अगस्त्यः वदति — हे राम, भ्रातरं धनदं जित्वा सः राक्षसाधिपः महासेनस्य कार्तिकेयस्य प्रसूतिस्थानं महत् शरवणं ययौ। तत्र दशग्रीवः गभस्तिजालैः संवीतं, द्वितीयं भास्करम् इव दीप्यमानं, रौक्मं महत् शरवणं ददर्श। सः कंचित् रम्यवनान्तरं पर्वतं समारुह्य तत्र पुष्पकं विष्टम्भितं प्रेक्षते। सचिवैः समावृतः राक्षसेन्द्रः अचिन्तयत् — ‘कामगं कृतम् इदं विमानं किमर्थं विष्टब्धम्? कस्मात् न आगमत्? किंनिमित्तं मम इच्छया इदं पुष्पकं न गच्छति? एतत् कर्म पर्वतस्य उपरि स्थितस्य कस्यचित् भवेत्।’ हे राम, ततः बुद्धिकोविदः मारीचः अब्रवीत् — ‘राजन्, यत् इदं पुष्पकं न गच्छति, तत् निष्कारणं न। अथवा इदं पुष्पकं धनदात् अन्यस्य वाहनं न भवति; अतः धनाध्यक्षेण विना कृतम् इदं निस्पन्दम् अभवत्।’ अत्र मारीचः द्वौ हेतू विकल्पयति — पर्वतस्थस्य कस्यचित् प्रभावः, अथवा विमानस्य स्वामिभक्तिः। द्वितीयः हेतुः वुल्गेटमात्रः, सुन्दरः च — दिव्यं विमानं बलेन हृतं सत् नूतनस्वामिनम् अङ्गीकर्तुं न इच्छति इव। किन्तु वास्तविकं कारणं प्रथमम् एव — अग्रे नन्दी तत् प्रकटयिष्यति। शरवणं कार्तिकेयस्य जन्मस्थलं, शिवस्य पुत्रस्य; अतः तत् स्थानं शिवस्य क्रीडाभूमिः। ‘रौक्मं’, ‘द्वितीयमिव भास्करम्’ इति विशेषणैः तस्य दिव्यता सूचिता। रावणस्य ‘कामगं कृतम्’ इति चिन्तनं तस्य आश्चर्यं दर्शयति — यत् विमानं स्वामिनः इच्छया सर्वत्र गच्छति, तत् अकस्मात् निश्चलं जातम्। पूर्वसर्गस्य अन्ते सः पुष्पकम् आरुह्य त्रिभुवनं जितं मन्यते स्म; अस्मिन् सर्गे आरम्भे एव तस्य दर्पस्य प्रथमः आघातः। मारीचः ‘बुद्धिकोविदः’ इति विशेष्यते — सः एव रावणस्य सचिवेषु दूरदर्शी, यः पश्चात् अरण्यकाण्डे अपि रावणं रामात् निवारयितुं प्रयतिष्यते।

इति वाक्यस्य अन्तरे एव करालः, कृष्णपिङ्गलः, वामनः, विकटः, मुण्डी, ह्रस्वभुजः, बली नन्दी भवस्य अनुचरः पार्श्वम् उपागम्य अशङ्कितः सन् राक्षसेन्द्रम् इदं वचः अब्रवीत् — ‘दशग्रीव, निवर्तस्व; अस्मिन् शैले शंकरः क्रीडति। सुपर्णनागयक्षाणां देवगन्धर्वरक्षसां सर्वेषाम् एव भूतानाम् अयं पर्वतः अगम्यः कृतः।’ इति नन्दिवचः श्रुत्वा क्रोधात् कम्पितकुण्डलः रोषात् ताम्रनयनः सः पुष्पकात् अवरुह्य ‘कः अयं शङ्करः’ इति उक्त्वा शैलमूलम् उपागतः। तत्र सः देवस्य अदूरतः स्थितं, दीप्तं शूलम् अवष्टभ्य स्थितं, द्वितीयं शङ्करम् इव नन्दिनम् अपश्यत्। तं वानरमुखं दृष्ट्वा सः राक्षसः अवज्ञाय सतोयः तोयदः इव महान्तं प्रहासं मुमुचे। तदा शङ्करस्य अपरा तनुः भगवान् नन्दी क्रुद्धः सन् उपस्थितं दशाननं तत् रक्षः अब्रवीत् — ‘दशानन, यस्मात् वानररूपं माम् अवज्ञाय त्वया अशनिपातसंकाशः अपहासः प्रमुक्तः, तस्मात् मम वीर्येण संयुक्ताः, मम रूपेण तेजसा च समाः वानराः तव कुलस्य वधार्थम् उत्पत्स्यन्ते। क्रूर, तेषां नखदंष्ट्राः एव आयुधानि भविष्यन्ति, मनःसम्पातवेगाः, युद्धोन्मत्ताः, बलोद्रिक्ताः, विसर्पन्तः शैलाः इव ते भविष्यन्ति। ते सम्भूय सहामात्यसुतस्य तव प्रबलं दर्पं पृथग्विधम् उत्सेधं च व्यपनेष्यन्ति। निशाचर, इदानीं त्वां हन्तुं मया किं न शक्यम्? किन्तु त्वं न हन्तव्यः, यतः स्वकर्मभिः पूर्वम् एव हतः असि।’ तस्मिन् महात्मनि देवे एवम् उदीरितवाक्ये देवदुन्दुभयः नेदुः, खात् च पुष्पवृष्टिः च्युता। अयं शापः रामायणस्य मूलबीजेषु एकः — रावणस्य कुलनाशः वानरैः भविष्यति इति पूर्वम् एव निश्चितम्। नन्दी शिवस्य ‘अपरा तनुः’ इति उक्तः; तस्य वानरमुखत्वम् अपि अर्थपूर्णं — शिवांशः हनूमान् अपि वानरः इति परम्परा। रावणस्य दोषः द्विविधः — प्रथमं शङ्करस्य अवज्ञा (‘कोऽयं शङ्करः’), ततः नन्दिनः रूपस्य उपहासः। दशमसर्गे सः मानुषान् तृणवत् मत्वा अवध्यत्वसूच्यां न अगणयत्; अत्र सः वानरान् अपि उपहसति; उभौ एव तस्य विनाशकौ भविष्यतः। ‘स्वकर्मभिः पूर्वमेव हतः’ इति वाक्यं कर्मसिद्धान्तस्य सारं वदति — पापी स्वपापेन एव मृतः, बाह्यः हन्ता केवलं निमित्तम्। देवानां दुन्दुभिनादः पुष्पवृष्टिः च शापस्य सत्यतां समर्थयतः। अस्य भागस्य सप्तदशः अष्टादशः ऊनविंशः च श्लोकाः — वानराणां वर्णनम् — समीक्षिते अल्पतराः, वुल्गेटे विस्तृताः। नन्दिनः रूपवर्णनं वुल्गेटे विस्तृतं — करालः, कृष्णपिङ्गलः, वामनः, विकटः, मुण्डी, ह्रस्वभुजः, बली इति सप्त विशेषणानि। एतानि बाह्यरूपेण कुरूपं, किन्तु अन्तः शिवसमं तेजस्विनं दर्शयन्ति; अतः रावणस्य उपहासः बाह्यरूपमात्रदर्शिनः मूढस्य लक्षणम्। समीक्षितस्य ‘मौर्ख्यात्’ इति पदम् अपि एतत् एव सूचयति। नन्दिनः निवारणम् अपि सौम्यं — सः केवलं नियमं स्मारयति, ‘सर्वेषाम् एव भूतानाम् अगम्यः’; तत्र रावणस्य विशेषः अपमानः नास्ति। किन्तु ‘कोऽयं शङ्करः’ इति प्रश्नेन रावणः स्वयम् एव संघर्षम् आरभते। शापस्य वर्णने वानराणां गुणाः क्रमेण उक्ताः — वीर्यं, रूपं, तेजः, नखदंष्ट्रायुधत्वं, मनोवेगः, युद्धोन्मादः, बलं, पर्वतसदृशं शरीरं च। एते सर्वे किष्किन्धाकाण्डे सुन्दरकाण्डे युद्धकाण्डे च वानराणां वर्णनेषु पुनः दृश्यन्ते — सुग्रीवस्य सेना, हनूमतः वेगः, अङ्गदस्य बलम्। ‘सहामात्यसुतस्य’ इति पदं रावणस्य मन्त्रिणां पुत्राणां च विनाशम् अपि पूर्वं सूचयति — प्रहस्तः, इन्द्रजित्, अक्षः इत्यादयः सर्वे युद्धे हताः। नन्दी रावणं हन्तुं समर्थः अपि न हन्ति — धर्मात्मानः दुष्टस्य नाशं कालाय त्यजन्ति, स्वयं क्रोधे अपि संयमं रक्षन्ति।

महाबलः दशाननः तदा नन्दिवाक्यम् अचिन्तयित्वा पर्वतं समासाद्य इदं वाक्यम् आह — ‘गोपते, गच्छतः मम पुष्पकस्य गतिः यत्कृते छिन्ना, तम् इमं तव शैलम् उन्मूलं करोमि। केन प्रभावेण भवः नित्यं राजवत् अत्र क्रीडति? उपस्थितं ज्ञातव्यं भयस्थानं सः न जानीते।’ हे राम, एवम् उक्त्वा सः पर्वते भुजान् विक्षिप्य तं शीघ्रं तोलयामास, सः शैलः समकम्पत। पर्वतस्य चालनात् देवस्य गणाः कम्पिताः, पार्वती अपि चचाल, तदा महेश्वरम् आश्लिष्टा च। हे राम, ततः देवानां प्रवरः हरः महादेवः लीलया पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास। ततः तस्य शैलस्तम्भोपमाः भुजाः पीडिताः; तत्र तस्य रक्षसः सचिवाः विस्मिताः अभवन्। रोषात् भुजानां पीडनात् च तेन रक्षसा सहसा विरावः मुक्तः, येन त्रैलोक्यं कम्पितम्। तस्य अमात्याः युगक्षये वज्रनिष्पेषम् इव मेनिरे; तदा इन्द्रपुरोगमाः देवाः वर्त्मसु चलिताः। समुद्राः संक्षुब्धाः, पर्वताः चलिताः; यक्षाः विद्याधराः सिद्धाः च ‘किम् एतत्’ इति अब्रुवन्। अस्मिन् प्रसङ्गे बलस्य द्वयोः रूपयोः वैपरीत्यं दृश्यते — रावणः सर्वबलेन भुजैः शैलम् उत्तोलयति, शिवः तु केवलं पादाङ्गुष्ठेन, लीलया, तं पुनः स्थापयति। ‘लीलया’ इति पदं शिवस्य अनायासं सूचयति। रावणः शिवं ‘गोपते’ इति सम्बोधयति, पशुपतिः इति अवमानार्थम्; ‘राजवत् क्रीडति’ इति च सः शिवस्य ऐश्वर्यं न सहते। पार्वत्याः भयात् महेश्वरस्य आलिङ्गनं कवीनां प्रियः प्रसङ्गः। रावणस्य विरावः एव तस्य नाम्नः निमित्तं भविष्यति — अतः तस्य त्रैलोक्यव्यापी प्रभावः विस्तरेण वर्णितः: अमात्याः प्रलयं मन्यन्ते, देवाः मार्गेषु चलिताः, समुद्राः पर्वताः च क्षुब्धाः। समीक्षिते ‘मानुषाः शब्दवित्रस्ता मेनिरे लोकसंक्षयम्’ इति, वुल्गेटे ‘मेनिरे वज्रनिष्पेषं तस्यामात्या युगक्षये’ इति भिन्नः पाठः। रावणस्य अयं प्रयासः तस्य स्वभावस्य प्रतीकः — यत् तस्य मार्गे विघ्नं भवति, तत् सः उन्मूलयितुम् इच्छति, देवस्थानं वा भवतु। किन्तु शिवस्य लीला तं क्षणेन निग्रहति। अयं प्रसङ्गः ‘रावणानुग्रहमूर्तिः’ इति शिल्पेषु प्रसिद्धः। सचिवानां विस्मयः, देवानां चलनं, सिद्धानां प्रश्नः — एते सर्वे तस्य विरावस्य व्याप्तिं दर्शयन्ति। एवं यः पर्वतं उन्मूलयितुम् ऐच्छत्, सः एव तस्य अधः निपीडितः अभवत् — दर्पस्य फलं सद्यः एव प्राप्तम्।

ततः अमात्याः अवदन् — ‘दशानन, नीलकण्ठम् उमापतिं महादेवं तोषयस्व; तम् ऋते अन्यत् शरणम् अत्र वयं न पश्यामः। स्तुतिभिः प्रणतः भूत्वा तम् एव शरणं व्रज; कृपालुः शङ्करः तुष्टः ते प्रसादं विधास्यति।’ अमात्यैः एवम् उक्तः सः दशाननः प्रणम्य विविधैः सामभिः स्तोत्रैः च वृषभध्वजं तुष्टाव; एवं रुदतः तस्य रक्षसः संवत्सरसहस्रं गतम् — एषः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ततः शैलाग्रे विष्ठितः प्रभुः महादेवः प्रीतः, हे राम, अस्य भुजान् मुक्त्वा दशाननं वाक्यम् आह — ‘दशानन, तव वीरस्य शौटीर्यात् प्रीतः अस्मि। शैलाक्रान्तेन त्वया यः सुदारुणः रावः मुक्तः, येन इदं लोकत्रयं रावितं भयम् आगतं च, तस्मात् राजन्, त्वं नाम्ना रावणः भविष्यसि। देवताः, मानुषाः, यक्षाः, ये च अन्ये जगतीतले, ते सर्वे लोकरावणं त्वां ‘रावणः’ इति एवम् अभिधास्यन्ति। पौलस्त्य, येन पथा इच्छसि, तेन विस्रब्धं गच्छ; राक्षसाधिप, मया अभ्यनुज्ञातः गम्यताम्।’ अत्र ‘रावण’ इति नाम्नः निरुक्तिः — ‘रु’ धातोः रवणात्, लोकान् रावयति इति रावणः। यत् नाम सर्वे जानन्ति, तस्य उत्पत्तिः एतस्मात् पराजयात्, न विजयात् — एषा विडम्बना कवेः सूक्ष्मा। अमात्यानां परामर्शः अपि बुद्धिमान् — बलेन यत् न सिध्यति, तत् भक्त्या सिध्यति। शिवस्य कृपालुत्वं प्रसिद्धं; सः शत्रुम् अपि स्तुत्या प्रसन्नः भूत्वा अनुगृह्णाति। ‘रुदतः’ इति पदं रावणनाम्नः अर्थम् अपि समर्थयति — सः सहस्रं वर्षाणि अरोदीत्। शिवः तस्य ‘शौटीर्यं’ प्रशंसति — पराजितस्य अपि वीरत्वं तेन स्वीकृतम्। तस्य ‘गच्छ पौलस्त्य विस्रब्धम्’ इति वचनं पुष्पकस्य गतिरोधस्य समाप्तिं सूचयति। एषः प्रसङ्गः शिवस्य रावणस्य च सम्बन्धस्य आरम्भः — यतः रावणः पश्चात् महान् शिवभक्तः इति प्रसिद्धः।

शम्भुना एवम् उक्तः लङ्केशः स्वयम् अब्रवीत् — ‘महादेव, यदि प्रीतः असि, तर्हि याचतः मे वरं देहि। देवगन्धर्वदानवैः राक्षसैः गुह्यकैः नागैः ये च अन्ये बलवत्तराः तैः अवध्यत्वं मया प्राप्तम्। देव, मानुषान् अहं न गणयामि; ते स्वल्पाः इति मम सम्मतम्। त्रिपुरान्तक, ब्रह्मणः दीर्घम् आयुः अपि मे प्राप्तम्; तस्य आयुषः शेषं वाञ्छितं, त्वं च मे शस्त्रं प्रयच्छ।’ तेन रावणेन एवम् उक्तः सः शङ्करः तस्मै चन्द्रहासः इति श्रुतं महादीप्तं खड्गं ददौ, आयुषः अवशेषं च भूतपतिः तदा ददौ। ततः दत्त्वा शम्भुः उवाच — ‘इदं त्वया न अवज्ञेयम्; यदि ते अवज्ञातं, तर्हि माम् एव असंशयं पुनः एष्यति।’ एवं महेश्वरेण एव कृतनामा सः रावणः महादेवम् अभिवाद्य पुष्पकम् आरुरोह। हे राम, ततः सः सुमहावीर्यान् क्षत्रियान् ततः ततः बाधमानः महीतलं पर्यक्रामत। केचित् तेजस्विनः शूराः युद्धदुर्मदाः क्षत्रियाः तस्य शासनम् अकुर्वन्तः सपरिच्छदाः विनेशुः। अपरे प्राज्ञसम्मताः तत् रक्षः दुर्जयं जानन्तः बलदर्पितं तं राक्षसं ‘जिताः स्मः’ इति अभाषन्त। अत्र रावणस्य वचने पुनः सः एव दोषः — ‘मानुषान्न गणे’ इति; दशमसर्गे यथा ब्रह्माणं प्रति, तथा अत्र शिवं प्रति अपि सः मनुष्यान् तुच्छान् मन्यते। चन्द्रहासः खड्गः रावणस्य प्रसिद्धम् आयुधम्; शिवस्य शर्तः — ‘नावज्ञेयमिदम्’ — अपि ध्येया, यतः अवमानिते आयुधं स्वामिनं प्रति प्रत्यावर्तते। ‘आयुषश्चावशेषम्’ इति — सहस्रवर्षस्तुत्या यत् आयुः व्ययितं, तत् अपि शिवः पुनः ददाति इति हिन्दीभाष्यम्। अन्ते रावणस्य पृथिवीविजययात्रा आरभते — क्षत्रियाणां द्विविधः प्रतिसादः: शूराः युध्यन्ते नश्यन्ति च, प्राज्ञाः पराजयं स्वीकुर्वन्ति। एषः उपक्रमः अग्रिमेषु सर्गेषु विस्तरेण वर्ण्यते — वेदवतीप्रसङ्गः, मरुत्तस्य यज्ञः, अनरण्यस्य शापः इत्यादयः। एवं षोडशसर्गे रावणस्य नाम, खड्गः, शापः च त्रयम् अपि एकत्र लब्धम्। रावणस्य याचने तस्य सावधानता अपि दृश्यते — सः अवध्यत्वस्य सूचीं पुनः गणयति, दीर्घायुः च ब्रह्मणः प्राप्तम् इति स्मारयति, ततः एव नूतनं याचते; एवं सः शिवात् तत् न याचते यत् ब्रह्मणा पूर्वम् एव दत्तम्। एवं शिवस्य प्रसादः अपि तस्य गर्वं वर्धयति, न तु शमयति।

అగస్త్యుడు చెబుతున్నాడు — రామా, సోదరుడైన ధనదుని జయించి ఆ రాక్షసాధిపుడు మహాసేనుడైన కార్తికేయుని జన్మస్థానమైన విశాలమైన శరవణానికి (రెల్లువనానికి) వెళ్ళాడు. అక్కడ దశగ్రీవుడు కిరణజాలాలతో కప్పబడి, రెండవ సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తున్న బంగారువన్నెగల విశాలమైన శరవణాన్ని చూశాడు. అతడు రమ్యమైన వనాల నడుమ ఉన్న ఒక పర్వతాన్ని ఎక్కి, అక్కడ పుష్పకం స్తంభించిపోవడం చూశాడు. మంత్రులతో కూడిన రాక్షసేంద్రుడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘కోరిన చోటికి వెళ్ళేలా చేయబడిన ఈ విమానం ఎందుకు స్తంభించిపోయింది? ఎందుకు ముందుకు సాగలేదు? ఏ కారణంగా ఈ పుష్పకం నా ఇచ్ఛానుసారం వెళ్ళడం లేదు? ఈ పని పర్వతం పైన ఉన్న ఎవరిదో అయి ఉండాలి.’ రామా, అప్పుడు బుద్ధికుశలుడైన మారీచుడు ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, ఈ పుష్పకం వెళ్ళకపోవడం నిష్కారణం కాదు. లేదా ఈ పుష్పకం ధనదుడు తప్ప మరొకరికి వాహనం కాదేమో; కాబట్టి ధనాధ్యక్షుడు లేకపోవడంతో ఇది నిశ్చలమైపోయింది.’ ఇక్కడ మారీచుడు రెండు కారణాలను వికల్పంగా చెబుతున్నాడు — పర్వతంపై ఉన్న ఎవరిదో ప్రభావం, లేదా విమానపు స్వామిభక్తి. రెండవ కారణం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, అది అందమైనది కూడా — బలవంతంగా అపహరించబడిన దివ్యవిమానం కొత్త యజమానిని అంగీకరించడానికి ఇష్టపడనట్లు. కానీ అసలు కారణం మొదటిదే — ముందు నంది దానిని వెల్లడిస్తాడు. శరవణం శివుని పుత్రుడైన కార్తికేయుని జన్మస్థలం; కాబట్టి ఆ స్థానం శివుని క్రీడాభూమి. ‘రౌక్మం’ (బంగారువన్నెది), ‘ద్వితీయమివ భాస్కరమ్’ (రెండవ సూర్యుని వలె) అనే విశేషణాలతో దాని దివ్యత్వం సూచించబడింది. ‘కామగం కృతమ్’ (కోరిన చోటికి వెళ్ళేలా చేయబడినది) అనే రావణుని ఆలోచన అతని ఆశ్చర్యాన్ని చూపుతుంది — స్వామి ఇచ్ఛానుసారం ఎక్కడికైనా వెళ్ళే విమానం హఠాత్తుగా నిశ్చలమైపోయింది. పూర్వసర్గ చివరలో అతడు పుష్పకాన్ని ఎక్కి మూడు లోకాలనూ జయించినట్లు భావించాడు; ఈ సర్గ ఆరంభంలోనే అతని దర్పానికి మొదటి దెబ్బ తగులుతుంది. మారీచుడు ‘బుద్ధికోవిదుడు’ అని విశేషించబడ్డాడు — రావణుని మంత్రులలో దూరదృష్టి గలవాడు అతడే, తరువాత అరణ్యకాండలో కూడా రావణుని రాముని నుండి నివారించడానికి అతడు ప్రయత్నిస్తాడు.

ఈ మాట చెబుతుండగానే భయంకరుడూ, నలుపు పింగళ వర్ణాలు గలవాడూ, పొట్టివాడూ, వికృతరూపుడూ, ముండితశిరస్కుడూ, పొట్టి చేతులు గలవాడూ, బలవంతుడూ, భవుని (శివుని) అనుచరుడూ అయిన నంది దగ్గరికి వచ్చి, ఏమాత్రం జంకకుండా రాక్షసేంద్రునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘దశగ్రీవా, వెనుదిరుగు; ఈ పర్వతంపై శంకరుడు క్రీడిస్తున్నాడు. సుపర్ణులకు, నాగులకు, యక్షులకు, దేవతలకు, గంధర్వులకు, రాక్షసులకు — సమస్త ప్రాణులకూ ఈ పర్వతం ప్రవేశింపరానిదిగా చేయబడింది.’ నంది ఈ మాట విని కోపంతో కుండలాలు కదులుతుండగా, రోషంతో కళ్ళు ఎర్రబడగా, అతడు పుష్పకం నుండి దిగి ‘ఎవడీ శంకరుడు?’ అంటూ పర్వతపు అడుగుకు వచ్చాడు. అక్కడ అతడు దేవునికి సమీపంలో నిలిచి, ప్రకాశించే శూలాన్ని ఆనుకొని నిలిచిన, రెండవ శంకరుని వంటి నందిని చూశాడు. వానరముఖుడైన అతనిని చూచి ఆ రాక్షసుడు తిరస్కారంతో, నీటితో నిండిన మేఘంలా పెద్దగా గర్జిస్తూ నవ్వాడు. అప్పుడు శంకరుని మరొక శరీరమైన భగవాన్ నంది కోపించి, ఎదుట నిలిచిన ఆ రాక్షసుడైన దశాననునితో ఇలా అన్నాడు — ‘దశాననా, వానరరూపుడనైన నన్ను తిరస్కరించి నీవు పిడుగుపాటు వంటి పరిహాసాన్ని విడిచావు కాబట్టి, నా వీర్యంతో కూడిన, రూపంలోనూ తేజస్సులోనూ నాతో సమానులైన వానరులు నీ కులాన్ని వధించడానికి పుడతారు. క్రూరుడా, వారి గోళ్ళూ కోరలే ఆయుధాలవుతాయి, వారు మనోవేగం గలవారు, యుద్ధోన్మత్తులు, బలంతో ఉప్పొంగేవారు, కదిలే పర్వతాల వంటివారు అవుతారు. వారు కలిసికట్టుగా మంత్రులతో పుత్రులతో కూడిన నీ ప్రబలమైన దర్పాన్నీ నానావిధమైన నీ ఔన్నత్యాన్నీ తొలగిస్తారు. నిశాచరా, ఇప్పుడే నిన్ను చంపడం నాకు సాధ్యం కాదా? కానీ నీవు చంపదగినవాడవు కావు, ఎందుకంటే నీ కర్మలచేత నీవు ముందే చచ్చినవాడవు.’ మహాత్ముడైన ఆ దేవుడు ఈ మాట పలకగానే దేవదుందుభులు మ్రోగాయి, ఆకాశం నుండి పుష్పవృష్టి కురిసింది. ఈ శాపం రామాయణపు మూలబీజాలలో ఒకటి — రావణుని కులనాశం వానరులచేత జరుగుతుందని ముందే నిశ్చయమైంది. నంది శివుని ‘అపరా తనుః’ (మరొక శరీరం) అని చెప్పబడ్డాడు; అతని వానరముఖత్వం కూడా అర్థవంతమైనది — శివాంశుడైన హనుమంతుడు కూడా వానరుడే అని సంప్రదాయం. రావణుని దోషం రెండు విధాలు — మొదట శంకరుని తిరస్కారం (‘ఎవడీ శంకరుడు?’), తరువాత నంది రూపాన్ని ఎగతాళి చేయడం. పదవ సర్గలో అతడు మనుష్యులను గడ్డిపోచల్లా భావించి అవధ్యత్వ జాబితాలో లెక్కించలేదు; ఇక్కడ వానరులను కూడా ఎగతాళి చేస్తున్నాడు; ఈ రెండూ అతని వినాశకారణాలవుతాయి. ‘స్వకర్మభిః పూర్వమేవ హతః’ (నీ కర్మలచేత ముందే చచ్చినవాడవు) అనే వాక్యం కర్మసిద్ధాంతపు సారాన్ని చెబుతుంది — పాపి తన పాపంచేతనే మరణిస్తాడు, బయటి హంతకుడు కేవలం నిమిత్తమాత్రుడు. దేవతల దుందుభినాదమూ పుష్పవృష్టీ శాపపు సత్యతను సమర్థిస్తాయి. ఈ భాగంలోని పదిహేడు, పద్దెనిమిది, పందొమ్మిదవ శ్లోకాలు — వానరుల వర్ణన — సమీక్షిత సంస్కరణలో క్లుప్తంగా, వల్గేట్ పాఠంలో విస్తృతంగా ఉన్నాయి. నంది రూపవర్ణన వల్గేట్‌లో విస్తృతంగా ఉంది — భయంకరుడు, నలుపు పింగళ వర్ణుడు, పొట్టివాడు, వికృతుడు, ముండితుడు, పొట్టి చేతులవాడు, బలవంతుడు అనే ఏడు విశేషణాలు. ఇవి బాహ్యరూపంలో కురూపిగా, కానీ లోపల శివునితో సమానమైన తేజస్విగా అతనిని చూపుతాయి; కాబట్టి రావణుని ఎగతాళి బాహ్యరూపాన్ని మాత్రమే చూచే మూఢుని లక్షణం. సమీక్షిత పాఠంలోని ‘మౌర్ఖ్యాత్’ (మూర్ఖత్వం వల్ల) అనే పదం కూడా ఇదే సూచిస్తుంది. నంది నివారణ కూడా సౌమ్యమైనదే — అతడు కేవలం నియమాన్ని గుర్తుచేస్తాడు, ‘సమస్త ప్రాణులకూ ప్రవేశింపరానిది’ అని; అందులో రావణునికి ప్రత్యేకమైన అవమానమేమీ లేదు. కానీ ‘ఎవడీ శంకరుడు?’ అనే ప్రశ్నతో రావణుడే స్వయంగా సంఘర్షణను ప్రారంభిస్తాడు. శాపవర్ణనలో వానరుల గుణాలు క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి — వీర్యం, రూపం, తేజస్సు, గోళ్ళూ కోరలే ఆయుధాలుగా ఉండడం, మనోవేగం, యుద్ధోన్మాదం, బలం, పర్వతం వంటి శరీరం. ఇవన్నీ కిష్కింధాకాండలో, సుందరకాండలో, యుద్ధకాండలో వానరుల వర్ణనలలో మళ్ళీ కనిపిస్తాయి — సుగ్రీవుని సేన, హనుమంతుని వేగం, అంగదుని బలం. ‘సహామాత్యసుతస్య’ (మంత్రులతో పుత్రులతో కూడిన) అనే పదం రావణుని మంత్రుల, పుత్రుల వినాశాన్ని కూడా ముందుగానే సూచిస్తుంది — ప్రహస్తుడు, ఇంద్రజిత్తు, అక్షుడు మొదలైనవారందరూ యుద్ధంలో చంపబడతారు. నంది రావణుని చంపగల సమర్థుడైనా చంపడు — ధర్మాత్ములు దుష్టుని నాశనాన్ని కాలానికి వదిలివేస్తారు, తాము కోపంలో ఉన్నా సంయమాన్ని కాపాడుకుంటారు.

అప్పుడు మహాబలుడైన దశాననుడు నంది మాటను లెక్కచేయకుండా పర్వతాన్ని సమీపించి ఈ మాట అన్నాడు — ‘గోపతీ (పశువుల పతీ), వెళ్తున్న నా పుష్పకపు గమనం దేని కారణంగా ఆగిపోయిందో, ఆ నీ పర్వతాన్ని వేళ్ళతో సహా పెకలించివేస్తాను. ఏ ప్రభావంతో భవుడు ఎల్లప్పుడూ రాజులా ఇక్కడ క్రీడిస్తున్నాడు? తెలుసుకోవలసిన భయస్థానం ఎదుట వచ్చి నిలిచిందని అతడు ఎరుగడు.’ రామా, ఇలా పలికి అతడు పర్వతం క్రిందికి చేతులు చొప్పించి దానిని వేగంగా పైకెత్తాడు, ఆ పర్వతం కంపించింది. పర్వతం కదలడంతో దేవుని గణాలు వణికిపోయారు, పార్వతి కూడా చలించి అప్పుడు మహేశ్వరుని కౌగిలించుకుంది. రామా, అప్పుడు దేవతలలో శ్రేష్ఠుడైన హరుడు, మహాదేవుడు లీలగా తన కాలి బొటనవ్రేలితో ఆ పర్వతాన్ని నొక్కాడు. అప్పుడు పర్వతస్తంభాల వంటి అతని చేతులు నలిగిపోయాయి; అక్కడ ఆ రాక్షసుని మంత్రులు విస్మితులయ్యారు. రోషంతోనూ చేతులు నలిగిన బాధతోనూ ఆ రాక్షసుడు హఠాత్తుగా ఆర్తనాదం చేశాడు, దానిచేత ముల్లోకాలూ కంపించాయి. అతని మంత్రులు దానిని యుగాంతంలో వజ్రపు పిడుగుపాటుగా భావించారు; అప్పుడు ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు తమ మార్గాలలో చలించిపోయారు. సముద్రాలు అల్లకల్లోలమయ్యాయి, పర్వతాలు కదిలాయి; యక్షులు, విద్యాధరులు, సిద్ధులు ‘ఏమిటిది?’ అని అడిగారు. ఈ ప్రసంగంలో బలపు రెండు రూపాల వైరుధ్యం కనిపిస్తుంది — రావణుడు సర్వబలంతో చేతులతో పర్వతాన్ని పైకెత్తుతాడు, శివుడు మాత్రం కేవలం కాలి బొటనవ్రేలితో, లీలగా, దానిని మళ్ళీ యథాస్థానంలో ఉంచుతాడు. ‘లీలయా’ (లీలగా) అనే పదం శివుని అనాయాసతను సూచిస్తుంది. రావణుడు శివుని ‘గోపతీ’ అని, పశుపతి అనే అవమానార్థంలో సంబోధిస్తాడు; ‘రాజులా క్రీడిస్తున్నాడు’ అంటూ అతడు శివుని ఐశ్వర్యాన్ని సహించలేకపోతున్నాడు. భయంతో పార్వతి మహేశ్వరుని కౌగిలించుకోవడం కవులకు ప్రియమైన ప్రసంగం. రావణుని ఆర్తనాదమే అతని పేరుకు నిమిత్తమవుతుంది — కాబట్టి దాని ముల్లోకవ్యాప్తమైన ప్రభావం విస్తారంగా వర్ణించబడింది: మంత్రులు ప్రళయమని భావిస్తారు, దేవతలు మార్గాలలో చలిస్తారు, సముద్రాలూ పర్వతాలూ క్షోభిస్తాయి. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మానుషాః శబ్దవిత్రస్తా మేనిరే లోకసంక్షయమ్’ (శబ్దానికి భయపడిన మనుష్యులు లోకక్షయమని భావించారు) అని, వల్గేట్‌లో ‘మేనిరే వజ్రనిష్పేషం తస్యామాత్యా యుగక్షయే’ (అతని మంత్రులు యుగాంతపు వజ్రపాతంగా భావించారు) అని భిన్నపాఠం ఉంది. రావణుని ఈ ప్రయత్నం అతని స్వభావానికి ప్రతీక — తన దారిలో అడ్డువచ్చినదేదైనా, అది దేవస్థానమైనా, అతడు పెకలించివేయాలని కోరుకుంటాడు. కానీ శివుని లీల అతనిని క్షణంలో నిగ్రహిస్తుంది. ఈ ప్రసంగం శిల్పాలలో ‘రావణానుగ్రహమూర్తి’గా ప్రసిద్ధమైనది. మంత్రుల విస్మయం, దేవతల చలనం, సిద్ధుల ప్రశ్న — ఇవన్నీ అతని ఆర్తనాదపు వ్యాప్తిని చూపుతాయి. ఇలా పర్వతాన్ని పెకలించాలని కోరినవాడే దాని క్రింద నలిగిపోయాడు — దర్పపు ఫలం వెంటనే లభించింది.

అప్పుడు మంత్రులు ఇలా అన్నారు — ‘దశాననా, నీలకంఠుడూ ఉమాపతీ అయిన మహాదేవుని సంతోషపెట్టు; ఆయన తప్ప మరొక శరణ్యాన్ని మేము ఇక్కడ చూడడం లేదు. స్తుతులతో వినమ్రుడవై ఆయననే శరణు వేడు; కృపాళువైన శంకరుడు సంతుష్టుడై నీకు అనుగ్రహం చూపుతాడు.’ మంత్రులు ఇలా చెప్పగా ఆ దశాననుడు నమస్కరించి వివిధ సామగానాలతో, స్తోత్రాలతో వృషభధ్వజుని స్తుతించాడు; ఇలా ఏడుస్తూ ఉండగా ఆ రాక్షసునికి వేయి సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి — ఈ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. అప్పుడు పర్వతశిఖరంపై నిలిచిన ప్రభువైన మహాదేవుడు ప్రీతుడై, రామా, అతని చేతులను విడిచిపెట్టి దశాననునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘దశాననా, వీరుడవైన నీ శౌర్యానికి ప్రీతుడనయ్యాను. పర్వతం క్రింద చిక్కుకున్న నీవు విడిచిన అతి దారుణమైన రావం (అరుపు) చేత ఈ మూడు లోకాలూ ఆక్రోశించాయి, భయపడ్డాయి; కాబట్టి రాజా, నీవు పేరుచేత రావణుడవవుతావు. దేవతలు, మనుష్యులు, యక్షులు, భూతలంపై ఉన్న ఇతరులు — వారందరూ లోకాలను ఏడిపించే నిన్ను ‘రావణుడు’ అని ఇలాగే పిలుస్తారు. పౌలస్త్యా, నీవు కోరిన దారిలో నిర్భయంగా వెళ్ళు; రాక్షసాధిపా, నా అనుమతితో వెళ్ళు.’ ఇక్కడ ‘రావణ’ అనే పేరుకు నిరుక్తి — ‘రు’ అనే ధాతువు నుండి, రావం చేయడం వల్ల, లోకాలను ఏడిపించేవాడు కాబట్టి రావణుడు. అందరికీ తెలిసిన ఈ పేరు పుట్టుక ఒక పరాజయం నుండి, విజయం నుండి కాదు — ఈ విడంబనం కవి సూక్ష్మదృష్టి. మంత్రుల సలహా కూడా బుద్ధిమంతమైనదే — బలంతో సాధించలేనిది భక్తితో సాధించవచ్చు. శివుని కృపాళుత్వం ప్రసిద్ధమైనది; ఆయన శత్రువునైనా స్తుతిచేత ప్రసన్నుడై అనుగ్రహిస్తాడు. ‘రుదతః’ (ఏడుస్తున్న) అనే పదం రావణ నామార్థాన్ని కూడా సమర్థిస్తుంది — అతడు వేయి సంవత్సరాలు ఏడ్చాడు. శివుడు అతని ‘శౌటీర్యాన్ని’ (శౌర్యాన్ని, ఆత్మాభిమానాన్ని) ప్రశంసిస్తాడు — ఓడిపోయినవాని వీరత్వాన్ని కూడా ఆయన అంగీకరించాడు. ఆయన ‘గచ్ఛ పౌలస్త్య విస్రబ్ధమ్’ (పౌలస్త్యా, నిర్భయంగా వెళ్ళు) అనే మాట పుష్పకపు గమనావరోధం ముగిసిందని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రసంగం శివునికీ రావణునికీ మధ్య సంబంధానికి ఆరంభం — ఎందుకంటే రావణుడు తరువాత గొప్ప శివభక్తుడిగా ప్రసిద్ధుడయ్యాడు.

శంభువు ఇలా చెప్పగా లంకేశ్వరుడు స్వయంగా ఇలా అన్నాడు — ‘మహాదేవా, నీవు ప్రీతుడవైతే, యాచిస్తున్న నాకు వరం ఇవ్వు. దేవతలు, గంధర్వులు, దానవులు, రాక్షసులు, గుహ్యకులు, నాగులు, ఇంకా బలవంతులైన ఇతరులు — వీరిచేత అవధ్యత్వాన్ని నేను పొందాను. దేవా, మనుష్యులను నేను లెక్కచేయను; వారు అల్పులని నా అభిప్రాయం. త్రిపురాంతకా, బ్రహ్మ నుండి దీర్ఘాయువు కూడా నేను పొందాను; ఆ ఆయువులో మిగిలినది నాకు కావాలి, నీవు నాకు ఒక శస్త్రాన్ని కూడా ఇవ్వు.’ రావణుడు ఇలా అడగగా ఆ శంకరుడు అతనికి చంద్రహాసం అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైన, మహాతేజస్సుతో ప్రకాశించే ఖడ్గాన్ని ఇచ్చాడు, ఆయువులో మిగిలినదాన్ని కూడా భూతపతి అప్పుడు ఇచ్చాడు. ఇచ్చిన తరువాత శంభువు ఇలా అన్నాడు — ‘దీనిని నీవు అవమానించకూడదు; ఒకవేళ నీవు దీనిని అవమానిస్తే ఇది నిస్సందేహంగా మళ్ళీ నా దగ్గరికే వచ్చేస్తుంది.’ ఇలా మహేశ్వరుని చేతనే పేరు పెట్టబడిన ఆ రావణుడు మహాదేవునికి నమస్కరించి పుష్పకాన్ని ఎక్కాడు. రామా, ఆ తరువాత అతడు మహాపరాక్రమవంతులైన క్షత్రియులను అక్కడక్కడ బాధిస్తూ భూమండలమంతా సంచరించాడు. తేజస్వులూ శూరులూ యుద్ధగర్వితులూ అయిన కొందరు క్షత్రియులు అతని ఆజ్ఞను పాటించక తమ పరివారంతో సహా నశించారు. ప్రాజ్ఞులని పేరుపొందిన మరికొందరు ఆ రాక్షసుడు జయింపరానివాడని తెలిసి, బలగర్వితుడైన ఆ రాక్షసునితో ‘మేము ఓడిపోయాము’ అని చెప్పారు. ఇక్కడ రావణుని మాటలో మళ్ళీ అదే దోషం — ‘మానుషాన్న గణే’ (మనుష్యులను లెక్కచేయను); పదవ సర్గలో బ్రహ్మ విషయంలో వలెనే ఇక్కడ శివుని ఎదుట కూడా అతడు మనుష్యులను తుచ్ఛులుగా భావిస్తున్నాడు. చంద్రహాస ఖడ్గం రావణుని ప్రసిద్ధ ఆయుధం; శివుని షరతు — ‘నావజ్ఞేయమిదమ్’ (దీనిని అవమానించకూడదు) — కూడా గమనించదగినది, ఎందుకంటే అవమానిస్తే ఆయుధం తన స్వామి వద్దకు తిరిగి వెళ్ళిపోతుంది. ‘ఆయుషశ్చావశేషమ్’ (ఆయువులో మిగిలినది) — వేయి సంవత్సరాల స్తుతిలో ఖర్చయిన ఆయువును కూడా శివుడు తిరిగి ఇస్తున్నాడని హిందీ వ్యాఖ్యానం. చివరలో రావణుని భూవిజయయాత్ర ప్రారంభమవుతుంది — క్షత్రియుల ప్రతిస్పందన రెండు విధాలు: శూరులు యుద్ధం చేసి నశిస్తారు, ప్రాజ్ఞులు పరాజయాన్ని అంగీకరిస్తారు. ఈ ఉపక్రమం తరువాతి సర్గలలో విస్తారంగా వర్ణించబడుతుంది — వేదవతి ప్రసంగం, మరుత్తుని యజ్ఞం, అనరణ్యుని శాపం మొదలైనవి. ఇలా పదహారవ సర్గలో రావణునికి పేరూ, ఖడ్గమూ, శాపమూ — ఈ మూడూ ఒకేచోట లభించాయి. రావణుని యాచనలో అతని జాగ్రత్త కూడా కనిపిస్తుంది — అతడు అవధ్యత్వపు జాబితాను మళ్ళీ లెక్కిస్తాడు, దీర్ఘాయువు బ్రహ్మ నుండి పొందినదని గుర్తుచేస్తాడు, ఆ తరువాతనే కొత్తది అడుగుతాడు; ఇలా బ్రహ్మ ముందే ఇచ్చినదాన్ని అతడు శివుని నుండి కోరడు. ఇలా శివుని అనుగ్రహం కూడా అతని గర్వాన్ని పెంచుతుందే గానీ శమింపజేయదు.

அகஸ்தியர் கூறுகிறார் — ராமா, அண்ணனான செல்வமளிப்பவனை வென்ற பின், அந்த ராக்ஷசர் தலைவன் மகாசேனனான கார்த்திகேயன் பிறந்த இடமான பெரிய நாணல் காட்டுக்குச் (சரவணத்துக்குச்) சென்றான். அங்கே தசக்ரீவன், கதிர்வலைகளால் சூழப்பட்டு இரண்டாவது சூரியனைப் போல ஒளிரும் பொன்மயமான பெரும் சரவணத்தைக் கண்டான். அழகிய காட்டுப் பகுதியைக் கொண்ட ஒரு மலையின்மீது ஏறியபோது, அங்கே புஷ்பகம் தடைப்பட்டு நின்றுவிட்டதைக் கண்டான். அமைச்சர்கள் சூழ நின்ற ராக்ஷசேந்திரன் சிந்தித்தான் — ‘விரும்பிய இடத்துக்குச் செல்லும்படி அமைக்கப்பட்ட இந்த விமானம் ஏன் தடைப்பட்டது? ஏன் முன்னேறவில்லை? என் விருப்பப்படி இந்தப் புஷ்பகம் செல்லாததன் காரணம் என்ன? இது மலையின்மேல் இருக்கும் யாரோ ஒருவனின் செயலாக இருக்கவேண்டும்.’ ராமா, அப்போது அறிவில் வல்லவனான மாரீசன் கூறினான் — ‘அரசே, இந்தப் புஷ்பகம் செல்லாதது காரணமின்றி அல்ல. அல்லது இந்தப் புஷ்பகம் செல்வமளிப்பவனைத் தவிர வேறு எவருக்கும் வாகனமாகாது; ஆகவே செல்வத்தலைவனைப் பிரிந்ததால் இது அசைவற்றுப் போயிற்று.’ இங்கே மாரீசன் இரண்டு காரணங்களை மாற்றுகளாக முன்வைக்கிறான் — மலையின்மேல் இருக்கும் யாரோ ஒருவனின் ஆற்றல், அல்லது விமானத்தின் தலைவன்மீதுள்ள பற்று. இரண்டாவது காரணம் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது; அது அழகானதும் கூட — வலிமையால் கவரப்பட்ட தெய்விக விமானம் புதிய தலைவனை ஏற்க விரும்பாதது போல. ஆனால் உண்மையான காரணம் முதலாவதே — அதை அடுத்து நந்தி வெளிப்படுத்துவார். சரவணம் சிவனின் மகனான கார்த்திகேயன் பிறந்த இடம்; ஆகவே அந்த இடம் சிவனின் விளையாட்டு நிலம். ‘ரௌக்மம்’ (பொன்மயமானது), ‘த்விதீயமிவ பாஸ்கரம்’ (இரண்டாவது சூரியன் போல) என்ற அடைமொழிகளால் அதன் தெய்விகத் தன்மை குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘காமகம் க்ருதம்’ (விரும்பிய இடம் செல்லும்படி அமைக்கப்பட்டது) என்ற ராவணனின் சிந்தனை அவன் வியப்பைக் காட்டுகிறது — தலைவனின் விருப்பப்படி எங்கும் செல்லும் விமானம் திடீரென்று அசைவற்றுப் போனது. முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் அவன் புஷ்பகத்தில் ஏறி மூவுலகையும் வென்றதாக எண்ணினான்; இந்தச் சர்க்கத்தின் தொடக்கத்திலேயே அவன் செருக்குக்கு முதல் அடி விழுகிறது. மாரீசன் ‘புத்திகோவித:’ (அறிவில் வல்லவன்) என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறான் — ராவணனின் அமைச்சர்களில் தொலைநோக்குடையவன் அவனே; பின்னர் ஆரணிய காண்டத்திலும் ராவணனை ராமனிடமிருந்து விலக்க அவன் முயல்வான்.

இந்தச் சொற்கள் முடிவதற்குள்ளேயே, அச்சமூட்டும் தோற்றமும் கருமையும் பழுப்பும் கலந்த நிறமும் கொண்ட, குள்ளமான, விகாரமான, மழித்த தலையுடைய, குட்டையான கைகளுடைய, வலிமைமிக்க நந்தி — பவனான சிவனின் பணியாள் — அருகில் வந்து, சிறிதும் அஞ்சாமல் ராக்ஷசேந்திரனிடம் இவ்வாறு கூறினார் — ‘தசக்ரீவா, திரும்பிச் செல்; இந்த மலையில் சங்கரன் விளையாடுகிறார். கருடர்கள், நாகர்கள், யக்ஷர்கள், தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், ராக்ஷசர்கள் என எல்லா உயிர்களுக்கும் இந்த மலை செல்லமுடியாததாக ஆக்கப்பட்டுள்ளது.’ நந்தியின் இச்சொல்லைக் கேட்டு, சினத்தால் குண்டலங்கள் அசைய, சீற்றத்தால் கண்கள் செம்பு நிறமாக, அவன் புஷ்பகத்திலிருந்து இறங்கி, ‘யார் இந்தச் சங்கரன்?’ என்று கூறியபடி மலையடிவாரத்துக்கு வந்தான். அங்கே, தேவனுக்கு அருகில், ஒளிரும் சூலத்தை ஊன்றிக்கொண்டு இரண்டாவது சங்கரனைப் போல நின்ற நந்தியைக் கண்டான். அந்தக் குரங்கு முகத்தைக் கண்டு அந்த ராக்ஷசன் அலட்சியமாக, நீர் நிறைந்த மேகம் இடிப்பது போலப் பெருஞ்சிரிப்பு சிரித்தான். அப்போது சங்கரனின் மற்றோர் உடலான பகவான் நந்தி சினங்கொண்டு, எதிரே நின்ற பத்துத் தலையனான அந்த ராக்ஷசனிடம் கூறினார் — ‘பத்துத் தலையனே, குரங்கு வடிவுடைய என்னை அலட்சியம் செய்து இடிவிழுவதைப் போன்ற ஏளனச் சிரிப்பை நீ வெளியிட்டதால், என் வீரம் கொண்ட, என் உருவுக்கும் ஒளிக்கும் நிகரான குரங்குகள் உன் குலத்தை அழிப்பதற்காகப் பிறப்பார்கள். கொடியவனே, நகங்களும் கோரைப் பற்களுமே அவர்களின் ஆயுதங்களாக இருக்கும்; மனத்தின் வேகம் கொண்டவர்களாக, போர்வெறி கொண்டவர்களாக, வலிமை பொங்குபவர்களாக, நகரும் மலைகளைப் போல அவர்கள் இருப்பார்கள். அவர்கள் ஒன்றுகூடி, அமைச்சர்களோடும் மக்களோடும் கூடிய உன் பெருஞ்செருக்கையும் பலவகைப்பட்ட உன் உயர்வையும் அழிப்பார்கள். இரவில் திரிபவனே, இப்போதே உன்னைக் கொல்ல என்னால் முடியாதா என்ன? ஆனால் நீ கொல்லப்படவேண்டியவன் அல்ல; ஏனெனில் உன் சொந்தச் செயல்களாலேயே நீ முன்பே கொல்லப்பட்டுவிட்டாய்.’ அந்த மகாத்மாவான தேவன் இவ்வாறு உரைத்ததும், தேவர்களின் துந்துபிகள் முழங்கின, வானிலிருந்து பூமழை பொழிந்தது. இந்தச் சாபம் ராமாயணத்தின் மூல விதைகளில் ஒன்று — ராவணனின் குலம் குரங்குகளால் அழியும் என்பது முன்பே தீர்மானிக்கப்பட்டுவிட்டது. நந்தி சிவனின் ‘அபரா தனு:’ (மற்றோர் உடல்) என்று கூறப்படுகிறார்; அவருடைய குரங்கு முகமும் பொருள் பொதிந்தது — சிவனின் அம்சமான அனுமனும் குரங்கே என்பது மரபு. ராவணனின் குற்றம் இருவகைப்பட்டது — முதலில் சங்கரனை அலட்சியம் செய்தது (‘யார் இந்தச் சங்கரன்?’), பிறகு நந்தியின் உருவை ஏளனம் செய்தது. பத்தாவது சர்க்கத்தில் மனிதர்களைப் புல்லாக மதித்து, கொல்லப்படாமைக்கான பட்டியலில் அவன் அவர்களைச் சேர்க்கவில்லை; இங்கே குரங்குகளையும் ஏளனம் செய்கிறான்; அவ்விருவருமே அவனை அழிப்பவர்களாக இருப்பார்கள். ‘ஸ்வகர்மபி: பூர்வமேவ ஹத:’ (உன் சொந்தச் செயல்களாலேயே முன்பே கொல்லப்பட்டாய்) என்ற வாக்கியம் வினைக்கொள்கையின் சாரத்தைக் கூறுகிறது — பாவி தன் பாவத்தாலேயே இறக்கிறான்; வெளியிலிருந்து கொல்பவன் ஒரு கருவி மட்டுமே. தேவர்களின் துந்துபி முழக்கமும் பூமழையும் சாபத்தின் உண்மையை உறுதிப்படுத்துகின்றன. இந்தப் பகுதியின் 17, 18, 19ஆம் சுலோகங்கள் — குரங்குகளின் வருணனை — திறனாய்வுப் பதிப்பில் சுருக்கமாகவும் வல்கேட் பதிப்பில் விரிவாகவும் உள்ளன. நந்தியின் உருவ வருணனை வல்கேட் பதிப்பில் விரிவானது — அச்சமூட்டும் தோற்றம், கருமையும் பழுப்பும், குள்ளம், விகாரம், மழித்த தலை, குட்டைக் கைகள், வலிமை என்ற ஏழு அடைமொழிகள். இவை வெளித்தோற்றத்தில் அழகற்றவராக, ஆனால் உள்ளே சிவனுக்கு நிகரான ஒளியுடையவராக அவரைக் காட்டுகின்றன; ஆகவே ராவணனின் ஏளனம் வெளித்தோற்றத்தை மட்டுமே காணும் மூடனின் அடையாளம். திறனாய்வுப் பதிப்பிலுள்ள ‘மௌர்க்யாத்’ (மடமையால்) என்ற சொல்லும் இதையே குறிக்கிறது. நந்தியின் தடுப்பும் மென்மையானதே — அவர் விதியை மட்டுமே நினைவூட்டுகிறார், ‘எல்லா உயிர்களுக்கும் செல்லமுடியாதது’ என்று; அதில் ராவணனுக்கு எந்தத் தனி அவமானமும் இல்லை. ஆனால் ‘யார் இந்தச் சங்கரன்?’ என்ற கேள்வியால் ராவணனே மோதலைத் தொடங்குகிறான். சாபத்தின் வருணனையில் குரங்குகளின் பண்புகள் வரிசையாகச் சொல்லப்படுகின்றன — வீரம், உருவம், ஒளி, நகங்களும் கோரைப் பற்களுமே ஆயுதமாதல், மனவேகம், போர்வெறி, வலிமை, மலை போன்ற உடல். இவையனைத்தும் கிஷ்கிந்தா காண்டம், சுந்தர காண்டம், யுத்த காண்டம் ஆகியவற்றில் குரங்குகளின் வருணனைகளில் மீண்டும் காணப்படுகின்றன — சுக்ரீவனின் படை, அனுமனின் வேகம், அங்கதனின் வலிமை. ‘ஸஹாமாத்யஸுதஸ்ய’ (அமைச்சர்களோடும் மக்களோடும் கூடிய) என்ற சொல் ராவணனின் அமைச்சர்களும் மக்களும் அழிவதையும் முன்கூட்டியே குறிக்கிறது — பிரஹஸ்தன், இந்திரஜித், அக்ஷன் முதலிய அனைவரும் போரில் கொல்லப்பட்டனர். ராவணனைக் கொல்லும் ஆற்றல் இருந்தும் நந்தி கொல்லவில்லை — அறவோர் தீயவனின் அழிவைக் காலத்திடம் விட்டுவிடுகின்றனர்; சினத்திலும் தம் அடக்கத்தைக் காக்கின்றனர்.

பெருவலிமையுடைய பத்துத் தலையன் அப்போது நந்தியின் சொல்லைப் பொருட்படுத்தாமல், மலையை அணுகி இவ்வாறு கூறினான் — ‘பசுக்களின் தலைவனே, எதன் காரணமாகச் சென்றுகொண்டிருந்த என் புஷ்பகத்தின் செலவு தடைபட்டதோ, அந்த உன் மலையை வேரோடு பிடுங்குகிறேன். எந்த ஆற்றலால் பவன் இங்கே எப்போதும் அரசனைப் போல விளையாடுகிறான்? அறியவேண்டிய அச்சத்துக்கான காரணம் வந்து நிற்பதை அவன் அறியவில்லை.’ ராமா, இவ்வாறு கூறி அவன் மலையின் அடியில் கைகளைச் செலுத்தி விரைவாக அதைத் தூக்கினான்; அந்த மலை நடுங்கியது. மலை அசைந்ததால் தேவனின் கணங்கள் நடுங்கினர்; பார்வதியும் தடுமாறி அப்போது மகேசுவரனைத் தழுவிக்கொண்டாள். ராமா, பிறகு தேவர்களில் சிறந்த ஹரனான மகாதேவன் விளையாட்டாகத் தன் கால் பெருவிரலால் அந்த மலையை அழுத்தினார். அதனால் மலைத்தூண்களைப் போன்ற அவன் கைகள் நசுக்கப்பட்டன; அங்கே அந்த ராக்ஷசனின் அமைச்சர்கள் வியப்படைந்தனர். சீற்றத்தாலும் கைகள் நசுங்கிய வேதனையாலும் அந்த ராக்ஷசன் திடீரென ஓர் அலறல் எழுப்பினான்; அதனால் மூவுலகும் நடுங்கியது. அவன் அமைச்சர்கள் அதை யுக முடிவில் வஜ்ராயுதம் மோதும் ஒலியாகக் கருதினர்; அப்போது இந்திரன் முதலிய தேவர்கள் தம் வழிகளில் தடுமாறினர். கடல்கள் கொந்தளித்தன, மலைகள் அசைந்தன; யக்ஷர்களும் வித்யாதரர்களும் சித்தர்களும் ‘இது என்ன?’ என்று கேட்டனர். இந்த நிகழ்ச்சியில் வலிமையின் இரு வடிவங்களுக்கிடையிலான முரண் தெரிகிறது — ராவணன் முழு வலிமையோடு கைகளால் மலையைத் தூக்குகிறான்; சிவனோ கால் பெருவிரலால் மட்டும், விளையாட்டாக, அதை மீண்டும் நிலைநிறுத்துகிறார். ‘லீலயா’ (விளையாட்டாக) என்ற சொல் சிவனின் சிரமமின்மையைக் குறிக்கிறது. ராவணன் சிவனை ‘கோபதே’ (பசுக்களின் தலைவனே) என்று விளிக்கிறான் — பசுபதி என்பதை அவமதிப்பாகப் பயன்படுத்துகிறான்; ‘அரசனைப் போல விளையாடுகிறான்’ என்பதால் சிவனின் பெருமையை அவனால் பொறுக்க முடியவில்லை என்பது தெரிகிறது. அச்சத்தால் பார்வதி மகேசுவரனைத் தழுவுவது கவிஞர்களுக்கு விருப்பமான நிகழ்ச்சி. ராவணனின் அலறலே அவன் பெயருக்குக் காரணமாகப் போகிறது — ஆகவே மூவுலகிலும் பரவிய அதன் விளைவு விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது: அமைச்சர்கள் பிரளயம் என்று கருதுகின்றனர், தேவர்கள் வழிகளில் தடுமாறுகின்றனர், கடல்களும் மலைகளும் கலங்குகின்றன. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘மானுஷா: ஶப்தவித்ரஸ்தா மேநிரே லோகஸங்க்ஷயம்’ (ஒலியால் அஞ்சிய மனிதர்கள் உலக அழிவு என்று கருதினர்) என்றும், வல்கேட் பதிப்பில் ‘மேநிரே வஜ்ரநிஷ்பேஷம் தஸ்யாமாத்யா யுகக்ஷயே’ (அவன் அமைச்சர்கள் யுக முடிவில் வஜ்ரம் மோதுவதாகக் கருதினர்) என்றும் வேறுபட்ட பாடம் உள்ளது. ராவணனின் இந்த முயற்சி அவன் இயல்பின் அடையாளம் — தன் வழியில் தடையாக இருப்பது தெய்வத்தின் இருப்பிடமானாலும் அதை வேரோடு பிடுங்க விரும்புகிறான். ஆனால் சிவனின் விளையாட்டு அவனை ஒரு கணத்தில் அடக்குகிறது. இந்த நிகழ்ச்சி ‘ராவணானுக்ரஹமூர்த்தி’ என்ற பெயரில் சிற்பங்களில் புகழ்பெற்றது. அமைச்சர்களின் வியப்பு, தேவர்களின் தடுமாற்றம், சித்தர்களின் கேள்வி — இவையனைத்தும் அவன் அலறலின் பரவலைக் காட்டுகின்றன. இவ்வாறு மலையை வேரோடு பிடுங்க விரும்பியவனே அதன் அடியில் நசுக்கப்பட்டான் — செருக்கின் பயன் உடனே கிடைத்தது.

பிறகு அமைச்சர்கள் கூறினர் — ‘பத்துத் தலையனே, நீலகண்டனும் உமையின் கணவனுமான மகாதேவனை மகிழ்விப்பாயாக; அவரைத் தவிர வேறு புகலிடத்தை நாங்கள் இங்கே காணவில்லை. துதிகளால் பணிந்து அவரையே சரணடைவாயாக; கருணையுடைய சங்கரன் மகிழ்ந்து உனக்கு அருள்புரிவார்.’ அமைச்சர்கள் இவ்வாறு சொன்னதும், அந்தப் பத்துத் தலையன் பணிந்து, பலவகை சாமகானங்களாலும் தோத்திரங்களாலும் காளைக்கொடியோனைத் துதித்தான்; இவ்வாறு அழுதுகொண்டிருந்த அந்த ராக்ஷசனுக்கு ஆயிரம் ஆண்டுகள் கழிந்தன — இந்தச் சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது. பிறகு மலையுச்சியில் வீற்றிருந்த பிரபுவான மகாதேவன் மகிழ்ந்து, ராமா, அவன் கைகளை விடுவித்து, பத்துத் தலையனிடம் கூறினார் — ‘பத்துத் தலையனே, வீரனான உன் துணிவால் மகிழ்ந்தேன். மலையால் அழுத்தப்பட்டபோது நீ வெளியிட்ட மிகக் கொடிய அலறலால் இந்த மூவுலகும் அலறச் செய்யப்பட்டு அச்சமடைந்ததால், அரசே, நீ ராவணன் என்ற பெயருடையவனாவாய். தேவர்களும் மனிதர்களும் யக்ஷர்களும் பூமியிலுள்ள மற்றவர்களும், உலகை அலறச் செய்பவனான உன்னை ‘ராவணன்’ என்றே அழைப்பார்கள். புலஸ்தியனின் வழித்தோன்றலே, நீ விரும்பும் வழியில் அச்சமின்றிச் செல்; ராக்ஷசர் தலைவனே, என்னால் அனுமதிக்கப்பட்டவனாகச் செல்வாயாக.’ இங்கே ‘ராவண’ என்ற பெயருக்கான சொற்பிறப்பு விளக்கம் — ‘ரு’ (ஒலித்தல்) என்ற வினையடியிலிருந்து, உலகங்களை அலறச் செய்பவன் ராவணன். எல்லோரும் அறிந்த இந்தப் பெயர் வெற்றியிலிருந்து அல்ல, இந்தத் தோல்வியிலிருந்தே பிறந்தது — கவியின் இந்த நுட்பமான முரண்நகை கவனிக்கத்தக்கது. அமைச்சர்களின் ஆலோசனையும் அறிவார்ந்தது — வலிமையால் சாதிக்க முடியாததைப் பக்தியால் சாதிக்கலாம். சிவனின் கருணை புகழ்பெற்றது; பகைவனையும் துதியால் மகிழ்ந்து அருள்புரிகிறார். ‘ருதத:’ (அழுதுகொண்டிருந்தவனுக்கு) என்ற சொல்லும் ராவணன் என்ற பெயரின் பொருளை உறுதிப்படுத்துகிறது — அவன் ஆயிரம் ஆண்டுகள் அழுதான். சிவன் அவனுடைய ‘ஶௌடீர்யம்’ (துணிவை) புகழ்கிறார் — தோற்றவனின் வீரத்தையும் அவர் ஏற்கிறார். ‘கச்ச பௌலஸ்த்ய விஸ்ரப்தம்’ (புலஸ்தியனின் வழித்தோன்றலே, அச்சமின்றிச் செல்) என்ற அவர் சொல் புஷ்பகத்தின் செலவுத்தடை நீங்கியதைக் குறிக்கிறது. இந்த நிகழ்ச்சியே சிவனுக்கும் ராவணனுக்கும் உள்ள உறவின் தொடக்கம் — ஏனெனில் பிற்காலத்தில் ராவணன் பெரும் சிவபக்தன் என்று புகழ்பெற்றான்.

சம்புவான சிவன் இவ்வாறு கூறியதும் இலங்கையின் தலைவன் தானே கேட்டான் — ‘மகாதேவா, நீர் மகிழ்ந்திருந்தால், வேண்டும் எனக்கு ஒரு வரம் அருளுங்கள். தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், தானவர்கள், ராக்ஷசர்கள், குஹ்யகர்கள், நாகர்கள், இன்னும் வலிமைமிக்க பிறர் ஆகியோரால் கொல்லப்படாமையை நான் பெற்றுவிட்டேன். தேவா, மனிதர்களை நான் பொருட்படுத்துவதில்லை; அவர்கள் அற்பர்கள் என்பது என் கருத்து. திரிபுரத்தை அழித்தவரே, பிரம்மாவிடமிருந்து நீண்ட ஆயுளையும் பெற்றுவிட்டேன்; அந்த ஆயுளில் எஞ்சியதை நான் விரும்புகிறேன்; நீர் எனக்கு ஓர் ஆயுதமும் அருளுங்கள்.’ ராவணன் இவ்வாறு கூறியதும் அந்தச் சங்கரன் அவனுக்குச் சந்திரஹாசம் என்று புகழ்பெற்ற பேரொளி வீசும் வாளைக் கொடுத்தார்; உயிர்களின் தலைவரான அவர் அப்போது ஆயுளின் எஞ்சிய பகுதியையும் அளித்தார். கொடுத்த பின் சம்பு கூறினார் — ‘இதை நீ அவமதிக்கக்கூடாது; உன்னால் அவமதிக்கப்பட்டால், இது ஐயமின்றி மீண்டும் என்னிடமே வந்துவிடும்.’ இவ்வாறு மகேசுவரனாலேயே பெயர் சூட்டப்பட்ட அந்த ராவணன் மகாதேவனை வணங்கிப் புஷ்பகத்தில் ஏறினான். ராமா, பிறகு அவன் பெருவீரம் கொண்ட க்ஷத்திரியர்களை ஆங்காங்கே துன்புறுத்தியபடி பூமியெங்கும் சுற்றித் திரிந்தான். ஒளியுடைய, வீரமிக்க, போர்வெறி கொண்ட சில க்ஷத்திரியர்கள் அவன் ஆணைக்குப் பணியாமல் தம் பரிவாரங்களோடு அழிந்தனர். அறிவாளிகளால் மதிக்கப்பட்ட மற்றவர்கள், அந்த ராக்ஷசன் வெல்லுதற்கரியவன் என்று அறிந்து, வலிமையால் செருக்குற்ற அவனிடம் ‘நாங்கள் தோற்றோம்’ என்று கூறினர். இங்கே ராவணனின் சொற்களில் அதே குற்றம் மீண்டும் — ‘மானுஷாந்ந கணே’ (மனிதர்களை நான் பொருட்படுத்துவதில்லை); பத்தாவது சர்க்கத்தில் பிரம்மாவிடம் போலவே இங்கே சிவனிடமும் அவன் மனிதர்களை அற்பர்களாகக் கருதுகிறான். சந்திரஹாச வாள் ராவணனின் புகழ்பெற்ற ஆயுதம்; சிவனின் நிபந்தனையும் — ‘நாவஜ்ஞேயமிதம்’ (இதை அவமதிக்கக்கூடாது) — கவனிக்கத்தக்கது; ஏனெனில் அவமதிக்கப்பட்டால் ஆயுதம் தன் உரிமையாளரிடமே திரும்பிவிடும். ‘ஆயுஷஶ்சாவஶேஷம்’ (ஆயுளின் எஞ்சிய பகுதியும்) என்பதற்கு — ஆயிரம் ஆண்டுத் துதியில் செலவான ஆயுளையும் சிவன் மீண்டும் தருகிறார் என்பது இந்தி உரையின் விளக்கம். இறுதியில் ராவணனின் பூமி வெற்றிப் பயணம் தொடங்குகிறது — க்ஷத்திரியர்களின் இருவகை எதிர்வினை: வீரர்கள் போரிட்டு அழிகின்றனர், அறிவாளிகள் தோல்வியை ஏற்கின்றனர். இந்தத் தொடக்கம் அடுத்த சர்க்கங்களில் விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது — வேதவதி நிகழ்ச்சி, மருத்தனின் வேள்வி, அனரண்யனின் சாபம் முதலியன. இவ்வாறு பதினாறாவது சர்க்கத்தில் ராவணனின் பெயர், வாள், சாபம் ஆகிய மூன்றும் ஒருசேரக் கிடைக்கின்றன. ராவணனின் வேண்டுகோளில் அவனுடைய எச்சரிக்கையுணர்வும் தெரிகிறது — கொல்லப்படாமைக்கான பட்டியலை மீண்டும் எண்ணிச் சொல்கிறான், நீண்ட ஆயுள் பிரம்மாவிடமிருந்து கிடைத்துவிட்டதையும் நினைவூட்டுகிறான், அதன் பிறகே புதியதைக் கேட்கிறான்; இவ்வாறு பிரம்மா முன்பே அளித்ததை அவன் சிவனிடம் கேட்கவில்லை. இவ்வாறு சிவனின் அருளும் அவன் செருக்கைப் பெருக்குகிறதே தவிர அடக்கவில்லை.

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ರಾಮ, ಅಣ್ಣನಾದ ಧನದನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಮಹಾಸೇನನಾದ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಜನ್ಮಸ್ಥಾನವಾದ ವಿಶಾಲವಾದ ಶರವಣಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ದಶಗ್ರೀವನು ಕಿರಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿ ಎರಡನೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆ ದೊಡ್ಡ ಶರವಣವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ರಮ್ಯವಾದ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಒಂದು ಪರ್ವತವನ್ನು ಏರುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಕವು ಸ್ತಂಭಿಸಿ ನಿಂತುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಇಚ್ಛೆಬಂದೆಡೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ವಿಮಾನವು ಏಕೆ ಸ್ತಂಭಿಸಿತು? ಏಕೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗಲಿಲ್ಲ? ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಪುಷ್ಪಕವು ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ? ಇದು ಪರ್ವತದ ಮೇಲಿರುವ ಯಾರದೋ ಕೆಲಸವಾಗಿರಬೇಕು.’ ರಾಮ, ಆಗ ಬುದ್ಧಿಕುಶಲನಾದ ಮಾರೀಚನು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ಈ ಪುಷ್ಪಕವು ಹೋಗದಿರುವುದು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಅಲ್ಲ. ಅಥವಾ ಈ ಪುಷ್ಪಕವು ಧನದನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಯವರ ವಾಹನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನಿಲ್ಲದೆ ಇದು ನಿಶ್ಚಲವಾಯಿತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿಕಲ್ಪವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪರ್ವತದ ಮೇಲಿರುವ ಯಾರದೋ ಪ್ರಭಾವ, ಅಥವಾ ವಿಮಾನದ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿ. ಎರಡನೆಯ ಕಾರಣವು ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಮತ್ತು ಅದು ಸುಂದರವಾಗಿದೆ — ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದಿವ್ಯವಿಮಾನವು ಹೊಸ ಒಡೆಯನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಿಲ್ಲವೋ ಎಂಬಂತೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣ ಮೊದಲನೆಯದೇ — ಮುಂದೆ ನಂದಿಯು ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವನು. ಶರವಣವು ಶಿವನ ಮಗನಾದ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳವು ಶಿವನ ಕ್ರೀಡಾಭೂಮಿ. ‘ರೌಕ್ಮಂ’ (ಚಿನ್ನದ), ‘ದ್ವಿತೀಯಮಿವ ಭಾಸ್ಕರಮ್’ (ಎರಡನೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅದರ ದಿವ್ಯತೆಯು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾವಣನ ‘ಕಾಮಗಂ ಕೃತಮ್’ (ಇಚ್ಛಾಗಾಮಿಯಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು) ಎಂಬ ಚಿಂತನೆಯು ಅವನ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಡೆಯನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೋಗುವ ವಿಮಾನವು ಥಟ್ಟನೆ ನಿಶ್ಚಲವಾಯಿತು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪುಷ್ಪಕವನ್ನೇರಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದೆನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಅವನ ದರ್ಪಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಪೆಟ್ಟು. ಮಾರೀಚನನ್ನು ‘ಬುದ್ಧಿಕೋವಿದ’ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾವಣನ ಸಚಿವರಲ್ಲಿ ಅವನೇ ದೂರದರ್ಶಿ; ಮುಂದೆ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ರಾಮನಿಂದ ದೂರವಿರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವನು.

ಈ ಮಾತು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ, ಭಯಂಕರನೂ ಕಪ್ಪು-ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದವನೂ ಕುಳ್ಳನೂ ವಿಕಾರರೂಪಿಯೂ ಬೋಳುತಲೆಯವನೂ ಗಿಡ್ಡತೋಳಿನವನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ, ಭವನ ಅನುಚರನಾದ ನಂದಿಯು ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ದಶಗ್ರೀವ, ಹಿಂದಿರುಗು; ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಶಂಕರನು ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸುಪರ್ಣ, ನಾಗ, ಯಕ್ಷ, ದೇವ, ಗಂಧರ್ವ, ರಾಕ್ಷಸರೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಈ ಪರ್ವತವು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗದಂತೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.’ ನಂದಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪದಿಂದ ಕುಂಡಲಗಳು ಕಂಪಿಸುತ್ತಿರಲು, ರೋಷದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿರಲು, ಅವನು ಪುಷ್ಪಕದಿಂದ ಇಳಿದು ‘ಯಾರು ಈ ಶಂಕರ?’ ಎನ್ನುತ್ತ ಪರ್ವತದ ಬುಡಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ದೇವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಶೂಲವನ್ನು ಊರಿಕೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದ, ಎರಡನೆಯ ಶಂಕರನಂತಿದ್ದ ನಂದಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ವಾನರಮುಖದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ, ನೀರುತುಂಬಿದ ಮೇಘವು ಗುಡುಗುವಂತೆ, ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ನಕ್ಕನು. ಆಗ ಶಂಕರನ ಮತ್ತೊಂದು ದೇಹವೇ ಆದ ಭಗವಾನ್ ನಂದಿಯು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಎದುರು ನಿಂತಿದ್ದ ದಶಾನನನೆಂಬ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದಶಾನನ, ವಾನರರೂಪಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ನೀನು ಸಿಡಿಲು ಬಡಿದಂತಹ ಅಪಹಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ, ನನ್ನ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನನ್ನ ರೂಪಕ್ಕೂ ತೇಜಸ್ಸಿಗೂ ಸಮಾನರಾದ ವಾನರರು ನಿನ್ನ ಕುಲದ ವಧೆಗಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವರು. ಕ್ರೂರನೇ, ಅವರಿಗೆ ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧಗಳಾಗಿರುವುವು; ಮನೋವೇಗದವರೂ ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತರೂ ಬಲದಿಂದ ಉಕ್ಕುವವರೂ ಆಗಿ ಅವರು ಚಲಿಸುವ ಪರ್ವತಗಳಂತಿರುವರು. ಅವರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ, ಅಮಾತ್ಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳೊಡನಿರುವ ನಿನ್ನ ಪ್ರಬಲವಾದ ದರ್ಪವನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೂ ಅಳಿಸಿಹಾಕುವರು. ನಿಶಾಚರನೇ, ಈಗಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನನ್ನಿಂದ ಆಗದೇ? ಆದರೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ನೀನು ಮೊದಲೇ ಹತನಾಗಿದ್ದೀಯೆ.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ದೇವನು ಹೀಗೆ ನುಡಿದಾಗ ದೇವದುಂದುಭಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು, ಆಕಾಶದಿಂದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಈ ಶಾಪವು ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಬೀಜಗಳಲ್ಲೊಂದು — ರಾವಣನ ಕುಲನಾಶವು ವಾನರರಿಂದ ಆಗುವುದು ಎಂಬುದು ಮೊದಲೇ ನಿಶ್ಚಿತವಾಯಿತು. ನಂದಿಯನ್ನು ಶಿವನ ‘ಅಪರಾ ತನುಃ’ (ಮತ್ತೊಂದು ದೇಹ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವನ ವಾನರಮುಖವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಶಿವಾಂಶನಾದ ಹನುಮಂತನೂ ವಾನರನೇ ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ. ರಾವಣನ ದೋಷ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಶಂಕರನ ಅವಜ್ಞೆ (‘ಯಾರು ಈ ಶಂಕರ?’), ಆಮೇಲೆ ನಂದಿಯ ರೂಪದ ಅಪಹಾಸ. ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಅವಧ್ಯತ್ವದ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ವಾನರರನ್ನೂ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇವರಿಬ್ಬರೇ ಅವನ ವಿನಾಶಕರಾಗುವರು. ‘ಸ್ವಕರ್ಮಭಿಃ ಪೂರ್ವಮೇವ ಹತಃ’ (ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮೊದಲೇ ಹತನಾದವನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತದ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಪಾಪಿಯು ತನ್ನ ಪಾಪದಿಂದಲೇ ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಹೊರಗಿನ ಹಂತಕನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ. ದೇವತೆಗಳ ದುಂದುಭಿನಾದ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಶಾಪದ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾಗದ ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟು ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು — ವಾನರರ ವರ್ಣನೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ (ವಲ್ಗೇಟ್) ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿಯೂ ಇವೆ. ನಂದಿಯ ರೂಪವರ್ಣನೆಯು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ — ಕರಾಲ, ಕೃಷ್ಣಪಿಂಗಲ, ವಾಮನ, ವಿಕಟ, ಮುಂಡಿ, ಹ್ರಸ್ವಭುಜ, ಬಲೀ ಎಂಬ ಏಳು ವಿಶೇಷಣಗಳು. ಇವು ಅವನನ್ನು ಹೊರರೂಪದಲ್ಲಿ ಕುರೂಪಿಯಾಗಿಯೂ ಒಳಗೆ ಶಿವಸಮಾನ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿಯೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಅಪಹಾಸವು ಹೊರರೂಪವನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೋಡುವ ಮೂಢನ ಲಕ್ಷಣ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ‘ಮೌರ್ಖ್ಯಾತ್’ (ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವೂ ಇದನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಂದಿಯ ತಡೆಯೂ ಸೌಮ್ಯವಾದುದು — ಅವನು ‘ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅಗಮ್ಯ’ ಎಂದು ನಿಯಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾದ ಅವಮಾನವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ‘ಯಾರು ಈ ಶಂಕರ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ರಾವಣನು ತಾನೇ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಾಪದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ವೀರ್ಯ, ರೂಪ, ತೇಜಸ್ಸು, ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧ, ಮನೋವೇಗ, ಯುದ್ಧೋನ್ಮಾದ, ಬಲ, ಪರ್ವತಸದೃಶ ಶರೀರ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ, ಸುಂದರಕಾಂಡ, ಯುದ್ಧಕಾಂಡಗಳ ವಾನರವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇನೆ, ಹನುಮಂತನ ವೇಗ, ಅಂಗದನ ಬಲ. ‘ಸಹಾಮಾತ್ಯಸುತಸ್ಯ’ (ಅಮಾತ್ಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳೊಡನಿರುವ) ಎಂಬ ಪದವು ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಹಾಗೂ ಮಕ್ಕಳ ವಿನಾಶವನ್ನೂ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಹಸ್ತ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು, ಅಕ್ಷ ಮೊದಲಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ನಂದಿಯು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ — ಧರ್ಮಾತ್ಮರು ದುಷ್ಟನ ನಾಶವನ್ನು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ, ಕೋಪದಲ್ಲಿಯೂ ತಾವು ಸಂಯಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಆಗ ಮಹಾಬಲನಾದ ದಶಾನನನು ನಂದಿಯ ಮಾತನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಪರ್ವತದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಗೋಪತಿಯೇ, ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಪುಷ್ಪಕದ ಗತಿಯು ಯಾವುದರಿಂದ ತುಂಡಾಯಿತೋ ಆ ನಿನ್ನ ಈ ಪರ್ವತವನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕೀಳುತ್ತೇನೆ. ಯಾವ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭವನು ಇಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ರಾಜನಂತೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ? ತಿಳಿಯಬೇಕಾದ, ಎದುರಾಗಿರುವ ಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಅವನು ಅರಿಯನು.’ ರಾಮ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಪರ್ವತದ ಕೆಳಗೆ ತೋಳುಗಳನ್ನು ತೂರಿಸಿ ಅದನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಎತ್ತಿದನು; ಆ ಪರ್ವತವು ನಡುಗಿತು. ಪರ್ವತವು ಅಲುಗಾಡಿದ್ದರಿಂದ ದೇವನ ಗಣಗಳು ಕಂಪಿಸಿದರು, ಪಾರ್ವತಿಯೂ ಅಲುಗಾಡಿದಳು, ಆಗ ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ರಾಮ, ಆಗ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹರ ಮಹಾದೇವನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಿಂದ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತಿದನು. ಆಗ ಪರ್ವತದ ಕಂಬಗಳಂತಿದ್ದ ಅವನ ತೋಳುಗಳು ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟವು; ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಸಚಿವರು ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ರೋಷದಿಂದಲೂ ತೋಳುಗಳ ಒತ್ತುವಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಥಟ್ಟನೆ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ಅದರಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ನಡುಗಿದವು. ಅವನ ಅಮಾತ್ಯರು ಅದನ್ನು ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ವಜ್ರವು ಅಪ್ಪಳಿಸುವ ಸದ್ದೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು; ಆಗ ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ತರಿಸಿದರು. ಸಮುದ್ರಗಳು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡವು, ಪರ್ವತಗಳು ಅಲುಗಾಡಿದವು; ಯಕ್ಷರೂ ವಿದ್ಯಾಧರರೂ ಸಿದ್ಧರೂ ‘ಇದೇನು?’ ಎಂದರು. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಬಲದ ಎರಡು ರೂಪಗಳ ವೈಪರೀತ್ಯವು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ಸರ್ವಬಲದಿಂದ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಪರ್ವತವನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತಾನೆ, ಶಿವನಾದರೋ ಕೇವಲ ಕಾಲ್ಬೆರಳಿನಿಂದ, ಲೀಲೆಯಾಗಿ, ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಲೀಲಯಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಶಿವನ ಅನಾಯಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಶಿವನನ್ನು ‘ಗೋಪತೇ’ (ದನಗಳ ಒಡೆಯನೇ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪಶುಪತಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವಮಾನಾರ್ಥವಾಗಿ; ‘ರಾಜನಂತೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನು ಶಿವನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಪಾರ್ವತಿಯು ಭಯದಿಂದ ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕವಿಗಳ ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಸಂಗ. ರಾವಣನ ಆರ್ತನಾದವೇ ಅವನ ಹೆಸರಿಗೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುವುದು — ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ ಅದರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ: ಅಮಾತ್ಯರು ಪ್ರಳಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ದೇವತೆಗಳು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಸಮುದ್ರಗಳೂ ಪರ್ವತಗಳೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಾನುಷಾಃ ಶಬ್ದವಿತ್ರಸ್ತಾ ಮೇನಿರೇ ಲೋಕಸಂಕ್ಷಯಮ್’ (ಶಬ್ದದಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ಮನುಷ್ಯರು ಲೋಕಪ್ರಳಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು) ಎಂದೂ, ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ‘ಮೇನಿರೇ ವಜ್ರನಿಷ್ಪೇಷಂ ತಸ್ಯಾಮಾತ್ಯಾ ಯುಗಕ್ಷಯೇ’ (ಅವನ ಅಮಾತ್ಯರು ಯುಗಾಂತದ ವಜ್ರಾಘಾತವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು) ಎಂದೂ ಭಿನ್ನ ಪಾಠವಿದೆ. ರಾವಣನ ಈ ಪ್ರಯತ್ನವು ಅವನ ಸ್ವಭಾವದ ಪ್ರತೀಕ — ತನ್ನ ದಾರಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾದುದನ್ನು, ಅದು ದೇವಸ್ಥಾನವೇ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಅವನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕೀಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಶಿವನ ಲೀಲೆ ಅವನನ್ನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಿಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ‘ರಾವಣಾನುಗ್ರಹಮೂರ್ತಿ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಸಚಿವರ ವಿಸ್ಮಯ, ದೇವತೆಗಳ ತತ್ತರಿಕೆ, ಸಿದ್ಧರ ಪ್ರಶ್ನೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವನ ಆರ್ತನಾದದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕೀಳಲು ಬಯಸಿದವನೇ ಅದರಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿ ನಲುಗಿದನು — ದರ್ಪದ ಫಲವು ತಕ್ಷಣವೇ ದೊರೆಯಿತು.

ಆಗ ಅಮಾತ್ಯರು ಹೇಳಿದರು: ‘ದಶಾನನ, ನೀಲಕಂಠನೂ ಉಮಾಪತಿಯೂ ಆದ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು; ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಶರಣವನ್ನು ನಾವು ಕಾಣೆವು. ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವನಿಗೇ ಶರಣಾಗು; ಕೃಪಾಳುವಾದ ಶಂಕರನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ನಿನಗೆ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಕರುಣಿಸುವನು.’ ಅಮಾತ್ಯರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಆ ದಶಾನನನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಸಾಮಗಾನಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ವೃಷಭಧ್ವಜನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು; ಹೀಗೆ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು — ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಪ್ರಭುವಾದ ಮಹಾದೇವನು ಪ್ರೀತನಾಗಿ, ರಾಮ, ಅವನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿ ದಶಾನನನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು: ‘ದಶಾನನ, ವೀರನಾದ ನಿನ್ನ ಶೌರ್ಯಕ್ಕೆ ನಾನು ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಪರ್ವತದಡಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ನೀನು ಮಾಡಿದ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣವಾದ ಆ ರವದಿಂದ ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಅರಚಿಕೊಂಡವು, ಭಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನೇ, ನೀನು ‘ರಾವಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವನಾಗುವೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಮನುಷ್ಯರೂ ಯಕ್ಷರೂ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಇತರರೂ — ಎಲ್ಲರೂ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅರಚಿಸಿದ ನಿನ್ನನ್ನು ‘ರಾವಣ’ ಎಂದೇ ಕರೆಯುವರು. ಪೌಲಸ್ತ್ಯನೇ, ಯಾವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಬಯಸುವೆಯೋ ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಹೋಗು; ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ನನ್ನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಹೊರಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾವಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನಿರುಕ್ತಿಯಿದೆ — ‘ರು’ (ಕೂಗು) ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ, ರವದಿಂದ; ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅರಚಿಸುವವನು ರಾವಣ. ಎಲ್ಲರೂ ಬಲ್ಲ ಹೆಸರಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಈ ಪರಾಜಯದಿಂದ, ವಿಜಯದಿಂದಲ್ಲ — ಈ ವಿಡಂಬನೆ ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ. ಅಮಾತ್ಯರ ಸಲಹೆಯೂ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯದು — ಬಲದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗದ್ದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿವನ ಕೃಪಾಳುತ್ವವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಅವನು ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರುದತಃ’ (ಅಳುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದವು ರಾವಣನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಅತ್ತನು. ಶಿವನು ಅವನ ‘ಶೌಟೀರ್ಯ’ವನ್ನು (ಶೌರ್ಯದ ಹೆಮ್ಮೆಯನ್ನು) ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೋತವನ ವೀರತ್ವವನ್ನೂ ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಅವನ ‘ಗಚ್ಛ ಪೌಲಸ್ತ್ಯ ವಿಸ್ರಬ್ಧಮ್’ (ಪೌಲಸ್ತ್ಯನೇ, ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಹೋಗು) ಎಂಬ ಮಾತು ಪುಷ್ಪಕದ ಗತಿಸ್ತಂಭನದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ಶಿವ-ರಾವಣರ ಸಂಬಂಧದ ಆರಂಭ — ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ಮುಂದೆ ಮಹಾ ಶಿವಭಕ್ತನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು.

ಶಂಭುವು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಲಂಕೇಶನು ತಾನೇ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾದೇವ, ನೀನು ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದರೆ ಬೇಡುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡು. ದೇವ, ಗಂಧರ್ವ, ದಾನವ, ರಾಕ್ಷಸ, ಗುಹ್ಯಕ, ನಾಗರಿಂದಲೂ ಇತರ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಿಂದಲೂ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ದೇವ, ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನಾನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರು ಅತ್ಯಲ್ಪರು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ತ್ರಿಪುರಾಂತಕನೇ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನೂ ನಾನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ; ಆ ಆಯುಸ್ಸಿನ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ನನಗೆ ಒಂದು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಕೊಡು.’ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಆ ಶಂಕರನು ಅವನಿಗೆ ಚಂದ್ರಹಾಸವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ, ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ಭೂತಪತಿಯು ಆಗ ಆಯುಸ್ಸಿನ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಶಂಭುವು ಹೇಳಿದನು: ‘ಇದನ್ನು ನೀನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು; ನೀನು ಇದನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದರೆ ಇದು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ನನ್ನ ಬಳಿಗೇ ಮರಳಿಬರುವುದು.’ ಹೀಗೆ ಮಹೇಶ್ವರನಿಂದಲೇ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದ ಆ ರಾವಣನು ಮಹಾದೇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನೇರಿದನು. ರಾಮ, ಅನಂತರ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಸುತ್ತಿದನು. ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಶೂರರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮದೋನ್ಮತ್ತರೂ ಆದ ಕೆಲವು ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ತಮ್ಮ ಪರಿವಾರಸಮೇತರಾಗಿ ನಾಶವಾದರು. ಪ್ರಾಜ್ಞರೆಂದು ಮನ್ನಣೆ ಪಡೆದ ಇತರರು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ದುರ್ಜಯನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಬಲದಿಂದ ದರ್ಪಿಷ್ಠನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ‘ನಾವು ಸೋತಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ದೋಷ — ‘ಮಾನುಷಾನ್ನ ಗಣೇ’ (ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸೆನು); ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಎದುರು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಎದುರೂ ಅವನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ತುಚ್ಛರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಂದ್ರಹಾಸ ಖಡ್ಗವು ರಾವಣನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಯುಧ; ಶಿವನ ಷರತ್ತೂ — ‘ನಾವಜ್ಞೇಯಮಿದಮ್’ (ಇದನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು) — ಗಮನಾರ್ಹ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಮಾನಿತವಾದ ಆಯುಧವು ತನ್ನ ಮೂಲ ಒಡೆಯನ ಬಳಿಗೆ ಮರಳುತ್ತದೆ. ‘ಆಯುಷಶ್ಚಾವಶೇಷಮ್’ (ಆಯುಸ್ಸಿನ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನೂ) ಎಂದರೆ — ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಯವಾದ ಆಯುಸ್ಸನ್ನೂ ಶಿವನು ಮರಳಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಭೂವಿಜಯಯಾತ್ರೆಯು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು: ಶೂರರು ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ, ಪ್ರಾಜ್ಞರು ಸೋಲನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಉಪಕ್ರಮವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ವೇದವತಿಯ ಪ್ರಸಂಗ, ಮರುತ್ತನ ಯಜ್ಞ, ಅನರಣ್ಯನ ಶಾಪ ಮೊದಲಾದವು. ಹೀಗೆ ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಹೆಸರು, ಖಡ್ಗ, ಶಾಪ — ಈ ಮೂರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ದೊರೆತವು. ರಾವಣನ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅವಧ್ಯತ್ವದ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪಡೆದಿರುವುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆಯೇ ಹೊಸದನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮೊದಲೇ ಕೊಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಅವನು ಶಿವನಿಂದ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಶಿವನ ಪ್ರಸಾದವೂ ಅವನ ಗರ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

അഗസ്ത്യൻ പറയുന്നു — രാമാ, സഹോദരനായ ധനദനെ ജയിച്ചശേഷം ആ രാക്ഷസാധിപൻ മഹാസേനനായ കാർത്തികേയന്റെ ജന്മസ്ഥാനമായ വിശാലമായ ശരവണത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ രശ്മിജാലങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, രണ്ടാമതൊരു സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന, സ്വർണവർണമായ വിശാലമായ ശരവണം ദശഗ്രീവൻ കണ്ടു. രമണീയമായ വനങ്ങളുള്ള ഒരു പർവതത്തിൽ കയറിയപ്പോൾ അവിടെ പുഷ്പകം നിശ്ചലമായി നിൽക്കുന്നത് അവൻ കണ്ടു. സചിവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ആലോചിച്ചു: ‘ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കാനായി നിർമിക്കപ്പെട്ട ഈ വിമാനം എന്തിനാണു നിശ്ചലമായത്? എന്തുകൊണ്ടു മുന്നോട്ടു പോകുന്നില്ല? എന്തു നിമിത്തമാണ് ഈ പുഷ്പകം എന്റെ ഇച്ഛയ്ക്കൊത്തു പോകാത്തത്? ഈ പർവതത്തിനു മുകളിൽ ഇരിക്കുന്ന ആരുടെയോ പ്രവൃത്തിയായിരിക്കണം ഇത്.’ രാമാ, അപ്പോൾ ബുദ്ധികുശലനായ മാരീചൻ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ഈ പുഷ്പകം പോകാത്തതു കാരണമില്ലാതെയല്ല. അല്ലെങ്കിൽ ഈ പുഷ്പകം ധനദനല്ലാതെ മറ്റാരുടെയും വാഹനമാകുന്നില്ല; അതിനാൽ ധനാധ്യക്ഷനില്ലാതെ ഇതു നിശ്ചലമായിരിക്കാം.’ ഇവിടെ മാരീചൻ രണ്ടു കാരണങ്ങൾ വികല്പമായി പറയുന്നു — പർവതത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന ആരുടെയോ പ്രഭാവം, അല്ലെങ്കിൽ വിമാനത്തിന്റെ സ്വാമിഭക്തി. രണ്ടാമത്തെ കാരണം പ്രചാരപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്, സുന്ദരവുമാണ് — ബലാൽക്കാരമായി അപഹരിക്കപ്പെട്ട ദിവ്യവിമാനം പുതിയ ഉടമയെ അംഗീകരിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടാത്തതുപോലെ. എന്നാൽ യഥാർഥ കാരണം ആദ്യത്തേതുതന്നെ — മുന്നോട്ട് നന്ദി അതു വെളിപ്പെടുത്തും. ശരവണം ശിവപുത്രനായ കാർത്തികേയന്റെ ജന്മസ്ഥലമാണ്; അതിനാൽ ആ സ്ഥലം ശിവന്റെ ക്രീഡാഭൂമിയാണ്. ‘രൗക്മം’ (സ്വർണവർണമായത്), ‘ദ്വിതീയമിവ ഭാസ്കരം’ (രണ്ടാമത്തെ സൂര്യനെപ്പോലെ) എന്നീ വിശേഷണങ്ങളാൽ അതിന്റെ ദിവ്യത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കാമഗം കൃതം’ (ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കാനായി നിർമിക്കപ്പെട്ടത്) എന്ന രാവണന്റെ ചിന്ത അവന്റെ ആശ്ചര്യം കാണിക്കുന്നു — ഉടമയുടെ ഇച്ഛപോലെ എവിടെയും പോകുന്ന വിമാനം പെട്ടെന്നു നിശ്ചലമായി. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ പുഷ്പകത്തിൽ കയറി അവൻ ത്രിഭുവനവും ജയിച്ചുവെന്നു കരുതിയിരുന്നു; ഈ സർഗത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ അവന്റെ ദർപ്പത്തിന് ആദ്യത്തെ ആഘാതമേൽക്കുന്നു. മാരീചനെ ‘ബുദ്ധികോവിദൻ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — രാവണന്റെ സചിവന്മാരിൽ ദീർഘദർശി അവൻതന്നെ; പിന്നീട് ആരണ്യകാണ്ഡത്തിലും രാവണനെ രാമനിൽനിന്നു പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ അവൻ ശ്രമിക്കും.

ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുതീരുംമുമ്പുതന്നെ, ഭയാനകനും കറുപ്പും പിംഗലവും കലർന്ന നിറമുള്ളവനും കുള്ളനും വിരൂപനും മുണ്ഡിതശിരസ്കനും ചെറിയ കൈകളുള്ളവനും ബലവാനുമായ ഭവന്റെ (ശിവന്റെ) അനുചരൻ നന്ദി അടുത്തുവന്ന്, ഒട്ടും ശങ്കിക്കാതെ രാക്ഷസേന്ദ്രനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ദശഗ്രീവാ, പിന്തിരിയുക; ഈ പർവതത്തിൽ ശങ്കരൻ ക്രീഡിക്കുന്നു. സുപർണന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, യക്ഷന്മാർ, ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ — എല്ലാ ഭൂതങ്ങൾക്കും ഈ പർവതം അഗമ്യമാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ നന്ദിയുടെ ഈ വാക്കു കേട്ട്, ക്രോധത്താൽ കുണ്ഡലങ്ങൾ ഇളകി, രോഷത്താൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്ന്, അവൻ പുഷ്പകത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി ‘ആരാണ് ഈ ശങ്കരൻ’ എന്നു ചോദിച്ചുകൊണ്ട് പർവതത്തിന്റെ അടിവാരത്തിലെത്തി. അവിടെ ദേവന്റെ അടുത്തുതന്നെ, ജ്വലിക്കുന്ന ശൂലം ഊന്നിനിൽക്കുന്ന, രണ്ടാമതൊരു ശങ്കരനെപ്പോലെയുള്ള നന്ദിയെ അവൻ കണ്ടു. ആ വാനരമുഖം കണ്ട് ആ രാക്ഷസൻ അവജ്ഞയോടെ, ജലം നിറഞ്ഞ മേഘംപോലെ, ഉറക്കെ പൊട്ടിച്ചിരിച്ചു. അപ്പോൾ ശങ്കരന്റെ മറ്റൊരു ശരീരമായ ഭഗവാൻ നന്ദി ക്രുദ്ധനായി, മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന ദശാനനനായ ആ രാക്ഷസനോടു പറഞ്ഞു: ‘ദശാനനാ, വാനരരൂപിയായ എന്നെ അവഗണിച്ച് ഇടിത്തീ വീഴുന്നതുപോലെയുള്ള പരിഹാസച്ചിരി നീ ചിരിച്ചതിനാൽ, എന്റെ വീര്യമുള്ളവരും രൂപത്തിലും തേജസ്സിലും എനിക്കു തുല്യരുമായ വാനരന്മാർ നിന്റെ കുലം നശിപ്പിക്കാനായി ജനിക്കും. ക്രൂരാ, നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളുമായിരിക്കും അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ; മനസ്സിന്റെ വേഗമുള്ളവരും യുദ്ധോന്മത്തരും ബലംകൊണ്ടു മദിച്ചവരും ചലിക്കുന്ന പർവതങ്ങളെപ്പോലെയുള്ളവരുമായിരിക്കും അവർ. അവർ ഒത്തുചേർന്ന്, അമാത്യന്മാരോടും പുത്രന്മാരോടുംകൂടിയ നിന്റെ പ്രബലമായ ദർപ്പവും പലവിധമായ ഔന്നത്യവും ഇല്ലാതാക്കും. നിശാചരാ, ഇപ്പോൾ നിന്നെ കൊല്ലാൻ എനിക്കു കഴിയില്ലേ? എന്നാൽ നിന്നെ കൊല്ലേണ്ടതില്ല; കാരണം സ്വന്തം കർമങ്ങളാൽ നീ മുമ്പേതന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടവനാണ്.’ മഹാത്മാവായ ആ ദേവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദേവദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങി; ആകാശത്തുനിന്നു പുഷ്പവൃഷ്ടിയുമുണ്ടായി. ഈ ശാപം രാമായണത്തിന്റെ മൂലബീജങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് — രാവണന്റെ കുലനാശം വാനരന്മാരാൽ സംഭവിക്കും എന്നു മുമ്പേതന്നെ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. നന്ദിയെ ശിവന്റെ ‘മറ്റൊരു ശരീരം’ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാനരമുഖത്വവും അർഥപൂർണമാണ് — ശിവാംശമായ ഹനുമാനും വാനരനാണ് എന്നാണു പാരമ്പര്യം. രാവണന്റെ ദോഷം രണ്ടുവിധമാണ് — ആദ്യം ശങ്കരനോടുള്ള അവജ്ഞ (‘ആരാണ് ഈ ശങ്കരൻ’), പിന്നെ നന്ദിയുടെ രൂപത്തെ പരിഹസിക്കൽ. പത്താം സർഗത്തിൽ മനുഷ്യരെ പുല്ലുപോലെ കരുതി അവൻ അവധ്യത്വപ്പട്ടികയിൽ അവരെ ഉൾപ്പെടുത്തിയില്ല; ഇവിടെ വാനരന്മാരെയും അവൻ പരിഹസിക്കുന്നു; ഇരുകൂട്ടരുമായിരിക്കും അവന്റെ വിനാശകർ. ‘സ്വകർമഭിഃ പൂർവമേവ ഹതഃ’ (സ്വന്തം കർമങ്ങളാൽ മുമ്പേതന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടവൻ) എന്ന വാക്യം കർമസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ സാരം പറയുന്നു — പാപി സ്വന്തം പാപത്താൽത്തന്നെ മരിച്ചവനാണ്; പുറമേയുള്ള ഘാതകൻ നിമിത്തം മാത്രം. ദേവന്മാരുടെ ദുന്ദുഭിനാദവും പുഷ്പവൃഷ്ടിയും ശാപത്തിന്റെ സത്യതയെ സമർഥിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ പതിനേഴും പതിനെട്ടും പത്തൊമ്പതും ശ്ലോകങ്ങൾ — വാനരവർണന — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കുറവാണ്, പ്രചാരപാഠത്തിൽ വിസ്തൃതമാണ്. നന്ദിയുടെ രൂപവർണനയും പ്രചാരപാഠത്തിൽ വിസ്തൃതമാണ് — ഭയാനകൻ, കറുപ്പും പിംഗലവും കലർന്നവൻ, കുള്ളൻ, വിരൂപൻ, മുണ്ഡിതശിരസ്കൻ, ചെറിയ കൈകളുള്ളവൻ, ബലവാൻ എന്നീ ഏഴു വിശേഷണങ്ങൾ. ഇവ പുറമേ വിരൂപനെങ്കിലും ഉള്ളിൽ ശിവതുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവനായി അദ്ദേഹത്തെ കാണിക്കുന്നു; അതിനാൽ രാവണന്റെ പരിഹാസം ബാഹ്യരൂപം മാത്രം കാണുന്ന മൂഢന്റെ ലക്ഷണമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ ‘മൗർഖ്യാത്’ (മൂഢത്വംകൊണ്ട്) എന്ന പദവും ഇതുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നന്ദിയുടെ നിവാരണവും സൗമ്യമാണ് — അദ്ദേഹം ‘എല്ലാ ഭൂതങ്ങൾക്കും അഗമ്യം’ എന്ന നിയമം ഓർമിപ്പിക്കുക മാത്രമാണു ചെയ്യുന്നത്; അതിൽ രാവണനോടു പ്രത്യേകമായ അപമാനമൊന്നുമില്ല. എന്നാൽ ‘ആരാണ് ഈ ശങ്കരൻ’ എന്ന ചോദ്യത്താൽ രാവണൻതന്നെ സംഘർഷം തുടങ്ങിവയ്ക്കുന്നു. ശാപവർണനയിൽ വാനരന്മാരുടെ ഗുണങ്ങൾ ക്രമമായി പറയപ്പെടുന്നു — വീര്യം, രൂപം, തേജസ്സ്, നഖദംഷ്ട്രകൾ ആയുധമാകുന്നത്, മനോവേഗം, യുദ്ധോന്മാദം, ബലം, പർവതംപോലെയുള്ള ശരീരം. ഇവയെല്ലാം കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിലും സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലും യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലുമുള്ള വാനരവർണനകളിൽ വീണ്ടും കാണാം — സുഗ്രീവന്റെ സേന, ഹനുമാന്റെ വേഗം, അംഗദന്റെ ബലം. ‘സഹാമാത്യസുതസ്യ’ (അമാത്യന്മാരോടും പുത്രന്മാരോടുംകൂടിയ) എന്ന പദം രാവണന്റെ മന്ത്രിമാരുടെയും പുത്രന്മാരുടെയും വിനാശത്തെയും മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പ്രഹസ്തൻ, ഇന്ദ്രജിത്ത്, അക്ഷൻ മുതലായവരെല്ലാം യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. രാവണനെ കൊല്ലാൻ കഴിവുണ്ടായിട്ടും നന്ദി കൊല്ലുന്നില്ല — ധർമാത്മാക്കൾ ദുഷ്ടന്റെ നാശം കാലത്തിനു വിട്ടുകൊടുക്കുന്നു; ക്രോധത്തിലും അവർ സംയമം പാലിക്കുന്നു.

മഹാബലനായ ദശാനനൻ അപ്പോൾ നന്ദിയുടെ വാക്കു വകവയ്ക്കാതെ പർവതത്തെ സമീപിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഗോപതേ, യാത്ര ചെയ്യുന്ന എന്റെ പുഷ്പകത്തിന്റെ ഗതി ആരുടെ നിമിത്തം മുറിഞ്ഞുവോ, നിന്റെ ആ ഈ പർവതത്തെ ഞാൻ വേരോടെ പിഴുതെടുക്കുന്നു. ഏതു പ്രഭാവംകൊണ്ടാണു ഭവൻ എന്നും രാജാവിനെപ്പോലെ ഇവിടെ ക്രീഡിക്കുന്നത്? അറിയേണ്ടതായ, അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്ന ഭയകാരണം അവൻ അറിയുന്നില്ല.’ രാമാ, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ പർവതത്തിനടിയിൽ കൈകൾ കടത്തി അതിനെ വേഗത്തിൽ ഉയർത്തി; ആ പർവതം വിറകൊണ്ടു. പർവതം ഇളകിയതിനാൽ ദേവന്റെ ഗണങ്ങൾ വിറച്ചു; പാർവതിയും ഇളകി, അപ്പോൾ അവൾ മഹേശ്വരനെ കെട്ടിപ്പിടിക്കുകയും ചെയ്തു. രാമാ, അപ്പോൾ ദേവശ്രേഷ്ഠനായ ഹരൻ — മഹാദേവൻ — ലീലയായി കാലിന്റെ പെരുവിരൽകൊണ്ട് ആ പർവതത്തെ അമർത്തി. അതോടെ പർവതസ്തംഭങ്ങൾപോലെയുള്ള അവന്റെ കൈകൾ ഞെരിഞ്ഞമർന്നു; അതു കണ്ട് ആ രാക്ഷസന്റെ സചിവന്മാർ വിസ്മയിച്ചു. രോഷംകൊണ്ടും കൈകൾ ഞെരിഞ്ഞതിന്റെ വേദനകൊണ്ടും ആ രാക്ഷസൻ പെട്ടെന്ന് ഒരു മഹാനാദം മുഴക്കി; അതിൽ ത്രൈലോക്യം നടുങ്ങി. യുഗാന്തത്തിലെ വജ്രപാതമാണെന്ന് അവന്റെ അമാത്യന്മാർ കരുതി; അപ്പോൾ ഇന്ദ്രൻ മുതലായ ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ വഴികളിൽ വിറച്ചുപോയി. സമുദ്രങ്ങൾ ഇളകിമറിഞ്ഞു, പർവതങ്ങൾ ഇളകി; യക്ഷന്മാരും വിദ്യാധരന്മാരും സിദ്ധന്മാരും ‘ഇതെന്താണ്’ എന്നു ചോദിച്ചു. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ ബലത്തിന്റെ രണ്ടു രൂപങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം കാണാം — രാവണൻ സർവബലവുമെടുത്ത് കൈകൾകൊണ്ടു പർവതം ഉയർത്തുന്നു; ശിവനാകട്ടെ കാലിന്റെ പെരുവിരൽകൊണ്ടു മാത്രം, ലീലയായി, അതിനെ വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കുന്നു. ‘ലീലയാ’ എന്ന പദം ശിവന്റെ അനായാസത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണൻ ശിവനെ ‘ഗോപതേ’ (കാലികളുടെ നാഥാ) എന്നു വിളിക്കുന്നത് പശുപതി എന്ന അർഥത്തിൽ അപമാനിക്കാനാണ്; ‘രാജാവിനെപ്പോലെ ക്രീഡിക്കുന്നു’ എന്നതിലൂടെ ശിവന്റെ ഐശ്വര്യം അവനു സഹിക്കാനാവുന്നില്ലെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. പാർവതി ഭയംകൊണ്ടു മഹേശ്വരനെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നതു കവികൾക്കു പ്രിയപ്പെട്ട ഒരു സന്ദർഭമാണ്. രാവണന്റെ ഈ മഹാനാദംതന്നെയായിരിക്കും അവന്റെ പേരിനു നിമിത്തം — അതിനാൽ അതിന്റെ ത്രൈലോക്യവ്യാപിയായ പ്രഭാവം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെടുന്നു: അമാത്യന്മാർ പ്രളയമെന്നു കരുതുന്നു, ദേവന്മാർ വഴികളിൽ വിറയ്ക്കുന്നു, സമുദ്രങ്ങളും പർവതങ്ങളും ഇളകുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മാനുഷാഃ ശബ്ദവിത്രസ്താ മേനിരേ ലോകസംക്ഷയം’ (ശബ്ദംകേട്ടു ഭയന്ന മനുഷ്യർ ലോകനാശമെന്നു കരുതി) എന്നും പ്രചാരപാഠത്തിൽ ‘മേനിരേ വജ്രനിഷ്പേഷം തസ്യാമാത്യാ യുഗക്ഷയേ’ (യുഗാന്തത്തിലെ വജ്രപാതമെന്ന് അവന്റെ അമാത്യന്മാർ കരുതി) എന്നും വ്യത്യസ്തമായ പാഠമാണ്. രാവണന്റെ ഈ ശ്രമം അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ് — തന്റെ വഴിയിൽ തടസ്സമാകുന്നതെന്തും, അതു ദേവസ്ഥാനമായാലും, അവൻ പിഴുതെറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ ശിവന്റെ ലീല നിമിഷനേരംകൊണ്ട് അവനെ അടക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭം ‘രാവണാനുഗ്രഹമൂർത്തി’ എന്ന പേരിൽ ശില്പങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. സചിവന്മാരുടെ വിസ്മയം, ദേവന്മാരുടെ നടുക്കം, സിദ്ധന്മാരുടെ ചോദ്യം — ഇവയെല്ലാം ആ മഹാനാദത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പർവതത്തെ പിഴുതെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചവൻതന്നെ അതിനടിയിൽ ഞെരിഞ്ഞമർന്നു — ദർപ്പത്തിന്റെ ഫലം ഉടനടി ലഭിച്ചു.

അപ്പോൾ അമാത്യന്മാർ പറഞ്ഞു: ‘ദശാനനാ, നീലകണ്ഠനും ഉമാപതിയുമായ മഹാദേവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുക; അദ്ദേഹമല്ലാതെ മറ്റൊരു ശരണം ഇവിടെ ഞങ്ങൾ കാണുന്നില്ല. സ്തുതികളോടെ വണങ്ങി അദ്ദേഹത്തെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കുക; കൃപാലുവായ ശങ്കരൻ പ്രസന്നനായി നിന്നിൽ പ്രസാദിക്കും.’ അമാത്യന്മാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ ദശാനനൻ വണങ്ങി, പലവിധമായ സാമഗാനങ്ങളാലും സ്തോത്രങ്ങളാലും വൃഷഭധ്വജനെ സ്തുതിച്ചു; ഇങ്ങനെ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ആ രാക്ഷസന് ആയിരം വർഷം കടന്നുപോയി — ഈ ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളായി രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്. അപ്പോൾ പർവതാഗ്രത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന പ്രഭുവായ മഹാദേവൻ പ്രസന്നനായി, രാമാ, അവന്റെ കൈകൾ വിടുവിച്ച് ദശാനനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ദശാനനാ, വീരനായ നിന്റെ ശൗര്യത്തിൽ ഞാൻ പ്രീതനാണ്. പർവതത്തിനടിയിൽ അമർന്നപ്പോൾ നീ മുഴക്കിയ അതിഭീകരമായ നാദത്താൽ ഈ മൂന്നു ലോകങ്ങളും കരഞ്ഞുപോയി, ഭയപ്പെടുകയും ചെയ്തു; അതിനാൽ രാജാവേ, നീ ‘രാവണൻ’ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടും. ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും യക്ഷന്മാരും ഭൂതലത്തിലെ മറ്റുള്ളവരും — ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്ന നിന്നെ അവരെല്ലാം ‘രാവണൻ’ എന്നു വിളിക്കും. പൗലസ്ത്യാ, ഇഷ്ടമുള്ള വഴിയേ നിർഭയം പോകുക; രാക്ഷസാധിപാ, എന്റെ അനുമതിയോടെ പോകാം.’ ഇവിടെ ‘രാവണൻ’ എന്ന പേരിന്റെ നിരുക്തി — ‘രു’ (ശബ്ദിക്കുക, കരയുക) എന്ന ധാതുവിൽനിന്ന്, ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്നവൻ രാവണൻ. എല്ലാവരും അറിയുന്ന ആ പേരിന്റെ ഉത്പത്തി ഈ പരാജയത്തിൽനിന്നാണ്, വിജയത്തിൽനിന്നല്ല — ഈ വിരോധാഭാസം കവിയുടെ സൂക്ഷ്മതയാണ്. അമാത്യന്മാരുടെ ഉപദേശവും ബുദ്ധിപൂർവമാണ് — ബലംകൊണ്ടു സാധിക്കാത്തതു ഭക്തികൊണ്ടു സാധിക്കുന്നു. ശിവന്റെ കൃപാലുത്വം പ്രസിദ്ധമാണ്; ശത്രുവിനെപ്പോലും സ്തുതികൊണ്ടു പ്രസന്നനായി അദ്ദേഹം അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘രുദതഃ’ (കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന) എന്ന പദവും രാവണനാമത്തിന്റെ അർഥത്തെ സമർഥിക്കുന്നു — അവൻ ആയിരം വർഷം കരഞ്ഞു. ശിവൻ അവന്റെ ‘ശൗടീര്യം’ (ശൗര്യം) പ്രശംസിക്കുന്നു — പരാജിതന്റെയും വീരത്വം അദ്ദേഹം അംഗീകരിക്കുന്നു. ‘ഗച്ഛ പൗലസ്ത്യ വിസ്രബ്ധം’ (പൗലസ്ത്യാ, നിർഭയം പോകുക) എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് പുഷ്പകത്തിന്റെ ഗതിരോധത്തിന്റെ അവസാനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭം ശിവനും രാവണനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ആരംഭമാണ് — കാരണം രാവണൻ പിന്നീട് മഹാനായ ശിവഭക്തനായി പ്രസിദ്ധനായി.

ശംഭു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ലങ്കേശൻ സ്വയം പറഞ്ഞു: ‘മഹാദേവാ, അങ്ങു പ്രീതനാണെങ്കിൽ ചോദിക്കുന്ന എനിക്ക് ഒരു വരം തന്നാലും. ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ, ഗുഹ്യകന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, പിന്നെ മറ്റു ബലവത്തരന്മാർ — ഇവരാൽ വധിക്കപ്പെടാതിരിക്കാനുള്ള വരം എനിക്കു ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. ദേവാ, മനുഷ്യരെ ഞാൻ ഗണിക്കുന്നില്ല; അവർ നിസ്സാരരാണ് എന്നാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം. ത്രിപുരാന്തകാ, ബ്രഹ്മാവിൽനിന്നു ദീർഘായുസ്സും എനിക്കു ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്; ആ ആയുസ്സിന്റെ ശേഷിപ്പ് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അങ്ങ് എനിക്ക് ഒരു ശസ്ത്രവും തരിക.’ രാവണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ ശങ്കരൻ ചന്ദ്രഹാസം എന്നു പ്രസിദ്ധമായ അതിദീപ്തമായ ഒരു വാൾ അവനു നൽകി; ഭൂതപതി അപ്പോൾ ആയുസ്സിന്റെ ശേഷിപ്പും നൽകി. നൽകിയശേഷം ശംഭു പറഞ്ഞു: ‘ഇതിനെ നീ അവഗണിക്കരുത്; നീ അവഗണിച്ചാൽ ഇതു സംശയമില്ലാതെ എന്റെ അടുത്തുതന്നെ തിരിച്ചുവരും.’ ഇങ്ങനെ മഹേശ്വരൻതന്നെ പേരിട്ട ആ രാവണൻ മഹാദേവനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് പുഷ്പകത്തിൽ കയറി. രാമാ, പിന്നെ അവൻ മഹാവീര്യശാലികളായ ക്ഷത്രിയന്മാരെ അവിടവിടെ പീഡിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഭൂമിയിലെങ്ങും ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചു. തേജസ്വികളും ശൂരരും യുദ്ധദുർമദരുമായ ചില ക്ഷത്രിയന്മാർ അവന്റെ ശാസനം അനുസരിക്കാതെ പരിവാരങ്ങളോടൊപ്പം നശിച്ചു. ജ്ഞാനികൾ അംഗീകരിക്കുന്ന മറ്റുചിലർ ആ രാക്ഷസനെ ജയിക്കാനാവാത്തവനെന്നറിഞ്ഞ്, ബലംകൊണ്ടു മദിച്ച അവനോട് ‘ഞങ്ങൾ തോറ്റിരിക്കുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഇവിടെയും രാവണന്റെ വാക്കിൽ അതേ ദോഷം — ‘മാനുഷാൻ ന ഗണേ’ (മനുഷ്യരെ ഞാൻ ഗണിക്കുന്നില്ല); പത്താം സർഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിനോട് എന്നപോലെ ഇവിടെ ശിവനോടും അവൻ മനുഷ്യരെ നിസ്സാരരായി കരുതുന്നു. ചന്ദ്രഹാസമെന്ന വാൾ രാവണന്റെ പ്രസിദ്ധമായ ആയുധമാണ്; ശിവന്റെ നിബന്ധനയും — ‘നാവജ്ഞേയമിദം’ (ഇതിനെ അവഗണിക്കരുത്) — ശ്രദ്ധേയമാണ്; കാരണം അവഗണിക്കപ്പെട്ടാൽ ആയുധം അതിന്റെ യഥാർഥ ഉടമയിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. ‘ആയുഷശ്ചാവശേഷം’ (ആയുസ്സിന്റെ ശേഷിപ്പും) — ആയിരം വർഷത്തെ സ്തുതിയിൽ ചെലവായ ആയുസ്സും ശിവൻ തിരികെ നൽകുന്നു എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ഒടുവിൽ രാവണന്റെ പൃഥ്വീവിജയയാത്ര ആരംഭിക്കുന്നു — ക്ഷത്രിയന്മാരുടെ പ്രതികരണം രണ്ടുവിധം: ശൂരർ യുദ്ധം ചെയ്തു നശിക്കുന്നു, ജ്ഞാനികൾ പരാജയം സമ്മതിക്കുന്നു. ഈ ഉപക്രമം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെടുന്നു — വേദവതീപ്രസംഗം, മരുത്തന്റെ യജ്ഞം, അനരണ്യന്റെ ശാപം മുതലായവ. ഇങ്ങനെ പതിനാറാം സർഗത്തിൽ രാവണനു പേരും വാളും ശാപവും — മൂന്നും ഒരുമിച്ചു ലഭിച്ചു. രാവണന്റെ വരയാചനയിൽ അവന്റെ ജാഗ്രതയും കാണാം — അവൻ അവധ്യത്വത്തിന്റെ പട്ടിക വീണ്ടും എണ്ണിപ്പറയുന്നു, ദീർഘായുസ്സ് ബ്രഹ്മാവിൽനിന്നു ലഭിച്ചതാണെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, അതിനുശേഷം മാത്രം പുതിയതു ചോദിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവു മുമ്പേ നൽകിയതു ശിവനോട് അവൻ വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ശിവന്റെ പ്രസാദംപോലും അവന്റെ ഗർവിനെ വർധിപ്പിക്കുന്നതേയുള്ളൂ, ശമിപ്പിക്കുന്നില്ല.

Agastya went on. Having conquered his brother the giver of wealth, Rāma, the lord of the rākṣasas went to the great reed-forest where Mahāsena, Kārttikeya the son of Śiva, was born, and which was therefore Śiva's pleasure-ground. There Daśagrīva saw the great golden reed-forest, wrapped in a net of rays and blazing like a second sun. Climbing a mountain with a lovely stretch of forest, he found that Puṣpaka had been brought to a standstill. Surrounded by his ministers, the lord of the rākṣasas pondered: "Why has it stopped? It was made to go wherever its rider wishes, so why will it not go on? For what reason does Puṣpaka not move as I will? This must be the doing of someone who lives on top of this mountain." Then Mārīca, wise in counsel, said: "It is not without cause, king, that Puṣpaka will not go. Or perhaps this Puṣpaka will carry no one but the giver of wealth, and parted from the lord of wealth it has become motionless." Mārīca offers two reasons: the power of someone on the mountain, or the chariot's loyalty to its master. The second is a lovely thought, as though a divine chariot taken by force would not accept a new master; but the real reason is the first, as Nandī will soon reveal. Rāvaṇa's astonishment is plain, for a chariot that went anywhere at its master's wish had suddenly stood still. At the end of the last sarga he had mounted Puṣpaka and thought the three worlds conquered, and at the very start of this one his pride receives its first blow. Mārīca is called wise in counsel because he was the most far-sighted of Rāvaṇa's ministers, the one who would later, in the Araṇya Kāṇḍa, try to hold Rāvaṇa back from Rāma.

While he was still speaking, Nandī, Bhava's attendant, came up beside them: fearsome, dark and tawny, dwarfish, misshapen, shaven-headed, short-armed and strong. Fearlessly Nandīśvara said to the lord of the rākṣasas: "Turn back, Daśagrīva. Śaṅkara is at play on this mountain. It has been made inaccessible to suparṇas, nāgas, yakṣas, gods, gandharvas and rākṣasas, to all beings alike." At Nandī's words Rāvaṇa's earrings trembled with anger and his eyes turned copper-red with rage. He got down from Puṣpaka, said, "Who is this Śaṅkara?" and came to the foot of the mountain. There he saw Nandī standing not far from the god, leaning on his blazing trident, like a second Śaṅkara. Seeing that he had a monkey's face, the rākṣasa scorned him and let out a great laugh, like a cloud heavy with rain. Then the blessed Nandī, who is Śaṅkara's other body, was enraged, and he said to ten-faced Daśānana standing before him: "Daśānana, because you scorned me for my monkey form and let out a mocking laugh like the crash of a thunderbolt, monkeys with my valour, equal to me in form and splendour, will be born to destroy your race. Their weapons will be their claws and teeth, cruel one, and their speed the speed of thought. Mad for battle, swollen with strength, like moving mountains, they will come together and strip away your mighty pride and your towering greatness, and your ministers' and your sons' as well. Could I not kill you now, night-ranger? But you are not to be killed, for you have already been killed by your own deeds." When the great god had spoken, the drums of the gods sounded and a rain of flowers fell from the sky, confirming that the curse would come true. This curse is one of the root seeds of the Rāmāyaṇa: it was settled here, long before, that Rāvaṇa's race would be destroyed by monkeys. Nandī is called Śiva's other body, and his monkey face is meaningful too, for tradition holds that Hanumān, a monkey, was born of Śiva's portion. Rāvaṇa's offence was twofold, first scorning Śaṅkara himself with "Who is this Śaṅkara?", then mocking Nandī's form. In the tenth sarga he had thought men so much straw that he left them out of his list; here he mocks monkeys, and both would be his undoing. Nandī's form was misshapen outwardly but within he shone like Śiva, so Rāvaṇa's laughter was the mark of a fool who sees only the outside. Nandī's warning had been mild, a reminder of a rule that applied to all beings with no insult to Rāvaṇa in particular; it was Rāvaṇa's question that began the conflict. The monkeys' qualities in the curse, valour, form, splendour, claws and teeth for weapons, speed of thought, battle-madness, strength and mountain-like bodies, all appear again in the Kiṣkindhā, Sundara and Yuddha Kāṇḍas, in Sugrīva's army, Hanumān's speed and Aṅgada's strength, and "your ministers and sons" foretells the deaths of Prahasta, Indrajit, Akṣa and the rest in the war. "Already killed by your own deeds" sums up the law of karma: the sinner dies of his own sin, and the outward slayer is only the occasion. Though able to kill him, Nandī does not; the righteous leave the wicked to time and keep their restraint even in anger.

Paying no heed to Nandī's words, mighty Daśānana went up to the mountain and said: "Lord of cattle, because of this mountain of yours the course of my Puṣpaka was cut off as I travelled; I shall tear it up by the roots. By what power does Bhava always sport here like a king? He does not know what he ought to know, that danger now confronts him." Having said this, Rāma, he thrust his arms under the mountain and quickly heaved it up, and the mountain shook. At its shaking the god's attendants trembled, and Pārvatī too was shaken and clung to Maheśvara. Then, Rāma, Hara, the great god, foremost of the gods, playfully pressed the mountain down with his big toe. Rāvaṇa's arms, like pillars of rock, were crushed beneath it, and his ministers were astonished. In rage and in the pain of his crushed arms the rākṣasa suddenly let out a howl that made the three worlds tremble. His ministers took it for the crash of the thunderbolt at the end of an age; the gods led by Indra were shaken on their paths, the oceans were stirred up, the mountains shook, and yakṣas, vidyādharas and siddhas cried, "What is this?" In this scene two kinds of strength are set against each other: Rāvaṇa heaves the mountain with all the strength of his arms, and Śiva sets it back with a single toe, in play, without effort. Rāvaṇa calls Śiva "lord of cattle" to belittle him, and he cannot bear that anyone should sport there like a king. Pārvatī clinging to Maheśvara in fear is a moment poets love. Rāvaṇa's howl is described at such length, its reach through the three worlds, the ministers thinking the world was ending, the gods shaken, oceans and mountains in turmoil, because it is about to give him his name. The whole attempt is a picture of his nature: whatever stands in his way he wants to uproot, even the dwelling of a god. But Śiva's play subdues him in a moment; the scene is well known in sculpture as Śiva showing grace to Rāvaṇa. He who wanted to uproot the mountain ended up pinned beneath it, and pride reaped its fruit at once.

Then his ministers said: "Daśānana, propitiate the great god, the blue-throated lord of Umā. We see no refuge here but him. Bow down with hymns of praise and go to him alone for refuge. Śaṅkara is compassionate; if he is pleased he will show you grace." Heeding them, Daśānana bowed and praised the bull-bannered god with many sāman chants and hymns, and a thousand years went by while the rākṣasa wept. Then the great lord, standing on the mountain top, was pleased. He released Rāvaṇa's arms, Rāma, and said to Daśānana: "I am pleased with you, Daśānana, with your heroism and your pride. When you were pinned by the mountain you let out a terrible cry, by which the three worlds were made to cry out and filled with fear. Therefore, king, you shall be called Rāvaṇa. Gods, men, yakṣas and all others on the face of the earth will call you Rāvaṇa, the one who makes the worlds cry. Go without fear, son of Pulastya, by whatever path you wish. Lord of the rākṣasas, go, with my leave." Here the name Rāvaṇa is explained from the root "to cry out": he is the one who makes the worlds cry. The irony is subtle: the name by which all know him was born of a defeat, not a victory. And he himself wept for a thousand years, which also fits the name. The ministers' counsel was wise: what force could not win, devotion could. Śiva's compassion is well known; even an enemy who praises him receives his grace, and he honours the courage even of one he has defeated. His leave to go wherever he wishes ends the halt of Puṣpaka. This scene begins the bond between Śiva and Rāvaṇa, who is remembered as a great devotee of Śiva.

So addressed by Śambhu, the lord of Laṅkā said: "Great god, if you are pleased, grant me a boon, for I ask it. I have won immunity from death at the hands of gods, gandharvas, dānavas, rākṣasas, guhyakas, nāgas and all others of great might. Men I do not count, god; in my view they are feeble. And long life I have already obtained from Brahmā, destroyer of the three cities. Grant me the rest of my life-span as I wish it, and give me a weapon." Śaṅkara gave him a sword of great brilliance called Candrahāsa, and the lord of beings also granted him the remainder of his life, the years spent in his thousand years of praise. Having given it, Śambhu said: "You must never treat this with contempt; if you do, it will come back to me, without a doubt." So Rāvaṇa, named by Maheśvara himself, saluted the great god and mounted Puṣpaka. Then, Rāma, he roamed over the earth harassing mighty kṣatriyas wherever he found them. Some kṣatriyas, spirited, brave and fierce in battle, refused his command and perished with all their followers. Others, esteemed as wise, knowing the rākṣasa could not be beaten, said to him in his pride of strength, "We are conquered." In Rāvaṇa's words the same fault appears again, "men I do not count": as he did before Brahmā in the tenth sarga, so here before Śiva he holds men in contempt. His request shows some care, too: he lists the immunity he already has and recalls the long life Brahmā gave him, and asks only for something new. Candrahāsa became Rāvaṇa's famous sword, and Śiva's condition is worth noting, for a weapon treated with contempt returns to its giver. So in this sixteenth sarga Rāvaṇa gains his name, his sword and his curse all at once, and even Śiva's grace swells his pride rather than calming it. At the end his conquest of the earth begins, and the kṣatriyas respond in two ways: the brave fight and perish, the wise admit defeat. This campaign is told at length in the sargas that follow, with the stories of Vedavatī, of Marutta's sacrifice and of Anaraṇya's curse.