; அல்லது “நாங்கள் தோற்றோம்” என்று சொல்லுங்கள் — இதுவே என் உறுதியான தீர்மானம். வேறுவிதமாக நடப்பவர்களுக்கு விடுதலையே கிடையாது.’ அப்போது அச்சமற்றவர்களும் அறிவாளிகளும் அறத்தில் உறுதியுடையவர்களும் பெருவலிமை கொண்டவர்களுமான அரசர்கள் ஒருவரோடொருவர் ஆலோசித்து, பகைவனின் வரவலிமையை அறிந்து, ‘நாங்கள் தோற்றோம்’ என்று சொன்னார்கள். துஷ்யந்தன், சுரதன், காதி, கயன், மன்னன் புரூரவஸ் — இந்த அரசர்கள் அனைவரும், அன்பனே, ‘நாங்கள் தோற்றோம்’ என்றனர். இங்கே கவி அரசர்களின் விவேகத்தைப் புகழ்கிறார் — அவர்கள் கோழைகள் அல்லர், அறிவாளிகள்; பிரம்மனின் வரத்தால் காக்கப்பட்ட பகைவனைப் போரால் வெல்ல முடியாது என்று அறிந்து, வீணாகக் குடிமக்கள் அழிவதை அவர்கள் விரும்பவில்லை. ‘தர்மநிஶ்சயா:’ (அறத்தில் உறுதியுடையவர்கள்) என்ற அடைமொழியால் அவர்களின் முடிவும் அறத்துக்கு ஏற்றதே என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது. புகழ்பெற்ற அரச குலங்களின் பெயர்களைக் குறிப்பிடுவதால் ராவணனின் ஆதிக்கம் எவ்வளவு பரந்தது என்பது காட்டப்படுகிறது — பௌரவ குலம் (துஷ்யந்தன், புரூரவஸ்), கான்யகுப்ஜம் (காதி), இன்னும் பிறர். இவர்களுக்கு மாறாக, அடுத்து இக்ஷ்வாகு குலத்தவனான அனரண்யன் போரையே தேர்ந்தெடுக்கிறான். பிறகு அந்த ராக்ஷசர் தலைவனான ராவணன் அயோத்தியை அடைந்தான். ராவணனின் விதி இருவகையானது — போர், அல்லது தோல்வியின் அறிவிப்பு; மூன்றாவது வழி இல்லை. அரசர்களின் ஆலோசனையும் கவனிக்கத்தக்கது — அவர்கள் தனித்தனியாக முடிவெடுக்கவில்லை, ஒருவரோடொருவர் கலந்து ஆலோசித்தனர். இது அரசியல் நெறியின் அடையாளம். அவர்கள் தோல்வியை ஒப்புக்கொண்டது வெட்கத்துக்குரியது அல்ல; ஏனெனில் அது குடிமக்களைக் காப்பதற்காக. ராவணனும் அவர்களைக் கொல்லவில்லை; ஏனெனில் தன் மேன்மையை அவர்கள் ஒப்புக்கொள்வதே அவன் நோக்கம்.

இந்திரனால் அமராவதி காக்கப்படுவது போல அந்த அயோத்தி அனரண்யனால் நன்கு காக்கப்பட்டிருந்தது. வலிமையில் இந்திரனுக்கு நிகரான, மனிதர்களில் புலியான அந்த மன்னனை அணுகி ராவணன் கூறினான் — ‘போர் கொடு; அல்லது “நான் தோற்றேன்” என்று சொல் — இதுவே என் ஆணை.’ பாவ மனமுடைய அவனுடைய சொல்லைக் கேட்டு, அயோத்தியின் தலைவனான அனரண்யன் கடுஞ்சினங்கொண்டு ராக்ஷசேந்திரனிடம் கூறினான் — ‘ராக்ஷசர் தலைவனே, உனக்குத் தனிப்போர் தருகிறேன். விரைவாக ஆயத்தமாகி நில்; நானும் அவ்வாறே ஆயத்தமாகிறேன்.’ இங்கே இக்ஷ்வாகு குலத்தின் க்ஷத்திரிய ஒளி வெளிப்படுகிறது — மற்ற அரசர்கள் வரத்தை அறிந்து பணிந்தனர்; அனரண்யனோ அவமானத்தைப் பொறுக்கவில்லை. ‘ஶாஸநம்’ (ஆணை) என்ற ராவணனின் சொல் அவன் செருக்கைக் குறிக்கிறது; சுதந்திரமான அரசனுக்கும் அவன் ஆணையிடுகிறான். அமராவதியோடு அயோத்தியை ஒப்பிடுவது ராமனின் நகரத்தின் பெருமையை உயர்த்துகிறது — இது மனிதர்களின் சுவர்க்க நகரம் போன்றது. அனரண்யனின் பதில் சுருக்கமானது, வீரனுக்கு ஏற்றது — அவன் வாதிடவில்லை, அச்சமும் காட்டவில்லை, போருக்கான அழைப்பை ஏற்கிறான் மட்டுமே. அனரண்யன் அயோத்தியின் தலைவன், ராமனின் முன்னோன் — ஆகவே இந்த நிகழ்ச்சி ராமனுக்குத் தனிச் சிறப்புடையது.

பிறகு, ராவணனைப் பற்றிய செய்தியை முன்பே கேட்டிருந்த மன்னனால் ஆயத்தப்படுத்தப்பட்ட, ராக்ஷசனைக் கொல்ல முனைந்த மிகப் பெரும் படை நகரத்திலிருந்து புறப்பட்டது. பத்தாயிரம் யானைகள், பத்து லட்சம் குதிரைகள், பல்லாயிரம் தேர்கள், எண்ணற்ற காலாட்கள் — மனிதர்களில் சிறந்தவனே, காலாட்களோடும் தேர்களோடும் கூடிய அந்தப் படை பூமியை மூடிக்கொண்டு போர்க்களத்துக்குப் புறப்பட்டது. போரில் வல்ல ராமா, பிறகு மன்னன் அனரண்யனுக்கும் ராக்ஷசேந்திரனுக்கும் இடையே வியக்கத்தக்க மிகப் பெரும் போர் மூண்டது. ஆனால் அந்த மன்னனின் படை ராவணனின் படையை எதிர்கொண்டதும், தீயில் சொரியப்பட்ட ஆகுதியைப் போல அப்போது முழுவதும் அழிந்தது. அந்தப் படை நெடுநேரம் போரிட்டு மிகச் சிறந்த வீரத்தைக் காட்டியும், கொழுந்துவிட்டெரியும் அந்த ராவணனை எதிர்கொண்டதும், விட்டில் பூச்சிகள் கூட்டமாக நெருப்பில் புகுவது போல, விரைவிலேயே சிலரே எஞ்சும்படி ஆயிற்று. பெருங்கடலை அடைந்து நூற்றுக்கணக்கான காட்டாறுகள் கரைந்துபோவது போல, தன் பெரும்படை அழிவதை அந்த மன்னன் கண்டான். இங்கே மூன்று உவமைகள் வரிசையாகப் படையின் அழிவைக் காட்டுகின்றன — தீயில் ஆகுதி, விளக்கில் விட்டில்கள், கடலில் ஆறுகள். ஒவ்வோர் உவமையும் தவிர்க்க முடியாத கரைவைக் குறிக்கிறது — அதில் படையின் குறை எதுவும் இல்லை; ராவணனின் வரவலிமையின் மேலோங்கலே காரணம். படையின் வீரமும் புகழப்படுகிறது — ‘க்ருத்வா விக்ரமமுத்தமம்’ (மிகச் சிறந்த வீரத்தைக் காட்டி). படையின் எண்ணிக்கை வருணனையும் இக்ஷ்வாகு நாட்டின் செழிப்பைக் காட்டுகிறது. விட்டில் உவமை சிறப்பாகக் கவனிக்கத்தக்கது — விட்டில்கள் தாமாகவே நெருப்பில் புகுகின்றன; அவ்வாறே வீரர்களும் சாவை அறிந்திருந்தும் போர்க்களத்திலிருந்து பின்வாங்கவில்லை. ‘அத பூர்வம் ஶ்ருதார்த்தேந’ (செய்தியை முன்பே கேட்டிருந்த) என்ற சொல்லால் மன்னனின் தொலைநோக்கு குறிப்பிடப்படுகிறது — ராவணனின் வருகையை முன்பே கேட்டு அவன் படையை ஆயத்தப்படுத்தினான். அவன் ஆயத்தமின்றிப் பிடிபடவில்லை. ஆயினும் வரவலிமையின் முன் அந்த ஆயத்தமும் பயனற்றுப்போனது. இங்கே கவி விதியின் மேலோங்கலைக் காட்டுகிறார் — மனித முயற்சி எவ்வளவு பெரிதாயினும் காலத்தின் விதிப்பைக் கடக்க முடியாது. இதே கருத்து அடுத்து அனரண்யனின் சொற்களில் தெளிவாக வெளிப்படுகிறது.

பிறகு சினத்தால் தன்னை மறந்த மன்னன், இந்திரனின் வில்லுக்கு நிகரான வில்லை நாணொலி எழுப்பியபடி தானே அந்த ராவணனை எதிர்கொண்டான். அனரண்யனால் தாக்கப்பட்ட மாரீசன், சுகன், சாரணன், பிரஹஸ்தன் ஆகிய அமைச்சர்கள் சிதறிய மான்களைப் போல ஓடினர். இங்கே மன்னனின் வீரம் — ராவணனின் புகழ்பெற்ற அமைச்சர்களும் அவன் முன் நிற்கவில்லை. பிறகு இக்ஷ்வாகு குலத்தை மகிழ்விப்பவனான அந்த மன்னன் ராக்ஷசர் அரசனின் தலையில் எண்ணூறு அம்புகளை எய்தான். ஆனால் அந்த அம்புகள் அவன்மீது விழுந்தும் எங்கும் காயம் உண்டாக்கவில்லை — மேகங்களிலிருந்து விழும் மழைத்தாரைகள் மலையுச்சியில் எதுவும் செய்யாதது போல. வரத்தின் ஆற்றல் இங்கே தெளிவாகிறது — மனிதனின் ஆயுதங்கள் அவனைத் துன்புறுத்தவில்லை; மனிதர்களைப் புல்லாகக் கருதி அவர்களிடமிருந்து கொல்லப்படாமையை அவன் கேட்கவில்லை என்றாலும், அவன் உடல் உறுதியானதாகவே இருந்தது. பிறகு சினங்கொண்ட ராக்ஷசர் அரசன் உள்ளங்கையால் தலையில் அடிக்க, அந்த மன்னன் தேரிலிருந்து விழுந்தான். அந்த மன்னன் நிலைகுலைந்து நடுநடுங்கி, காட்டில் இடியால் எரிந்த சால மரம் விழுவது போலத் தரையில் விழுந்தான். ஒரே உள்ளங்கை அடியால் மன்னன் வீழ்ந்தது — இதனால் ராவணனின் மனிதருக்கு அப்பாற்பட்ட வலிமை காட்டப்படுகிறது; அவன் ஆயுதத்தைக்கூடக் கையில் எடுக்கவில்லை. சால மரத்தின் உவமை மன்னனின் உயர்வையும் உறுதியையும் நினைவூட்டுகிறது — விழுந்தும் அவன் பெரியவனே. அனரண்யன் தனியாகப் போரிடுவது அவன் வீரத்தைக் காட்டுகிறது — படை அழிந்தும் அவன் ஓடவில்லை. ஒருவனின் தலையிலேயே எண்ணூறு அம்புகள் — இது அவனுடைய வில்வித்தைக்கான புகழுரை. மலையின் உவமை ராவணனின் அசைவின்மையைக் குறிக்கிறது; மழை மலையை அசைப்பதில்லை, அதன் மேற்பரப்பில் வழிந்தோடுகிறது மட்டுமே.

ராவணன் சிரித்துக்கொண்டு இக்ஷ்வாகு குலத்தவனான அந்தப் பூமியின் தலைவனிடம் கூறினான் — ‘என்னோடு போரிட்டு இப்போது நீ என்ன பயன் அடைந்தாய்? மன்னவனே, மூவுலகிலும் எனக்குத் தனிப்போர் தரக்கூடியவன் எவனுமில்லை. இன்பங்களில் மூழ்கியிருந்த நீ என் வலிமையைப் பற்றிக் கேள்விப்படவில்லை என்று நினைக்கிறேன்.’ இவ்வாறு பேசிய அவனுடைய சொல்லைக் கேட்டு, உயிர் மங்கிக்கொண்டிருந்த மன்னன் கூறினான் — ‘இங்கே என்ன செய்யமுடியும்? காலம் கடக்கமுடியாதது அல்லவா. ராக்ஷசா, தன்னைத்தானே புகழ்ந்துகொள்ளும் உன்னால் நான் தோற்கடிக்கப்படவில்லை; காலத்தாலேயே நான் அழிந்தேன்; நீயோ எனக்குக் காரணமாக அமைந்த ஒரு கருவி மட்டுமே. உயிர் போய்க்கொண்டிருக்கும் இப்போது என்னால் என்ன செய்யமுடியும்? ராக்ஷசா, நான் புறமுதுகிடவில்லை; போரிட்டுக்கொண்டிருக்கும்போதே உன்னால் கொல்லப்பட்டேன்.’ அனரண்யனின் சொற்களில் ஆழ்ந்த தத்துவம் உள்ளது — எல்லோருடைய அழிவுக்கும் காரணம் காலமே; வென்றவன் ஒரு கருவி மட்டுமே. இதனால் ராவணனின் செருக்கு உடைக்கப்படுகிறது — அவன் தன்னை வெற்றியாளனாகக் கருதுகிறான்; மன்னனின் பார்வையிலோ அவன் காலத்தின் கருவி மட்டுமே. ‘விமுகீ ந’ (புறமுதுகிடவில்லை) என்ற சொல்லில் க்ஷத்திரியனின் பெருமை — போரில் புறமுதுகிடாமல் இறப்பது சுவர்க்கத்தைத் தரும். இதே கருத்து கீதையிலும் காணப்படுகிறது — ‘நிமித்தமாத்ரம் பவ’ (கருவியாக மட்டும் இரு). சாகப்போகிறவனாக இருந்தும் மன்னனின் சொல் துணிவு நிறைந்தது; அவன் ஏழையைப் போல இரந்து கேட்கவில்லை, உண்மையைச் சொல்கிறான். ராவணனின் கேள்விக்கு அவன் பதில் தரவில்லை; மாறாகக் கேள்வியின் அடிப்படையையே மறுக்கிறான்.

மன்னன் மீண்டும் கூறுகிறான் — ‘ராக்ஷசா, இக்ஷ்வாகுக்களை இழிவுபடுத்தியதால் நீ இக்ஷ்வாகுக்களை அவமதித்துவிட்டாய்; ஆகவே ஒரு சொல் சொல்கிறேன். நான் தானம் கொடுத்திருந்தால், வேள்வியில் ஆகுதி சொரிந்திருந்தால், நான் நன்கு தவம் செய்திருந்தால், குடிமக்களை முறையாகக் காத்திருந்தால், என் சொல் உண்மையாகட்டும். மகாத்மாக்களான இக்ஷ்வாகுக்களின் இதே குலத்தில் தசரதனின் மகனான ராமன் என்பவன் பிறப்பான்; அவன் உன் உயிரைப் பறிப்பான்.’ அந்தச் சாபம் உரைக்கப்பட்டதும், மேகம் போல உரக்க முழங்கும் தேவதுந்துபி அடிக்கப்பட்டது; வானிலிருந்து பூமழை பொழிந்தது. அரசர்க்கரசே, பிறகு அந்த மன்னன் சுவர்க்கலோகத்தை அடைந்தான்; அந்த மன்னன் சுவர்க்கம் சென்றதும் அந்த ராக்ஷசன் அங்கிருந்து அகன்றான். இங்கே சத்தியக்கிரியையின் வடிவம் — மன்னன் தன் தானம், ஹோமம், தவம், குடிமக்களைக் காத்தல் ஆகியவற்றின் புண்ணியத்தைச் சான்றாக அழைக்கிறான். வேதவதியின் சாபத்தைப் போலவே இந்தச் சாபத்தின் இலக்கும் ராமனே — ராவண வதத்துக்கான காரணங்களில் இரண்டு சாபங்கள். இவ்வாறு ராமகதையின் முன்னறிவிப்பு மீண்டும் உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. தேவர்களின் துந்துபியும் பூமழையும் சாபம் ஏற்கப்பட்டதைக் குறிக்கின்றன. தன் குலத்தில் வரப்போகும் வீரனைக் கண்டவனைப் போல மன்னன் அமைதியாகச் சுவர்க்கம் செல்கிறான் — அவனுடைய தோல்வியும் குலத்தின் எதிர்கால வெற்றிக்கான விதை. 29ஆம் சுலோகம் ஆறு அடிகளைக் கொண்டது — சத்தியக்கிரியையின் மூன்று பகுதிகளும் அதில் தொகுக்கப்பட்டுள்ளன.

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮರುತ್ತನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ದಶಾನನನು ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾಗಿ ರಾಜರ ನಗರಗಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೂ ವರುಣನಿಗೂ ಸಮಾನರಾದ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನನಗೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡಿ; ಇಲ್ಲವೇ ನಾವು ಸೋತಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ — ಇದು ನನ್ನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ. ಬೇರೆ ರೀತಿ ನಡೆದುಕೊಂಡವರಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯೇ ಇಲ್ಲ.’ ಆಗ ಭೀರುಗಳಲ್ಲದ, ಪ್ರಾಜ್ಞರಾದ, ಧರ್ಮನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಜರು ಪರಸ್ಪರ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ, ಶತ್ರುವಿನ ವರಬಲವನ್ನು ತಿಳಿದು ‘ನಾವು ಸೋತಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ದುಷ್ಯಂತ, ಸುರಥ, ಗಾಧಿ, ಗಯ, ರಾಜ ಪುರೂರವ — ಈ ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ, ಮಗೂ, ‘ನಾವು ಸೋತಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾಜರ ವಿವೇಕವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರು ಭೀರುಗಳಲ್ಲ, ಪ್ರಾಜ್ಞರು; ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಪ್ರಜೆಗಳ ವ್ಯರ್ಥನಾಶವನ್ನು ಅವರು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಧರ್ಮನಿಶ್ಚಯಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವರ ನಿರ್ಣಯವೂ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾದುದು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜವಂಶಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ರಾವಣನ ಪ್ರಭಾವದ ವಿಸ್ತಾರವು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಪೌರವವಂಶ (ದುಷ್ಯಂತ, ಪುರೂರವ), ಕಾನ್ಯಕುಬ್ಜ (ಗಾಧಿ), ಮತ್ತು ಇತರರು. ಇವರಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಮುಂದೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಅನರಣ್ಯನು ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ರಾವಣನ ನಿಯಮ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಯುದ್ಧ, ಇಲ್ಲವೇ ಪರಾಜಯದ ಘೋಷಣೆ; ಮೂರನೆಯ ಮಾರ್ಗವಿಲ್ಲ. ರಾಜರ ಸಮಾಲೋಚನೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಸ್ಪರ ವಿಮರ್ಶಿಸಿಯೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ರಾಜನೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ಅವರ ಪರಾಜಯಸ್ವೀಕಾರವು ನಾಚಿಕೆಗೇಡಿನದಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪ್ರಜೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. ರಾವಣನೂ ಅವರನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಸ್ವೀಕಾರವೊಂದೇ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ.

ಆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಶಕ್ರನಿಂದ ಅಮರಾವತಿಯು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಅನರಣ್ಯನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಬಲದಲ್ಲಿ ಪುರಂದರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡು; ಇಲ್ಲವೇ ನಾನು ಸೋತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳು — ಇದು ನನ್ನ ಶಾಸನ.’ ಆ ಪಾಪಾತ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿ ಅನರಣ್ಯನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯೇ, ನಾನು ನಿನಗೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಬೇಗನೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಲ್ಲು; ನಾನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಕ್ಷಾತ್ರತೇಜಸ್ಸು ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಇತರ ರಾಜರು ವರವನ್ನು ತಿಳಿದು ತಲೆಬಾಗಿದರು, ಆದರೆ ಅನರಣ್ಯನು ಅವಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶಾಸನಮ್’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ಪದವು ಅವನ ದರ್ಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸ್ವತಂತ್ರನಾದ ರಾಜನಿಗೂ ಅವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಮರಾವತಿಯೊಡನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಉಪಮೆಯು ರಾಮನ ನಗರದ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವರ್ಗಪುರಿಯಂತಿದೆ. ಅನರಣ್ಯನ ಉತ್ತರವು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ವೀರೋಚಿತವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ವಾದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಭಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧದ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ಅನರಣ್ಯನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಅಧಿಪತಿ, ರಾಮನ ಪೂರ್ವಜ — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ತ್ವವಿದೆ.

ಅನಂತರ, ರಾವಣನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಕೇಳಿದ್ದ ರಾಜನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ್ದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವು ರಾಕ್ಷಸವಧೆಗೆ ಉದ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟಿತು. ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು, ಒಂದು ನಿಯುತ ಕುದುರೆಗಳು, ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ರಥಗಳು, ಅಸಂಖ್ಯ ಕಾಲಾಳುಗಳು — ನರೋತ್ತಮನೇ, ಕಾಲಾಳು-ರಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಸೇನೆಯು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ರಣಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿತು. ಯುದ್ಧವಿಶಾರದನಾದ ರಾಮ, ಅನಂತರ ಅನರಣ್ಯರಾಜನಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೂ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಹಾಯುದ್ಧವು ನಡೆಯಿತು. ಆದರೆ ಆ ಭೂಪತಿಯ ಸೈನ್ಯವು ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸಿದಾಗ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಸಿದ ಹವಿಸ್ಸಿನಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಯಿತು. ಆ ಸೈನ್ಯವು ಬಹಳ ಕಾಲ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ಉತ್ತಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮೆರೆದರೂ, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಬೇಗನೆ ಕೆಲವೇ ಉಳಿಯುವಂತಾಯಿತು — ಪತಂಗಗಳು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಂತೆ. ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರಿ ನೂರಾರು ಕಾಡುತೊರೆಗಳು ಲೀನವಾಗುವಂತೆ ತನ್ನ ಮಹಾಸೈನ್ಯವು ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಆ ರಾಜನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸೇನೆಯ ನಾಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹವಿಸ್ಸು, ದೀಪದಲ್ಲಿ ಪತಂಗಗಳು, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮೆಯೂ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದ ವಿಲಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ದೋಷವಿಲ್ಲ, ರಾವಣನ ವರಬಲದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವೇ ಕಾರಣ. ಸೇನೆಯ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ‘ಕೃತ್ವಾ ವಿಕ್ರಮಮುತ್ತಮಮ್’ (ಉತ್ತಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮೆರೆದು) ಎಂದು. ಸೇನೆಯ ಸಂಖ್ಯಾವರ್ಣನೆಯೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುರಾಜ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪತಂಗದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಪತಂಗಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೈನಿಕರೂ ಮರಣವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ರಣದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ. ‘ಅಥ ಪೂರ್ವಂ ಶ್ರುತಾರ್ಥೇನ’ (ವಿಷಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಕೇಳಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ದೂರದರ್ಶಿತ್ವವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾವಣನ ಆಗಮನವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಕೇಳಿ ಅವನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ್ದನು. ಅವನು ಅಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿಬೀಳಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಆ ಸಿದ್ಧತೆಯೂ ವರಬಲದ ಎದುರು ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ವಿಧಿಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಯತ್ನ ಎಷ್ಟೇ ಇರಲಿ, ಕಾಲದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅದು ಮೀರಲಾರದು. ಇದೇ ಭಾವವು ಮುಂದೆ ಅನರಣ್ಯನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉದ್ರಿಕ್ತನಾದ ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತಹ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಠೇಂಕರಿಸುತ್ತ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದನು. ಅನರಣ್ಯನ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಮಾರೀಚ, ಶುಕ, ಸಾರಣ, ಪ್ರಹಸ್ತರೆಂಬ ಅಮಾತ್ಯರು ಭಗ್ನರಾಗಿ ಜಿಂಕೆಗಳಂತೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಶೌರ್ಯ — ರಾವಣನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಅವನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನನಾದ ಆ ರಾಜನು ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎಂಟುನೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಆ ಬಾಣಗಳು ಅವನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಗಾಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಿಲ್ಲ — ಮೋಡಗಳಿಂದ ಬೀಳುವ ಜಲಧಾರೆಗಳು ಪರ್ವತದ ತುದಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ವರದ ಪ್ರಭಾವವು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಅವರಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ಅವನು ಬೇಡದಿದ್ದರೂ, ಅವನ ದೇಹವು ದೃಢವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಅವನನ್ನು ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ಅಂಗೈಯಿಂದ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆಯಲು ಆ ರಾಜನು ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದನು. ಆ ರಾಜನು ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ನಡುಗುತ್ತ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಿಡಿಲಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಸಾಲವೃಕ್ಷವು ಉರುಳಿದಂತೆ. ಅಂಗೈಯ ಒಂದೇ ಏಟಿನಿಂದ ರಾಜನ ಪತನ — ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಅತಿಮಾನುಷ ಬಲವು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅವನು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಉಪಮೆಯು ರಾಜನ ಔನ್ನತ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಬಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮಹಾನನೇ. ಅನರಣ್ಯನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಯುದ್ಧವು ಅವನ ವೀರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೇನೆ ನಾಶವಾದರೂ ಅವನು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಎಂಟುನೂರು ಬಾಣಗಳು — ಇದು ಅವನ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆಯು ರಾವಣನ ಅಚಲತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಮಳೆಯು ಪರ್ವತವನ್ನು ಅಲುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಅಷ್ಟೆ.

ರಾವಣನು ನಕ್ಕು ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಭೂಪತಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ನೀನು ಈಗ ಯಾವ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದೆ? ರಾಜನೇ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ನನ್ನ ಬಲದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿಲ್ಲವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪ್ರಾಣಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಇಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯ? ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಕಷ್ಟ. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಸೋಲಲಿಲ್ಲ; ಕಾಲದಿಂದಲೇ ನಾನು ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಒಳಗಾದೆ, ನೀನಾದರೋ ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ. ಪ್ರಾಣಗಳು ಮುಗಿಯುತ್ತಿರುವ ಈಗ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯ? ರಾಕ್ಷಸನೇ, ನಾನು ಬೆನ್ನುತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ನಿನ್ನಿಂದ ಹತನಾದೆ.’ ಅನರಣ್ಯನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರವಾದ ತತ್ತ್ವವಿದೆ — ಎಲ್ಲರ ನಾಶಕ್ಕೂ ಕಾರಣ ಕಾಲವೇ; ಗೆದ್ದವನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ದರ್ಪವು ಖಂಡಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ವಿಜೇತನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಾಜನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಾಲದ ಸಾಧನ ಮಾತ್ರ. ‘ವಿಮುಖೀ ನ’ (ಬೆನ್ನುತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಗೌರವವಿದೆ — ರಣದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನುತೋರಿಸದೆ ಮಡಿಯುವುದು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಭಾವವು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರಂ ಭವ’ (ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗು) ಎಂದು. ಸಾಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ರಾಜನ ಮಾತು ಧೈರ್ಯಪೂರ್ಣ; ಅವನು ದೀನನಂತೆ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅವನು ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಆಧಾರವನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನೀನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ದಾನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಹೋಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ತಪಸ್ಸು ಸತ್ಕರ್ಮವಾಗಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಇದೇ ಕುಲದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಮಗನಾದ ರಾಮನೆಂಬುವನು ಹುಟ್ಟುವನು; ಅವನು ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಿಸುವನು.’ ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಗಂಭೀರವಾದ ದೇವದುಂದುಭಿಯು ಮೊಳಗಿತು, ಆಕಾಶದಿಂದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅನಂತರ ಆ ರಾಜನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು; ಆ ರಾಜನು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ ಮೇಲೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ರೂಪವಿದೆ — ರಾಜನು ತನ್ನ ದಾನ, ಹೋಮ, ತಪಸ್ಸು, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಗಳ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೇದವತಿಯ ಶಾಪದಂತೆ ಈ ಶಾಪದ ಗುರಿಯೂ ರಾಮನೇ — ಎರಡು ಶಾಪಗಳು ರಾವಣವಧೆಯ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮಕಥೆಯ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯು ಮತ್ತೆ ದೃಢಗೊಂಡಿತು. ದೇವತೆಗಳ ದುಂದುಭಿಯೂ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯೂ ಶಾಪದ ಸ್ವೀಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ತನ್ನ ಕುಲದ ಮುಂದಿನ ವೀರನನ್ನು ಕಂಡಂತೆ ರಾಜನು ಶಾಂತನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಪರಾಜಯವೂ ವಂಶದ ಮುಂದಿನ ವಿಜಯದ ಬೀಜ. 29ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದು — ಸತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

അഗസ്ത്യൻ തുടരുന്നു — മരുത്തനെ ജയിച്ചശേഷം രാക്ഷസാധിപനായ ദശാനനൻ യുദ്ധം കൊതിച്ച് രാജാക്കന്മാരുടെ നഗരങ്ങളിലേക്കു പോയി. മഹേന്ദ്രനോടും വരുണനോടും തുല്യരായ രാജേന്ദ്രന്മാരെ സമീപിച്ച് ആ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: ‘എനിക്കു യുദ്ധം തരിക; അല്ലെങ്കിൽ “ഞങ്ങൾ തോറ്റിരിക്കുന്നു” എന്നു പറയുക — ഇതാണ് എന്റെ ഉറച്ച തീരുമാനം. മറിച്ചു ചെയ്യുന്നവർക്കു മോചനം ലഭിക്കുകയില്ല.’ അപ്പോൾ ഭീരുക്കളല്ലാത്തവരും ജ്ഞാനികളും ധർമനിശ്ചയമുള്ളവരും മഹാബലശാലികളുമായ രാജാക്കന്മാർ പരസ്പരം ആലോചിച്ച്, ശത്രുവിന്റെ വരബലം മനസ്സിലാക്കി, ‘ഞങ്ങൾ തോറ്റിരിക്കുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞു. ദുഷ്യന്തൻ, സുരഥൻ, ഗാധി, ഗയൻ, പുരൂരവസ്സ് എന്ന രാജാവ് — ഈ രാജാക്കന്മാരെല്ലാം, വത്സാ, ‘ഞങ്ങൾ തോറ്റിരിക്കുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി രാജാക്കന്മാരുടെ വിവേകം പ്രശംസിക്കുന്നു — അവർ ഭീരുക്കളല്ല, ജ്ഞാനികളാണ്; ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്താൽ രക്ഷിതനായ ശത്രുവിനെ യുദ്ധംകൊണ്ടു ജയിക്കാനാവില്ലെന്നറിഞ്ഞ് പ്രജകളുടെ വ്യർഥമായ നാശം അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ‘ധർമനിശ്ചയന്മാർ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവരുടെ തീരുമാനവും ധർമാനുസൃതമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രസിദ്ധരായ രാജവംശങ്ങളുടെ പേരെടുത്തു പറയുന്നതിലൂടെ രാവണന്റെ പ്രഭാവത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കപ്പെടുന്നു — പൗരവവംശം (ദുഷ്യന്തൻ, പുരൂരവസ്സ്), കാന്യകുബ്ജം (ഗാധി), മറ്റുള്ളവയും. ഇവർക്കു വിപരീതമായി മുന്നോട്ട് ഇക്ഷ്വാകുവംശജനായ അനരണ്യൻ യുദ്ധംതന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. പിന്നീട് ആ രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ അയോധ്യയിലെത്തി. രാവണന്റെ നിയമം രണ്ടുവിധമാണ് — യുദ്ധം, അല്ലെങ്കിൽ പരാജയഘോഷണം; മൂന്നാമതൊരു വഴിയില്ല. രാജാക്കന്മാരുടെ മന്ത്രാലോചനയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — അവർ ഒറ്റയ്ക്കു തീരുമാനിക്കുന്നില്ല, പരസ്പരം ആലോചിച്ചാണ്. ഇതു രാജനീതിയുടെ ലക്ഷണമാണ്. അവരുടെ പരാജയസമ്മതം ലജ്ജാകരമല്ല; കാരണം അതു പ്രജകളുടെ രക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയാണ്. രാവണനും അവരെ ഉപദ്രവിക്കുന്നില്ല; കാരണം തന്റെ ശ്രേഷ്ഠത അംഗീകരിക്കപ്പെടുക എന്നതു മാത്രമാണ് അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം.

ശക്രൻ അമരാവതിയെ എന്നപോലെ അനരണ്യൻ ആ അയോധ്യയെ നന്നായി കാത്തുസൂക്ഷിച്ചിരുന്നു. ബലത്തിൽ പുരന്ദരനു തുല്യനും പുരുഷശാർദൂലനുമായ ആ രാജാവിനെ സമീപിച്ച് രാവണൻ പറഞ്ഞു: ‘യുദ്ധം തരിക; അല്ലെങ്കിൽ “ഞാൻ തോറ്റിരിക്കുന്നു” എന്നു പറയുക — ഇതാണ് എന്റെ ശാസനം.’ ആ പാപാത്മാവിന്റെ വാക്കു കേട്ട് അയോധ്യാധിപതിയായ അനരണ്യൻ അത്യധികം ക്രുദ്ധനായി രാക്ഷസേന്ദ്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസാധിപതേ, ഞാൻ നിനക്കു ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം തരുന്നു. വേഗം തയ്യാറായി നിൽക്കുക; ഞാനും അങ്ങനെതന്നെ സജ്ജനാകുന്നു.’ ഇവിടെ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ ക്ഷാത്രതേജസ്സു പ്രകടമാകുന്നു — മറ്റു രാജാക്കന്മാർ വരം അറിഞ്ഞു തലകുനിച്ചു; എന്നാൽ അനരണ്യൻ അപമാനം സഹിക്കുന്നില്ല. ‘ശാസനം’ എന്ന രാവണന്റെ പദം അവന്റെ ദർപ്പം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സ്വതന്ത്രനായ ഒരു രാജാവിനോടുപോലും അവൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. അയോധ്യയെ അമരാവതിയോട് ഉപമിക്കുന്നതു രാമന്റെ നഗരത്തിന്റെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നു — ഇതു മനുഷ്യരുടെ സ്വർഗപുരിപോലെയാണ്. അനരണ്യന്റെ ഉത്തരം സംക്ഷിപ്തവും വീരോചിതവുമാണ് — അദ്ദേഹം തർക്കിക്കുന്നില്ല, ഭയം കാണിക്കുന്നുമില്ല; യുദ്ധത്തിനുള്ള വെല്ലുവിളി സ്വീകരിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. അനരണ്യൻ അയോധ്യയുടെ അധിപതിയും രാമന്റെ പൂർവികനുമാണ് — അതിനാൽ ഈ സന്ദർഭത്തിനു രാമനെ സംബന്ധിച്ചു പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്.

തുടർന്ന്, രാവണന്റെ വൃത്താന്തം മുമ്പേ കേട്ടിരുന്ന രാജാവ് ഒരുക്കിനിർത്തിയിരുന്ന അതിമഹത്തായ സൈന്യം രാക്ഷസവധത്തിനു തയ്യാറായി നഗരത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. പതിനായിരം ആനകൾ, ഒരു ലക്ഷം കുതിരകൾ, ആയിരക്കണക്കിനു രഥങ്ങൾ, എണ്ണമറ്റ കാലാളുകൾ — നരോത്തമാ, കാലാളുകളും രഥങ്ങളുമുള്ള ആ സേന ഭൂമിയെ മൂടിക്കൊണ്ട് യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. യുദ്ധവിശാരദനായ രാമാ, തുടർന്ന് അനരണ്യരാജാവും രാക്ഷസേന്ദ്രനും തമ്മിൽ അദ്ഭുതകരമായ അതിമഹത്തായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. എന്നാൽ ആ ഭൂപതിയുടെ സൈന്യമെല്ലാം രാവണന്റെ സൈന്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടിയപ്പോൾ അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ച ഹവിസ്സുപോലെ നശിച്ചുപോയി. ആ സൈന്യം ഏറെനേരം യുദ്ധം ചെയ്ത്, ഉത്തമമായ പരാക്രമം കാണിച്ചിട്ടും, ജ്വലിക്കുന്ന ആ രാവണനെ നേരിട്ടപ്പോൾ പെട്ടെന്നുതന്നെ ശേഷിപ്പു മാത്രമായി; ഈയാംപാറ്റകൾ കൂട്ടത്തോടെ തീയിൽ എന്നപോലെ അതു നശിച്ചു. മഹാസമുദ്രത്തിലെത്തി നൂറുകണക്കിനു കാട്ടാറുകൾ ലയിച്ചുപോകുന്നതുപോലെ തന്റെ മഹാസൈന്യം നശിക്കുന്നത് ആ നരേന്ദ്രൻ കണ്ടു. ഇവിടെ മൂന്ന് ഉപമകൾ ക്രമമായി സേനയുടെ നാശം കാണിക്കുന്നു — അഗ്നിയിൽ ഹവിസ്സ്, ദീപത്തിൽ ഈയാംപാറ്റകൾ, സമുദ്രത്തിൽ നദികൾ. ഓരോ ഉപമയും അനിവാര്യമായ ലയനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അതിൽ സേനയുടെ കുറ്റമില്ല, രാവണന്റെ വരബലത്തിന്റെ പ്രാബല്യമാണ്. സേനയുടെ പരാക്രമവും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു — ‘കൃത്വാ വിക്രമമുത്തമം’ (ഉത്തമമായ പരാക്രമം കാണിച്ച്) എന്ന്. സേനയുടെ സംഖ്യാവർണനയും ഇക്ഷ്വാകുരാജ്യത്തിന്റെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു. ഈയാംപാറ്റയുടെ ഉപമ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ഈയാംപാറ്റകൾ സ്വയം തീയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; അതുപോലെ സൈനികരും മരണം ഉറപ്പാണെന്നറിഞ്ഞിട്ടും യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറിയില്ല. ‘അഥ പൂർവം ശ്രുതാർഥേന’ (വൃത്താന്തം മുമ്പേ കേട്ടിരുന്ന) എന്ന പദത്താൽ രാജാവിന്റെ ദീർഘദർശിത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — രാവണന്റെ വരവിനെപ്പറ്റി മുമ്പേ കേട്ട് അദ്ദേഹം സേനയെ സജ്ജമാക്കിയിരുന്നു. അദ്ദേഹം ഒരുക്കമില്ലാതെ പിടിക്കപ്പെട്ടില്ല. എന്നിട്ടും ആ ഒരുക്കവും വരബലത്തിനു മുന്നിൽ നിഷ്ഫലമായി. ഇവിടെ കവി നിയതിയുടെ പ്രാബല്യം കാണിക്കുന്നു — മനുഷ്യന്റെ പ്രയത്നം എത്രയായാലും കാലത്തിന്റെ വിധാനത്തെ അതു മറികടക്കുന്നില്ല. ഇതേ ഭാവം മുന്നോട്ട് അനരണ്യന്റെ വാക്കുകളിൽ വ്യക്തമായി പ്രകടമാകുന്നു.

തുടർന്നു ക്രോധം മൂത്ത നരേന്ദ്രൻ സ്വയം ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലെയുള്ള വില്ലു കുലച്ചുകൊണ്ട് ആ രാവണനെ സമീപിച്ചു. അനരണ്യന്റെ പ്രഹരമേറ്റ മാരീചൻ, ശുകൻ, സാരണൻ, പ്രഹസ്തൻ എന്നീ അമാത്യന്മാർ തോറ്റ മാനുകളെപ്പോലെ ഓടിപ്പോയി. ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ശൗര്യം — രാവണന്റെ പ്രസിദ്ധരായ മന്ത്രിമാർപോലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ നിന്നില്ല. തുടർന്ന് ഇക്ഷ്വാകുകുലനന്ദനനായ ആ രാജാവ് രാക്ഷസരാജന്റെ തലയിൽ എണ്ണൂറു ബാണങ്ങൾ വർഷിച്ചു. എന്നാൽ മേഘങ്ങളിൽനിന്നു വീഴുന്ന ജലധാരകൾ പർവതശിഖരത്തിൽ ഒന്നും ചെയ്യാത്തതുപോലെ, ആ ബാണങ്ങൾ അവന്റെമേൽ വീണിട്ടും എവിടെയും ഒരു മുറിവുമുണ്ടാക്കിയില്ല. വരത്തിന്റെ പ്രഭാവം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — മനുഷ്യരെ പുല്ലുപോലെ കരുതി അവൻ അവരിൽനിന്ന് അവധ്യത്വം ചോദിച്ചിരുന്നില്ലെങ്കിലും മനുഷ്യന്റെ ശസ്ത്രങ്ങൾ അവനെ ബാധിക്കുന്നില്ല; അവന്റെ ദേഹം അത്രയ്ക്കു ദൃഢമാണ്. തുടർന്നു ക്രുദ്ധനായ രാക്ഷസരാജൻ കൈത്തലംകൊണ്ടു തലയിൽ അടിച്ചപ്പോൾ ആ രാജാവ് രഥത്തിൽനിന്നു വീണു. കാട്ടിൽ ഇടിമിന്നലേറ്റു കരിഞ്ഞ സാലവൃക്ഷം നിലംപതിക്കുന്നതുപോലെ, ആ രാജാവ് വിഹ്വലനായി വിറച്ചുകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ വീണു. ഒരൊറ്റ കൈത്തലപ്രഹരംകൊണ്ടുതന്നെ രാജാവിന്റെ വീഴ്ച — ഇതിലൂടെ രാവണന്റെ അതിമാനുഷമായ ബലം കാണിക്കപ്പെടുന്നു; അവൻ ഒരു ശസ്ത്രംപോലും കൈയിലെടുക്കുന്നില്ല. സാലവൃക്ഷത്തിന്റെ ഉപമ രാജാവിന്റെ ഔന്നത്യവും സ്ഥൈര്യവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — വീണിട്ടും അദ്ദേഹം മഹാനാണ്. അനരണ്യന്റെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള യുദ്ധം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വീരത കാണിക്കുന്നു — സേന നശിച്ചിട്ടും അദ്ദേഹം ഓടിപ്പോകുന്നില്ല. ഒരാളുടെ തലയിൽത്തന്നെ എണ്ണൂറു ബാണങ്ങൾ — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധനുർവിദ്യയ്ക്കുള്ള പ്രശംസയാണ്. പർവതത്തിന്റെ ഉപമ രാവണന്റെ അചലത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മഴ പർവതത്തെ ഇളക്കുന്നില്ല, അതിന്റെ പുറത്തുകൂടി ഒഴുകിപ്പോകുന്നതേയുള്ളൂ.

രാവണൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ഇക്ഷ്വാകുവംശജനായ ആ ഭൂപതിയോടു പറഞ്ഞു: ‘എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്ത് നിനക്ക് ഇപ്പോൾ എന്തു ഫലം കിട്ടി? നരാധിപാ, എനിക്കു ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം തരാൻ കഴിയുന്ന ഒരാളും ത്രൈലോക്യത്തിലില്ല. നീ സുഖഭോഗങ്ങളിൽ മുഴുകിയിരുന്നതിനാൽ എന്റെ ബലത്തെപ്പറ്റി കേട്ടിട്ടില്ലെന്നു തോന്നുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന അവന്റെ വാക്കു കേട്ട്, പ്രാണൻ ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഇവിടെ എന്തു ചെയ്യാൻ കഴിയും? കാലം മറികടക്കാനാവാത്തതാണല്ലോ. രാക്ഷസാ, ആത്മപ്രശംസ ചെയ്യുന്ന നിന്നാലല്ല ഞാൻ ജയിക്കപ്പെട്ടത്; കാലത്താൽത്തന്നെയാണു ഞാൻ നശിച്ചത്; നീയാകട്ടെ എന്റെ മരണത്തിനു നിമിത്തം മാത്രം. പ്രാണൻ ക്ഷയിക്കുന്ന ഈ നേരത്ത് എനിക്ക് ഇനി എന്തു ചെയ്യാൻ കഴിയും? രാക്ഷസാ, ഞാൻ പിന്തിരിഞ്ഞോടിയില്ല; യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെയാണു നിന്നാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടത്.’ അനരണ്യന്റെ വാക്കിൽ ഗഹനമായ തത്ത്വമുണ്ട് — എല്ലാവരുടെയും നാശത്തിനു കാരണം കാലംതന്നെ; ജേതാവ് നിമിത്തം മാത്രം. ഇതിലൂടെ രാവണന്റെ ദർപ്പം ഖണ്ഡിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ തന്നെ ജേതാവായി കരുതുന്നു; എന്നാൽ രാജാവിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ അവൻ കാലത്തിന്റെ ഉപകരണം മാത്രം. ‘പിന്തിരിഞ്ഞോടിയില്ല’ എന്ന വാക്കിൽ ക്ഷത്രിയന്റെ ഗൗരവം — യുദ്ധത്തിൽ പിന്തിരിയാതെയുള്ള മരണം സ്വർഗം നൽകുന്നു. ഇതേ ഭാവം ഗീതയിലും കാണാം — ‘നിമിത്തമാത്രം ഭവ’ (നീ നിമിത്തം മാത്രമാകുക) എന്ന്. മരിക്കാറായിട്ടും രാജാവിന്റെ വാക്കു ധൈര്യപൂർണമാണ്; അദ്ദേഹം ദീനനായി യാചിക്കുന്നില്ല, സത്യം പറയുന്നു. രാവണന്റെ ചോദ്യത്തിന് അദ്ദേഹം ഉത്തരം നൽകുന്നില്ല; ചോദ്യത്തിന്റെ ആധാരംതന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു.

രാജാവ് വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘രാക്ഷസാ, ഇക്ഷ്വാകുക്കളെ അവമതിച്ചുകൊണ്ട് നീ ഇക്ഷ്വാകുക്കളെ അപമാനിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഞാൻ ഒരു വാക്കു പറയാം. ഞാൻ ദാനം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഹോമം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, എന്റെ തപസ്സു സുകൃതമാണെങ്കിൽ, ഞാൻ പ്രജകളെ നന്നായി സംരക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, എന്റെ ഈ വാക്കു സത്യമാകട്ടെ. മഹാത്മാക്കളായ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ ഈ കുലത്തിൽത്തന്നെ ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ എന്നൊരാൾ ജനിക്കും; അവൻ നിന്റെ പ്രാണൻ ഹരിക്കും.’ ആ ശാപം ഉച്ചരിച്ചപ്പോൾ മേഘഗർജനംപോലെ ഉച്ചത്തിൽ ദേവദുന്ദുഭി മുഴങ്ങി; ആകാശത്തുനിന്നു പുഷ്പവൃഷ്ടിയുണ്ടായി. രാജേന്ദ്രാ, തുടർന്ന് ആ രാജാവ് ത്രിവിഷ്ടപമെന്ന സ്വർഗസ്ഥാനത്തേക്കു പോയി; ആ രാജാവ് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ ആ രാക്ഷസൻ അവിടെനിന്നു പിൻവാങ്ങി. ഇവിടെ സത്യക്രിയയുടെ രൂപം കാണാം — രാജാവ് തന്റെ ദാനം, ഹോമം, തപസ്സ്, പ്രജാപാലനം എന്നിവയുടെ പുണ്യത്തെ സാക്ഷിയായി വിളിക്കുന്നു. വേദവതിയുടെ ശാപത്തിന്റേതുപോലെ ഈ ശാപത്തിന്റെയും ലക്ഷ്യം രാമൻതന്നെ — രണ്ടു ശാപങ്ങളും രാവണവധത്തിനു കാരണമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമകഥയുടെ പൂർവസൂചന വീണ്ടും ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു. ദേവന്മാരുടെ ദുന്ദുഭിയും പുഷ്പവൃഷ്ടിയും ശാപത്തിന്റെ സ്വീകാര്യതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്വന്തം കുലത്തിലെ ഭാവിവീരനെ കണ്ടതുപോലെ രാജാവ് ശാന്തനായി സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരാജയംപോലും വംശത്തിന്റെ ഭാവിവിജയത്തിന്റെ ബീജമാണ്. ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — സത്യക്രിയയുടെ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളും അതിൽ സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു.

Agastya continued. Having conquered Marutta, the ten-faced lord of the rākṣasas, eager for battle, set out for the cities of kings. Approaching kings who were the equals of great Indra and Varuṇa, he said: "Give me battle, or else say, 'We are defeated.' This is my fixed resolve. Whoever does otherwise shall not escape." Then those kings, fearless and wise, firm in dharma and very mighty, took counsel with one another, and knowing the surpassing strength their enemy drew from his boon, they said, "We are defeated." Duṣyanta, Suratha, Gādhi, Gaya and King Purūravas, all these kings, dear one, said, "We are defeated." Then Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, came to Ayodhyā. The poet praises these kings for their good sense. They were not cowards but wise: knowing that an enemy shielded by Brahmā's boon could not be beaten in battle, they would not waste their people's lives, and their decision too is said to accord with dharma. They did not decide alone but after consulting one another, as statecraft requires, and there was no shame in yielding when it was done to protect their subjects. Rāvaṇa did not harm them either, for all he wanted was the acknowledgement of his supremacy; his rule allowed only two choices, battle or a declaration of defeat, and no third. Naming famous royal lines, the Pauravas Duṣyanta and Purūravas, Gādhi of Kānyakubja and others, shows how far his power reached. Against them stands Anaraṇya of the Ikṣvāku line, who chooses to fight.

Ayodhyā was guarded by Anaraṇya as well as Amarāvatī is guarded by Śakra; the comparison raises Rāma's city to a heaven among men. Approaching that tiger among men, equal to Purandara in strength, Rāvaṇa said to the king, "Give me battle, or else say, 'I am defeated.' That is my command." His word "command" shows his arrogance: he gives orders even to an independent king. Hearing the words of that evil one, Anaraṇya, lord of Ayodhyā, flared up in anger and said to the lord of the rākṣasas: "I give you single combat, lord of the rākṣasas. Make ready quickly and stand; I too am making ready." Here the warrior spirit of the Ikṣvākus shines out: other kings bowed, knowing of the boon, but Anaraṇya would not bear the insult. His answer is short and heroic; he does not argue or show any fear, he simply accepts the challenge. And since Anaraṇya was lord of Ayodhyā and Rāma's own ancestor, this episode has special meaning for Rāma.

The king had heard of Rāvaṇa's doings beforehand and had made ready a very great army, which now marched out of the city intent on killing the rākṣasa; he had not been caught unprepared. Ten thousand elephants, a hundred thousand horses, many thousands of chariots and countless foot-soldiers, best of men, went forth to battle, covering the earth, a measure of the wealth of the Ikṣvāku kingdom. Then, Rāma, you who are skilled in war, a great and wondrous battle began between King Anaraṇya and the lord of the rākṣasas. But the king's army, meeting Rāvaṇa's forces, perished entirely, like an offering poured into the fire. It fought for a long time and showed the highest valour, yet meeting that blazing one it was quickly worn down to a remnant, and plunged into the press like moths into a flame. The king saw his great army vanish as a hundred forest streams vanish on reaching the great ocean. Three images in turn show the army's end: an offering in the fire, moths in a flame, rivers in the sea. Each speaks of an end that cannot be avoided, not through any fault of the army but because of the overwhelming strength of Rāvaṇa's boon; the army's valour is expressly praised. The moth image is especially apt, for moths enter the flame of their own accord, and so the soldiers did not turn back though they knew they would die. Here the poet shows the power of fate: however great a man's effort, it cannot overstep what Time has ordained. That same thought is spoken plainly by Anaraṇya a little later. Even his preparation proved useless against the power of the boon.

Then the king, beside himself with rage, bent a bow like Indra's own and advanced against Rāvaṇa himself. Struck by Anaraṇya, the ministers Mārīca, Śuka, Sāraṇa and Prahasta broke and fled like deer; even Rāvaṇa's famous counsellors could not stand before him. Then the joy of the Ikṣvāku race rained eight hundred arrows on the head of the rākṣasa king, a feat that shows his mastery of the bow. But his arrows, falling, made no wound anywhere, like streams of rain from the clouds falling on a mountain peak: rain does not move a mountain, it only runs down its sides. Such was the power of the boon: though Rāvaṇa had not asked for immunity from men, whom he counted as straw, his body was still too hard for their weapons. Then the rākṣasa king in his anger struck the king on the head with the flat of his hand, and Anaraṇya fell from his chariot. Overcome and trembling, the king fell to the ground like a sāla tree blasted by lightning in the forest. That a single slap brought the king down, without Rāvaṇa even taking up a weapon, shows his more than human strength. The sāla tree recalls the king's loftiness and steadiness; even fallen, he is great. He had fought on alone after his army was destroyed and had not fled.

Laughing, the rākṣasa said to the Ikṣvāku lord of the earth: "What have you gained by fighting me now? There is no one in the three worlds who could stand against me in single combat, lord of men. I suspect you were so given to pleasures that you had never heard of my strength." As he spoke, the king, his life ebbing, answered: "What can be done here? Time is hard to overcome. You have not defeated me, rākṣasa, for all your boasting. It is Time alone that has brought me down; you are only its instrument. What can I do now, as my life is ending? But I did not turn my back, rākṣasa; you have killed me while I fought." There is a deep truth in Anaraṇya's words: the cause of every death is Time, and the victor is only its instrument. They shatter Rāvaṇa's pride, for he thinks himself the conqueror, but in the king's eyes he is merely Time's tool. The same thought appears in the Gītā: "be only the instrument." And "I did not turn my back" is a warrior's pride, for to die in battle facing the enemy wins heaven. The king's words are full of courage even as he dies; he does not plead but speaks the truth. He does not answer Rāvaṇa's question at all; he knocks away the ground it stood on.

The king spoke again: "Since you have insulted the Ikṣvākus, rākṣasa, I will speak a word. If I have given gifts, if I have offered oblations, if I have practised good austerity, if I have protected my subjects well, then let my word be true. In this very line of the great-souled Ikṣvākus there will be born one named Rāma, son of Daśaratha, and he will take your life." When that curse was uttered, the drum of the gods, loud as a thundercloud, was beaten, and a rain of flowers fell from the sky. Then, lord of kings, the king went to heaven, and when he had gone, the rākṣasa withdrew. This is an act of truth: the king calls on the merit of his gifts, his offerings, his austerity and his protection of his people as witness to his words. Like Vedavatī's curse, this one too has Rāma as its instrument, so there are two curses behind Rāvaṇa's death, and the foreshadowing of Rāma's story grows stronger. The drums and the rain of flowers show that the gods accepted the curse. And the king goes to heaven at peace, as though he had glimpsed the future hero of his line; his defeat was the seed of his family's victory to come.