अगस्त्यः कथां पुनः आरभते — ‘राजन्, ततः महाबाहुः रावणः पृथिवीतले विचरन् हिमवतः वनम् आसाद्य परिचक्राम।’ तत्र सः कृष्णाजिनं जटाः च धारयन्तीं, आर्षेण विधिना तपसि निरतां, देवताम् इव दीप्यमानां कन्याम् अपश्यत्। रूपसम्पन्नां सुमहाव्रतां तां दृष्ट्वा सः काममोहपरीतात्मा अभवत्, प्रहसन् इव च पप्रच्छ — ‘भद्रे, यौवनस्य विरुद्धम् इदं किम् आचरसि? एतादृशस्य रूपस्य एषा प्रतिक्रिया न युक्ता। भीरु, तव रूपम् अनुपमं नृणां कामोन्मादकरम्; अतः तपसि स्थातुं न युक्तम् इति मम निर्णयः।’ अत्र कविः रावणस्य दृष्टिं दर्शयति — तपः तस्य दृष्ट्या रूपस्य व्यर्थः व्ययः एव। तस्य वचने विनयस्य आभासः अस्ति, किन्तु ‘प्रहसन्निव’ इति पदं तस्य अन्तर्गतं दर्पं कामं च सूचयति। तपस्विन्याः शान्तस्य रूपस्य पुरतः राक्षसस्य चञ्चलं मनः — एषः एव सर्गस्य मूलविरोधः। हिमवतः पवित्रं वनं तपसः स्थानम्, तत्र अपि रावणस्य कामः प्रविशति — इति कथायाः आरम्भे एव सूचितम्। अगस्त्यः एतां कथां रामं प्रति कथयति, अतः ‘राजन्’ इति सम्बोधनम्। रावणस्य दिग्विजयः पूर्वसर्गे आरब्धः; अत्र तस्य कामस्य प्रथमं फलं दृश्यते। कृष्णाजिनं जटाः च तस्याः वैराग्यस्य चिह्नानि।

रावणः पुनः पृच्छति — ‘वरानने, कस्य त्वं सुता? कः तव भर्ता? येन सह त्वं सम्भुज्यसे सः नरः भुवि पुण्यभाक्। कस्य हेतोः अयं परिश्रमः? सर्वं मे शंस।’ एवम् उक्ता सा यशस्विनी तपोधना कन्या विधिवत् तस्य आतिथ्यं कृत्वा अब्रवीत्। अत्र तस्याः शीलं ध्येयम् — राक्षसस्य अपि अतिथेः सत्कारं सा न त्यजति। सा वदति — ‘मम पिता कुशध्वजः नाम अमितप्रभः ब्रह्मर्षिः, बृहस्पतेः सुतः, बुद्ध्या बृहस्पतेः एव तुल्यः। नित्यं वेदाभ्यासं कुर्वतः तस्य महात्मनः अहं वाङ्मयी कन्या सम्भूता, नाम्ना वेदवती इति स्मृता।’ वेदाभ्यासात् जाता इति तस्याः नाम अपि सार्थकम् — वेदः एव तस्याः जन्मनः मूलम्। ततः सा वदति — ‘देवाः गन्धर्वाः यक्षाः राक्षसाः पन्नगाः च मम पितरं गत्वा मम वरणं रोचयन्ति स्म।’ सर्वेषु लोकेषु तस्याः ख्यातिः आसीत् इति अनेन सूच्यते। पुण्यभाक् इति रावणस्य वचनं तस्य मनोगतं स्पष्टं करोति — सः तस्याः पतिं प्रति ईर्ष्यां धारयति। कन्यायाः वचने दर्पः नास्ति, केवलं सत्यकथनम्। सा आत्मनः वंशं वर्णयित्वा रावणस्य प्रश्नस्य क्रमेण उत्तरं ददाति — कस्य सुता, किमर्थं तपः इति।

‘राक्षसेश्वर, स मम पिता तेभ्यः मां न दत्तवान्। तस्य कारणं वदिष्यामि, महाभुज निशामय। मम पितुः अभिप्रेतः जामाता त्रिलोकेशः सुरेश्वरः विष्णुः आसीत्; अतः सः अन्यस्मै मां दातुं न इच्छति स्म। तत् श्रुत्वा बलदर्पितः दैत्यानां राजा शम्भुः कुपितः अभवत्, तेन पापेन रात्रौ शयानः मम पिता हिंसितः। ततः मम दीना महाभागा जननी पितुः शरीरं परिष्वज्य हव्यवाहनं प्रविष्टा।’ एवं सा अनाथा जाता। ‘ततः पितुः नारायणं प्रति मनोरथं सत्यं करोमि इति तम् एव अहं हृदयेन समुद्वहे। इति प्रतिज्ञाम् आरुह्य विपुलं तपः चरामि। राक्षसपुङ्गव, एतत् सर्वं मया आख्यातम्। नारायणः एव मम पतिः, पुरुषोत्तमात् अन्यः न; नारायणपरीप्सया घोरं नियमम् आश्रये।’ अन्ते सा रावणं स्पष्टं वदति — ‘राजन् पौलस्त्यनन्दन, त्वं मया विज्ञातः; गच्छ। त्रैलोक्ये यत् वर्तते तत् सर्वं तपसा जानामि।’ तस्याः तपोबलं अनेन प्रकटितम् — सा अपरिचितस्य अपि अतिथेः स्वरूपं जानाति। पितुः इच्छां पुत्री स्वतपसा पूरयितुम् इच्छति; एषा पितृभक्तिः एव तस्याः व्रतस्य मूलम्। शम्भोः दुष्कृतम् अपि पूर्वसूचना — कामात् क्रोधः, क्रोधात् वधः इति क्रमः रावणस्य कथायाम् अपि पुनः दृश्यते। अत्र त्रीणि दुःखानि क्रमेण आगतानि — पितुः वधः, मातुः अग्निप्रवेशः, स्वस्य एकाकित्वम्। तथापि सा न विलपति, किन्तु पितुः मनोरथं स्वकर्तव्यं मत्वा तपसि निश्चला तिष्ठति। शम्भुः नाम दैत्यः न शिवः, किन्तु दैत्यानां राजा इति ध्येयम्। तस्य कोपस्य कारणं स्वस्य अवमाननम् — वेदवत्याः पिता तस्मै तां न दत्तवान् इति। ‘नारायणो मम पतिः’ इति वाक्यं तस्याः निश्चयस्य दृढतां दर्शयति — सा विष्णुम् एव पतिं मन्यते, विवाहात् पूर्वम् अपि। ‘विज्ञातस्त्वम्’ इति वचनेन सा रावणं तस्य स्वरूपं ज्ञात्वा एव निवारयति, न तु अज्ञानात्। ‘गच्छ’ इति एकेन पदेन आतिथ्यस्य समाप्तिः स्पष्टं सूचिता — अतिथिसत्कारः कृतः, इतः परं सम्भाषणं न। तपसा त्रैलोक्यज्ञानम् इति तस्याः तपसः महत्त्वम् अपि दर्शितम्।

ततः कन्दर्पशरपीडितः रावणः विमानाग्रात् अवरुह्य तां सुमहाव्रतां कन्यां भूयः अब्रवीत् — ‘सुश्रोणि, त्वम् अवलिप्ता असि, यस्याः ते ईदृशी मतिः। मृगशावाक्षि, पुण्यसञ्चयः वृद्धानां स्त्रीणाम् एव भ्राजते। त्वं सर्वगुणसम्पन्ना त्रैलोक्यसुन्दरी; ईदृशं वक्तुं न अर्हसि; भीरु, तव यौवनम् अतिवर्तते। भद्रे, अहं लङ्कापतिः दशग्रीवः इति श्रुतः; मम भार्या भव, यथासुखं भोगान् भुङ्क्ष्व। यं त्वं विष्णुः इति अभिभाषसे सः कः? वीर्येण तपसा भोगेन बलेन च सः मया समः न, यं त्वं कामयसे।’ रावणस्य वाक्ये तस्य अहंकारः स्पष्टः — सः आत्मानं सर्वेभ्यः श्रेष्ठं मन्यते। इति उक्तवति तस्मिन् वेदवती तं निशाचरम् उवाच — ‘मा मा एवम्। त्रैलोक्याधिपतिं सर्वलोकनमस्कृतं विष्णुं त्वत् ऋते कः बुद्धिमान् अवमन्येत?’ एषः संवादः उत्तरकालस्य रामरावणयुद्धस्य बीजम् इव — यं विष्णुं रावणः अत्र निन्दति, सः एव रामरूपेण तं हनिष्यति। रावणस्य तर्कः अयम् — पुण्यसञ्चयः वृद्धानां कार्यम्, यौवने तु भोगः एव उचितः। सः तां ‘अवलिप्ता’ इति निन्दति, यतः तस्याः निश्चयः तस्य इच्छायाः विरुद्धः। सः स्वस्य राज्यं, नाम, बलं च उपस्थाप्य तां लोभयितुम् इच्छति। विष्णुं च सः अज्ञातम् इव ‘कः असौ?’ इति पृच्छति, येन स्वस्य श्रेष्ठत्वं दर्शयेत्। वेदवत्याः उत्तरं संक्षिप्तं दृढं च — ‘मा मैवम्’ इति द्विरुक्तिः तस्याः निषेधस्य तीव्रतां सूचयति। सा विष्णोः महिमानं स्मारयति — त्रैलोक्यस्य अधिपतिः सर्वलोकनमस्कृतः सः; तं बुद्धिमान् कः अवमन्येत? अनेन रावणस्य बुद्धिहीनता अपि व्यञ्जिता। प्रलोभनं विफलं जातम्, अतः अग्रे बलात्कारस्य प्रयत्नः। रावणः स्वस्य परिचयं ददाति — ‘अहं लङ्कापतिः दशग्रीवः’ — यथा तस्य नाम एव पर्याप्तं कारणं स्यात्। तस्य दृष्ट्या स्त्री भोगस्य वस्तु, न तु स्वतन्त्रा व्रतधारिणी। वेदवत्याः दृष्ट्या तु व्रतं जीवनस्य सारः। एतौ द्वौ दृष्टिकोणौ अत्र सम्मुखीभूतौ, तयोः सङ्घर्षः एव अग्रिमस्य घटनाक्रमस्य कारणम्।

एवं तया उक्तः निशाचरः कराग्रेण तस्याः मूर्धजेषु परामृशत्। ततः क्रुद्धा वेदवती हस्तेन स्वकेशान् अच्छिनत् — तस्याः करः असिः भूत्वा छिन्नान् केशान् अकरोत्। सा रोषेण ज्वलन्ती इव, निशाचरं दहन्ती इव, मरणाय कृतत्वरा अग्निं समाधाय उवाच — ‘अनार्य, त्वया धर्षितायाः मम जीवितं न इष्यते; रक्षः, तस्मात् तव पश्यतः एव हुताशनं प्रवेक्ष्यामि। यस्मात् त्वया पापात्मना वने अहं धर्षिता, तस्मात् तव वधार्थं पुनः उत्पत्स्ये। स्त्रिया पापनिश्चयः पुरुषः हन्तुं न शक्यः; त्वयि शापे उत्सृष्टे मम तपसः व्ययः भवेत्। यदि मया किञ्चित् कृतं दत्तं हुतं वा अस्ति, तस्मात् अहं अयोनिजा साध्वी धर्मिणः सुता भवेयम्।’ एवम् उक्त्वा सा ज्वलितं जातवेदसं प्रविष्टा, दिवः च दिव्या पुष्पवृष्टिः समन्ततः पपात। तस्याः निर्णयः ध्येयः — शापेन तपः न व्ययितव्यम्, किन्तु भावि जन्मना एव वैरं निर्यातनीयम्। स्वदेहत्यागः अत्र पराजयः न, अपितु प्रतिज्ञायाः आरम्भः। केशग्रहणम् अत्र परमस्य अपमानस्य चिह्नम्। तस्याः हस्तः असिः भूत्वा केशान् अच्छिनत् इति तपसः प्रभावः — सा अस्त्रं विना एव स्वरक्षां करोति। सा जानाति यत् स्त्रिया बलेन पापी हन्तुं न शक्यः, शापेन च तपः क्षीयते; अतः सा तृतीयं मार्गं स्वीकरोति — स्वपुण्यस्य बलेन अयोनिजजन्म। ‘धर्मिणः सुता’ इति प्रार्थना जनके सफला भविष्यति। देवैः पुष्पवृष्टिः तस्याः आत्मत्यागस्य अनुमोदनम्। ‘रक्षः’ इति सम्बोधनं तस्याः घृणां सूचयति। सा राक्षसस्य पश्यतः एव अग्निं प्रविशति, येन सः स्वकर्मणः फलं साक्षात् पश्येत्। एतत् दृश्यं रावणस्य मनसि भयस्य बीजम् अपि वपति।

सा पुनः पद्मसमप्रभा पद्मे समुद्भूता। तस्मात् अपि पूर्ववत् तेन रक्षसा प्राप्ता; सः कमलगर्भाभां तां कन्यां प्रगृह्य स्वगृहं ययौ, मन्त्रिणे च दर्शयामास। लक्षणज्ञः मन्त्री निरीक्ष्य एव रावणम् अब्रवीत् — ‘इयं सुश्रोणी गृहस्था चेत् तव वधाय एव दृश्यते।’ तत् श्रुत्वा रावणः ताम् अर्णवे प्रचिक्षेप। सा च क्षितिम् आसाद्य यज्ञायतनस्य मध्यगा सती राज्ञः हलमुखोत्कृष्टा पुनः अपि उत्थिता। अगस्त्यः उपसंहरति — ‘प्रभो, सा एषा जनकराजस्य तनया प्रसूता, महाबाहो तव भार्या; त्वं हि सनातनः विष्णुः। यः शैलाभः शत्रुः पूर्वं तस्याः क्रोधेन हतः, सः तव अमानुषं वीर्यम् उपाश्रित्य तया निहतः। एवम् एषा महाभागा मर्त्येषु पुनः पुनः उत्पत्स्यते, क्षेत्रे हलमुखोत्कृष्टे वेद्याम् अग्निशिखा इव। एषा कृते युगे वेदवती नाम आसीत्; त्रेतायुगम् अनुप्राप्य तस्य रक्षसः वधार्थं मैथिलकुले महात्मनः जनकस्य उत्पन्ना; सीतायाः उत्पन्ना इति मानुषैः सीता इति उच्यते।’ अत्र सीताशब्दस्य निरुक्तिः अपि दत्ता — हलस्य रेखा सीता, ततः जाता इति सीता। पद्मजन्म समुद्रक्षेपः च वुल्गेटपाठस्य विशेषः; समीक्षितसंस्करणे एते श्लोकाः न सन्ति। एवं रामायणस्य मूलकथा — सीताहरणं रावणवधः च — अस्मिन् पूर्वजन्मवृत्तान्ते कारणत्वेन निबद्धा। मन्त्रिणः वचनं लक्षणशास्त्राश्रितम् — कन्यायाः लक्षणानि गृहस्य स्वामिनः नाशं सूचयन्ति इति। रावणः भीतः ताम् अर्णवे क्षिपति, किन्तु नियतिं न निवारयितुं शक्नोति। ४१तमे श्लोके ‘पूर्वं क्रोधहतः’ इति — वेदवत्याः क्रोधेन सः पूर्वम् एव हतः इव, रामस्य वीर्येण च अधुना निहतः इति भावः; तस्याः शापः रामे फलितः। ‘पुनः पुनः उत्पत्स्यते’ इति वचनेन सीता सनातनी लक्ष्मीः इव सूच्यते, या विष्णोः सह प्रतियुगम् अवतरति। एवं रामः आत्मनः भार्यायाः पूर्ववृत्तं श्रुत्वा रावणवधस्य गूढं कारणम् अपि जानाति — सः केवलं सीताहरणस्य दण्डः न, अपितु वेदवत्याः प्रतिज्ञायाः पूर्तिः अपि। ‘यज्ञायतनमध्यगा’ इति पदेन तस्याः पवित्रता सूचिता — सा यज्ञभूमौ एव प्रकटिता, न तु कस्याश्चित् गर्भे। ‘वेद्यामग्निशिखोपमा’ इति उपमा अपि तस्याः अग्निप्रवेशं स्मारयति — या अग्नौ प्रविष्टा, सा एव अग्निशिखा इव पुनः उत्थिता। कृतयुगे वेदवती, त्रेतायुगे सीता — एकस्याः एव देव्याः द्वे रूपे इति अगस्त्यस्य उपदेशः।

అగస్త్యుడు కథను మళ్ళీ ప్రారంభిస్తున్నాడు — ‘రాజా, ఆ తరువాత మహాబాహువైన రావణుడు భూతలంపై సంచరిస్తూ హిమవత్పర్వతపు వనాన్ని చేరి అందులో తిరిగాడు.’ అక్కడ అతడు కృష్ణాజినాన్నీ జటలనూ ధరించి, ఋషుల విధానంలో తపస్సులో నిమగ్నమై, దేవతలా ప్రకాశిస్తున్న ఒక కన్యను చూశాడు. రూపసంపన్నురాలూ మహావ్రతధారిణీ అయిన ఆమెను చూచి అతడు కామమోహంతో నిండిన మనస్సు గలవాడయ్యాడు, నవ్వుతున్నట్లుగా ఇలా అడిగాడు — ‘భద్రే, యౌవనానికి విరుద్ధమైన ఈ ఆచరణ ఏమిటి? ఇటువంటి రూపానికి ఈ ప్రతిక్రియ తగదు. భీరూ, నీ రూపం సాటిలేనిది, పురుషులకు కామోన్మాదం కలిగించేది; కాబట్టి నీవు తపస్సులో ఉండడం తగదని నా నిర్ణయం.’ ఇక్కడ కవి రావణుని దృష్టిని చూపుతున్నాడు — అతని దృష్టిలో తపస్సు రూపాన్ని వ్యర్థంగా వెచ్చించడమే. అతని మాటలలో వినయపు ఆభాస ఉంది, కానీ ‘ప్రహసన్నివ’ (నవ్వుతున్నట్లుగా) అనే పదం అతనిలోని దర్పాన్నీ కామాన్నీ సూచిస్తుంది. తపస్విని ప్రశాంత రూపం ఎదుట రాక్షసుని చంచలమైన మనస్సు — ఇదే ఈ సర్గకు మూలవైరుధ్యం. హిమవంతుని పవిత్రవనం తపస్సుకు స్థానం, అక్కడ కూడా రావణుని కామం ప్రవేశిస్తుంది — ఇది కథారంభంలోనే సూచించబడింది. అగస్త్యుడు ఈ కథను రామునికి చెబుతున్నాడు, కాబట్టి ‘రాజా’ అనే సంబోధన. రావణుని దిగ్విజయం పూర్వసర్గలో ప్రారంభమైంది; ఇక్కడ అతని కామపు మొదటి ఫలం కనిపిస్తుంది. కృష్ణాజినమూ జటలూ ఆమె వైరాగ్యానికి చిహ్నాలు.

రావణుడు మళ్ళీ అడుగుతున్నాడు — ‘సుందరముఖీ, నీవు ఎవరి కుమార్తెవు? నీ భర్త ఎవరు? నీతో కలిసి సుఖించే పురుషుడు భూమిపై పుణ్యాత్ముడు. ఈ శ్రమ ఏ కారణం కోసం? అంతా నాకు చెప్పు.’ ఇలా అడగబడిన ఆ యశస్విని, తపోధన అయిన కన్య విధిపూర్వకంగా అతనికి ఆతిథ్యమిచ్చి ఇలా అన్నది. ఇక్కడ ఆమె శీలాన్ని గమనించాలి — రాక్షసుడైనా అతిథికి సత్కారం చేయడాన్ని ఆమె మానదు. ఆమె చెబుతోంది — ‘నా తండ్రి కుశధ్వజుడు అనే అపారతేజస్సు గల బ్రహ్మర్షి, బృహస్పతి కుమారుడు, బుద్ధిలో బృహస్పతితోనే సమానుడు. నిత్యం వేదాభ్యాసం చేసే ఆ మహాత్మునికి నేను వాఙ్మయి (వాక్కు నుండి పుట్టిన) కన్యగా పుట్టాను, వేదవతి అనే పేరుతో పిలువబడుతున్నాను.’ వేదాభ్యాసం నుండి పుట్టింది కాబట్టి ఆమె పేరు కూడా సార్థకమైనది — వేదమే ఆమె జన్మకు మూలం. ఆ తరువాత ఆమె చెబుతోంది — ‘దేవతలు, గంధర్వులు, యక్షులు, రాక్షసులు, పన్నగులు నా తండ్రి దగ్గరికి వెళ్ళి నన్ను వరించాలని కోరుకునేవారు.’ అన్ని లోకాలలోనూ ఆమె ఖ్యాతి ఉండేదని దీనిచేత సూచించబడుతుంది. ‘పుణ్యభాక్’ (పుణ్యాత్ముడు) అనే రావణుని మాట అతని మనోగతాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — అతడు ఆమె భర్తపట్ల అసూయ పెంచుకుంటున్నాడు. కన్య మాటలలో గర్వం లేదు, కేవలం సత్యకథనం. ఆమె తన వంశాన్ని వర్ణించి రావణుని ప్రశ్నలకు క్రమంగా సమాధానమిస్తుంది — ఎవరి కుమార్తె, తపస్సు ఎందుకు అని.

‘రాక్షసేశ్వరా, నా తండ్రి నన్ను వారికి ఇవ్వలేదు. దానికి కారణం చెబుతాను, మహాబాహూ, విను. నా తండ్రి కోరుకున్న అల్లుడు ముల్లోకాలకూ ప్రభువూ దేవేశ్వరుడూ అయిన విష్ణువు; కాబట్టి అతడు నన్ను మరొకరికి ఇవ్వడానికి ఇష్టపడలేదు. అది విని బలగర్వితుడైన దైత్యరాజు శంభుడు కోపించాడు, ఆ పాపి రాత్రివేళ నిద్రిస్తున్న నా తండ్రిని చంపాడు. ఆ తరువాత దీనురాలూ మహాభాగ్యవతీ అయిన నా తల్లి తండ్రి శరీరాన్ని కౌగిలించుకొని అగ్నిలో ప్రవేశించింది.’ ఇలా ఆమె అనాథ అయింది. ‘అప్పటినుండి నారాయణుని గురించి తండ్రికి ఉన్న మనోరథాన్ని సత్యం చేస్తానని, ఆయననే నేను హృదయంలో పతిగా ధరిస్తున్నాను. ఈ ప్రతిజ్ఞను పూని గొప్ప తపస్సు చేస్తున్నాను. రాక్షసశ్రేష్ఠా, ఇదంతా నేను నీకు చెప్పాను. నారాయణుడే నా భర్త, పురుషోత్తముడు తప్ప మరొకడు కాదు; నారాయణుని పొందాలనే కోరికతో ఘోరమైన నియమాన్ని ఆశ్రయించాను.’ చివరలో ఆమె రావణునితో స్పష్టంగా చెబుతుంది — ‘రాజా, పౌలస్త్యనందనా, నీవెవరో నాకు తెలుసు; వెళ్ళు. ముల్లోకాలలో ఏది జరుగుతున్నా అదంతా తపస్సుచేత నేను తెలుసుకుంటాను.’ దీనిచేత ఆమె తపోబలం వెల్లడైంది — పరిచయం లేని అతిథి స్వరూపాన్ని కూడా ఆమె తెలుసుకుంటుంది. తండ్రి కోరికను కుమార్తె తన తపస్సుచేత నెరవేర్చాలనుకుంటోంది; ఈ పితృభక్తియే ఆమె వ్రతానికి మూలం. శంభుని దుష్కృత్యం కూడా ఒక పూర్వసూచన — కామం నుండి క్రోధం, క్రోధం నుండి వధ అనే క్రమం రావణుని కథలో కూడా మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ మూడు దుఃఖాలు ఒకదాని తరువాత ఒకటి వచ్చాయి — తండ్రి వధ, తల్లి అగ్నిప్రవేశం, తన ఒంటరితనం. అయినా ఆమె విలపించదు, తండ్రి మనోరథాన్ని తన కర్తవ్యంగా భావించి తపస్సులో నిశ్చలంగా నిలుస్తుంది. శంభుడు అనేవాడు దైత్యుడు, శివుడు కాదు, దైత్యుల రాజు అని గమనించాలి. అతని కోపానికి కారణం తనకు జరిగిన అవమానం — వేదవతి తండ్రి ఆమెను తనకు ఇవ్వలేదని. ‘నారాయణో మమ పతిః’ (నారాయణుడే నా భర్త) అనే వాక్యం ఆమె నిశ్చయపు దృఢత్వాన్ని చూపుతుంది — వివాహానికి ముందే ఆమె విష్ణువునే పతిగా భావిస్తుంది. ‘విజ్ఞాతస్త్వమ్’ (నీవెవరో నాకు తెలుసు) అనే మాటతో ఆమె రావణుని స్వరూపం తెలిసే అతనిని నివారిస్తోంది, అజ్ఞానంతో కాదు. ‘గచ్ఛ’ (వెళ్ళు) అనే ఒక్క పదంతో ఆతిథ్యం ముగిసిందని స్పష్టంగా సూచించబడింది — అతిథిసత్కారం జరిగింది, ఇక సంభాషణ లేదు. తపస్సుచేత ముల్లోకాల జ్ఞానం అనే మాటతో ఆమె తపస్సు మహత్త్వం కూడా చూపబడింది.

అప్పుడు మన్మథబాణాలచేత పీడితుడైన రావణుడు విమానాగ్రం నుండి దిగి, మహావ్రతధారిణి అయిన ఆ కన్యతో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘సుందరీ, ఇటువంటి బుద్ధి గల నీవు గర్విష్ఠురాలవు. లేడికూన కన్నులదానా, పుణ్యసంచయం వృద్ధస్త్రీలకే శోభిస్తుంది. నీవు సర్వగుణసంపన్నవు, ముల్లోకసుందరివి; ఇలా మాట్లాడడం నీకు తగదు; భీరూ, నీ యౌవనం దాటిపోతోంది. భద్రే, నేను లంకాపతిని, దశగ్రీవుడనని ప్రసిద్ధుడను; నాకు భార్యవై యథేచ్ఛగా భోగాలను అనుభవించు. నీవు విష్ణువు అని చెబుతున్న ఆ వ్యక్తి ఎవడు? నీవు కోరుకుంటున్న అతడు వీర్యంలో, తపస్సులో, భోగంలో, బలంలో నాతో సమానుడు కాడు.’ రావణుని మాటలో అతని అహంకారం స్పష్టమవుతుంది — అతడు తనను అందరికంటే శ్రేష్ఠునిగా భావిస్తాడు. అతడు ఇలా అనగా వేదవతి ఆ నిశాచరునితో అన్నది — ‘వద్దు, వద్దు, ఇలా అనకు. ముల్లోకాలకు అధిపతీ, సమస్త లోకాలచేత నమస్కరించబడేవాడూ అయిన విష్ణువును నీవు తప్ప ఏ బుద్ధిమంతుడు అవమానిస్తాడు?’ ఈ సంవాదం తరువాతి కాలంలో జరిగే రామరావణ యుద్ధానికి బీజం వంటిది — రావణుడు ఇక్కడ నిందిస్తున్న విష్ణువే రామరూపంలో అతనిని చంపుతాడు. రావణుని తర్కం ఇది — పుణ్యసంచయం వృద్ధుల పని, యౌవనంలో భోగమే ఉచితం. అతడు ఆమెను ‘గర్విష్ఠురాలు’ అని నిందిస్తాడు, ఎందుకంటే ఆమె నిశ్చయం తన కోరికకు విరుద్ధం. అతడు తన రాజ్యాన్నీ పేరునూ బలాన్నీ ముందుంచి ఆమెను లోభపెట్టాలని చూస్తాడు. తన శ్రేష్ఠత్వాన్ని చూపుకోవడానికి విష్ణువు తెలియనివాడిలా ‘అతడెవడు?’ అని అడుగుతాడు. వేదవతి సమాధానం క్లుప్తమైనదీ దృఢమైనదీ — ‘మా మైవమ్’ (వద్దు, వద్దు, ఇలా అనకు) అనే ద్విరుక్తి ఆమె నిషేధపు తీవ్రతను సూచిస్తుంది. ఆమె విష్ణువు మహిమను గుర్తుచేస్తుంది — ఆయన ముల్లోకాలకు అధిపతి, సర్వలోకాలచేత నమస్కరించబడేవాడు; ఆయనను ఏ బుద్ధిమంతుడు అవమానిస్తాడు? దీనిచేత రావణుని బుద్ధిహీనత కూడా ధ్వనించబడింది. ప్రలోభం విఫలమైంది, కాబట్టి తరువాత బలాత్కార ప్రయత్నం. రావణుడు తన పరిచయం ఇస్తాడు — ‘నేను లంకాపతిని, దశగ్రీవుడను’ — తన పేరే చాలినంత కారణమైనట్లుగా. అతని దృష్టిలో స్త్రీ భోగవస్తువు, స్వతంత్రంగా వ్రతాన్ని ధరించే వ్యక్తి కాదు. వేదవతి దృష్టిలో మాత్రం వ్రతమే జీవితసారం. ఈ రెండు దృక్కోణాలు ఇక్కడ ఎదురెదురుగా నిలిచాయి, వాటి సంఘర్షణే తరువాతి సంఘటనల క్రమానికి కారణం.

ఆమె ఇలా అనగా ఆ నిశాచరుడు చేతివ్రేళ్ళతో ఆమె జుట్టును పట్టుకున్నాడు. అప్పుడు క్రుద్ధురాలైన వేదవతి చేతితో తన జుట్టును తెంచివేసింది — ఆమె చేయి కత్తియై జుట్టును తెగగొట్టింది. ఆమె రోషంతో జ్వలిస్తున్నట్లుగా, నిశాచరుని దహిస్తున్నట్లుగా, మరణానికి త్వరపడుతూ అగ్నిని రగిల్చి ఇలా అన్నది — ‘అనార్యా, నీచేత అవమానించబడిన నాకు జీవించడం ఇష్టం లేదు; రాక్షసా, కాబట్టి నీవు చూస్తుండగానే అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను. పాపాత్ముడవైన నీచేత వనంలో నేను అవమానించబడ్డాను కాబట్టి, నిన్ను వధించడానికి మళ్ళీ పుడతాను. పాపనిశ్చయుడైన పురుషుని స్త్రీ చంపలేదు; నీపై శాపం విడిస్తే నా తపస్సు వ్యయమవుతుంది. నేను ఏదైనా సత్కర్మ చేసి ఉంటే, దానం ఇచ్చి ఉంటే, హోమం చేసి ఉంటే, దాని ఫలంగా నేను అయోనిజనై, సాధ్విగా, ధర్మాత్ముని కుమార్తెగా పుట్టుదునుగాక.’ ఇలా చెప్పి ఆమె జ్వలిస్తున్న అగ్నిలో ప్రవేశించింది, ఆకాశం నుండి దివ్యమైన పుష్పవృష్టి అన్నివైపులా కురిసింది. ఆమె నిర్ణయాన్ని గమనించాలి — శాపంచేత తపస్సును వ్యయం చేయకూడదు, భావిజన్మచేతనే వైరానికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలి. ఇక్కడ దేహత్యాగం పరాజయం కాదు, ప్రతిజ్ఞకు ఆరంభం. ఇక్కడ జుట్టు పట్టుకోవడం పరమావమానానికి చిహ్నం. ఆమె చేయి కత్తియై జుట్టును తెంచిందనడం తపస్సు ప్రభావం — ఆమె ఆయుధం లేకుండానే ఆత్మరక్షణ చేసుకుంటుంది. స్త్రీ బలంతో పాపిని చంపలేదనీ, శాపంచేత తపస్సు క్షీణిస్తుందనీ ఆమెకు తెలుసు; కాబట్టి ఆమె మూడవ మార్గాన్ని స్వీకరిస్తుంది — తన పుణ్యబలంతో అయోనిజజన్మ. ‘ధర్మాత్ముని కుమార్తెగా’ అనే ప్రార్థన జనకునిలో సఫలమవుతుంది. దేవతల పుష్పవృష్టి ఆమె ఆత్మత్యాగానికి ఆమోదం. ‘రక్షః’ (రాక్షసా) అనే సంబోధన ఆమె ఏవగింపును సూచిస్తుంది. రాక్షసుడు చూస్తుండగానే ఆమె అగ్నిలో ప్రవేశిస్తుంది, తద్వారా అతడు తన కర్మఫలాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూడాలి. ఈ దృశ్యం రావణుని మనస్సులో భయానికి బీజం కూడా నాటుతుంది.

ఆమె మళ్ళీ పద్మకాంతితో పద్మంలో పుట్టింది. అక్కడ నుండి కూడా మునుపటిలాగే ఆ రాక్షసుడు ఆమెను పొందాడు; కమలగర్భం వంటి కాంతిగల ఆ కన్యను తీసుకొని అతడు తన ఇంటికి వెళ్ళి మంత్రికి చూపించాడు. లక్షణాలు తెలిసిన మంత్రి ఆమెను చూడగానే రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ సుందరి ఇంట్లో ఉంటే నీ వధకే కారణమవుతుందని కనిపిస్తోంది.’ అది విని రావణుడు ఆమెను సముద్రంలోకి విసిరివేశాడు. ఆమె భూమిని చేరి, యజ్ఞభూమి మధ్యలో ఉండి, రాజు నాగలి కొనచేత దున్నబడి మళ్ళీ పైకి వచ్చింది. అగస్త్యుడు ముగిస్తున్నాడు — ‘ప్రభూ, ఈమే జనకమహారాజు కుమార్తెగా పుట్టింది, మహాబాహూ, నీ భార్య; నీవు సనాతనుడైన విష్ణువువే కదా. పర్వతం వంటి ఆ శత్రువు పూర్వమే ఆమె క్రోధంచేత హతుడయ్యాడు, ఇప్పుడు నీ అమానుష పరాక్రమాన్ని ఆశ్రయించి ఆమెచేత చంపబడ్డాడు. ఇలా ఈ మహాభాగ మనుష్యులలో మళ్ళీ మళ్ళీ పుడుతుంది, నాగలి కొనచేత దున్నబడిన పొలంలో, వేదికపై అగ్నిశిఖలా. ఈమె కృతయుగంలో వేదవతి అనే పేరుతో ఉంది; త్రేతాయుగం రాగానే ఆ రాక్షసుని వధించడానికి మిథిలావంశంలో మహాత్ముడైన జనకునికి పుట్టింది; సీత (నాగటిచాలు) నుండి పుట్టింది కాబట్టి మనుష్యులు ఈమెను సీత అని పిలుస్తారు.’ ఇక్కడ సీత అనే పదానికి నిరుక్తి కూడా ఇవ్వబడింది — నాగలి గీసిన చాలు సీత, దాని నుండి పుట్టింది కాబట్టి సీత. పద్మజన్మమూ సముద్రంలోకి విసరడమూ వల్గేట్ పాఠపు విశేషాలు; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ శ్లోకాలు లేవు. ఇలా రామాయణపు మూలకథ — సీతాపహరణమూ రావణవధయూ — ఈ పూర్వజన్మ వృత్తాంతంలో కారణంగా ముడివేయబడింది. మంత్రి మాట లక్షణశాస్త్రాన్ని ఆశ్రయించినది — కన్య లక్షణాలు ఇంటి యజమాని నాశనాన్ని సూచిస్తున్నాయని. రావణుడు భయపడి ఆమెను సముద్రంలో విసిరివేస్తాడు, కానీ విధిని నివారించలేకపోతాడు. 41వ శ్లోకంలో ‘పూర్వం క్రోధహతః’ (పూర్వమే క్రోధంచేత హతుడైనవాడు) అని ఉంది — వేదవతి క్రోధంచేత అతడు ముందే చచ్చినట్లుగా ఉన్నాడు, రాముని పరాక్రమంచేత ఇప్పుడు చంపబడ్డాడు అని భావం; ఆమె శాపం రామునిలో ఫలించింది. ‘మళ్ళీ మళ్ళీ పుడుతుంది’ అనే మాటచేత సీత ప్రతియుగంలోనూ విష్ణువుతో పాటు అవతరించే సనాతనురాలైన లక్ష్మి వంటిదని సూచించబడుతోంది. ఇలా రాముడు తన భార్య పూర్వవృత్తాంతాన్ని విని రావణవధకు గల గూఢమైన కారణాన్ని కూడా తెలుసుకుంటాడు — అది కేవలం సీతాపహరణానికి దండన మాత్రమే కాదు, వేదవతి ప్రతిజ్ఞకు పూర్తి కూడా. ‘యజ్ఞాయతనమధ్యగా’ (యజ్ఞభూమి మధ్యలో ఉన్నది) అనే పదంచేత ఆమె పవిత్రత సూచించబడింది — ఆమె ఎవరి గర్భంలోనూ కాక యజ్ఞభూమిలోనే ప్రకటమైంది. ‘వేద్యామగ్నిశిఖోపమా’ (వేదికపై అగ్నిశిఖ వంటిది) అనే ఉపమ కూడా ఆమె అగ్నిప్రవేశాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — అగ్నిలో ప్రవేశించినదే అగ్నిశిఖలా మళ్ళీ పైకి లేచింది. కృతయుగంలో వేదవతి, త్రేతాయుగంలో సీత — ఒకే దేవి రెండు రూపాలని అగస్త్యుని ఉపదేశం.

அகஸ்தியர் மீண்டும் கதையைத் தொடங்குகிறார் — ‘அரசே, பிறகு நீண்ட கைகளுடைய ராவணன் பூமியில் சுற்றித் திரிந்தபடி இமயமலைக் காட்டை அடைந்து அங்கே அலைந்தான்.’ அங்கே அவன், மான்தோலும் சடைமுடியும் தரித்து, ரிஷிகளின் முறைப்படி தவத்தில் ஈடுபட்டு, ஒரு தேவதையைப் போல ஒளிவீசும் ஒரு கன்னியைக் கண்டான். அழகு நிறைந்தவளும் பெருவிரதம் பூண்டவளுமான அவளைக் கண்டு அவன் மனம் காம மயக்கத்தால் சூழப்பட்டது; சிரிப்பவனைப் போல அவன் கேட்டான் — ‘நங்கையே, இளமைக்கு மாறான இதை ஏன் செய்கிறாய்? இத்தகைய அழகுக்கு இந்த நடத்தை பொருந்தாது. அஞ்சுபவளே, உன் இணையற்ற அழகு மனிதர்களைக் காமவெறி கொள்ளச் செய்வது; ஆகவே நீ தவத்தில் நிற்பது தகாது என்பது என் முடிவு.’ இங்கே கவி ராவணனின் பார்வையைக் காட்டுகிறார் — அவன் பார்வையில் தவம் என்பது அழகின் வீண் செலவே. அவன் சொற்களில் பணிவின் சாயல் உண்டு; ஆனால் ‘ப்ரஹஸந்நிவ’ (சிரிப்பவனைப் போல) என்ற சொல் அவனுக்குள் இருக்கும் செருக்கையும் காமத்தையும் குறிக்கிறது. தவமங்கையின் அமைதியான உருவத்தின் முன் ராக்ஷசனின் நிலையற்ற மனம் — இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் அடிப்படை முரண். இமயமலையின் புனிதக் காடு தவத்துக்குரிய இடம்; அங்கேயும் ராவணனின் காமம் நுழைகிறது — இது கதையின் தொடக்கத்திலேயே குறிப்பிடப்படுகிறது. அகஸ்தியர் இந்தக் கதையை ராமனுக்குச் சொல்கிறார்; ஆகவே ‘அரசே’ என்ற விளி. ராவணனின் திக்விஜயம் முந்தைய சர்க்கத்தில் தொடங்கியது; இங்கே அவன் காமத்தின் முதல் விளைவு காணப்படுகிறது. மான்தோலும் சடைமுடியும் அவளுடைய பற்றின்மையின் அடையாளங்கள்.

ராவணன் மீண்டும் கேட்கிறான் — ‘அழகிய முகமுடையவளே, நீ யாருடைய மகள்? உன் கணவன் யார்? உன்னோடு இன்பம் துய்க்கும் அந்த மனிதன் பூமியில் புண்ணியம் செய்தவன். இந்த உழைப்பு எதற்காக? எல்லாவற்றையும் எனக்குச் சொல்.’ இவ்வாறு கேட்கப்பட்டதும், புகழுடையவளும் தவத்தையே செல்வமாகக் கொண்டவளுமான அந்தக் கன்னி முறைப்படி அவனுக்கு விருந்தோம்பல் செய்துவிட்டுப் பேசினாள். இங்கே அவள் பண்பு கவனிக்கத்தக்கது — ராக்ஷசனாயினும் விருந்தினனை உபசரிப்பதை அவள் கைவிடவில்லை. அவள் சொல்கிறாள் — ‘என் தந்தை குஶத்வஜர் என்ற அளவற்ற ஒளியுடைய பிரம்மரிஷி; பிருஹஸ்பதியின் மகன்; அறிவில் பிருஹஸ்பதிக்கே நிகரானவர். எப்போதும் வேதம் ஓதிக்கொண்டிருந்த அந்த மகாத்மாவின் சொல்வடிவான மகளாக நான் பிறந்தேன்; வேதவதி என்ற பெயரால் அறியப்படுகிறேன்.’ வேதம் ஓதுவதிலிருந்து பிறந்தவள் என்பதால் அவள் பெயரும் பொருளுடையது — வேதமே அவள் பிறப்பின் மூலம். பிறகு அவள் சொல்கிறாள் — ‘தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் யக்ஷர்களும் ராக்ஷசர்களும் நாகர்களும் என் தந்தையிடம் சென்று என்னை மணக்க விரும்பினர்.’ எல்லா உலகங்களிலும் அவளுக்குப் புகழ் இருந்தது என்பது இதனால் குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘புண்ணியம் செய்தவன்’ என்ற ராவணனின் சொல் அவன் மனத்தில் இருப்பதைத் தெளிவாக்குகிறது — அவள் கணவன்மீது அவன் பொறாமை கொள்கிறான். கன்னியின் சொற்களில் செருக்கு இல்லை, உண்மையை உரைத்தல் மட்டுமே. அவள் தன் குலத்தை வருணித்துவிட்டு, ராவணனின் கேள்விகளுக்கு வரிசையாகப் பதில் தருகிறாள் — யாருடைய மகள், எதற்காகத் தவம் என்று.

‘ராக்ஷசேசுவரனே, என் தந்தை அவர்களுக்கு என்னைக் கொடுக்கவில்லை. அதன் காரணத்தைச் சொல்கிறேன்; நீண்ட கைகளுடையவனே, கேள். என் தந்தை விரும்பிய மருமகன் மூவுலகின் தலைவரும் தேவர்களின் ஈசுவரருமான விஷ்ணுவே; ஆகவே அவர் என்னை வேறொருவருக்குக் கொடுக்க விரும்பவில்லை. அதைக் கேட்டு, வலிமையால் செருக்குற்ற தைத்தியர்களின் அரசனான சம்பு சினங்கொண்டான்; அந்தப் பாவி இரவில் உறங்கிக்கொண்டிருந்த என் தந்தையைக் கொன்றான். பிறகு துயருற்ற, பெருமைக்குரிய என் தாய் தந்தையின் உடலைத் தழுவிக்கொண்டு தீயில் புகுந்தாள்.’ இவ்வாறு அவள் ஆதரவற்றவள் ஆனாள். ‘பிறகு நாராயணனைப் பற்றிய தந்தையின் விருப்பத்தை உண்மையாக்குவேன் என்று அவரையே நான் இதயத்தில் தாங்கியிருக்கிறேன். இந்த உறுதிமொழியை மேற்கொண்டு பெருந்தவம் புரிகிறேன். ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனே, இவை அனைத்தையும் உனக்குச் சொல்லிவிட்டேன். நாராயணரே என் கணவர், புருஷோத்தமரைத் தவிர வேறு எவருமில்லை; நாராயணரை அடையும் விருப்பத்தால் கடும் நியமத்தைக் கைக்கொண்டிருக்கிறேன்.’ இறுதியில் அவள் ராவணனிடம் தெளிவாகச் சொல்கிறாள் — ‘அரசே, புலஸ்தியனின் குலக்கொழுந்தே, நீ யார் என்று நான் அறிந்துகொண்டேன்; போ. மூவுலகிலும் உள்ள அனைத்தையும் தவத்தால் நான் அறிவேன்.’ அவளுடைய தவவலிமை இதனால் வெளிப்படுகிறது — அறிமுகமில்லாத விருந்தினனின் உண்மை இயல்பையும் அவள் அறிகிறாள். தந்தையின் விருப்பத்தை மகள் தன் தவத்தால் நிறைவேற்ற விரும்புகிறாள்; இந்தத் தந்தைப்பற்றே அவள் விரதத்தின் வேர். சம்புவின் தீச்செயலும் ஒரு முன்னறிவிப்பே — காமத்திலிருந்து சினம், சினத்திலிருந்து கொலை என்ற வரிசை ராவணனின் கதையிலும் மீண்டும் காணப்படுகிறது. இங்கே மூன்று துயரங்கள் அடுத்தடுத்து வந்தன — தந்தையின் கொலை, தாயின் தீப்புகுதல், தன் தனிமை. ஆயினும் அவள் புலம்பவில்லை; தந்தையின் விருப்பத்தைத் தன் கடமையாகக் கருதித் தவத்தில் அசையாமல் நிற்கிறாள். சம்பு என்பவன் சிவன் அல்ல, தைத்தியர்களின் அரசன் என்பது கவனிக்கத்தக்கது. அவன் சினத்துக்குக் காரணம் தனக்கு நேர்ந்த அவமானம் — வேதவதியின் தந்தை அவளை அவனுக்குக் கொடுக்கவில்லை. ‘நாராயணோ மம பதி:’ (நாராயணரே என் கணவர்) என்ற வாக்கியம் அவள் தீர்மானத்தின் உறுதியைக் காட்டுகிறது — திருமணத்துக்கு முன்பே அவள் விஷ்ணுவையே கணவராகக் கருதுகிறாள். ‘விஜ்ஞாதஸ்த்வம்’ (நீ யார் என்று அறிந்துகொண்டேன்) என்ற சொல்லால், அவள் அறியாமையால் அல்ல, ராவணனின் உண்மை இயல்பை அறிந்தே அவனைத் தடுக்கிறாள் என்பது தெரிகிறது. ‘போ’ என்ற ஒரே சொல்லால் விருந்தோம்பல் முடிந்தது தெளிவாகக் குறிக்கப்படுகிறது — விருந்தினர் உபசாரம் செய்தாயிற்று, இனி உரையாடல் இல்லை. தவத்தால் மூவுலகையும் அறிதல் என்பதால் அவள் தவத்தின் பெருமையும் காட்டப்படுகிறது.

பிறகு மன்மதனின் அம்புகளால் வருந்திய ராவணன் விமானத்தின் முனையிலிருந்து இறங்கி, பெருவிரதம் பூண்ட அந்தக் கன்னியிடம் மீண்டும் கூறினான் — ‘அழகிய இடையுடையவளே, இத்தகைய எண்ணம் கொண்ட நீ செருக்குற்றவள். மான்குட்டியின் கண்களுடையவளே, புண்ணியம் சேர்ப்பது முதிய பெண்களுக்கே பொருந்தும். நீ எல்லா நற்குணங்களும் நிறைந்தவள், மூவுலகிலும் அழகி; இப்படிப் பேசுவது உனக்குத் தகாது; அஞ்சுபவளே, உன் இளமை கடந்துபோகிறது. நங்கையே, நான் இலங்கையின் தலைவன், தசக்ரீவன் என்று புகழ்பெற்றவன்; என் மனைவியாக இரு; விரும்பியபடி இன்பங்களை அனுபவி. நீ விஷ்ணு என்று குறிப்பிடுபவன் யார்? நீ விரும்பும் அவன் வீரத்திலோ தவத்திலோ செல்வத்திலோ வலிமையிலோ எனக்கு நிகரானவன் அல்லன்.’ ராவணனின் சொற்களில் அவன் அகங்காரம் தெளிவாகத் தெரிகிறது — அவன் தன்னை எல்லோரையும்விட உயர்ந்தவனாகக் கருதுகிறான். அவன் இவ்வாறு சொன்னதும் வேதவதி அந்த இரவில் திரிபவனிடம் கூறினாள் — ‘வேண்டாம், இப்படிச் சொல்லாதே. மூவுலகின் தலைவரும் எல்லா உலகங்களாலும் வணங்கப்படுபவருமான விஷ்ணுவை, உன்னைத் தவிர எந்த அறிவாளி அவமதிப்பான்?’ இந்த உரையாடல் பிற்காலத்தில் நிகழும் ராம-ராவணப் போரின் விதை போன்றது — இங்கே ராவணன் இகழும் விஷ்ணுவே ராமனாக வந்து அவனைக் கொல்வார். ராவணனின் வாதம் இதுதான் — புண்ணியம் சேர்ப்பது முதியோரின் வேலை; இளமையில் இன்பமே தகுந்தது. அவளுடைய தீர்மானம் தன் விருப்பத்துக்கு எதிராக இருப்பதால் அவளை ‘அவலிப்தா’ (செருக்குற்றவள்) என்று பழிக்கிறான். தன் அரசையும் பெயரையும் வலிமையையும் முன்வைத்து அவளை ஆசைகாட்டி இழுக்க விரும்புகிறான். தன் மேன்மையைக் காட்டுவதற்காக விஷ்ணுவை அறியாதவன் போல ‘அவன் யார்?’ என்று கேட்கிறான். வேதவதியின் பதில் சுருக்கமானது, உறுதியானது — ‘மா மைவம்’ (வேண்டாம், இப்படி வேண்டாம்) என்ற இரட்டிப்பு அவள் மறுப்பின் கடுமையைக் குறிக்கிறது. அவள் விஷ்ணுவின் பெருமையை நினைவூட்டுகிறாள் — அவர் மூவுலகின் தலைவர், எல்லா உலகங்களாலும் வணங்கப்படுபவர்; அவரை எந்த அறிவாளி அவமதிப்பான்? இதனால் ராவணனின் அறிவின்மையும் குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. ஆசைகாட்டல் தோல்வியடைந்தது; ஆகவே அடுத்து பலவந்தம் செய்யும் முயற்சி. ராவணன் தன்னை அறிமுகம் செய்கிறான் — ‘நான் இலங்கையின் தலைவன், தசக்ரீவன்’ — தன் பெயரே போதுமான காரணம் என்பது போல. அவன் பார்வையில் பெண் இன்பப்பொருள், தன்னுரிமையுடைய விரதம் பூண்டவள் அல்லள். வேதவதியின் பார்வையிலோ விரதமே வாழ்வின் சாரம். இந்த இரண்டு கண்ணோட்டங்களும் இங்கே நேருக்குநேர் சந்திக்கின்றன; அவற்றின் மோதலே அடுத்து நிகழ்வனவற்றுக்குக் காரணம்.

அவள் இவ்வாறு சொன்னதும், அந்த இரவில் திரிபவன் தன் விரல்நுனியால் அவள் கூந்தலைப் பற்றினான். உடனே சினங்கொண்ட வேதவதி கையாலேயே தன் கூந்தலை அறுத்தாள் — அவள் கை வாளாக மாறி கூந்தலை அறுத்தது. சீற்றத்தால் கொழுந்துவிட்டெரிவது போலவும், அந்த இரவில் திரிபவனை எரிப்பது போலவும், சாவதற்கு விரைந்து, அவள் தீ மூட்டிக் கூறினாள் — ‘இழிந்தவனே, உன்னால் தீண்டப்பட்ட பின் நான் வாழ விரும்பவில்லை; ராக்ஷசா, ஆகவே நீ பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே தீயில் புகுவேன். பாவ மனமுடைய உன்னால் காட்டில் நான் தீண்டப்பட்டதால், உன்னைக் கொல்வதற்காக மீண்டும் பிறப்பேன். பாவத் தீர்மானம் கொண்ட ஆண்மகனைப் பெண்ணால் கொல்ல முடியாது; உன்மீது சாபம் விடுத்தால் என் தவம் வீணாகும். நான் ஏதேனும் நற்செயல் செய்திருந்தாலோ, தானம் கொடுத்திருந்தாலோ, வேள்வியில் ஆகுதி சொரிந்திருந்தாலோ, அதன் பயனாக நான் கருவில் பிறக்காத கற்புடையவளாக, அறவான் ஒருவரின் மகளாகப் பிறப்பேனாக.’ இவ்வாறு கூறி அவள் கொழுந்துவிட்டெரியும் தீயில் புகுந்தாள்; வானிலிருந்து எங்கும் தெய்விகப் பூமழை பொழிந்தது. அவள் முடிவு கவனிக்கத்தக்கது — சாபத்தால் தவத்தை வீணாக்கக்கூடாது, வரப்போகும் பிறவியாலேயே பகையைத் தீர்க்கவேண்டும். உடலைத் துறப்பது இங்கே தோல்வி அல்ல, உறுதிமொழியின் தொடக்கம். கூந்தலைப் பற்றுவது இங்கே உச்சகட்ட அவமானத்தின் அடையாளம். அவள் கை வாளாக மாறிக் கூந்தலை அறுத்தது தவத்தின் ஆற்றல் — ஆயுதமின்றியே அவள் தன்னைக் காத்துக்கொள்கிறாள். பெண்ணால் வலிமையால் பாவியைக் கொல்ல முடியாது என்பதையும், சாபத்தால் தவம் தேயும் என்பதையும் அவள் அறிவாள்; ஆகவே மூன்றாவது வழியை ஏற்கிறாள் — தன் புண்ணியத்தின் வலிமையால் கருவில் பிறவாத பிறப்பு. ‘தர்மிண: ஸுதா’ (அறவான் ஒருவரின் மகள்) என்ற வேண்டுதல் ஜனகரிடம் நிறைவேறும். தேவர்களின் பூமழை அவளுடைய தன்னுயிர்த் தியாகத்துக்கான ஒப்புதல். ‘ரக்ஷ:’ (ராக்ஷசா) என்ற விளி அவள் அருவருப்பைக் குறிக்கிறது. ராக்ஷசன் தன் செயலின் பயனை நேரில் காணும்படி, அவன் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே அவள் தீயில் புகுகிறாள். இந்தக் காட்சி ராவணனின் மனத்தில் அச்சத்தின் விதையையும் விதைக்கிறது.

அவள் மீண்டும் தாமரையின் ஒளியுடையவளாக ஒரு தாமரையில் தோன்றினாள். அங்கிருந்தும் முன்போலவே அந்த ராக்ஷசன் அவளைக் கைப்பற்றினான்; தாமரையின் உட்புறம் போன்ற ஒளியுடைய அந்தக் கன்னியை எடுத்துக்கொண்டு தன் வீட்டுக்குச் சென்று அமைச்சனிடம் காட்டினான். அங்க லக்ஷணங்களை அறிந்த அமைச்சன் பார்த்த உடனேயே ராவணனிடம் கூறினான் — ‘அழகிய இடையுடைய இவள் வீட்டில் இருந்தால் உன் அழிவுக்கே காரணமாவாள் என்று தெரிகிறது.’ அதைக் கேட்டு ராவணன் அவளைக் கடலில் வீசி எறிந்தான். அவளோ நிலத்தை அடைந்து, வேள்விச்சாலையின் நடுவே இருந்து, அரசனின் ஏர்முனையால் உழுது எழுப்பப்பட்டு மீண்டும் தோன்றினாள். அகஸ்தியர் நிறைவு செய்கிறார் — ‘பிரபுவே, அவளே ஜனக மன்னனின் மகளாகப் பிறந்தாள்; நீண்ட கைகளுடையவனே, அவள் உன் மனைவி; ஏனெனில் நீயே என்றுமுள்ள விஷ்ணு. முன்பு அவள் சினத்தால் கொல்லப்பட்ட மலைபோன்ற பகைவன், உன் மனிதருக்கு அப்பாற்பட்ட வீரத்தைச் சார்ந்து அவளால் கொல்லப்பட்டான். இவ்வாறு பெருமைக்குரிய இவள், ஏர்முனையால் உழப்பட்ட வயலில், வேள்வி மேடையில் எழும் தீக்கொழுந்தைப் போல, மனிதர்களிடையே மீண்டும் மீண்டும் பிறப்பாள். இவள் கிருத யுகத்தில் வேதவதி என்ற பெயருடையவளாக இருந்தாள்; திரேதா யுகம் வந்ததும் அந்த ராக்ஷசனைக் கொல்வதற்காக மிதிலையின் குலத்தில் மகாத்மாவான ஜனகருக்குப் பிறந்தாள்; உழுசாலிலிருந்து (ஸீதா) பிறந்ததால் மனிதர்களால் சீதை என்று அழைக்கப்படுகிறாள்.’ இங்கே ‘சீதை’ என்ற சொல்லுக்கான சொற்பிறப்பு விளக்கமும் தரப்படுகிறது — ஏர் உழுத கோடு ‘ஸீதா’; அதிலிருந்து பிறந்தவள் சீதை. தாமரையில் பிறந்ததும் கடலில் வீசப்பட்டதும் வல்கேட் பதிப்பின் பாடத்துக்கே உரியவை; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்தச் சுலோகங்கள் இல்லை. இவ்வாறு ராமாயணத்தின் மூலக்கதை — சீதை கவரப்படுதலும் ராவணன் கொல்லப்படுதலும் — இந்த முற்பிறவி வரலாற்றில் காரணமாகப் பிணைக்கப்பட்டுள்ளது. அமைச்சனின் சொல் லக்ஷண சாஸ்திரத்தைச் சார்ந்தது — கன்னியின் அங்க அடையாளங்கள் வீட்டுத் தலைவனின் அழிவைக் குறிக்கின்றன என்பது. ராவணன் அஞ்சி அவளைக் கடலில் வீசுகிறான்; ஆனால் விதியை அவனால் தடுக்க முடியவில்லை. 41ஆம் சுலோகத்தில் ‘பூர்வம் க்ரோதஹத:’ (முன்பு சினத்தால் கொல்லப்பட்டவன்) என்பதன் கருத்து — வேதவதியின் சினத்தால் அவன் முன்பே கொல்லப்பட்டவன் போல ஆனான், இப்போது ராமனின் வீரத்தால் கொல்லப்பட்டான்; அவள் சாபம் ராமனிடம் பலித்தது. ‘மீண்டும் மீண்டும் பிறப்பாள்’ என்ற சொல்லால், ஒவ்வொரு யுகத்திலும் விஷ்ணுவோடு அவதரிக்கும் என்றுமுள்ள லக்ஷ்மியைப் போலச் சீதை குறிப்பிடப்படுகிறாள். இவ்வாறு ராமன் தன் மனைவியின் முற்பிறவி வரலாற்றைக் கேட்டு, ராவண வதத்தின் மறைந்த காரணத்தையும் அறிகிறான் — அது சீதையைக் கவர்ந்ததற்கான தண்டனை மட்டுமல்ல, வேதவதியின் உறுதிமொழியின் நிறைவேற்றமும் ஆகும். ‘யஜ்ஞாயதநமத்யகா’ (வேள்விச்சாலையின் நடுவே இருந்தவள்) என்ற சொல்லால் அவள் தூய்மை குறிப்பிடப்படுகிறது — அவள் எவருடைய கருவிலும் அல்ல, வேள்வி நிலத்திலேயே தோன்றினாள். ‘வேத்யாமக்நிஶிகோபமா’ (வேள்வி மேடையில் எழும் தீக்கொழுந்து போன்றவள்) என்ற உவமையும் அவள் தீப்புகுதலை நினைவூட்டுகிறது — தீயில் புகுந்தவளே தீக்கொழுந்தைப் போல மீண்டும் எழுந்தாள். கிருத யுகத்தில் வேதவதி, திரேதா யுகத்தில் சீதை — ஒரே தேவியின் இரு வடிவங்கள் என்பது அகஸ்தியரின் உபதேசம்.

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ರಾಜನೇ, ಅನಂತರ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾವಣನು ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಹಿಮವಂತದ ವನವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿದನು.’ ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನೂ ಜಟೆಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ, ಋಷಿಗಳ ವಿಧಾನದಂತೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾದ, ದೇವತೆಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ರೂಪಸಂಪನ್ನೆಯೂ ಮಹಾವ್ರತಧಾರಿಣಿಯೂ ಆದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕಾಮಮೋಹದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಅವನು ಕೇಳಿದನು: ‘ಭದ್ರೆ, ಯೌವನಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಇದೇನನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಇಂತಹ ರೂಪಕ್ಕೆ ಈ ನಡವಳಿಕೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಭೀರು, ನಿನ್ನ ರೂಪವು ಅನುಪಮವಾದುದು, ಪುರುಷರನ್ನು ಕಾಮೋನ್ಮತ್ತರನ್ನಾಗಿಸುವಂಥದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ನಿರ್ಣಯ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ರೂಪದ ವ್ಯರ್ಥ ವ್ಯಯವೇ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯದ ಸೋಗು ಇದೆ, ಆದರೆ ‘ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ’ (ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಒಳಗಿನ ದರ್ಪವನ್ನೂ ಕಾಮವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಶಾಂತರೂಪದ ಎದುರು ರಾಕ್ಷಸನ ಚಂಚಲ ಮನಸ್ಸು — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೂಲ ವಿರೋಧ. ಹಿಮವಂತದ ಪವಿತ್ರ ವನವು ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಾನ, ಅಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನ ಕಾಮವು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ಎಂಬುದು ಕಥೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ರಾಜನೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ. ರಾವಣನ ದಿಗ್ವಿಜಯವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಕಾಮದ ಮೊದಲ ಫಲವು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ ಮತ್ತು ಜಟೆಗಳು ಅವಳ ವೈರಾಗ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು.

ರಾವಣನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಂದರಮುಖಿಯೇ, ನೀನು ಯಾರ ಮಗಳು? ನಿನ್ನ ಪತಿ ಯಾರು? ಯಾರೊಡನೆ ನೀನು ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆಯೋ ಆ ಪುರುಷನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯವಂತನು. ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪರಿಶ್ರಮ? ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ತಪೋಧನೆಯೂ ಆದ ಕನ್ಯೆಯು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಹೇಳಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಅವಳ ಶೀಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಕ್ಷಸನಾದರೂ ಅತಿಥಿಯ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಅವಳು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನ ತಂದೆ ಕುಶಧ್ವಜನೆಂಬ ಅಮಿತಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ, ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಮಗ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೇ ಸಮಾನನು. ನಿತ್ಯವೂ ವೇದಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ನಾನು ವಾಙ್ಮಯಿಯಾದ ಮಗಳಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದೆನು; ವೇದವತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತೇನೆ.’ ವೇದಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವಳು ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ಹೆಸರೂ ಸಾರ್ಥಕ — ವೇದವೇ ಅವಳ ಜನ್ಮದ ಮೂಲ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ದೇವತೆಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಯಕ್ಷರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಪನ್ನಗರೂ ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನನ್ನನ್ನು ವರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು.’ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಅವಳ ಖ್ಯಾತಿ ಇತ್ತು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪುಣ್ಯವಂತನು’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ಮಾತು ಅವನ ಮನೋಗತವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳ ಪತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವನು ಅಸೂಯೆ ತಳೆದಿದ್ದಾನೆ. ಕನ್ಯೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದರ್ಪವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸತ್ಯಕಥನ. ಅವಳು ತನ್ನ ವಂಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಯಾರ ಮಗಳು, ಏಕೆ ತಪಸ್ಸು ಎಂದು.

‘ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ನನ್ನ ಆ ತಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಮಹಾಭುಜನೇ, ಕೇಳು. ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಅಭಿಪ್ರೇತ ಅಳಿಯನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯನೂ ದೇವತೆಗಳ ಈಶ್ವರನೂ ಆದ ವಿಷ್ಣು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಕೊಡಲು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಬಲದಿಂದ ದರ್ಪಿಷ್ಠನಾದ ದೈತ್ಯರಾಜ ಶಂಭುವು ಕುಪಿತನಾದನು; ಆ ಪಾಪಿಯು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ನನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಕೊಂದನು. ಆಗ ದೀನಳಾದ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾದ ನನ್ನ ತಾಯಿ ತಂದೆಯ ಶರೀರವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು.’ ಹೀಗೆ ಅವಳು ಅನಾಥಳಾದಳು. ‘ಆಮೇಲೆ ನಾರಾಯಣನ ಬಗ್ಗೆ ತಂದೆಗಿದ್ದ ಮನೋರಥವನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಅವನನ್ನೇ ನಾನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ವಿಪುಲವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ನಾರಾಯಣನೇ ನನ್ನ ಪತಿ, ಪುರುಷೋತ್ತಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ; ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಘೋರ ನಿಯಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇನೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾವಣನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಜನೇ, ಪೌಲಸ್ತ್ಯನಂದನನೇ, ನೀನು ಯಾರೆಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಹೋಗು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಏನೇನಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಲ್ಲೆ.’ ಅವಳ ತಪೋಬಲವು ಇದರಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಪರಿಚಿತ ಅತಿಥಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಅವಳು ಬಲ್ಲಳು. ತಂದೆಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮಗಳು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪೂರೈಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ; ಈ ಪಿತೃಭಕ್ತಿಯೇ ಅವಳ ವ್ರತದ ಮೂಲ. ಶಂಭುವಿನ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವೂ ಒಂದು ಮುನ್ಸೂಚನೆ — ಕಾಮದಿಂದ ಕ್ರೋಧ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವಧೆ ಎಂಬ ಕ್ರಮವು ರಾವಣನ ಕಥೆಯಲ್ಲೂ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ದುಃಖಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಂದೆರಗಿದವು — ತಂದೆಯ ವಧೆ, ತಾಯಿಯ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ, ತನ್ನ ಏಕಾಕಿತನ. ಆದರೂ ಅವಳು ವಿಲಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತಂದೆಯ ಮನೋರಥವನ್ನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲಳಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾಳೆ. ಶಂಭು ಎಂಬುವನು ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನಲ್ಲ, ದೈತ್ಯರ ರಾಜ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಅವನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ತನಗಾದ ಅವಮಾನ — ವೇದವತಿಯ ತಂದೆ ಅವಳನ್ನು ತನಗೆ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು. ‘ನಾರಾಯಣೋ ಮಮ ಪತಿಃ’ (ನಾರಾಯಣನೇ ನನ್ನ ಪತಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಅವಳ ನಿಶ್ಚಯದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಅವಳು ವಿಷ್ಣುವನ್ನೇ ಪತಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ವಿಜ್ಞಾತಸ್ತ್ವಮ್’ (ನೀನು ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿದಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ರಾವಣನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದೇ ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾಳೆ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಗಚ್ಛ’ (ಹೋಗು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಆತಿಥ್ಯದ ಮುಕ್ತಾಯವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವಾಯಿತು, ಇನ್ನು ಮಾತುಕತೆ ಇಲ್ಲ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಜ್ಞಾನ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ತಪಸ್ಸಿನ ಮಹತ್ತ್ವವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಆಗ ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ರಾವಣನು ವಿಮಾನದ ತುದಿಯಿಂದ ಇಳಿದು ಮಹಾವ್ರತಧಾರಿಣಿಯಾದ ಆ ಕನ್ಯೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸುಂದರಿ, ನೀನು ಗರ್ವಿಷ್ಠೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ನಿನಗೆ ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿ. ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣಿನವಳೇ, ಪುಣ್ಯಸಂಚಯವು ವೃದ್ಧ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ನೀನು ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನೆ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಸುಂದರಿ; ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಬಾರದು; ಭೀರು, ನಿನ್ನ ಯೌವನವು ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ಭದ್ರೆ, ನಾನು ಲಂಕಾಪತಿ ದಶಗ್ರೀವನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು; ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗು, ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸು. ನೀನು ವಿಷ್ಣು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವವನು ಯಾರು? ನೀನು ಬಯಸುವ ಅವನು ವೀರ್ಯದಲ್ಲಾಗಲೀ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗಲೀ ಭೋಗದಲ್ಲಾಗಲೀ ಬಲದಲ್ಲಾಗಲೀ ನನಗೆ ಸಮನಲ್ಲ.’ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಹಂಕಾರವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವೇದವತಿಯು ಆ ನಿಶಾಚರನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಬೇಡ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಬೇಡ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಅಧಿಪತಿಯೂ ಸರ್ವಲೋಕಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವವನೂ ಆದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಾವ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಅವಮಾನಿಸುವನು?’ ಈ ಸಂವಾದವು ಮುಂದಿನ ರಾಮ-ರಾವಣ ಯುದ್ಧದ ಬೀಜದಂತಿದೆ — ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಂದಿಸುವ ವಿಷ್ಣುವೇ ರಾಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ರಾವಣನ ತರ್ಕವಿದು — ಪುಣ್ಯಸಂಚಯವು ವೃದ್ಧರ ಕೆಲಸ, ಯೌವನದಲ್ಲಾದರೋ ಭೋಗವೇ ಉಚಿತ. ಅವಳ ನಿಶ್ಚಯವು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ‘ಗರ್ವಿಷ್ಠೆ’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ರಾಜ್ಯ, ಹೆಸರು, ಬಲಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಅವಳನ್ನು ಆಮಿಷಕ್ಕೊಳಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಅಪರಿಚಿತನೆಂಬಂತೆ ‘ಅವನು ಯಾರು?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ವೇದವತಿಯ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ದೃಢವೂ ಆಗಿದೆ — ‘ಮಾ ಮೈವಮ್’ (ಬೇಡ, ಹೀಗೆ ಬೇಡ) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯು ಅವಳ ನಿಷೇಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ಸರ್ವಲೋಕನಮಸ್ಕೃತ; ಅವನನ್ನು ಯಾವ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಅವಮಾನಿಸುವನು? ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿಹೀನತೆಯೂ ವ್ಯಂಜಿತವಾಗಿದೆ. ಆಮಿಷವು ವಿಫಲವಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದ ಪ್ರಯತ್ನ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಲಂಕಾಪತಿ ದಶಗ್ರೀವ’ — ತನ್ನ ಹೆಸರೇ ಸಾಕಷ್ಟು ಕಾರಣವೆಂಬಂತೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ ಭೋಗದ ವಸ್ತು, ಸ್ವತಂತ್ರಳಾದ ವ್ರತಧಾರಿಣಿಯಲ್ಲ. ವೇದವತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಾದರೋ ವ್ರತವೇ ಜೀವನದ ಸಾರ. ಈ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳ ಸಂಘರ್ಷವೇ ಮುಂದಿನ ಘಟನಾವಳಿಗೆ ಕಾರಣ.

ಅವಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಆ ನಿಶಾಚರನು ಕೈತುದಿಯಿಂದ ಅವಳ ತಲೆಗೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧಳಾದ ವೇದವತಿಯು ಕೈಯಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಕೂದಲನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದಳು — ಅವಳ ಕೈ ಖಡ್ಗವಾಗಿ ಕೂದಲನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿತು. ರೋಷದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ, ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ, ಸಾಯಲು ತ್ವರೆಗೊಂಡವಳಾಗಿ ಅವಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಅನಾರ್ಯನೇ, ನಿನ್ನಿಂದ ಅಪಮಾನಿತಳಾದ ನನಗೆ ಬದುಕು ಬೇಕಿಲ್ಲ; ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ಪಾಪಾತ್ಮನಾದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ವನದಲ್ಲಿ ಅಪಮಾನಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ನಿನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿ ನಾನು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವೆನು. ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಪುರುಷನನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯು ಕೊಲ್ಲಲಾರಳು; ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಶಾಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ನನ್ನ ತಪಸ್ಸು ವ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾನು ಏನಾದರೂ ಸತ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ದಾನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಹೋಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಫಲದಿಂದ ನಾನು ಅಯೋನಿಜೆಯಾಗಿ, ಸಾಧ್ವಿಯಾಗಿ, ಧರ್ಮಿಷ್ಠನೊಬ್ಬನ ಮಗಳಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವಂತಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವಳು ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು; ಆಕಾಶದಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ದಿವ್ಯ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಅವಳ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಶಾಪದಿಂದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ವ್ಯಯಮಾಡಬಾರದು, ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಿಂದಲೇ ವೈರವನ್ನು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ತನ್ನ ದೇಹತ್ಯಾಗವು ಇಲ್ಲಿ ಪರಾಜಯವಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಆರಂಭ. ಕೂದಲು ಹಿಡಿಯುವುದು ಇಲ್ಲಿ ಪರಮ ಅವಮಾನದ ಚಿಹ್ನೆ. ಅವಳ ಕೈ ಖಡ್ಗವಾಗಿ ಕೂದಲನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿತು ಎಂಬುದು ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವ — ಅಸ್ತ್ರವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಸ್ತ್ರೀಯು ಬಲದಿಂದ ಪಾಪಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾರಳು, ಶಾಪದಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಮೂರನೆಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ತನ್ನ ಪುಣ್ಯಬಲದಿಂದ ಅಯೋನಿಜ ಜನ್ಮ. ‘ಧರ್ಮಿಣಃ ಸುತಾ’ (ಧರ್ಮಿಷ್ಠನ ಮಗಳು) ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯು ಜನಕನಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಗುವುದು. ದೇವತೆಗಳ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯು ಅವಳ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗದ ಅನುಮೋದನೆ. ‘ರಕ್ಷಃ’ (ರಾಕ್ಷಸನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಅವಳ ಜಿಗುಪ್ಸೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಅವಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಾಣಲೆಂದು. ಈ ದೃಶ್ಯವು ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯದ ಬೀಜವನ್ನೂ ಬಿತ್ತುತ್ತದೆ.

ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಕಮಲದಂತಹ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವಳಾಗಿ ಒಂದು ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದಳು. ಅಲ್ಲಿಂದಲೂ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವಳನ್ನು ಪಡೆದನು; ಕಮಲದ ಒಳಭಾಗದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅವನು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಮಂತ್ರಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಯು ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೇ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ಸುಂದರಿಯು ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ವಧೆಗೇ ಕಾರಣಳಾಗುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆದನು. ಅವಳು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೇರಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದವಳಾಗಿ ರಾಜನ ನೇಗಿಲಿನ ಮೊನೆಯಿಂದ ಉಳುಮೆಯಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆದ್ದಳು. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಪ್ರಭೂ, ಅವಳೇ ಈ ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದವಳು; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿ; ನೀನಾದರೋ ಸನಾತನನಾದ ವಿಷ್ಣು. ಹಿಂದೆಯೇ ಅವಳ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹತನಾಗಿದ್ದ ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದ ಆ ಶತ್ರುವು ನಿನ್ನ ಅಮಾನುಷ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅವಳಿಂದ ಹತನಾದನು. ಹೀಗೆ ಈ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯು ಮನುಷ್ಯರ ನಡುವೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವಳು — ನೇಗಿಲಿನ ಮೊನೆಯಿಂದ ಉತ್ತ ಹೊಲದಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞವೇದಿಯಲ್ಲಿನ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ. ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಇವಳು ವೇದವತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವಳಾಗಿದ್ದಳು; ತ್ರೇತಾಯುಗ ಬಂದಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ವಧೆಗಾಗಿ ಮಿಥಿಲೆಯ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಜನಕನಿಗೆ ಹುಟ್ಟಿದಳು; ಸೀತೆಯಿಂದ (ನೇಗಿಲಿನ ಗೆರೆಯಿಂದ) ಹುಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ಅವಳನ್ನು ಸೀತೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸೀತಾ’ ಶಬ್ದದ ನಿರುಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ನೇಗಿಲಿನ ಗೆರೆ ಸೀತಾ, ಅದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವಳು ಸೀತೆ. ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯುವುದು ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ (ವಲ್ಗೇಟ್) ವಿಶೇಷ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಕಥೆ — ಸೀತಾಪಹರಣ ಮತ್ತು ರಾವಣವಧೆ — ಈ ಪೂರ್ವಜನ್ಮವೃತ್ತಾಂತದಲ್ಲಿ ಕಾರಣರೂಪವಾಗಿ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮಂತ್ರಿಯ ಮಾತು ಲಕ್ಷಣಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದುದು — ಕನ್ಯೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮನೆಯೊಡೆಯನ ನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು. ಭಯಗೊಂಡ ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ವಿಧಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲಾರ. 41ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪೂರ್ವಂ ಕ್ರೋಧಹತಃ’ (ಮೊದಲೇ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹತನಾದವನು) ಎಂದಿದೆ — ವೇದವತಿಯ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲೇ ಹತನಾದಂತಿದ್ದನು, ಈಗ ರಾಮನ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಹತನಾದನು ಎಂಬುದು ಭಾವ; ಅವಳ ಶಾಪವು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಫಲಿಸಿತು. ‘ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವಳು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆಯು ಪ್ರತಿಯುಗದಲ್ಲೂ ವಿಷ್ಣುವಿನೊಡನೆ ಅವತರಿಸುವ ಸನಾತನಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಸೂಚಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಪೂರ್ವವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣವಧೆಯ ಗೂಢಕಾರಣವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಕೇವಲ ಸೀತಾಪಹರಣದ ದಂಡನೆಯಲ್ಲ, ವೇದವತಿಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪೂರ್ತಿಯೂ ಹೌದು. ‘ಯಜ್ಞಾಯತನಮಧ್ಯಗಾ’ (ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವಳು ಯಾರದೋ ಗರ್ಭದಲ್ಲಲ್ಲ, ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟಳಾದಳು. ‘ವೇದ್ಯಾಮಗ್ನಿಶಿಖೋಪಮಾ’ (ವೇದಿಯಲ್ಲಿನ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ಅವಳ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವಳೇ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆದ್ದಳು. ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ವೇದವತಿ, ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ — ಒಬ್ಬಳೇ ದೇವಿಯ ಎರಡು ರೂಪಗಳು ಎಂಬುದು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಉಪದೇಶ.

അഗസ്ത്യൻ കഥ വീണ്ടും തുടങ്ങുന്നു: ‘രാജാവേ, പിന്നീട് മഹാബാഹുവായ രാവണൻ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ഹിമവാന്റെ വനത്തിലെത്തി അവിടെ ചുറ്റിനടന്നു.’ അവിടെ കൃഷ്ണാജിനവും ജടയും ധരിച്ച്, ഋഷിമാരുടെ വിധിപ്രകാരം തപസ്സിൽ നിരതയായി, ഒരു ദേവതയെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ഒരു കന്യകയെ അവൻ കണ്ടു. രൂപസമ്പന്നയും മഹാവ്രതയുമായ അവളെ കണ്ട് അവന്റെ മനസ്സു കാമമോഹത്താൽ ആവൃതമായി; ചിരിക്കുന്നവനെപ്പോലെ അവൻ ചോദിച്ചു: ‘ഭദ്രേ, യൗവനത്തിനു വിരുദ്ധമായ ഇതെന്താണു നീ ആചരിക്കുന്നത്? ഇത്തരമൊരു രൂപത്തോട് ഇങ്ങനെ പെരുമാറുന്നതു ശരിയല്ല. ഭീരു, നിന്റെ രൂപം അനുപമവും പുരുഷന്മാർക്കു കാമോന്മാദം ഉണ്ടാക്കുന്നതുമാണ്; അതിനാൽ നീ തപസ്സിൽ കഴിയുന്നതു ശരിയല്ല എന്നാണ് എന്റെ തീർപ്പ്.’ ഇവിടെ കവി രാവണന്റെ കാഴ്ചപ്പാടു കാണിക്കുന്നു — അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ തപസ്സ് രൂപത്തിന്റെ വ്യർഥമായ പാഴാക്കൽ മാത്രം. അവന്റെ വാക്കിൽ വിനയത്തിന്റെ ഒരു ആഭാസമുണ്ട്; എന്നാൽ ‘പ്രഹസന്നിവ’ (ചിരിക്കുന്നവനെപ്പോലെ) എന്ന പദം അവന്റെ ഉള്ളിലെ ദർപ്പവും കാമവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തപസ്വിനിയുടെ ശാന്തമായ രൂപത്തിനു മുന്നിൽ രാക്ഷസന്റെ ചഞ്ചലമനസ്സ് — ഇതാണു സർഗത്തിന്റെ മൂലവിരോധം. ഹിമവാന്റെ പവിത്രമായ വനം തപസ്സിന്റെ സ്ഥാനമാണ്; അവിടെയും രാവണന്റെ കാമം കടന്നുചെല്ലുന്നു — ഇതു കഥയുടെ തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അഗസ്ത്യൻ ഈ കഥ രാമനോടാണു പറയുന്നത്; അതിനാലാണ് ‘രാജാവേ’ എന്ന സംബോധന. രാവണന്റെ ദിഗ്വിജയം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ആരംഭിച്ചു; ഇവിടെ അവന്റെ കാമത്തിന്റെ ആദ്യഫലം കാണുന്നു. കൃഷ്ണാജിനവും ജടയും അവളുടെ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്.

രാവണൻ വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു: ‘സുന്ദരമുഖീ, നീ ആരുടെ മകളാണ്? നിന്റെ ഭർത്താവ് ആരാണ്? നിന്നോടൊപ്പം സുഖം അനുഭവിക്കുന്ന പുരുഷൻ ഭൂമിയിൽ പുണ്യവാനാണ്. എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് ഈ പരിശ്രമം? എല്ലാം എന്നോടു പറയുക.’ ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ യശസ്വിനിയും തപോധനയുമായ ആ കന്യക വിധിപ്രകാരം അവന് ആതിഥ്യം നൽകിയശേഷം പറഞ്ഞു. ഇവിടെ അവളുടെ ശീലം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാക്ഷസനാണെങ്കിലും അതിഥിസത്കാരം അവൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. അവൾ പറയുന്നു: ‘എന്റെ പിതാവ് കുശധ്വജൻ എന്ന അമിതപ്രഭനായ ബ്രഹ്മർഷിയാണ്; ബൃഹസ്പതിയുടെ പുത്രൻ, ബുദ്ധിയിൽ ബൃഹസ്പതിക്കുതന്നെ തുല്യൻ. നിത്യവും വേദാഭ്യാസം ചെയ്തിരുന്ന ആ മഹാത്മാവിന്റെ വാങ്മയിയായ (വാക്കിൽനിന്നു ജനിച്ച) പുത്രിയായി ഞാൻ ഉണ്ടായി; വേദവതി എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.’ വേദാഭ്യാസത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചവളായതിനാൽ അവളുടെ പേരും സാർഥകമാണ് — വേദംതന്നെയാണ് അവളുടെ ജന്മത്തിന്റെ മൂലം. തുടർന്ന് അവൾ പറയുന്നു: ‘ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും യക്ഷന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും നാഗങ്ങളും എന്റെ പിതാവിനെ സമീപിച്ച് എന്നെ വരിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു.’ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും അവൾക്കു ഖ്യാതിയുണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പുണ്യവാൻ’ എന്ന രാവണന്റെ വാക്ക് അവന്റെ മനോഗതം വ്യക്തമാക്കുന്നു — അവളുടെ ഭർത്താവിനോട് അവൻ അസൂയ പുലർത്തുന്നു. കന്യകയുടെ വാക്കിൽ ദർപ്പമില്ല, സത്യകഥനം മാത്രം. തന്റെ വംശം വർണിച്ചശേഷം അവൾ രാവണന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് — ആരുടെ മകൾ, എന്തിനു തപസ്സ് — ക്രമമായി ഉത്തരം നൽകുന്നു.

‘രാക്ഷസേശ്വരാ, എന്റെ ആ പിതാവ് അവർക്കാർക്കും എന്നെ നൽകിയില്ല. അതിന്റെ കാരണം ഞാൻ പറയാം, മഹാബാഹോ, കേട്ടാലും. എന്റെ പിതാവ് ആഗ്രഹിച്ച ജാമാതാവ് ത്രിലോകേശനും സുരേശ്വരനുമായ വിഷ്ണുവായിരുന്നു; അതിനാൽ മറ്റാർക്കും എന്നെ നൽകാൻ അദ്ദേഹം ഇഷ്ടപ്പെട്ടില്ല. അതു കേട്ട്, ബലംകൊണ്ടു മദിച്ച ദൈത്യരാജൻ ശംഭു കുപിതനായി; രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടന്ന എന്റെ പിതാവിനെ ആ പാപി വധിച്ചു. അപ്പോൾ ദുഃഖിതയും മഹാഭാഗയുമായ എന്റെ അമ്മ പിതാവിന്റെ ശരീരം ആലിംഗനം ചെയ്ത് അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു.’ ഇങ്ങനെ അവൾ അനാഥയായി. ‘പിന്നീട് നാരായണനെക്കുറിച്ചുള്ള പിതാവിന്റെ മനോരഥം സത്യമാക്കും എന്നു നിശ്ചയിച്ച് അദ്ദേഹത്തെത്തന്നെ ഞാൻ ഹൃദയത്തിൽ വഹിക്കുന്നു. ഈ പ്രതിജ്ഞയെടുത്ത് ഞാൻ വിപുലമായ തപസ്സു ചെയ്യുന്നു. രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠാ, ഇതെല്ലാം ഞാൻ പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു. നാരായണൻതന്നെയാണ് എന്റെ പതി, പുരുഷോത്തമനല്ലാതെ മറ്റാരുമല്ല; നാരായണനെ പ്രാപിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ ഘോരമായ നിയമം ഞാൻ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു.’ ഒടുവിൽ അവൾ രാവണനോടു സ്പഷ്ടമായി പറയുന്നു: ‘രാജാവേ, പൗലസ്ത്യനന്ദനാ, നിന്നെ ഞാൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; പോകുക. ത്രൈലോക്യത്തിൽ നടക്കുന്നതെല്ലാം തപസ്സിനാൽ ഞാൻ അറിയുന്നു.’ ഇതിലൂടെ അവളുടെ തപോബലം വെളിപ്പെടുന്നു — അപരിചിതനായ അതിഥിയുടെപോലും സ്വരൂപം അവൾ അറിയുന്നു. പിതാവിന്റെ ഇച്ഛ പുത്രി സ്വന്തം തപസ്സിനാൽ നിറവേറ്റാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഈ പിതൃഭക്തിയാണ് അവളുടെ വ്രതത്തിന്റെ മൂലം. ശംഭുവിന്റെ ദുഷ്കൃത്യവും ഒരു മുന്നറിയിപ്പാണ് — കാമത്തിൽനിന്നു ക്രോധം, ക്രോധത്തിൽനിന്നു വധം എന്ന ക്രമം രാവണന്റെ കഥയിലും വീണ്ടും കാണാം. ഇവിടെ മൂന്നു ദുഃഖങ്ങൾ ക്രമമായി വന്നുചേർന്നു — പിതാവിന്റെ വധം, മാതാവിന്റെ അഗ്നിപ്രവേശം, തന്റെ ഏകാന്തത. എന്നിട്ടും അവൾ വിലപിക്കുന്നില്ല; പിതാവിന്റെ മനോരഥം തന്റെ കർത്തവ്യമായി കരുതി തപസ്സിൽ നിശ്ചലയായി നിൽക്കുന്നു. ശംഭു എന്നത് ഇവിടെ ശിവനല്ല, ദൈത്യരാജനായ ഒരു ദൈത്യനാണ് എന്നു ശ്രദ്ധിക്കണം. അവന്റെ കോപത്തിന്റെ കാരണം സ്വന്തം അപമാനമാണ് — വേദവതിയുടെ പിതാവ് അവളെ അവനു നൽകിയില്ല എന്നത്. ‘നാരായണോ മമ പതിഃ’ (നാരായണനാണ് എന്റെ പതി) എന്ന വാക്യം അവളുടെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ദൃഢത കാണിക്കുന്നു — വിവാഹത്തിനു മുമ്പുതന്നെ അവൾ വിഷ്ണുവിനെ പതിയായി കരുതുന്നു. ‘വിജ്ഞാതസ്ത്വം’ (നിന്നെ ഞാൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ, അജ്ഞതകൊണ്ടല്ല, രാവണന്റെ സ്വരൂപം അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവൾ അവനെ തടയുന്നത്. ‘പോകുക’ എന്ന ഒറ്റപ്പദത്താൽ ആതിഥ്യത്തിന്റെ സമാപ്തി വ്യക്തമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അതിഥിസത്കാരം കഴിഞ്ഞു, ഇനി സംഭാഷണമില്ല. തപസ്സിനാൽ ത്രൈലോക്യജ്ഞാനം എന്നതിലൂടെ അവളുടെ തപസ്സിന്റെ മഹത്ത്വവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

അപ്പോൾ കാമബാണങ്ങളാൽ പീഡിതനായ രാവണൻ വിമാനാഗ്രത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി, മഹാവ്രതയായ ആ കന്യകയോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘സുന്ദരീ, ഇത്തരം ബുദ്ധിയുള്ള നീ അഹങ്കാരിണിയാണ്. മാൻകുട്ടിയുടെ കണ്ണുകളുള്ളവളേ, പുണ്യസഞ്ചയം വൃദ്ധസ്ത്രീകൾക്കു മാത്രമേ ശോഭിക്കൂ. നീ സർവഗുണസമ്പന്നയും ത്രൈലോക്യസുന്ദരിയുമാണ്; ഇങ്ങനെ പറയാൻ നിനക്കു ചേരില്ല; ഭീരു, നിന്റെ യൗവനം കടന്നുപോകുന്നു. ഭദ്രേ, ഞാൻ ലങ്കാപതിയായ ദശഗ്രീവൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്; എന്റെ ഭാര്യയാകുക; ഇഷ്ടംപോലെ സുഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുക. നീ വിഷ്ണു എന്നു പറയുന്ന അവൻ ആരാണ്? നീ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അവൻ വീര്യത്തിലോ തപസ്സിലോ ഭോഗത്തിലോ ബലത്തിലോ എനിക്കു തുല്യനല്ല.’ രാവണന്റെ വാക്കിൽ അവന്റെ അഹങ്കാരം വ്യക്തമാണ് — അവൻ തന്നെ എല്ലാവരെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠനായി കരുതുന്നു. അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വേദവതി ആ നിശാചരനോടു പറഞ്ഞു: ‘അരുത്, അങ്ങനെ പറയരുത്. ത്രൈലോക്യാധിപതിയും സർവലോകങ്ങളാലും വന്ദിക്കപ്പെടുന്നവനുമായ വിഷ്ണുവിനെ നീയല്ലാതെ ഏതു ബുദ്ധിമാനാണ് അവമാനിക്കുക?’ ഈ സംവാദം പിൽക്കാലത്തെ രാമരാവണയുദ്ധത്തിന്റെ ബീജംപോലെയാണ് — ഇവിടെ രാവണൻ നിന്ദിക്കുന്ന വിഷ്ണുതന്നെ രാമരൂപത്തിൽ അവനെ വധിക്കും. രാവണന്റെ യുക്തി ഇതാണ് — പുണ്യസഞ്ചയം വൃദ്ധരുടെ കാര്യമാണ്; യൗവനത്തിൽ ഭോഗമാണ് ഉചിതം. അവൻ അവളെ ‘അഹങ്കാരിണി’ എന്നു നിന്ദിക്കുന്നു; കാരണം അവളുടെ നിശ്ചയം അവന്റെ ഇച്ഛയ്ക്കു വിരുദ്ധമാണ്. തന്റെ രാജ്യവും പേരും ബലവും മുന്നോട്ടുവച്ച് അവളെ പ്രലോഭിപ്പിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സ്വന്തം ശ്രേഷ്ഠത കാണിക്കാനായി, അറിയാത്ത ഒരാളെക്കുറിച്ചെന്നപോലെ ‘അവൻ ആരാണ്?’ എന്നു വിഷ്ണുവിനെക്കുറിച്ച് അവൻ ചോദിക്കുന്നു. വേദവതിയുടെ ഉത്തരം സംക്ഷിപ്തവും ദൃഢവുമാണ് — ‘മാ മൈവം’ (അരുത്, അങ്ങനെ അരുത്) എന്ന ആവർത്തനം അവളുടെ നിഷേധത്തിന്റെ തീവ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവൾ വിഷ്ണുവിന്റെ മഹിമ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം ത്രൈലോക്യത്തിന്റെ അധിപതിയും സർവലോകവന്ദിതനുമാണ്; ഏതു ബുദ്ധിമാൻ അദ്ദേഹത്തെ അവമാനിക്കും? ഇതിലൂടെ രാവണന്റെ ബുദ്ധിഹീനതയും ധ്വനിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രലോഭനം വിഫലമായി; അതിനാൽ മുന്നോട്ടു ബലാത്കാരത്തിനുള്ള ശ്രമം. രാവണൻ സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു — ‘ഞാൻ ലങ്കാപതിയായ ദശഗ്രീവൻ’ — തന്റെ പേരുതന്നെ മതിയായ കാരണമെന്നപോലെ. അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ സ്ത്രീ ഭോഗവസ്തുവാണ്, സ്വതന്ത്രയായ വ്രതധാരിണിയല്ല. വേദവതിയുടെ ദൃഷ്ടിയിലാകട്ടെ വ്രതമാണു ജീവിതത്തിന്റെ സാരം. ഈ രണ്ടു കാഴ്ചപ്പാടുകൾ ഇവിടെ മുഖാമുഖം വരുന്നു; അവയുടെ സംഘർഷമാണ് തുടർന്നുള്ള സംഭവപരമ്പരയുടെ കാരണം.

അവൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ നിശാചരൻ വിരൽത്തുമ്പുകൊണ്ട് അവളുടെ മുടിയിൽ പിടിച്ചു. അപ്പോൾ ക്രുദ്ധയായ വേദവതി കൈകൊണ്ടു സ്വന്തം മുടി മുറിച്ചു — അവളുടെ കൈ വാളായിത്തീർന്ന് മുടി അറുത്തുമാറ്റി. രോഷത്താൽ ജ്വലിക്കുന്നവളെപ്പോലെ, നിശാചരനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നവളെപ്പോലെ, മരിക്കാൻ തിടുക്കംകൂട്ടി അഗ്നി ജ്വലിപ്പിച്ച് അവൾ പറഞ്ഞു: ‘അനാര്യാ, നിന്നാൽ അപമാനിക്കപ്പെട്ട എനിക്കു ജീവിതം വേണ്ട; രാക്ഷസാ, അതിനാൽ നീ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ ഞാൻ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും. പാപാത്മാവായ നീ വനത്തിൽവച്ച് എന്നെ അപമാനിച്ചതിനാൽ നിന്നെ വധിക്കാനായി ഞാൻ വീണ്ടും ജനിക്കും. പാപനിശ്ചയനായ പുരുഷനെ സ്ത്രീക്കു കൊല്ലാൻ കഴിയില്ല; നിന്റെമേൽ ശാപം ചൊരിഞ്ഞാൽ എന്റെ തപസ്സു ക്ഷയിക്കും. ഞാൻ എന്തെങ്കിലും സത്കർമം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ദാനം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഹോമം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അതിന്റെ ഫലമായി ഞാൻ അയോനിജയായി, ഒരു ധർമിഷ്ഠന്റെ സാധ്വിയായ പുത്രിയായി ജനിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൾ ജ്വലിക്കുന്ന ജാതവേദസ്സിൽ (അഗ്നിയിൽ) പ്രവേശിച്ചു; ആകാശത്തുനിന്ന് എങ്ങും ദിവ്യമായ പുഷ്പവൃഷ്ടിയുണ്ടായി. അവളുടെ തീരുമാനം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ശാപംകൊണ്ടു തപസ്സു പാഴാക്കരുത്; ഭാവിജന്മത്തിലൂടെത്തന്നെ വൈരം വീട്ടണം. സ്വദേഹത്യാഗം ഇവിടെ പരാജയമല്ല, പ്രതിജ്ഞയുടെ ആരംഭമാണ്. മുടിയിൽ പിടിക്കുന്നത് ഇവിടെ പരമമായ അപമാനത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. അവളുടെ കൈ വാളായി മുടി അറുത്തു എന്നതു തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവമാണ് — ആയുധമില്ലാതെതന്നെ അവൾ സ്വയം രക്ഷിക്കുന്നു. സ്ത്രീക്കു ബലംകൊണ്ടു പാപിയെ കൊല്ലാൻ കഴിയില്ലെന്നും ശാപംകൊണ്ടു തപസ്സു ക്ഷയിക്കുമെന്നും അവൾക്കറിയാം; അതിനാൽ അവൾ മൂന്നാമതൊരു മാർഗം സ്വീകരിക്കുന്നു — സ്വന്തം പുണ്യബലത്താൽ അയോനിജജന്മം. ‘ധർമിഷ്ഠന്റെ പുത്രി’ എന്ന പ്രാർഥന ജനകനിൽ സഫലമാകും. ദേവന്മാരുടെ പുഷ്പവൃഷ്ടി അവളുടെ ആത്മത്യാഗത്തിനുള്ള അംഗീകാരമാണ്. ‘രക്ഷഃ’ (രാക്ഷസാ) എന്ന സംബോധന അവളുടെ വെറുപ്പു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്വന്തം കർമത്തിന്റെ ഫലം അവൻ നേരിട്ടു കാണാനായി, രാക്ഷസൻ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ അവൾ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ഈ ദൃശ്യം രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ഭയത്തിന്റെ വിത്തും വിതയ്ക്കുന്നു.

അവൾ വീണ്ടും താമരയുടെ പ്രഭയോടെ ഒരു താമരയിൽ ജനിച്ചു. അവിടെനിന്നും മുമ്പത്തെപ്പോലെ ആ രാക്ഷസൻ അവളെ കണ്ടെടുത്തു; താമരയുടെ ഉള്ളിന്റെ കാന്തിയുള്ള ആ കന്യകയെ എടുത്ത് അവൻ തന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്കു പോയി, മന്ത്രിയെ കാണിച്ചു. ലക്ഷണജ്ഞനായ മന്ത്രി നോക്കിയ ഉടനെ രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഈ സുന്ദരി ഗൃഹത്തിൽ വസിച്ചാൽ അങ്ങയുടെ വധത്തിനുതന്നെ കാരണമാകുമെന്നു കാണുന്നു.’ അതു കേട്ട് രാവണൻ അവളെ സമുദ്രത്തിലേക്ക് എറിഞ്ഞു. അവളാകട്ടെ ഭൂമിയിലെത്തി, യജ്ഞഭൂമിയുടെ നടുവിൽ, രാജാവിന്റെ കലപ്പത്തലയാൽ ഉഴുതെടുക്കപ്പെട്ട് വീണ്ടും ഉയർന്നുവന്നു. അഗസ്ത്യൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘പ്രഭോ, അവൾതന്നെയാണ് ജനകരാജാവിന്റെ പുത്രിയായി ജനിച്ച, മഹാബാഹോ, അങ്ങയുടെ ഭാര്യ; അങ്ങു സനാതനനായ വിഷ്ണുവാണല്ലോ. മുമ്പ് അവളുടെ ക്രോധത്താൽ കൊല്ലപ്പെട്ട പർവതസമാനനായ ശത്രു, അങ്ങയുടെ അമാനുഷമായ വീര്യത്തെ ആശ്രയിച്ച് അവളാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ ഈ മഹാഭാഗ മനുഷ്യരുടെ ഇടയിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ജനിക്കും — കലപ്പത്തലയാൽ ഉഴുത വയലിൽ, യാഗവേദിയിലെ അഗ്നിജ്വാലപോലെ. ഇവൾ കൃതയുഗത്തിൽ വേദവതി എന്ന പേരിലായിരുന്നു; ത്രേതായുഗം വന്നപ്പോൾ ആ രാക്ഷസനെ വധിക്കാനായി മിഥിലാകുലത്തിൽ മഹാത്മാവായ ജനകന്റെ പുത്രിയായി ജനിച്ചു; സീതയിൽനിന്ന് (ഉഴവുചാലിൽനിന്ന്) ജനിച്ചതിനാൽ മനുഷ്യർ സീത എന്നു വിളിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘സീത’ എന്ന പദത്തിന്റെ നിരുക്തിയും നൽകിയിരിക്കുന്നു — കലപ്പയുടെ ചാലാണു സീത; അതിൽനിന്നു ജനിച്ചവൾ സീത. താമരയിലെ ജനനവും സമുദ്രത്തിലേക്കുള്ള എറിയലും പ്രചാരപാഠത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ ശ്ലോകങ്ങളില്ല. ഇങ്ങനെ രാമായണത്തിന്റെ മൂലകഥ — സീതാപഹരണവും രാവണവധവും — ഈ പൂർവജന്മവൃത്താന്തത്തിൽ കാരണമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മന്ത്രിയുടെ വാക്കു ലക്ഷണശാസ്ത്രത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ളതാണ് — കന്യകയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഗൃഹനാഥന്റെ നാശത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു എന്ന്. ഭയന്ന രാവണൻ അവളെ സമുദ്രത്തിലേക്ക് എറിയുന്നു; എന്നാൽ നിയതിയെ തടയാൻ അവനു കഴിയുന്നില്ല. നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പൂർവം ക്രോധഹതഃ’ (മുമ്പ് ക്രോധത്താൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവൻ) — വേദവതിയുടെ ക്രോധത്താൽ അവൻ മുമ്പേതന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടവനെപ്പോലെയായിരുന്നു, രാമന്റെ വീര്യത്താൽ ഇപ്പോൾ വധിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു എന്നാണു ഭാവം; അവളുടെ ശാപം രാമനിലൂടെ ഫലിച്ചു. ‘വീണ്ടും വീണ്ടും ജനിക്കും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സീത, വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം ഓരോ യുഗത്തിലും അവതരിക്കുന്ന സനാതനിയായ ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ തന്റെ ഭാര്യയുടെ പൂർവവൃത്താന്തം കേട്ട് രാമൻ രാവണവധത്തിന്റെ ഗൂഢമായ കാരണവും അറിയുന്നു — അതു സീതാപഹരണത്തിനുള്ള ശിക്ഷ മാത്രമല്ല, വേദവതിയുടെ പ്രതിജ്ഞയുടെ പൂർത്തീകരണവുമാണ്. ‘യജ്ഞായതനമധ്യഗാ’ (യജ്ഞഭൂമിയുടെ നടുവിൽ) എന്ന പദത്താൽ അവളുടെ പവിത്രത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ആരുടെയും ഗർഭത്തിലല്ല, യജ്ഞഭൂമിയിൽത്തന്നെയാണ് അവൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടത്. ‘വേദ്യാമഗ്നിശിഖോപമാ’ (യാഗവേദിയിലെ അഗ്നിജ്വാലപോലെ) എന്ന ഉപമയും അവളുടെ അഗ്നിപ്രവേശത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചവൾതന്നെ അഗ്നിജ്വാലപോലെ വീണ്ടും ഉയർന്നുവന്നു. കൃതയുഗത്തിൽ വേദവതി, ത്രേതായുഗത്തിൽ സീത — ഒരേ ദേവിയുടെ രണ്ടു രൂപങ്ങൾ എന്നാണ് അഗസ്ത്യന്റെ ഉപദേശം.

Agastya took up the story again. "Then, king, mighty-armed Rāvaṇa, roaming over the earth, came to the forest of the Himālaya and wandered all about it." There he saw a maiden wearing a black antelope skin and matted hair, the marks of renunciation, living by the rule of the seers and shining like a goddess. At the sight of her beauty and her great vow he was overcome by the delusion of desire, and he asked her, almost laughing: "Good lady, what is this life you lead, so contrary to your youth? It does not suit such beauty as yours. Your beauty is matchless, timid one; it drives men mad with desire. It is not right for you to live in austerity; that is my judgement." The poet shows us Rāvaṇa's view: to him austerity was a waste of beauty. His words carry a show of courtesy, but "almost laughing" betrays the pride and lust beneath. The calm ascetic and the restless rākṣasa face each other, and that is the central conflict of the sarga. Even into the holy forest of the Himālaya, a place of austerity, Rāvaṇa's desire intrudes. His conquest of the world began in the previous sarga; here we see the first fruit of his lust.

Rāvaṇa asked again: "Whose daughter are you, lovely-faced one, and who is your husband? The man who enjoys your company is blessed indeed on earth. What is all this toil for? Tell me everything." The words "blessed indeed" reveal what was in his mind: he already envied her husband. Addressed thus, the illustrious maiden, rich in austerity, first offered him the hospitality due to a guest, as the rule requires. Her character shows here: even to a rākṣasa, a guest, she does not deny the rites of welcome. Then she said: "My father was the brahmin seer Kuśadhvaja, of boundless splendour, the son of Bṛhaspati and his equal in wisdom. As that great soul recited the Veda day after day, I was born from it, a maiden made of sacred speech, and I am called Vedavatī." Her name fits, for the Veda itself was the source of her birth. "Then the gods, gandharvas, yakṣas, rākṣasas and serpents all went to my father and sought my hand," she said, which shows that her fame had spread through every world. There is no pride in her words, only the truth, and she answers Rāvaṇa's questions in order: whose daughter she is, and why she practises austerity.

"But my father did not give me to them, lord of the rākṣasas. I will tell you why; listen, mighty-armed one. My father wanted Viṣṇu, lord of the gods and of the three worlds, as his son-in-law, and so he would give me to no one else. Hearing this, Śambhu, king of the daityas, proud of his strength, grew angry, and that wicked one killed my father as he lay asleep at night. Then my grieving and noble mother embraced my father's body and entered the fire." So she was left alone. "Since then I have held one resolve in my heart: I will make my father's wish about Nārāyaṇa come true. Having taken that vow, I practise great austerity. I have told you everything now, bull among rākṣasas. Nārāyaṇa is my husband, and no one other than that Supreme Person; longing for Nārāyaṇa, I have undertaken this fierce discipline. I know who you are, king; go, son of Pulastya's line. By my austerity I know everything there is in the three worlds." Her ascetic power is revealed here, for she recognises even this stranger for what he is. Her vow is rooted in devotion to her father: she means to fulfil his wish by her own austerity. Three sorrows came to her one after another, her father's murder, her mother's entering the fire, and her own loneliness, yet she does not lament; she holds to her austerity, taking her father's wish as her duty. This Śambhu is a daitya king, not Śiva, and his anger came from wounded pride, since Kuśadhvaja would not give her to him. His crime also foreshadows Rāvaṇa's own story, the same chain of desire, anger and killing. "Nārāyaṇa is my husband" shows how firm her resolve was: she regards Viṣṇu as her husband even before any marriage. She sends Rāvaṇa away knowing exactly who he is, not in ignorance, and with the single word "go" she closes her hospitality: the guest has been honoured, and there is nothing more to say.

Then Rāvaṇa, tormented by the arrows of Kandarpa, the god of love, stepped down from his aerial chariot and spoke again to the maiden of the great vow: "You are proud, fair-hipped one, to think as you do. Heaping up merit suits the old, fawn-eyed one. You have every virtue and are the beauty of the three worlds; you should not talk like this, timid one, for your youth is slipping away. I am the lord of Laṅkā, good lady, known as Daśagrīva. Become my wife and enjoy every pleasure as you please. And who is this Viṣṇu you speak of? In valour, in austerity, in enjoyment and in strength, the one you long for is no match for me, lovely woman." When he had said this, Vedavatī answered the night-ranger: "No, not so! Viṣṇu is the lord of the three worlds, honoured by all the worlds. Who but you, lord of the rākṣasas, if he had any sense, would despise him?" His arrogance is plain: he thinks himself above all. His argument is that merit-making is for the old and youth is for pleasure, and he calls her proud because her resolve crosses his desire. He tries to tempt her with his kingdom, his name and his strength, announcing "I am the lord of Laṅkā, Daśagrīva" as though his name were reason enough; to him a woman is an object of pleasure, not a free person bound by a vow of her own, while to her the vow is the heart of life. He asks "who is this Viṣṇu?" as if he had never heard of him, to make himself seem greater. This exchange is like the seed of the later war of Rāma and Rāvaṇa: the Viṣṇu he scorns here will slay him as Rāma. Vedavatī's reply is short and firm; her "No, not so!" says how strongly she refuses, and in recalling Viṣṇu's greatness she exposes Rāvaṇa's folly. Temptation has failed, and force comes next.

At her words the night-ranger seized the maiden by the hair with his fingertips. Enraged, Vedavatī cut off her hair with her own hand: her hand became a sword and severed the locks. Seizing her hair was the utmost insult, and her hand turning into a blade shows the power of her austerity, by which she defended herself without any weapon. Blazing as it were with fury, as though she would burn the night-ranger up, she kindled a fire and, hastening to die, said: "Base one, now that you have violated me I no longer wish to live. So, rākṣasa, I shall enter the fire before your eyes. Because you, evil-minded one, have violated me in this forest, I shall be born again to destroy you. A man set on evil cannot be killed by a woman, and if I were to hurl a curse at you my austerity would be spent. If I have done any good deed, given any gift or made any offering, then may I be born, not from a womb, as the chaste daughter of a righteous man." With these words she entered the blazing fire, and a heavenly rain of flowers fell from the sky all around. Her decision is worth noting: she will not spend her austerity on a curse but will settle the enmity through a future birth, so that giving up her body here is not defeat but the beginning of a vow. She knew that a woman could not kill such a sinner by force, and that a curse would drain her austerity, so she chose a third way, a birth not from a womb, won by the strength of her own merit. Her prayer to be the daughter of a righteous man would be fulfilled in Janaka. She calls him simply "rākṣasa" in her loathing, and she enters the fire before his very eyes so that he should see the fruit of his deed; the sight also planted a seed of fear in his mind. The rain of flowers is the gods' approval of her sacrifice.

She was born again in a lotus, radiant as a lotus. And once more, as before, that rākṣasa laid hold of her. Taking the maiden, lovely as the heart of a lotus, he went home and showed her to his minister. The minister, who could read the signs on a body, looked at her and said to Rāvaṇa, "If this fair-hipped girl stays in your house, I see that she will be your death." Hearing this, Rāma, Rāvaṇa threw her into the sea. She reached the land, and in the midst of a sacrificial ground she was turned up by the blade of the king's plough and rose again, the chaste one. Agastya concluded: "She is the daughter born to King Janaka, my lord, and she is your wife, mighty-armed one, for you are the eternal Viṣṇu. That mountain-like enemy whom she had struck down long before by her wrath has now been slain by her, relying on your superhuman valour. So this noble lady will be born again and again among mortals, in a field turned up by the plough, like a flame of fire on the altar. In the Kṛta age she was Vedavatī; when the Tretā age came, she was born, for the destruction of that rākṣasa, in the family of the great-souled Janaka of Mithilā, and because she rose from the furrow, men call her Sītā." Here the name Sītā is explained: sītā is the furrow of the plough, and she was born from it. The minister's warning rested on the science of bodily signs, which foretold ruin to the master of her house; Rāvaṇa threw her into the sea in fear, but he could not ward off fate. The meaning of "struck down long before by her wrath" is that her anger had in effect already killed him, and Rāma's valour now completed it: her vow bore fruit through Rāma. "Again and again among mortals" suggests that Sītā is the eternal Lakṣmī, who comes down with Viṣṇu in every age. Rising on a sacrificial ground rather than from any womb marks her purity, and the flame on the altar recalls her entering the fire: she who entered the fire rose again like a flame. So the heart of the Rāmāyaṇa, Sītā's abduction and Rāvaṇa's death, is bound to this story of an earlier birth as its cause, and Rāma, hearing of his wife's past, learns the hidden reason for Rāvaṇa's death: it was not only the punishment for carrying off Sītā but the fulfilment of Vedavatī's vow. Vedavatī in the Kṛta age and Sītā in the Tretā are two forms of one goddess; that is Agastya's teaching.