वेदवत्यां हुताशं प्रविष्टायां रावणः पुष्पकं विमानम् आरुह्य पुनः मेदिनीं परिचक्राम। पूर्वसर्गस्य घटना तस्य मनसि न कञ्चित् पश्चात्तापं जनयति; सः दिग्विजयम् एव अनुसरति। ततः उशीरबीजं नाम देशम् आसाद्य सः मरुत्तं नृपतिं दैवतैः सह यजन्तं ददर्श। तत्र बृहस्पतेः साक्षात् भ्राता संवर्तः नाम धर्मज्ञः ब्रह्मर्षिः सर्वैः देवगणैः वृतः तं याजयामास। वरदानेन दुर्जयं तत् रक्षः दृष्ट्वा तस्य धर्षणात् भीताः देवाः तिर्यग्योनिं समाविष्टाः। इन्द्रः मयूरः संवृत्तः, धर्मराजः वायसः, धनाध्यक्षः कुबेरः कृकलासः, वरुणः च हंसः अभवत्। अत्र देवानां भयं विचित्रम् — ते लोकपालाः अपि ब्रह्मणः वरात् रावणं जेतुं न शक्नुवन्ति, अतः पक्षिरूपेण गूढाः तिष्ठन्ति। एषः प्रसङ्गः अग्रे वरदानस्य आधारः भविष्यति, यतः ये प्राणिनः देवानां रक्षणे साहाय्यम् अकुर्वन् ते तैः अनुगृहीताः। मरुत्तः प्रसिद्धः यज्वा राजा, यस्य यज्ञे देवाः स्वयम् आगच्छन्ति स्म। संवर्तः बृहस्पतेः कनिष्ठः भ्राता; सः एव तस्य ऋत्विक्। एवं यज्ञस्य वैभवं दर्शयित्वा कविः रावणस्य आगमनेन तस्य विघ्नं सूचयति। देवानां पलायनम् इव तेषां रूपान्तरम् — ते यज्ञं न त्यजन्ति, किन्तु अदृश्याः सन्तः तत्र एव तिष्ठन्ति।

अरिनिषूदन राम, अन्येषु अपि देवेषु एवं गतेषु रावणः अशुचिः सारमेयः इव यज्ञं प्राविशत्। कविः अत्र तीव्राम् उपमां प्रयुङ्क्ते — यथा श्वा यज्ञभूमिं दूषयति, तथा रावणस्य प्रवेशः यज्ञस्य पवित्रतां भनक्ति। सः राक्षसाधिपः राजानम् आसाद्य प्राह — ‘युद्धं प्रयच्छ, निर्जितोऽस्मि इति वा वद।’ एषः एव तस्य सर्वत्र नियमः — युद्धं वा पराजयस्वीकारः वा। ततः मरुत्तः नृपतिः ‘को भवान्?’ इति तम् उवाच। रावणः अवहासं मुक्त्वा अब्रवीत् — ‘पार्थिव, अकुतूहलभावेन तव प्रीतः अस्मि, यः त्वं धनदस्य अनुजं मां रावणं न अवगच्छसि। त्रिषु लोकेषु कः अन्यः अस्ति यः मम बलं न जानाति? येन भ्रातरं निर्जित्य इदं विमानम् आहृतम्।’ तस्य व्यङ्ग्यः स्पष्टः — ‘प्रीतोऽस्मि’ इति वचनं वस्तुतः क्रोधस्य आवरणम्। स्वस्य ख्यातिः सर्वत्र प्रसृता इति तस्य दृढः विश्वासः, अतः अज्ञानम् अपि सः अपमानं मन्यते। रावणस्य आत्मश्लाघा ध्येया — सः स्वस्य भ्रातुः पराजयम् एव स्वस्य कीर्तेः प्रमाणं मन्यते। पुष्पकविमानं तस्य जयस्य चिह्नम्। अनेन तस्य धर्मबुद्धेः अभावः अपि व्यक्तः।

ततः सः मरुत्तः नृपः रावणम् अथ अब्रवीत् — ‘धन्यः खलु भवान्, येन ज्येष्ठः भ्राता रणे जितः! त्वया सदृशः श्लाघ्यः त्रिषु लोकेषु न विद्यते। पूर्वं केवलं कं धर्मं चरित्वा त्वं वरं लब्धवान्? यादृशं त्वं स्वयं भाषसे तादृशं मया न श्रुतपूर्वम्। दुर्मते, तिष्ठ इदानीम्; मे जीवन् न प्रतियास्यसि। अद्य त्वां निशितैः बाणैः यमक्षयं प्रेषयामि।’ मरुत्तस्य वचने तीक्ष्णः उपहासः — ज्येष्ठभ्रातुः पराजयः न श्लाघ्यः, अपितु लज्जाकरः इति सः सूचयति। ततः नराधिपः शरासनं सायकान् च गृहीत्वा क्रुद्धः रणाय निर्ययौ; किन्तु संवर्तः तस्य मार्गम् आवृणोत्। सः महान् ऋषिः स्नेहसंयुक्तं मरुत्तम् अब्रवीत् — ‘यदि मम वाक्यं श्रोतव्यं, सम्प्रहारः ते न क्षमः। इदं माहेश्वरं सत्रम् असमाप्तं सत् कुलं दहेत्। दीक्षितस्य कुतः युद्धम्? दीक्षिते क्रोधित्वं कुतः? जये च नित्यं संशयः, राक्षसः च सुदुर्जयः।’ गुरोः वाक्यात् सः पृथिवीपतिः मरुत्तः निवृत्तः, सशरं चापं विसृज्य स्वस्थः मखमुखः अभवत्। अत्र धर्मस्य सूक्ष्मता दर्शिता — यज्ञे दीक्षितस्य क्रोधः युद्धं च निषिद्धम्; यजमानस्य प्रथमं कर्तव्यं यज्ञस्य समाप्तिः, न तु स्वाभिमानस्य रक्षा। मरुत्तः शूरः अपि गुरोः वचनं मानयति; तस्य निवृत्तिः भयात् न, धर्मात्। संवर्तः अपि व्यावहारिकं कारणं ददाति — युद्धे जयः अनिश्चितः, वरलब्धः राक्षसः च दुर्जयः। संवर्तस्य वचने त्रयः हेतवः — प्रथमः यज्ञस्य रक्षा, द्वितीयः दीक्षाधर्मः, तृतीयः युद्धस्य अनिश्चितता। एषः क्रमः ऋषेः विवेकं दर्शयति — सः धर्मम् आदौ, व्यवहारं पश्चात् वदति। मरुत्तस्य आज्ञापालनं शिष्यस्य आदर्शः। रावणः तु एनं निवृत्तिं पराजयम् इव मन्यते — एतत् तस्य दृष्टेः सङ्कीर्णताम् अपि दर्शयति। ‘माहेश्वरं सत्रम्’ इति पदेन यज्ञस्य देवता शिवः इति ज्ञायते; तस्य भङ्गः महान् अनर्थः।

ततः तं निर्जितं मत्वा शुकः ‘रावणः जयति’ इति उच्चैः घोषयामास, हर्षात् नादं च विमुक्तवान्। वस्तुतः युद्धं न जातम्, तथापि निवृत्तिम् एव पराजयं मत्वा राक्षसाः जयं घोषयन्ति। रावणः तत्र यज्ञम् आगतान् तत्रस्थान् महर्षीन् भक्षयित्वा तेषां रुधिरैः वितृप्तः पुनः महीं सम्प्रययौ। एतत् तस्य क्रौर्यस्य पराकाष्ठा — यज्ञे आगताः निरपराधाः ऋषयः अपि तस्य आहारः। रावणे गते सेन्द्राः दिवौकसः देवाः स्वां योनिम् आसाद्य तानि सत्त्वानि अब्रुवन्। भयस्य कालः समाप्तः, इदानीं कृतज्ञतायाः कालः। शुकस्य घोषणा रावणस्य सेवकानां चाटुकारितां सूचयति। महर्षिभक्षणं तस्य राक्षसस्वभावस्य स्मारकम् — दिग्विजयः केवलं राजनीतिः न, अपितु हिंसा अपि।

प्रथमम् इन्द्रः हर्षात् नीलबर्हिणं मयूरम् अब्रवीत् — ‘धर्मज्ञ, तव प्रीतः अस्मि; भुजङ्गात् ते भयं न भविष्यति। मम यत् इदं नेत्रसहस्रं, तत् तव बर्हे भविष्यति। मयि वर्षमाणे त्वं प्रीतिलक्षणां मुदं प्राप्स्यसि।’ एवं सुरेश्वरः इन्द्रः मयूराय वरं प्रादात्। नराधिप, पुरा मयूराणां बर्हाः नीलाः एव आसन्; सुराधिपात् वरं प्राप्य सर्वे बर्हिणः ततः गताः। अत्र लोकप्रसिद्धानां तथ्यानां कारणकथा दत्ता — मयूरस्य पक्षेषु चन्द्रकाः इन्द्रस्य सहस्रनेत्राणाम् अनुकृतिः, वर्षाकाले तस्य नृत्यं इन्द्रस्य प्रीतेः लक्षणम्, सर्पभक्षणं च तस्य वरस्य फलम्। २४तमः श्लोकः मुद्रणे एकेन एव अर्धेन निबद्धः। इन्द्रः मेघानां स्वामी, अतः तस्य वरः वर्षया सह सम्बद्धः। ‘धर्मज्ञ’ इति पक्षिणः सम्बोधनं विचित्रम् — मयूरः देवस्य रक्षणे सहायः अभवत्, अतः धर्मज्ञः इति गौरवेण उक्तः। मयूरस्य नीलः वर्णः पूर्वम् एव आसीत्, चन्द्रकाः तु वरात् आगताः।

राम, ततः धर्मराजः प्राग्वंशे स्थितं वायसं प्रति अब्रवीत् — ‘पक्षिन्, तव सुप्रीतः अस्मि; प्रीतस्य मम वचनं शृणु। यथा अन्ये प्राणिनः मया विविधैः रोगैः पीड्यन्ते, ते रोगाः त्वयि न प्रभविष्यन्ति, मयि प्रीते न संशयः। विहङ्गम, मम वरात् मृत्युतः ते भयं नास्ति; यावत् नराः त्वां न वधिष्यन्ति तावत् त्वं जीविष्यसि। ये च मम विषये स्थिताः मानवाः क्षुधया अर्दिताः, त्वयि भुक्ते ते सबान्धवाः सुतृप्ताः भविष्यन्ति।’ प्राग्वंशः यज्ञशालायाः पूर्वभागः इति मुद्रणस्य अधोटिप्पण्यां स्पष्टीकृतम्। अत्र श्राद्धे काकाय बलिदानस्य आचारस्य मूलं दर्शितम् — पितृलोके स्थिताः पितरः काकस्य भोजनेन तृप्यन्ति इति। काकस्य दीर्घायुष्यम् अपि लोके प्रसिद्धम्। यमः रोगाणां मृत्योः च स्वामी, अतः तस्य वरः अपि तयोः सम्बन्धे एव। काकस्य भोजनेन पितॄणां तृप्तिः इति विश्वासः अद्यापि लोके प्रचलितः।

वरुणः गङ्गातोयविचारिणं हंसम् अब्रवीत् — ‘पत्ररथेश्वर, प्रीतिसंयुक्तं मम वचः श्रूयताम्। तव वर्णः मनोरमः सौम्यः चन्द्रमण्डलसंनिभः शुद्धफेनसमप्रभः उदग्रः भविष्यति। मम शरीरं जलम् आसाद्य त्वं नित्यं कान्तः भविष्यसि, अतुलां प्रीतिं च प्राप्स्यसि — एतत् मम प्रीतिलक्षणम्।’ राम, पुरा हंसानां वर्णः सर्वपाण्डुरः न आसीत्; तेषां पक्षाः नीलाग्रसंवीताः, क्रोडाः च शष्पाग्रवत् निर्मलाः आसन्। अथ वैश्रवणः गिरौ स्थितं कृकलासम् अब्रवीत् — ‘प्रीतः अहं ते हैरण्यं वर्णं सम्प्रयच्छामि। तव शिरः नित्यं सद्रव्यम् अक्षयं भविष्यति; मम प्रीत्या एषः काञ्चनकः वर्णः ते भविष्यति।’ कुबेरः धनाध्यक्षः, अतः तस्य वरः अपि सुवर्णरूपः — एषा सङ्गतिः ध्येया। एवं तस्मिन् यज्ञोत्सवे निवृत्ते ते सुराः तेभ्यः वरान् दत्त्वा राज्ञा सह पुनः स्वभवनं गताः। एवं प्रत्येकः देवः स्वस्वभावानुरूपं वरं ददाति — इन्द्रः मेघस्वामी मयूराय वर्षाप्रीतिं, यमः मृत्युस्वामी काकाय मृत्युभयाभावं, वरुणः जलस्वामी हंसाय जलाश्रितां कान्तिं, कुबेरः धनस्वामी कृकलासाय सुवर्णवर्णम्। सर्गस्य अन्ते मरुत्तस्य यज्ञः अपि समाप्तः इति सूचितम् — रावणस्य उपद्रवः यज्ञं नाशयितुं न अशक्नोत्। हंसस्य शुभ्रवर्णः वरुणस्य वरात् — एषा कथा अपि लोकप्रसिद्धस्य तथ्यस्य कारणं कल्पयति। कृकलासस्य शिरसि काञ्चनवर्णः अद्यापि दृश्यते इति लोके प्रसिद्धिः। चतुर्णां प्राणिनां वरदानेन सर्गस्य उत्तरार्धं लघुकथात्मकं जातम्, पूर्वार्धस्य उग्रतायाः विरुद्धं शान्तं च। रावणस्य आगमनं भयं जनयति, तस्य गमनं तु प्रसादस्य अवसरं ददाति — एषः विरोधः सर्गस्य रचनायाः सौन्दर्यम्। ‘सद्रव्यं शिरः’ इति वचनं कृकलासस्य शिरसि मणिः इव किमपि द्रव्यम् इति लोकविश्वासं सूचयति।

వేదవతి అగ్నిలో ప్రవేశించిన తరువాత రావణుడు పుష్పకవిమానాన్ని ఎక్కి మళ్ళీ భూమండలమంతా సంచరించాడు. పూర్వసర్గలోని సంఘటన అతని మనస్సులో ఏమాత్రం పశ్చాత్తాపాన్ని కలిగించలేదు; అతడు దిగ్విజయాన్నే కొనసాగిస్తున్నాడు. ఆ తరువాత ఉశీరబీజం అనే దేశాన్ని చేరి, దేవతలతో కలిసి యజ్ఞం చేస్తున్న మరుత్తుడనే రాజును చూశాడు. అక్కడ బృహస్పతికి సాక్షాత్తు సోదరుడైన సంవర్తుడు అనే ధర్మజ్ఞుడైన బ్రహ్మర్షి, సమస్త దేవగణాలతో కూడి, అతనిచేత యజ్ఞం చేయిస్తున్నాడు. వరబలంతో జయింపరానివాడైన ఆ రాక్షసుని చూచి, అతనిచేత అవమానం జరుగుతుందేమోనని భయపడిన దేవతలు తిర్యగ్యోనులలో (పశుపక్ష్యాదుల రూపాలలో) ప్రవేశించారు. ఇంద్రుడు నెమలి అయ్యాడు, ధర్మరాజు (యముడు) కాకి అయ్యాడు, ధనాధ్యక్షుడైన కుబేరుడు తొండ అయ్యాడు, వరుణుడు హంస అయ్యాడు. ఇక్కడ దేవతల భయం విచిత్రమైనది — లోకపాలకులైనా బ్రహ్మవరం వల్ల రావణుని జయించలేరు, కాబట్టి పక్షిరూపాలలో దాగి ఉంటారు. ఈ ప్రసంగం ముందు వరదానానికి ఆధారమవుతుంది, ఎందుకంటే దేవతల రక్షణలో సహాయపడిన ప్రాణులు వారిచేత అనుగ్రహించబడతాయి. మరుత్తుడు ప్రసిద్ధుడైన యజ్ఞకర్త అయిన రాజు, అతని యజ్ఞానికి దేవతలు స్వయంగా వచ్చేవారు. సంవర్తుడు బృహస్పతి తమ్ముడు; అతడే అతని ఋత్విక్కు. ఇలా యజ్ఞవైభవాన్ని చూపి కవి రావణుని రాకచేత దానికి కలిగే విఘ్నాన్ని సూచిస్తున్నాడు. దేవతల రూపాంతరం పలాయనం వంటిదే — వారు యజ్ఞాన్ని విడిచిపెట్టరు, అదృశ్యులై అక్కడే ఉంటారు.

శత్రుసంహారకా రామా, ఇతర దేవతలు కూడా ఇలా వెళ్ళిపోగా, రావణుడు అపవిత్రమైన కుక్కలా యజ్ఞంలో ప్రవేశించాడు. కవి ఇక్కడ తీవ్రమైన ఉపమను ప్రయోగిస్తున్నాడు — కుక్క యజ్ఞభూమిని అపవిత్రం చేసినట్లే రావణుని ప్రవేశం యజ్ఞపు పవిత్రతను భంగపరుస్తుంది. ఆ రాక్షసాధిపుడు రాజును సమీపించి ఇలా అన్నాడు — ‘యుద్ధం ఇవ్వు, లేదా ‘ఓడిపోయాను’ అని చెప్పు.’ ఇదే అంతటా అతని నియమం — యుద్ధమో పరాజయ అంగీకారమో. అప్పుడు మరుత్తమహారాజు అతనిని ‘మీరెవరు?’ అని అడిగాడు. రావణుడు ఎగతాళిగా నవ్వి ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, నీ కుతూహలరాహిత్యానికి నీపై ప్రీతుడనయ్యాను, ధనదుని తమ్ముడనైన రావణుడనైన నన్ను నీవు గుర్తించడం లేదు. ముల్లోకాలలో నా బలం తెలియనివాడు మరొకడెవడున్నాడు? సోదరుని జయించి ఈ విమానాన్ని తెచ్చినవాడను నేను.’ అతని వ్యంగ్యం స్పష్టమైనది — ‘ప్రీతోఽస్మి’ (ప్రీతుడనయ్యాను) అనే మాట నిజానికి కోపానికి ముసుగు. తన ఖ్యాతి అంతటా వ్యాపించిందని అతని దృఢవిశ్వాసం, కాబట్టి తనను ఎరుగకపోవడాన్ని కూడా అతడు అవమానంగా భావిస్తాడు. రావణుని ఆత్మస్తుతిని గమనించాలి — తన సోదరుని పరాజయాన్నే అతడు తన కీర్తికి ప్రమాణంగా భావిస్తాడు. పుష్పకవిమానం అతని విజయచిహ్నం. దీనిచేత అతనిలో ధర్మబుద్ధి లేకపోవడం కూడా వ్యక్తమవుతుంది.

అప్పుడు ఆ మరుత్తమహారాజు రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు నిజంగా ధన్యుడవు, పెద్దన్నను రణంలో జయించావు! నీ వంటి ప్రశంసనీయుడు ముల్లోకాలలో లేడు. పూర్వం ఏ ధర్మం ఆచరించి నీవు వరం పొందావు? నీవు స్వయంగా చెప్పుకుంటున్నటువంటిది నేను ఇంతకుముందెన్నడూ వినలేదు. దుర్మతీ, ఇప్పుడు నిలువు; నా నుండి ప్రాణాలతో తిరిగిపోవు. ఈరోజు వాడి బాణాలతో నిన్ను యమలోకానికి పంపుతాను.’ మరుత్తుని మాటలో తీక్ష్ణమైన పరిహాసం ఉంది — పెద్దన్నను ఓడించడం ప్రశంసనీయం కాదు, సిగ్గుచేటు అని అతడు సూచిస్తున్నాడు. ఆ తరువాత ఆ నరాధిపుడు ధనుస్సునూ బాణాలనూ తీసుకొని కోపంతో యుద్ధానికి బయలుదేరాడు; కానీ సంవర్తుడు అతని దారికి అడ్డుగా నిలిచాడు. ఆ మహర్షి ప్రేమతో మరుత్తునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నా మాట వినదలచుకుంటే, యుద్ధం నీకు తగదు. ఈ మాహేశ్వర సత్రయాగం అసంపూర్ణంగా మిగిలితే వంశాన్నే దహిస్తుంది. దీక్షలో ఉన్నవానికి యుద్ధమెక్కడ? దీక్షితునికి కోపమెక్కడ? జయం విషయంలో ఎప్పుడూ సందేహమే, ఈ రాక్షసుడు మిక్కిలి జయింపరానివాడు.’ గురువు మాటకు ఆ భూపతి మరుత్తుడు వెనుదిరిగాడు, బాణాలతో కూడిన ధనుస్సును విడిచిపెట్టి స్వస్థచిత్తుడై యజ్ఞాభిముఖుడయ్యాడు. ఇక్కడ ధర్మపు సూక్ష్మత చూపబడింది — యజ్ఞదీక్షలో ఉన్నవానికి కోపమూ యుద్ధమూ నిషిద్ధం; యజమానుని ప్రథమకర్తవ్యం యజ్ఞాన్ని పూర్తిచేయడం, స్వాభిమానాన్ని కాపాడుకోవడం కాదు. మరుత్తుడు శూరుడైనా గురువు మాటను మన్నిస్తాడు; అతడు వెనుదిరగడం భయంతో కాదు, ధర్మంతో. సంవర్తుడు వ్యావహారికమైన కారణం కూడా చెబుతాడు — యుద్ధంలో జయం అనిశ్చితం, వరం పొందిన రాక్షసుడు జయింపరానివాడు. సంవర్తుని మాటలో మూడు హేతువులున్నాయి — మొదటిది యజ్ఞరక్షణ, రెండవది దీక్షాధర్మం, మూడవది యుద్ధపు అనిశ్చితత్వం. ఈ క్రమం ఋషి వివేకాన్ని చూపుతుంది — అతడు ధర్మాన్ని మొదట, వ్యవహారాన్ని తరువాత చెబుతాడు. మరుత్తుని ఆజ్ఞాపాలనం శిష్యునికి ఆదర్శం. రావణుడు మాత్రం ఈ వెనుదిరగడాన్ని పరాజయంగా భావిస్తాడు — ఇది అతని దృష్టి సంకుచితత్వాన్ని కూడా చూపుతుంది. ‘మాహేశ్వరం సత్రమ్’ (మాహేశ్వర సత్రయాగం) అనే పదంచేత యజ్ఞదేవత శివుడని తెలుస్తుంది; దాని భంగం గొప్ప అనర్థం.

అప్పుడు అతడు ఓడిపోయాడని భావించి శుకుడు ‘రావణుడు జయిస్తున్నాడు’ అని బిగ్గరగా ఘోషించాడు, ఆనందంతో నాదం చేశాడు. నిజానికి యుద్ధం జరగలేదు, అయినా వెనుదిరగడాన్నే పరాజయంగా భావించి రాక్షసులు జయఘోష చేస్తున్నారు. రావణుడు అక్కడ యజ్ఞానికి వచ్చి అక్కడే ఉన్న మహర్షులను భక్షించి, వారి రక్తంతో తృప్తుడై మళ్ళీ భూమిపై బయలుదేరాడు. ఇది అతని క్రౌర్యానికి పరాకాష్ఠ — యజ్ఞానికి వచ్చిన నిరపరాధులైన ఋషులు కూడా అతనికి ఆహారమయ్యారు. రావణుడు వెళ్ళిపోగానే ఇంద్రుడితో కూడిన స్వర్గవాసులైన దేవతలు తమ స్వరూపాలను తిరిగి పొంది ఆ ప్రాణులతో ఇలా అన్నారు. భయపు కాలం ముగిసింది, ఇప్పుడు కృతజ్ఞతా కాలం. శుకుని ఘోషణ రావణుని సేవకుల భజనపరత్వాన్ని సూచిస్తుంది. మహర్షి భక్షణ అతని రాక్షసస్వభావానికి జ్ఞాపిక — దిగ్విజయం కేవలం రాజనీతి కాదు, హింస కూడా.

మొదట ఇంద్రుడు ఆనందంతో నీలిపింఛం గల నెమలితో ఇలా అన్నాడు — ‘ధర్మజ్ఞా, నీపై ప్రీతుడనయ్యాను; నీకు పాము వల్ల భయం ఉండదు. నాకున్న ఈ వేయి కన్నులు నీ పింఛంలో ఉంటాయి. నేను వర్షించేటప్పుడు నీవు ప్రీతికి చిహ్నమైన ఆనందాన్ని పొందుతావు.’ ఇలా దేవేశ్వరుడైన ఇంద్రుడు నెమలికి వరం ఇచ్చాడు. నరాధిపా, పూర్వం నెమళ్ళ పింఛాలు నీలంగానే ఉండేవి; దేవాధిపుని నుండి వరం పొంది నెమళ్ళన్నీ అక్కడి నుండి వెళ్ళిపోయాయి. ఇక్కడ లోకప్రసిద్ధమైన విషయాలకు కారణకథ ఇవ్వబడింది — నెమలి ఈకలలోని చంద్రకాలు (కన్నుల వంటి గుర్తులు) ఇంద్రుని వేయి కన్నులకు అనుకరణ, వర్షాకాలంలో దాని నాట్యం ఇంద్రుని ప్రీతికి చిహ్నం, పాములను తినడం అతని వరపు ఫలం. 24వ శ్లోకం ఈ ముద్రణలో ఒక్క అర్ధభాగంతోనే కూర్చబడింది. ఇంద్రుడు మేఘాలకు స్వామి, కాబట్టి అతని వరం వర్షంతో ముడిపడి ఉంది. ‘ధర్మజ్ఞా’ అని పక్షిని సంబోధించడం విచిత్రమైనది — నెమలి దేవుని రక్షణలో సహాయపడింది, కాబట్టి గౌరవంతో ధర్మజ్ఞా అని పిలువబడింది. నెమలి నీలవర్ణం ముందే ఉండేది, చంద్రకాలు మాత్రం వరం వల్ల వచ్చాయి.

రామా, అప్పుడు ధర్మరాజు ప్రాగ్వంశంపై కూర్చున్న కాకితో ఇలా అన్నాడు — ‘పక్షీ, నీపై మిక్కిలి ప్రీతుడనయ్యాను; ప్రీతుడనైన నా మాట విను. ఇతర ప్రాణులను నేను రకరకాల రోగాలతో పీడించేటట్లు, ఆ రోగాలు నీపై ప్రభావం చూపవు, నేను ప్రీతుడనైనందువల్ల ఇందులో సందేహం లేదు. పక్షీ, నా వరం వల్ల నీకు మృత్యుభయం లేదు; మనుష్యులు నిన్ను చంపనంతవరకు నీవు జీవిస్తావు. నా రాజ్యంలో (యమలోకంలో) ఉండి ఆకలితో బాధపడే మనుష్యులు, నీవు భుజించినప్పుడు బంధువులతో సహా మిక్కిలి తృప్తులవుతారు.’ ప్రాగ్వంశం అంటే యజ్ఞశాల పూర్వభాగం అని ముద్రణలోని అధోజ్ఞాపికలో స్పష్టం చేయబడింది. ఇక్కడ శ్రాద్ధంలో కాకికి బలి పెట్టే ఆచారానికి మూలం చూపబడింది — పితృలోకంలో ఉన్న పితరులు కాకి భోజనంతో తృప్తి చెందుతారని. కాకి దీర్ఘాయుష్షు కూడా లోకంలో ప్రసిద్ధమైనది. యముడు రోగాలకూ మృత్యువుకూ స్వామి, కాబట్టి అతని వరం కూడా వాటికి సంబంధించినదే. కాకి భోజనంతో పితరుల తృప్తి అనే విశ్వాసం ఈనాటికీ లోకంలో ప్రచారంలో ఉంది.

వరుణుడు గంగాజలంలో విహరించే హంసతో ఇలా అన్నాడు — ‘పక్షిరాజా, ప్రీతితో కూడిన నా మాట విను. నీ వర్ణం మనోహరమైనదీ సౌమ్యమైనదీ, చంద్రబింబం వంటిదీ, స్వచ్ఛమైన నురుగు వంటి కాంతిగలదీ, ఉజ్జ్వలమైనదీ అవుతుంది. నా శరీరమైన జలాన్ని చేరి నీవు ఎల్లప్పుడూ కాంతిమంతంగా ఉంటావు, సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందుతావు — ఇదే నా ప్రీతికి చిహ్నం.’ రామా, పూర్వం హంసల వర్ణం పూర్తిగా తెల్లగా ఉండేది కాదు; వాటి రెక్కలు నీలపు కొనలతో కూడి ఉండేవి, వాటి వక్షస్థలాలు లేతగడ్డి కొనల్లా నిర్మలంగా ఉండేవి. ఆ తరువాత వైశ్రవణుడు పర్వతంపై ఉన్న తొండతో ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రీతుడనై నీకు బంగారు వర్ణాన్ని ఇస్తున్నాను. నీ తల ఎల్లప్పుడూ ద్రవ్యంతో కూడి, అక్షయంగా ఉంటుంది; నా ప్రీతివల్ల ఈ కాంచనవర్ణం నీకు కలుగుతుంది.’ కుబేరుడు ధనాధ్యక్షుడు, కాబట్టి అతని వరం కూడా బంగారు రూపంలోనే ఉంది — ఈ సంగతిని గమనించాలి. ఇలా ఆ యజ్ఞోత్సవం ముగియగా ఆ దేవతలు వాటికి వరాలిచ్చి రాజుతో పాటు మళ్ళీ తమ భవనాలకు వెళ్ళారు. ఇలా ప్రతి దేవుడూ తన స్వభావానికి తగిన వరం ఇస్తాడు — మేఘస్వామి అయిన ఇంద్రుడు నెమలికి వర్షప్రీతిని, మృత్యుస్వామి అయిన యముడు కాకికి మృత్యుభయరాహిత్యాన్ని, జలస్వామి అయిన వరుణుడు హంసకు జలాశ్రితమైన కాంతిని, ధనస్వామి అయిన కుబేరుడు తొండకు బంగారు వర్ణాన్ని. సర్గ చివరలో మరుత్తుని యజ్ఞం కూడా ముగిసిందని సూచించబడింది — రావణుని ఉపద్రవం యజ్ఞాన్ని నాశనం చేయలేకపోయింది. హంస తెల్లని వర్ణం వరుణుని వరం వల్ల — ఈ కథ కూడా లోకప్రసిద్ధమైన విషయానికి కారణాన్ని కల్పిస్తుంది. తొండ తలపై బంగారువర్ణం ఈనాటికీ కనిపిస్తుందని లోకంలో ప్రసిద్ధి. నాలుగు ప్రాణులకు వరదానంతో సర్గ ఉత్తరార్ధం చిన్నకథల రూపం దాల్చింది, పూర్వార్ధపు ఉగ్రతకు భిన్నంగా ప్రశాంతంగా ఉంది. రావణుని రాక భయాన్ని కలిగిస్తుంది, అతని పోక మాత్రం అనుగ్రహానికి అవకాశమిస్తుంది — ఈ వైరుధ్యం సర్గరచనకు సౌందర్యం. ‘సద్రవ్యం శిరః’ (ద్రవ్యంతో కూడిన తల) అనే మాట తొండ తలపై మణి వంటి ఏదో ద్రవ్యం ఉంటుందనే లోకవిశ్వాసాన్ని సూచిస్తుంది.

வேதவதி தீயில் புகுந்த பின், ராவணன் புஷ்பக விமானத்தில் ஏறி மீண்டும் பூமியெங்கும் சுற்றித் திரிந்தான். முந்தைய சர்க்கத்தின் நிகழ்ச்சி அவன் மனத்தில் சிறிதும் வருத்தத்தை உண்டாக்கவில்லை; அவன் திக்விஜயத்தையே தொடர்கிறான். பிறகு உஶீரபீஜம் என்ற நாட்டை அடைந்து, தேவர்களோடு சேர்ந்து வேள்வி செய்துகொண்டிருந்த மருத்தன் என்ற மன்னனைக் கண்டான். அங்கே பிருஹஸ்பதியின் உடன்பிறந்த தம்பியும் அறமறிந்தவருமான ஸம்வர்த்தர் என்ற பிரம்மரிஷி, எல்லாத் தேவகணங்களும் சூழ, அவனுக்காக வேள்வியை நடத்திக்கொண்டிருந்தார். வரத்தால் வெல்லுதற்கரியவனான அந்த ராக்ஷசனைக் கண்டு, அவனால் துன்புறுத்தப்படுவோம் என்று அஞ்சிய தேவர்கள் விலங்கு-பறவைப் பிறவிகளுக்குள் புகுந்தனர். இந்திரன் மயிலானான், தர்மராஜன் காகமானான், செல்வத்தலைவனான குபேரன் ஓணானானான், வருணன் அன்னமானான். இங்கே தேவர்களின் அச்சம் விந்தையானது — லோகபாலர்களாக இருந்தும் பிரம்மனின் வரத்தால் ராவணனை அவர்களால் வெல்ல முடியவில்லை; ஆகவே பறவை வடிவில் மறைந்து நிற்கின்றனர். இந்த நிகழ்ச்சியே பின்னர் வரம் அளித்தலுக்கு அடிப்படையாகும்; ஏனெனில் தேவர்களைக் காப்பதில் உதவிய உயிர்கள் அவர்களால் அருள்செய்யப்பட்டன. மருத்தன் வேள்விகள் செய்வதில் புகழ்பெற்ற மன்னன்; அவன் வேள்விக்குத் தேவர்களே நேரில் வருவது வழக்கம். ஸம்வர்த்தர் பிருஹஸ்பதியின் தம்பி; அவரே அவனுடைய வேள்வி ஆசிரியர். இவ்வாறு வேள்வியின் சிறப்பைக் காட்டிவிட்டு, ராவணனின் வருகையால் அதற்கு ஏற்படும் இடையூற்றைக் கவி குறிப்பிடுகிறார். தேவர்களின் உருமாற்றம் ஓடிப்போவது போன்றதே — ஆனால் அவர்கள் வேள்வியைக் கைவிடவில்லை; கண்ணுக்குப் புலப்படாதவர்களாக அங்கேயே நிற்கின்றனர்.

பகைவரை அழிக்கும் ராமா, மற்ற தேவர்களும் இவ்வாறு உருமாறிய பின், தூய்மையற்ற நாயைப் போல ராவணன் வேள்விச்சாலைக்குள் புகுந்தான். கவி இங்கே கடுமையான உவமையைப் பயன்படுத்துகிறார் — நாய் வேள்வி நிலத்தைத் தீட்டுப்படுத்துவது போல, ராவணனின் நுழைவு வேள்வியின் தூய்மையைக் கெடுக்கிறது. அந்த ராக்ஷசர் தலைவன் அரசனை அணுகிக் கூறினான் — ‘போர் கொடு; அல்லது “நான் தோற்றேன்” என்று சொல்.’ எங்கும் இதுவே அவன் விதி — போர், அல்லது தோல்வியை ஒப்புக்கொள்ளுதல். அப்போது மன்னன் மருத்தன், ‘நீர் யார்?’ என்று அவனைக் கேட்டான். ராவணன் ஏளனமாகச் சிரித்துக் கூறினான் — ‘அரசே, செல்வமளிப்பவனின் தம்பியான ராவணன் என்னை நீ அறியாததால், உன் ஆர்வமின்மையைக் கண்டு மகிழ்கிறேன். என் வலிமையை அறியாதவன் மூவுலகிலும் வேறு யார் இருக்கிறான்? அண்ணனை வென்று இந்த விமானத்தைக் கொண்டுவந்தவன் நான்.’ அவன் நையாண்டி தெளிவாகத் தெரிகிறது — ‘மகிழ்கிறேன்’ என்ற சொல் உண்மையில் சினத்தின் மூடுதிரையே. தன் புகழ் எங்கும் பரவியுள்ளது என்பது அவனுடைய உறுதியான நம்பிக்கை; ஆகவே தன்னை அறியாமையையும் அவமானமாகக் கருதுகிறான். ராவணனின் தற்புகழ்ச்சி கவனிக்கத்தக்கது — தன் அண்ணனின் தோல்வியையே தன் புகழுக்குச் சான்றாக அவன் கருதுகிறான். புஷ்பக விமானம் அவன் வெற்றியின் அடையாளம். இதனால் அவனிடம் அறவுணர்வு இல்லாமையும் வெளிப்படுகிறது.

பிறகு மன்னன் மருத்தன் ராவணனிடம் கூறினான் — ‘போரில் அண்ணனை வென்ற நீ உண்மையில் பாக்கியசாலிதான்! மூவுலகிலும் உன்னைப் போலப் புகழத்தக்கவன் இல்லை. முன்பு எந்த அறத்தைச் செய்து நீ வரம் பெற்றாய்? நீயே சொல்லிக்கொள்வது போன்றதை நான் இதுவரை கேட்டதில்லை. தீய மதியுடையவனே, இப்போது நில்; என்னிடமிருந்து உயிரோடு திரும்பமாட்டாய். இன்று கூரிய அம்புகளால் உன்னை யமனுலகுக்கு அனுப்புவேன்.’ மருத்தனின் சொற்களில் கூர்மையான ஏளனம் உள்ளது — அண்ணனைத் தோற்கடித்தது புகழுக்குரியது அல்ல, வெட்கத்துக்குரியது என்று அவன் குறிப்பிடுகிறான். பிறகு மன்னன் வில்லையும் அம்புகளையும் எடுத்துக்கொண்டு சினத்தோடு போருக்குப் புறப்பட்டான்; ஆனால் ஸம்வர்த்தர் அவன் வழியை மறித்தார். அந்தப் பெருமுனிவர் அன்பு கலந்த சொற்களால் மருத்தனிடம் கூறினார் — ‘என் சொல்லைக் கேட்கவேண்டுமானால், போரிடுவது உனக்குத் தகாது. மகேசுவரனுக்கான இந்த வேள்வி முடிக்கப்படாமல் போனால் குலத்தையே எரித்துவிடும். வேள்விக்குத் தீக்ஷை பெற்றவனுக்குப் போர் எங்கே? தீக்ஷை பெற்றவனுக்குச் சினம் எங்கே? வெற்றியில் எப்போதும் ஐயம் உண்டு; ராக்ஷசனோ மிக வெல்லுதற்கரியவன்.’ குருவின் சொல்லால் பூமியின் தலைவனான மருத்தன் பின்வாங்கி, அம்போடு வில்லைக் கீழே வைத்து, அமைதியடைந்து வேள்வியை நோக்கித் திரும்பினான். இங்கே அறத்தின் நுட்பம் காட்டப்படுகிறது — வேள்விக்குத் தீக்ஷை பெற்றவனுக்குச் சினமும் போரும் விலக்கப்பட்டவை; வேள்வி செய்பவனின் முதல் கடமை வேள்வியை நிறைவு செய்வதே, தன்மானத்தைக் காப்பது அல்ல. மருத்தன் வீரனாயினும் குருவின் சொல்லை மதிக்கிறான்; அவன் பின்வாங்கியது அச்சத்தால் அல்ல, அறத்தால். ஸம்வர்த்தர் நடைமுறைக் காரணத்தையும் தருகிறார் — போரில் வெற்றி நிச்சயமில்லை; வரம் பெற்ற ராக்ஷசன் வெல்லுதற்கரியவன். ஸம்வர்த்தரின் சொற்களில் மூன்று காரணங்கள் உள்ளன — முதலாவது வேள்வியைக் காத்தல், இரண்டாவது தீக்ஷையின் அறம், மூன்றாவது போரின் நிச்சயமின்மை. இந்த வரிசை முனிவரின் விவேகத்தைக் காட்டுகிறது — அவர் அறத்தை முதலிலும் நடைமுறையைப் பின்னரும் சொல்கிறார். மருத்தனின் கீழ்ப்படிதல் சீடனுக்கு முன்மாதிரி. ராவணனோ இந்தப் பின்வாங்கலைத் தோல்வியாகக் கருதுகிறான் — இது அவன் பார்வையின் குறுகலையும் காட்டுகிறது. ‘மாஹேஶ்வரம் ஸத்ரம்’ (மகேசுவரனுக்கான வேள்வி) என்ற சொல்லால் வேள்வியின் தெய்வம் சிவன் என்பது தெரிகிறது; அதைக் குலைப்பது பெருங்கேடு.

பிறகு அவன் தோற்றுவிட்டதாகக் கருதி, சுகன் ‘ராவணன் வென்றான்!’ என்று உரத்துக் கூவி, மகிழ்ச்சியால் ஆரவாரம் செய்தான். உண்மையில் போர் நிகழவில்லை; ஆயினும் பின்வாங்கலையே தோல்வியாகக் கருதி ராக்ஷசர்கள் வெற்றியை முழங்குகின்றனர். ராவணன் அங்கே வேள்விக்கு வந்து அங்கிருந்த பெருமுனிவர்களைத் தின்று, அவர்களின் குருதியால் வயிறு நிறைந்து, மீண்டும் பூமியில் புறப்பட்டான். இது அவன் கொடுமையின் உச்சம் — வேள்விக்கு வந்த குற்றமற்ற ரிஷிகளும் அவனுக்கு உணவாயினர். ராவணன் சென்ற பின், இந்திரனோடு கூடிய வானுலகவாசிகளான தேவர்கள் தம் சொந்த வடிவை மீண்டும் அடைந்து அந்த உயிர்களிடம் பேசினர். அச்சத்தின் நேரம் முடிந்தது; இப்போது நன்றிக்கடனின் நேரம். சுகனின் முழக்கம் ராவணனின் பணியாளர்களின் முகஸ்துதியைக் குறிக்கிறது. பெருமுனிவர்களைத் தின்றது அவனுடைய ராக்ஷச இயல்பை நினைவூட்டுகிறது — திக்விஜயம் வெறும் அரசியல் அல்ல, வன்முறையும் கூட.

முதலில் இந்திரன் மகிழ்ச்சியோடு நீலத் தோகையுடைய மயிலிடம் கூறினான் — ‘அறமறிந்தவனே, உன்னிடம் மகிழ்ந்தேன்; பாம்பால் உனக்கு அச்சம் இருக்காது. என்னுடைய இந்த ஆயிரம் கண்களும் உன் தோகையில் இருக்கும். நான் மழை பொழியும்போது, அன்பின் அடையாளமான மகிழ்ச்சியை நீ அடைவாய்.’ இவ்வாறு தேவர்களின் ஈசுவரனான இந்திரன் மயிலுக்கு வரம் அளித்தான். மன்னவனே, முன்பு மயில்களின் தோகைகள் நீலமாக மட்டுமே இருந்தன; தேவர் தலைவனிடமிருந்து வரம் பெற்ற பின் மயில்கள் அனைத்தும் அங்கிருந்து சென்றன. இங்கே உலகம் அறிந்த உண்மைகளுக்கான காரணக் கதை தரப்படுகிறது — மயிலின் தோகையிலுள்ள கண்போன்ற வட்டங்கள் இந்திரனின் ஆயிரம் கண்களின் சாயல்; மழைக்காலத்தில் அதன் நடனம் இந்திரனின் அன்பின் அடையாளம்; அது பாம்புகளைத் தின்பது அவன் வரத்தின் பயன். 24ஆம் சுலோகம் அச்சுப் பதிப்பில் ஓர் அரையடியால் மட்டுமே அமைந்துள்ளது. இந்திரன் மேகங்களின் தலைவன்; ஆகவே அவன் வரம் மழையோடு தொடர்புடையது. பறவையை ‘தர்மஜ்ஞ’ (அறமறிந்தவனே) என்று விளிப்பது விந்தையானது — மயில் தெய்வத்தைக் காப்பதில் உதவியது; ஆகவே மதிப்போடு அறமறிந்தவன் என்று அழைக்கப்படுகிறது. மயிலின் நீல நிறம் முன்பே இருந்தது; கண்போன்ற வட்டங்களோ வரத்தால் வந்தவை.

ராமா, பிறகு தர்மராஜனான யமன் வேள்விச்சாலையின் கிழக்குப் பகுதியில் (ப்ராக்வம்ஶத்தில்) இருந்த காகத்திடம் கூறினான் — ‘பறவையே, உன்னிடம் மிகவும் மகிழ்ந்தேன்; மகிழ்ந்த என் சொல்லைக் கேள். மற்ற உயிர்கள் என்னால் பலவகை நோய்களால் வருத்தப்படுவது போல, அந்த நோய்கள் உன்னைப் பாதிக்கா; நான் மகிழ்ந்திருப்பதால் இதில் ஐயமில்லை. பறவையே, என் வரத்தால் சாவைப் பற்றி உனக்கு அச்சமில்லை; மனிதர்கள் உன்னைக் கொல்லாதவரை நீ வாழ்வாய். என் உலகில் இருக்கும் மனிதர்கள் பசியால் வருந்தும்போது, நீ உண்டால் அவர்கள் உறவினர்களோடு நன்கு நிறைவடைவார்கள்.’ ப்ராக்வம்ஶம் என்பது வேள்விச்சாலையின் கிழக்குப் பகுதி என்று அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பில் தெளிவுபடுத்தப்பட்டுள்ளது. இங்கே சிராத்தத்தில் காகத்துக்குப் பலியிடும் வழக்கத்தின் மூலம் காட்டப்படுகிறது — பித்ருலோகத்தில் இருக்கும் முன்னோர்கள் காகம் உண்பதால் நிறைவடைகிறார்கள் என்பது. காகத்தின் நீண்ட ஆயுளும் உலகில் புகழ்பெற்றது. யமன் நோய்களுக்கும் சாவுக்கும் தலைவன்; ஆகவே அவன் வரமும் அவ்விரண்டோடு தொடர்புடையதே. காகம் உண்பதால் முன்னோர்கள் நிறைவடைகிறார்கள் என்ற நம்பிக்கை இன்றும் மக்களிடையே வழங்குகிறது.

வருணன் கங்கை நீரில் திரியும் அன்னத்திடம் கூறினான் — ‘பறவைகளின் தலைவனே, அன்பு கலந்த என் சொல்லைக் கேள். உன் நிறம் மனத்தைக் கவர்வதாக, இனியதாக, சந்திர மண்டலத்தைப் போன்றதாக, தூய நுரையின் ஒளிக்கு நிகரானதாக, மேன்மையானதாக இருக்கும். என் உடலான நீரை அடைந்து நீ எப்போதும் அழகுடன் விளங்குவாய்; ஒப்பற்ற மகிழ்ச்சியையும் அடைவாய் — இதுவே என் அன்பின் அடையாளம்.’ ராமா, முன்பு அன்னங்களின் நிறம் முழுவதும் வெண்மையாக இருக்கவில்லை; அவற்றின் இறகுகள் நுனியில் நீலம் படர்ந்திருந்தன; மார்புகள் இளம்புல்லின் நுனியைப் போலத் தெளிவாக இருந்தன. பிறகு வைஶ்ரவணன் மலையில் இருந்த ஓணானிடம் கூறினான் — ‘மகிழ்ந்த நான் உனக்குப் பொன்னிறத்தை அளிக்கிறேன். உன் தலை எப்போதும் செல்வம் கொண்டதாக, குறையாததாக இருக்கும்; என் அன்பால் இந்தப் பொன்னிறம் உனக்கு உண்டாகும்.’ குபேரன் செல்வத்தலைவன்; ஆகவே அவன் வரமும் பொன் வடிவினது — இந்தப் பொருத்தம் கவனிக்கத்தக்கது. இவ்வாறு அந்த வேள்வி விழா முடிந்ததும், அந்தத் தேவர்கள் அவற்றுக்கு வரங்களை அளித்துவிட்டு, அரசனோடு சேர்ந்து மீண்டும் தம் இருப்பிடங்களுக்குச் சென்றனர். இவ்வாறு ஒவ்வொரு தேவனும் தன் இயல்புக்கு ஏற்ற வரத்தை அளிக்கிறான் — மேகங்களின் தலைவனான இந்திரன் மயிலுக்கு மழையில் மகிழ்ச்சியையும், சாவின் தலைவனான யமன் காகத்துக்குச் சாவுபற்றிய அச்சமின்மையையும், நீரின் தலைவனான வருணன் அன்னத்துக்கு நீரைச் சார்ந்த அழகையும், செல்வத்தின் தலைவனான குபேரன் ஓணானுக்குப் பொன்னிறத்தையும் தருகின்றனர். சர்க்கத்தின் இறுதியில் மருத்தனின் வேள்வியும் நிறைவுற்றது என்று குறிப்பிடப்படுகிறது — ராவணனின் இடையூறு வேள்வியை அழிக்க முடியவில்லை. அன்னத்தின் வெண்ணிறம் வருணனின் வரத்தால் வந்தது — இந்தக் கதையும் உலகம் அறிந்த ஓர் உண்மைக்குக் காரணத்தைக் கற்பிக்கிறது. ஓணானின் தலையில் பொன்னிறம் இன்றும் காணப்படுகிறது என்பது மக்களிடையே வழங்கும் செய்தி. நான்கு உயிர்களுக்கு வரம் அளிக்கப்படுவதால் சர்க்கத்தின் பிற்பகுதி சிறுகதைகளின் தொகுப்பாக, முற்பகுதியின் கடுமைக்கு மாறாக அமைதியானதாக அமைகிறது. ராவணனின் வருகை அச்சத்தை உண்டாக்குகிறது; அவன் செல்வதோ அருளுக்கு வாய்ப்புத் தருகிறது — இந்த முரணே சர்க்கத்தின் அமைப்பின் அழகு. ‘ஸத்ரவ்யம் ஶிர:’ (செல்வம் கொண்ட தலை) என்ற சொல், ஓணானின் தலையில் மணி போன்ற ஏதோ ஒரு பொருள் உண்டு என்ற மக்கள் நம்பிக்கையைக் குறிக்கிறது.

ವೇದವತಿಯು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮೇಲೆ ರಾವಣನು ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ ಮತ್ತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಘಟನೆಯು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ದಿಗ್ವಿಜಯವನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಉಶೀರಬೀಜವೆಂಬ ದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮರುತ್ತರಾಜನನ್ನು ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಸ್ವಂತ ತಮ್ಮನಾದ ಸಂವರ್ತನೆಂಬ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯು ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ವರದಾನದಿಂದ ದುರ್ಜಯನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ದೇವತೆಗಳು ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಇಂದ್ರನು ನವಿಲಾದನು, ಧರ್ಮರಾಜನು ಕಾಗೆಯಾದನು, ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನಾದ ಕುಬೇರನು ಓತಿಯಾದನು, ವರುಣನು ಹಂಸವಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಭಯವು ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಅವರು ಲೋಕಪಾಲರಾದರೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದಾಗಿ ರಾವಣನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪಕ್ಷಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವೇ ಮುಂದೆ ವರದಾನಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅವರಿಂದ ಅನುಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಮರುತ್ತನು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಯಜ್ಞಕರ್ತೃ ರಾಜ; ಅವನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ದೇವತೆಗಳೇ ಸ್ವತಃ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಂವರ್ತನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ತಮ್ಮ; ಅವನೇ ಅವನ ಋತ್ವಿಜ. ಹೀಗೆ ಯಜ್ಞದ ವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಕವಿಯು ರಾವಣನ ಆಗಮನದಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಒದಗುವ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳ ರೂಪಾಂತರವು ಒಂದು ಬಗೆಯ ಪಲಾಯನದಂತೆ — ಅವರು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕಾಣದವರಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ.

ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ರಾಮ, ಉಳಿದ ದೇವತೆಗಳೂ ಹೀಗೆ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡ ಮೇಲೆ ರಾವಣನು ಅಶುಚಿಯಾದ ನಾಯಿಯಂತೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ನಾಯಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವಂತೆ ರಾವಣನ ಪ್ರವೇಶವು ಯಜ್ಞದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡು, ಇಲ್ಲವೇ ಸೋತೆನೆಂದು ಹೇಳು.’ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಅವನ ನಿಯಮ ಇದೇ — ಯುದ್ಧ, ಇಲ್ಲವೇ ಸೋಲಿನ ಒಪ್ಪಿಗೆ. ಆಗ ಮರುತ್ತರಾಜನು ‘ನೀನು ಯಾರು?’ ಎಂದು ಅವನನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ರಾವಣನು ಅಪಹಾಸ್ಯದಿಂದ ನಕ್ಕು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಕುತೂಹಲವಿಲ್ಲದ ಭಾವಕ್ಕೆ ನಾನು ಮೆಚ್ಚಿದ್ದೇನೆ — ಧನದನ ತಮ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ರಾವಣನನ್ನು, ನೀನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಅರಿಯದವನು ಬೇರೆ ಯಾರಿದ್ದಾನೆ? ಅಣ್ಣನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಈ ವಿಮಾನವನ್ನು ತಂದವನು ನಾನು.’ ಅವನ ವ್ಯಂಗ್ಯವು ಸ್ಪಷ್ಟ — ‘ಮೆಚ್ಚಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕೋಪದ ಮುಸುಕು. ತನ್ನ ಖ್ಯಾತಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಬ್ಬಿದೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ದೃಢವಿಶ್ವಾಸ; ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಅರಿಯದಿರುವುದನ್ನೂ ಅವನು ಅವಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಪರಾಜಯವನ್ನೇ ಅವನು ತನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವು ಅವನ ಜಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಅಭಾವವೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಗ ಆ ಮರುತ್ತರಾಜನು ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಹಿರಿಯಣ್ಣನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದ ನೀನು ನಿಜಕ್ಕೂ ಧನ್ಯನು! ನಿನಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಶ್ಲಾಘ್ಯನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಯಾವ ಕೇವಲ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ನೀನು ವರವನ್ನು ಪಡೆದೆ? ನೀನೇ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹದ್ದನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕೇಳಿಲ್ಲ. ದುರ್ಮತಿಯೇ, ಈಗ ನಿಲ್ಲು; ನನ್ನಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಲಾರೆ. ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಮರುತ್ತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉಪಹಾಸವಿದೆ — ಹಿರಿಯಣ್ಣನ ಪರಾಜಯವು ಶ್ಲಾಘನೀಯವಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ನಾಚಿಕೆಗೇಡಿನದು ಎಂದು ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ರಾಜನು ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು; ಆದರೆ ಸಂವರ್ತನು ಅವನ ದಾರಿಗೆ ಅಡ್ಡ ನಿಂತನು. ಆ ಮಹರ್ಷಿಯು ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮರುತ್ತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವುದಾದರೆ, ಹೊಡೆದಾಟವು ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಈ ಮಾಹೇಶ್ವರಸತ್ರವು ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಳಿದರೆ ಕುಲವನ್ನೇ ಸುಡುವುದು. ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದವನಿಗೆ ಯುದ್ಧವೆಲ್ಲಿ? ದೀಕ್ಷಿತನಿಗೆ ಕೋಪವೆಲ್ಲಿ? ಜಯದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂಶಯವಿರುತ್ತದೆ, ಈ ರಾಕ್ಷಸನಾದರೋ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯನು.’ ಗುರುವಿನ ಮಾತಿನಂತೆ ಆ ಭೂಪತಿ ಮರುತ್ತನು ಹಿಂದೆ ಸರಿದು, ಬಾಣಸಹಿತ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು, ಶಾಂತನಾಗಿ ಯಜ್ಞಾಭಿಮುಖನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷಿತನಿಗೆ ಕೋಪವೂ ಯುದ್ಧವೂ ನಿಷಿದ್ಧ; ಯಜಮಾನನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಯಜ್ಞದ ಸಮಾಪ್ತಿ, ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲ. ಮರುತ್ತನು ಶೂರನಾದರೂ ಗುರುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಹಿಂದೆ ಸರಿದದ್ದು ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಿಂದ. ಸಂವರ್ತನು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯ ಅನಿಶ್ಚಿತ, ವರ ಪಡೆದ ರಾಕ್ಷಸನು ದುರ್ಜಯ. ಸಂವರ್ತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಯಜ್ಞದ ರಕ್ಷಣೆ, ಎರಡನೆಯದು ದೀಕ್ಷಾಧರ್ಮ, ಮೂರನೆಯದು ಯುದ್ಧದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ. ಈ ಕ್ರಮವು ಋಷಿಯ ವಿವೇಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಮೊದಲು, ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಆಮೇಲೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮರುತ್ತನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಆದರ್ಶ. ರಾವಣನಾದರೋ ಈ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಪರಾಜಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯ ಸಂಕುಚಿತತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಾಹೇಶ್ವರಂ ಸತ್ರಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞದ ದೇವತೆ ಶಿವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಅದರ ಭಂಗವು ಮಹಾ ಅನರ್ಥ.

ಆಗ ಅವನು ಸೋತನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಶುಕನು ‘ರಾವಣನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದನು, ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಗಿದನು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯುದ್ಧವೇ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿದುದನ್ನೇ ಪರಾಜಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಜಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನು ಅಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬಂದು ನೆರೆದಿದ್ದ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ತಿಂದು, ಅವರ ರಕ್ತದಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಲು ಹೊರಟನು. ಇದು ಅವನ ಕ್ರೌರ್ಯದ ಪರಮಾವಧಿ — ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬಂದ ನಿರಪರಾಧಿ ಋಷಿಗಳೂ ಅವನಿಗೆ ಆಹಾರ. ರಾವಣನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ರೂಪಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದು ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಭಯದ ಕಾಲವು ಮುಗಿಯಿತು, ಈಗ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಕಾಲ. ಶುಕನ ಘೋಷಣೆಯು ರಾವಣನ ಸೇವಕರ ಮುಖಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ತಿಂದದ್ದು ಅವನ ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವದ ಸ್ಮಾರಕ — ದಿಗ್ವಿಜಯವು ಕೇವಲ ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲ, ಹಿಂಸೆಯೂ ಹೌದು.

ಮೊದಲು ಇಂದ್ರನು ಹರ್ಷದಿಂದ ನೀಲಿ ಗರಿಗಳ ನವಿಲಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಿನಗೆ ಹಾವಿನಿಂದ ಭಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಈ ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳು ನಿನ್ನ ಗರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಡುವುವು. ನಾನು ಮಳೆಗರೆಯುವಾಗ ನೀನು ಪ್ರೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣವಾದ ಆನಂದವನ್ನು ಹೊಂದುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಸುರೇಶ್ವರನಾದ ಇಂದ್ರನು ನವಿಲಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ರಾಜನೇ, ಹಿಂದೆ ನವಿಲುಗಳ ಗರಿಗಳು ಕೇವಲ ನೀಲಿಯಾಗಿದ್ದವು; ಸುರಾಧಿಪನಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದು ನವಿಲುಗಳೆಲ್ಲ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದವು. ಇಲ್ಲಿ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗತಿಗಳಿಗೆ ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ನವಿಲಿನ ಗರಿಗಳಲ್ಲಿನ ಕಣ್ಣುಗಳು (ಚಂದ್ರಕಗಳು) ಇಂದ್ರನ ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅನುಕರಣೆ, ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಅದರ ನರ್ತನ ಇಂದ್ರನ ಪ್ರೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣ, ಹಾವುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದು ಅದರ ವರದ ಫಲ. 24ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರನು ಮೇಘಗಳ ಒಡೆಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವರವು ಮಳೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಒಂದು ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ‘ಧರ್ಮಜ್ಞ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿರುವುದು ವಿಚಿತ್ರ — ನವಿಲು ದೇವನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಗೌರವದಿಂದ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ನವಿಲಿನ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣವು ಮೊದಲೇ ಇತ್ತು, ಚಂದ್ರಕಗಳಾದರೋ ವರದಿಂದ ಬಂದವು.

ರಾಮ, ಅನಂತರ ಧರ್ಮರಾಜನು ಪ್ರಾಗ್ವಂಶದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಕಾಗೆಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಪಕ್ಷಿಯೇ, ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಪ್ರೀತನಾದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನಿಂದ ಬಗೆಬಗೆಯ ರೋಗಗಳಿಂದ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡುವಂತೆ, ಆ ರೋಗಗಳು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ — ನಾನು ಪ್ರೀತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಪಕ್ಷಿಯೇ, ನನ್ನ ವರದಿಂದ ನಿನಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯವಿಲ್ಲ; ಮನುಷ್ಯರು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರುವವರೆಗೂ ನೀನು ಬದುಕಿರುವೆ. ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಮಾನವರು, ನೀನು ಉಂಡಾಗ ತಮ್ಮ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ತೃಪ್ತರಾಗುವರು.’ ಪ್ರಾಗ್ವಂಶವೆಂದರೆ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗ ಎಂದು ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಗೆ ಬಲಿಯನ್ನು ಕೊಡುವ ಆಚಾರದ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪಿತೃಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಪಿತೃಗಳು ಕಾಗೆಯ ಭೋಜನದಿಂದ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು. ಕಾಗೆಯ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಯಮನು ರೋಗಗಳಿಗೂ ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ಒಡೆಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವರವೂ ಅವೆರಡಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದೇ. ಕಾಗೆಯ ಭೋಜನದಿಂದ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇಂದಿಗೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದೆ.

ವರುಣನು ಗಂಗಾಜಲದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವ ಹಂಸಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ನಿನ್ನ ಬಣ್ಣವು ಮನೋಹರವೂ ಸೌಮ್ಯವೂ ಚಂದ್ರಮಂಡಲದಂತೆಯೂ ಶುದ್ಧವಾದ ನೊರೆಯ ಕಾಂತಿಯಂತೆಯೂ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವೂ ಆಗುವುದು. ನನ್ನ ಶರೀರವಾದ ಜಲವನ್ನು ಸೇರಿ ನೀನು ಸದಾ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನಾಗುವೆ, ಅತುಲವಾದ ಆನಂದವನ್ನೂ ಹೊಂದುವೆ — ಇದು ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣ.’ ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ಹಂಸಗಳ ಬಣ್ಣವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಳಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ತುದಿಗಳು ನೀಲಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದವು, ಎದೆಗಳು ಎಳೆಹುಲ್ಲಿನ ತುದಿಯಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದ್ದವು. ಅನಂತರ ವೈಶ್ರವಣನು ಪರ್ವತದ ಮೇಲಿದ್ದ ಓತಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಪ್ರೀತನಾದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೊನ್ನಿನ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ತಲೆಯು ಸದಾ ಅಮೂಲ್ಯವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಅಕ್ಷಯವಾಗಿರುವುದು; ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಈ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣವು ನಿನಗಾಗುವುದು.’ ಕುಬೇರನು ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವರವೂ ಸುವರ್ಣರೂಪದ್ದು — ಈ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಆ ಯಜ್ಞೋತ್ಸವವು ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಅವುಗಳಿಗೆ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ರಾಜನೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮ ಭವನಗಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ದೇವನೂ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಮೇಘಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಇಂದ್ರನು ನವಿಲಿಗೆ ಮಳೆಯ ಆನಂದವನ್ನು, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಒಡೆಯನಾದ ಯಮನು ಕಾಗೆಗೆ ಮೃತ್ಯುಭಯದ ಅಭಾವವನ್ನು, ಜಲದ ಒಡೆಯನಾದ ವರುಣನು ಹಂಸಕ್ಕೆ ಜಲವನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿದ ಕಾಂತಿಯನ್ನು, ಧನದ ಒಡೆಯನಾದ ಕುಬೇರನು ಓತಿಗೆ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣವನ್ನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮರುತ್ತನ ಯಜ್ಞವೂ ಮುಗಿಯಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾವಣನ ಉಪದ್ರವವು ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲಾರದೆ ಹೋಯಿತು. ಹಂಸದ ಶುಭ್ರವರ್ಣವು ವರುಣನ ವರದಿಂದ — ಈ ಕಥೆಯೂ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗತಿಗೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಓತಿಯ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣವು ಇಂದಿಗೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವರದಾನದಿಂದ ಸರ್ಗದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವು ಕಿರುಕಥೆಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ — ಪೂರ್ವಾರ್ಧದ ಉಗ್ರತೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ. ರಾವಣನ ಆಗಮನವು ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಅವನ ನಿರ್ಗಮನವಾದರೋ ಪ್ರಸಾದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಈ ವಿರೋಧವೇ ಸರ್ಗರಚನೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ. ‘ಸದ್ರವ್ಯಂ ಶಿರಃ’ (ಅಮೂಲ್ಯವಸ್ತುವುಳ್ಳ ತಲೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಓತಿಯ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಣಿಯಂತಹ ಯಾವುದೋ ವಸ್ತುವಿದೆ ಎಂಬ ಲೋಕವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

വേദവതി അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചശേഷം രാവണൻ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറി വീണ്ടും ഭൂമിയിൽ ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ സംഭവം അവന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു പശ്ചാത്താപവും ഉണ്ടാക്കുന്നില്ല; അവൻ ദിഗ്വിജയംതന്നെ തുടരുന്നു. പിന്നീട് ഉശീരബീജം എന്ന ദേശത്തെത്തിയ അവൻ ദേവന്മാരോടൊപ്പം യജ്ഞം ചെയ്യുന്ന മരുത്തരാജാവിനെ കണ്ടു. അവിടെ ബൃഹസ്പതിയുടെ സഹോദരനായ, ധർമജ്ഞനായ സംവർത്തൻ എന്ന ബ്രഹ്മർഷി സകല ദേവഗണങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് അദ്ദേഹത്തെക്കൊണ്ടു യജ്ഞം ചെയ്യിക്കുകയായിരുന്നു. വരദാനത്താൽ ജയിക്കാനാവാത്ത ആ രാക്ഷസനെ കണ്ട്, അവന്റെ ആക്രമണം ഭയന്ന ദേവന്മാർ തിര്യഗ്യോനികളിൽ (പക്ഷിമൃഗരൂപങ്ങളിൽ) പ്രവേശിച്ചു. ഇന്ദ്രൻ മയിലായി; ധർമരാജൻ കാക്കയായി; ധനാധ്യക്ഷനായ കുബേരൻ ഓന്തായി; വരുണൻ ഹംസമായി. ഇവിടെ ദേവന്മാരുടെ ഭയം വിചിത്രമാണ് — ലോകപാലന്മാരായിട്ടും ബ്രഹ്മവരംനിമിത്തം രാവണനെ ജയിക്കാൻ അവർക്കു കഴിയുന്നില്ല; അതിനാൽ അവർ പക്ഷിരൂപത്തിൽ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭം മുന്നോട്ടുള്ള വരദാനത്തിന് ആധാരമാകും; കാരണം ദേവന്മാരുടെ രക്ഷയ്ക്കു സഹായിച്ച ജീവികളെ അവർ അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. മരുത്തൻ പ്രസിദ്ധനായ യജ്ഞകർത്താവായ രാജാവാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ യജ്ഞത്തിൽ ദേവന്മാർ സ്വയം വന്നുചേരുമായിരുന്നു. സംവർത്തൻ ബൃഹസ്പതിയുടെ അനുജനാണ്; അദ്ദേഹമാണ് മരുത്തന്റെ ഋത്വിക്ക്. ഇങ്ങനെ യജ്ഞത്തിന്റെ വൈഭവം കാണിച്ചശേഷം രാവണന്റെ ആഗമനത്താൽ അതിനുണ്ടാകുന്ന വിഘ്നം കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദേവന്മാരുടെ രൂപാന്തരം ഒരു പലായനംപോലെയാണ് — അവർ യജ്ഞം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ തിരിച്ചറിയപ്പെടാതെ അവിടെത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു.

ശത്രുനാശകനായ രാമാ, മറ്റു ദേവന്മാരും ഇങ്ങനെ രൂപംമാറിയപ്പോൾ രാവണൻ അശുദ്ധമായ നായ എന്നപോലെ യജ്ഞശാലയിൽ പ്രവേശിച്ചു. കവി ഇവിടെ തീവ്രമായ ഒരു ഉപമ പ്രയോഗിക്കുന്നു — നായ യജ്ഞഭൂമിയെ അശുദ്ധമാക്കുന്നതുപോലെ രാവണന്റെ പ്രവേശം യജ്ഞത്തിന്റെ പവിത്രത തകർക്കുന്നു. ആ രാക്ഷസാധിപൻ രാജാവിനെ സമീപിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘യുദ്ധം തരിക; അല്ലെങ്കിൽ “ഞാൻ തോറ്റിരിക്കുന്നു” എന്നു പറയുക.’ ഇതാണ് എല്ലായിടത്തും അവന്റെ നിയമം — യുദ്ധമോ പരാജയസമ്മതമോ. അപ്പോൾ മരുത്തരാജാവ് ‘അങ്ങ് ആരാണ്?’ എന്ന് അവനോടു ചോദിച്ചു. രാവണൻ പരിഹാസത്തോടെ ചിരിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ധനദന്റെ അനുജനായ രാവണനെ — എന്നെ — അറിയാത്ത നിന്റെ ഈ കൗതുകമില്ലായ്മയിൽ ഞാൻ പ്രീതനാണ്. എന്റെ ബലം അറിയാത്ത മറ്റാരാണു മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമുള്ളത്? സഹോദരനെ ജയിച്ചാണ് ഞാൻ ഈ വിമാനം കൊണ്ടുവന്നത്.’ അവന്റെ വ്യംഗ്യം വ്യക്തമാണ് — ‘ഞാൻ പ്രീതനാണ്’ എന്ന വാക്ക് യഥാർഥത്തിൽ ക്രോധത്തിന്റെ മറയാണ്. തന്റെ ഖ്യാതി എല്ലായിടത്തും പരന്നിട്ടുണ്ടെന്നാണ് അവന്റെ ദൃഢവിശ്വാസം; അതിനാൽ തന്നെ അറിയാത്തതുപോലും അവൻ അപമാനമായി കരുതുന്നു. രാവണന്റെ ആത്മപ്രശംസ ശ്രദ്ധേയമാണ് — സ്വന്തം സഹോദരന്റെ പരാജയംതന്നെ തന്റെ കീർത്തിയുടെ തെളിവായി അവൻ കരുതുന്നു. പുഷ്പകവിമാനം അവന്റെ ജയത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. ഇതിലൂടെ അവന്റെ ധർമബുദ്ധിയുടെ അഭാവവും വ്യക്തമാകുന്നു.

അപ്പോൾ ആ മരുത്തരാജാവ് രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനെ യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ച അങ്ങ് ധന്യൻതന്നെ! അങ്ങയെപ്പോലെ പ്രശംസനീയനായ ഒരാൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമില്ല. മുമ്പ് ഏതൊരു ധർമം മാത്രം ആചരിച്ചിട്ടാണ് അങ്ങു വരം നേടിയത്? അങ്ങു സ്വയം പറയുന്നതുപോലെയുള്ള ഒന്ന് ഞാൻ ഇതിനുമുമ്പു കേട്ടിട്ടില്ല. ദുർബുദ്ധേ, ഇപ്പോൾ നിൽക്കുക; ജീവനോടെ നീ എന്റെ അടുത്തുനിന്നു തിരിച്ചുപോവുകയില്ല. ഇന്നു മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ നിന്നെ ഞാൻ യമലോകത്തേക്ക് അയയ്ക്കും.’ മരുത്തന്റെ വാക്കിൽ മൂർച്ചയുള്ള പരിഹാസമുണ്ട് — ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്റെ പരാജയം പ്രശംസനീയമല്ല, ലജ്ജാകരമാണ് എന്ന് അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്നു നരാധിപൻ വില്ലും ശരങ്ങളുമെടുത്ത് ക്രുദ്ധനായി യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെട്ടു; എന്നാൽ സംവർത്തൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വഴി തടഞ്ഞു. ആ മഹർഷി സ്നേഹത്തോടെ മരുത്തനോടു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ വാക്കു കേൾക്കേണ്ടതാണെങ്കിൽ, യുദ്ധം നിനക്ക് ഉചിതമല്ല. ഈ മാഹേശ്വരസത്രം പൂർത്തിയാകാതെ പോയാൽ അതു കുലത്തെ ദഹിപ്പിക്കും. ദീക്ഷിതന് എവിടെ യുദ്ധം? ദീക്ഷിതന് എവിടെ ക്രോധം? ജയത്തിൽ എപ്പോഴും സംശയമുണ്ട്; രാക്ഷസനാകട്ടെ ജയിക്കാൻ അത്യന്തം പ്രയാസമുള്ളവനും.’ ഗുരുവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ഭൂപതിയായ മരുത്തൻ പിന്തിരിഞ്ഞു; ശരത്തോടുകൂടിയ വില്ല് ഉപേക്ഷിച്ച് ശാന്തനായി യജ്ഞത്തിലേക്കു മുഖംതിരിച്ചു. ഇവിടെ ധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത കാണിക്കപ്പെടുന്നു — യജ്ഞത്തിൽ ദീക്ഷിതനായവനു ക്രോധവും യുദ്ധവും നിഷിദ്ധമാണ്; യജമാനന്റെ പ്രഥമകർത്തവ്യം യജ്ഞത്തിന്റെ പൂർത്തീകരണമാണ്, സ്വാഭിമാനത്തിന്റെ സംരക്ഷണമല്ല. മരുത്തൻ ശൂരനാണെങ്കിലും ഗുരുവിന്റെ വാക്കു മാനിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിന്മാറ്റം ഭയംകൊണ്ടല്ല, ധർമംകൊണ്ടാണ്. സംവർത്തൻ പ്രായോഗികമായ ഒരു കാരണവും നൽകുന്നു — യുദ്ധത്തിൽ ജയം അനിശ്ചിതമാണ്; വരം നേടിയ രാക്ഷസൻ ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവനുമാണ്. സംവർത്തന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു കാരണങ്ങളുണ്ട് — ഒന്നാമതു യജ്ഞത്തിന്റെ രക്ഷ, രണ്ടാമതു ദീക്ഷാധർമം, മൂന്നാമതു യുദ്ധത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വം. ഈ ക്രമം ഋഷിയുടെ വിവേകം കാണിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം ആദ്യം ധർമവും പിന്നെ വ്യവഹാരവും പറയുന്നു. മരുത്തന്റെ ആജ്ഞാപാലനം ശിഷ്യന്റെ ആദർശമാണ്. രാവണനാകട്ടെ ഈ പിന്മാറ്റത്തെ പരാജയമായി കരുതുന്നു — ഇത് അവന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിന്റെ സങ്കുചിതത്വവും കാണിക്കുന്നു. ‘മാഹേശ്വരം സത്രം’ എന്ന പദത്താൽ യജ്ഞത്തിന്റെ ദേവത ശിവനാണെന്ന് അറിയാം; അതിന്റെ ഭംഗം മഹാനർഥമാണ്.

അപ്പോൾ മരുത്തൻ തോറ്റുവെന്നു കരുതി ശുകൻ ‘രാവണൻ ജയിക്കുന്നു’ എന്ന് ഉറക്കെ ഘോഷിച്ചു; ഹർഷത്തോടെ ആർപ്പുവിളിക്കുകയും ചെയ്തു. യഥാർഥത്തിൽ യുദ്ധം നടന്നില്ല; എന്നിട്ടും പിന്മാറ്റത്തെത്തന്നെ പരാജയമായി കരുതി രാക്ഷസന്മാർ ജയം ഘോഷിക്കുന്നു. രാവണൻ അവിടെ യജ്ഞത്തിനു വന്നുചേർന്ന് അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന മഹർഷിമാരെ ഭക്ഷിച്ച്, അവരുടെ രക്തംകൊണ്ടു തൃപ്തനായി, വീണ്ടും ഭൂമിയിലൂടെ യാത്രയായി. ഇത് അവന്റെ ക്രൗര്യത്തിന്റെ പരകാഷ്ഠയാണ് — യജ്ഞത്തിനു വന്ന നിരപരാധികളായ ഋഷിമാർപോലും അവന് ആഹാരമായി. രാവണൻ പോയശേഷം ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർ സ്വന്തം രൂപം വീണ്ടെടുത്ത് ആ ജീവികളോടു സംസാരിച്ചു. ഭയത്തിന്റെ കാലം കഴിഞ്ഞു; ഇനി കൃതജ്ഞതയുടെ കാലം. ശുകന്റെ ഘോഷണം രാവണന്റെ സേവകരുടെ മുഖസ്തുതിശീലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മഹർഷിഭക്ഷണം അവന്റെ രാക്ഷസസ്വഭാവത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ദിഗ്വിജയം രാജനീതി മാത്രമല്ല, ഹിംസയുമാണ്.

ആദ്യം ഇന്ദ്രൻ ഹർഷത്തോടെ നീലപ്പീലികളുള്ള മയിലിനോടു പറഞ്ഞു: ‘ധർമജ്ഞാ, ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രീതനാണ്; പാമ്പിൽനിന്നു നിനക്കു ഭയമുണ്ടാവുകയില്ല. എന്റെ ഈ ആയിരം കണ്ണുകൾ നിന്റെ പീലികളിൽ ഉണ്ടാകും. ഞാൻ മഴ പെയ്യിക്കുമ്പോൾ പ്രീതിയുടെ ലക്ഷണമായ ആനന്ദം നീ അനുഭവിക്കും.’ ഇങ്ങനെ സുരേശ്വരനായ ഇന്ദ്രൻ മയിലിനു വരം നൽകി. നരാധിപാ, പണ്ടു മയിലുകളുടെ പീലികൾ നീലനിറം മാത്രമായിരുന്നു; സുരാധിപനിൽനിന്നു വരം ലഭിച്ചശേഷം മയിലുകളെല്ലാം അവിടെനിന്നു പോയി. ഇവിടെ ലോകപ്രസിദ്ധമായ വസ്തുതകളുടെ കാരണകഥ നൽകിയിരിക്കുന്നു — മയിൽപ്പീലിയിലെ ചന്ദ്രകങ്ങൾ ഇന്ദ്രന്റെ ആയിരം കണ്ണുകളുടെ അനുകരണമാണ്; വർഷകാലത്തെ അതിന്റെ നൃത്തം ഇന്ദ്രന്റെ പ്രീതിയുടെ ലക്ഷണമാണ്; പാമ്പിനെ തിന്നുന്നത് അതിനു ലഭിച്ച വരത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം ഈ മുദ്രണത്തിൽ ഒരു അർധം മാത്രമായാണു കാണുന്നത്. ഇന്ദ്രൻ മേഘങ്ങളുടെ സ്വാമിയാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരം മഴയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ധർമജ്ഞാ’ എന്നു പക്ഷിയെ സംബോധന ചെയ്യുന്നതു വിചിത്രമാണ് — മയിൽ ദേവന്റെ രക്ഷയ്ക്കു സഹായിച്ചു; അതിനാൽ ‘ധർമജ്ഞൻ’ എന്ന് ആദരവോടെ വിളിക്കപ്പെടുന്നു. മയിലിന്റെ നീലനിറം മുമ്പേ ഉണ്ടായിരുന്നു; ചന്ദ്രകങ്ങളാകട്ടെ വരത്തിൽനിന്നു വന്നവയാണ്.

രാമാ, പിന്നീട് ധർമരാജൻ പ്രാഗ്വംശത്തിൽ ഇരുന്നിരുന്ന കാക്കയോടു പറഞ്ഞു: ‘പക്ഷീ, ഞാൻ നിന്നിൽ അത്യന്തം പ്രീതനാണ്; പ്രീതനായ എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക. മറ്റു ജീവികളെ ഞാൻ പലവിധ രോഗങ്ങളാൽ പീഡിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ആ രോഗങ്ങൾ നിന്നെ ബാധിക്കുകയില്ല; ഞാൻ പ്രീതനായിരിക്കെ ഇതിൽ സംശയമില്ല. പക്ഷീ, എന്റെ വരത്താൽ നിനക്കു മൃത്യുവിൽനിന്നു ഭയമില്ല; മനുഷ്യർ നിന്നെ കൊല്ലാത്തിടത്തോളം നീ ജീവിച്ചിരിക്കും. എന്റെ ലോകത്തിൽ (പിതൃലോകത്തിൽ) കഴിയുന്ന, വിശപ്പാൽ പീഡിതരായ മനുഷ്യർ, നീ ഭക്ഷിക്കുമ്പോൾ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം നന്നായി തൃപ്തരാകും.’ പ്രാഗ്വംശം യജ്ഞശാലയുടെ കിഴക്കുഭാഗമാണെന്ന് ഈ മുദ്രണത്തിന്റെ അടിക്കുറിപ്പിൽ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഇവിടെ ശ്രാദ്ധത്തിൽ കാക്കയ്ക്കു ബലി നൽകുന്ന ആചാരത്തിന്റെ മൂലം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — പിതൃലോകത്തിലുള്ള പിതൃക്കൾ കാക്കയുടെ ഭക്ഷണത്താൽ തൃപ്തരാകുന്നു എന്ന്. കാക്കയുടെ ദീർഘായുസ്സും ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. യമൻ രോഗങ്ങളുടെയും മൃത്യുവിന്റെയും സ്വാമിയാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരവും അവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതുതന്നെ. കാക്കയുടെ ഭക്ഷണത്താൽ പിതൃക്കൾ തൃപ്തരാകുന്നു എന്ന വിശ്വാസം ഇന്നും ലോകത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.

വരുണൻ ഗംഗാജലത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഹംസത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘പക്ഷിശ്രേഷ്ഠാ, പ്രീതിയോടുകൂടിയ എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക. നിന്റെ നിറം മനോഹരവും സൗമ്യവും ചന്ദ്രമണ്ഡലംപോലെയുള്ളതും ശുദ്ധമായ നുരയുടെ പ്രഭയുള്ളതും ഉജ്ജ്വലവുമായിരിക്കും. എന്റെ ശരീരമായ ജലത്തിലെത്തുമ്പോൾ നീ എന്നും കാന്തിമാനായിരിക്കും; അതുല്യമായ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യും — ഇതാണ് എന്റെ പ്രീതിയുടെ ലക്ഷണം.’ രാമാ, പണ്ടു ഹംസങ്ങളുടെ നിറം പൂർണമായി വെളുപ്പായിരുന്നില്ല; അവയുടെ ചിറകുകളുടെ അറ്റം നീലനിറമായിരുന്നു, മാറിടം പുൽനാമ്പുപോലെ നിർമലവും. പിന്നീട് വൈശ്രവണൻ പർവതത്തിൽ ഇരുന്നിരുന്ന ഓന്തിനോടു പറഞ്ഞു: ‘പ്രീതനായ ഞാൻ നിനക്കു സ്വർണനിറം നൽകുന്നു. നിന്റെ ശിരസ്സ് എന്നും ദ്രവ്യമുള്ളതും അക്ഷയവുമായിരിക്കും; എന്റെ പ്രീതിയാൽ ഈ സ്വർണനിറം നിനക്കുണ്ടാകും.’ കുബേരൻ ധനാധ്യക്ഷനാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരവും സ്വർണരൂപത്തിലാണ് — ഈ പൊരുത്തം ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഇങ്ങനെ ആ യജ്ഞോത്സവം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ആ ദേവന്മാർ അവയ്ക്കു വരങ്ങൾ നൽകി രാജാവിനോടൊപ്പം വീണ്ടും സ്വന്തം ഭവനങ്ങളിലേക്കു പോയി. ഇങ്ങനെ ഓരോ ദേവനും സ്വന്തം സ്വഭാവത്തിനിണങ്ങിയ വരം നൽകുന്നു — മേഘസ്വാമിയായ ഇന്ദ്രൻ മയിലിനു മഴയിലുള്ള ആനന്ദം, മൃത്യുസ്വാമിയായ യമൻ കാക്കയ്ക്കു മൃത്യുഭയമില്ലായ്മ, ജലസ്വാമിയായ വരുണൻ ഹംസത്തിനു ജലത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ള കാന്തി, ധനസ്വാമിയായ കുബേരൻ ഓന്തിനു സ്വർണനിറം. സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ മരുത്തന്റെ യജ്ഞവും പൂർത്തിയായി എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — രാവണന്റെ ഉപദ്രവത്തിനു യജ്ഞം നശിപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഹംസത്തിന്റെ വെളുത്ത നിറം വരുണന്റെ വരത്താലാണ് — ഈ കഥയും ലോകപ്രസിദ്ധമായ ഒരു വസ്തുതയ്ക്കു കാരണം കല്പിക്കുന്നു. ഓന്തിന്റെ തലയിൽ സ്വർണനിറം ഇന്നും കാണാമെന്നു ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധിയുണ്ട്. നാലു ജീവികൾക്കുള്ള വരദാനത്താൽ സർഗത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം ചെറുകഥകളുടെ സ്വഭാവമുള്ളതായി; പൂർവാർധത്തിന്റെ ഉഗ്രതയ്ക്കു വിപരീതമായി ശാന്തവുമായി. രാവണന്റെ ആഗമനം ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു; അവന്റെ മടക്കമാകട്ടെ പ്രസാദത്തിന് അവസരം നൽകുന്നു — ഈ വൈരുധ്യമാണു സർഗരചനയുടെ സൗന്ദര്യം. ‘സദ്രവ്യം ശിരഃ’ (ദ്രവ്യമുള്ള ശിരസ്സ്) എന്ന വാക്ക് ഓന്തിന്റെ തലയിൽ മണിപോലെ എന്തോ ഒരു ദ്രവ്യമുണ്ടെന്ന ലോകവിശ്വാസത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

When Vedavatī had entered the fire, Rāvaṇa mounted Puṣpaka and roamed over the earth once more. What had happened stirred no remorse in him; he simply went on with his conquest. Coming to the land called Uśīrabīja, he saw King Marutta performing a sacrifice in the company of the gods. The priest was Saṃvarta, a brahmin seer who knew dharma, Bṛhaspati's own younger brother, and all the hosts of gods were gathered around him. Seeing the rākṣasa, made invincible by his boon, and afraid of being assaulted by him, the gods took the bodies of animals. Indra became a peacock, Dharmarāja Yama a crow, Kubera the lord of wealth a chameleon, and Varuṇa a swan. The gods' fear is striking: even the guardians of the world could not overcome Rāvaṇa because of Brahmā's boon, so they hid in the forms of birds and beasts. Yet they did not abandon the sacrifice; they stayed there unseen. Marutta was a famous sacrificer at whose rites the gods themselves appeared, and after showing the splendour of his sacrifice the poet marks Rāvaṇa's arrival as its disruption. This episode is also the ground for the boons at the end of the sarga, for the creatures that sheltered the gods were rewarded by them.

When the other gods too had disguised themselves in this way, slayer of foes, Rāvaṇa entered the sacrifice like an unclean dog. The simile is a sharp one: as a dog defiles a sacrificial ground, so Rāvaṇa's entry defiled the sacrifice. Approaching the king, the lord of the rākṣasas said: "Give me battle, or else say, 'I am defeated.'" That was his rule everywhere: fight, or admit defeat. King Marutta asked him, "Who are you?" Rāvaṇa burst out laughing and said: "I am pleased, king, at your lack of curiosity, since you do not know me, Rāvaṇa, the younger brother of the lord of wealth. Who else in the three worlds does not know my strength, I who conquered my brother and carried off this aerial chariot?" His sarcasm is plain: "I am pleased" is only a cover for anger. He was sure his fame had spread everywhere, so that even not being known felt like an insult. And his boast is telling: he takes his own brother's defeat as the proof of his glory, with Puṣpaka as its trophy, which shows how little sense of dharma he had.

Then King Marutta said to Rāvaṇa: "You are blessed indeed, to have conquered your elder brother in battle! There is no one in the three worlds as praiseworthy as you. What pure dharma did you practise once, to win your boon? I have never heard anything like what you say of yourself. Stand now, fool; you will not leave me alive. Today I will send you to Yama's abode with my sharp arrows." There is a biting mockery in Marutta's words: to defeat an elder brother is nothing to boast of, but a disgrace. Then the king took up his bow and arrows and set out for battle in a rage, but Saṃvarta blocked his way. The great seer spoke to him with affection: "If my word is to be heeded, fighting is not proper for you. This sacrifice to Maheśvara, if it is left unfinished, would burn up your whole family. How can one who is consecrated for a sacrifice fight? How can one who is consecrated give way to anger? Victory is always uncertain, and this rākṣasa is very hard to conquer." At his teacher's word King Marutta turned back; he laid down his bow and arrows, grew calm, and gave himself to the sacrifice. Here the subtlety of dharma is shown: one consecrated for a sacrifice may neither be angry nor fight, and the sacrificer's first duty is to complete the rite, not to defend his pride. Saṃvarta gives three reasons, the protection of the sacrifice, the rule of consecration, and the uncertainty of battle, speaking first of dharma and then of practical sense, as a wise seer would. Marutta, brave as he was, obeyed his teacher, a model disciple; he turned back not out of fear but out of dharma. Since the sacrifice was to Śiva, breaking it off would have been a great calamity. Rāvaṇa, though, took this withdrawal for defeat, which shows how narrow his view was.

Thinking Marutta defeated, Śuka proclaimed aloud, "Rāvaṇa is victorious!" and gave a shout of joy. No battle had actually been fought, yet the rākṣasas, taking the king's withdrawal for defeat, proclaimed a victory, and Śuka's cry shows the flattery of Rāvaṇa's servants. Then Rāvaṇa devoured the great seers who had come to the sacrifice and were present there, and sated with their blood, he set out over the earth again. This is the height of his cruelty: innocent seers who had come to a sacrifice became his food, a reminder that his conquest was not mere statecraft but violence. When Rāvaṇa had gone, the gods, the dwellers in heaven with Indra, took back their own forms and spoke to the creatures that had sheltered them. The time of fear was over, and the time of gratitude had come.

First Indra joyfully said to the peacock with its blue tail: "I am pleased with you, knower of dharma. You shall have no fear of snakes. These thousand eyes of mine shall appear in your tail, and when I send the rain you shall feel a joy that is the sign of my favour." So Indra, lord of the gods, gave the peacock a boon. In former times, king, peacocks' tails were blue only; having received the boon from the lord of the gods, all the peacocks went their way. Here a story is given for well-known facts: the eyes on the peacock's tail copy Indra's thousand eyes, its dance in the rains is the sign of Indra's pleasure, and its eating of snakes comes from his boon. Because Indra is lord of the clouds, his boon is tied to the rain. Calling a bird "knower of dharma" is striking, but the peacock had helped protect a god and so is honoured with the title. Its blue colour was there already; only the eyes came from the boon.

Then, Rāma, Dharmarāja Yama said to the crow perched on the eastern hall of the sacrificial enclosure: "Bird, I am well pleased with you; hear what I say in my pleasure. The many diseases with which I afflict other creatures shall have no power over you, have no doubt of it. By my boon you need not fear death; you shall live until men kill you. And the men of my realm who are tormented by hunger shall be fully satisfied, with all their kin, when you have eaten." Here is the origin of the custom of offering food to crows at the rites for the dead: the ancestors in Yama's world are satisfied when the crow eats, a belief still alive today. The crow's long life is also well known. Yama is lord of disease and death, so his boon concerns them both.

Varuṇa said to the swan that roams the waters of the Gaṅgā: "Lord of birds, hear my words spoken in love. Your colour shall be lovely and gentle like the orb of the moon, bright and radiant as pure foam. Dwelling in the water, which is my body, you shall always be beautiful and shall know matchless joy; this is the sign of my love." In the past, Rāma, swans were not wholly white; their wings were tipped with blue and their breasts were clear green like the tips of young grass. Then Vaiśravaṇa said to the chameleon on the hill: "I am pleased with you, and I give you a golden colour. Your head shall always hold some precious substance and never decay; by my favour this golden colour shall be yours." Kubera is lord of wealth, so it is fitting that his boon is gold, and the "precious substance" in the chameleon's head points to the common belief that it carries something like a jewel there. Having given these boons, the gods, when the festival of the sacrifice was over, went back with the king to their own abodes. So each god gave a boon suited to his own nature: Indra, lord of clouds, gave the peacock joy in the rain; Yama, lord of death, freed the crow from the fear of death; Varuṇa, lord of waters, gave the swan a beauty that dwells in water; Kubera, lord of wealth, gave the chameleon a golden colour. These stories explain well-known facts, the swan's whiteness and the golden head of the chameleon that people still point to. The end of the sarga shows that Marutta's sacrifice was completed after all; Rāvaṇa's intrusion could not destroy it. The boons to the four creatures make the second half of the sarga a set of light tales, calm against the violence of the first. Rāvaṇa's coming brings fear and his going brings an occasion for grace, and that contrast is the beauty of the sarga's design.