अगस्त्यः कथां अनुवर्तयति — ततः सहस्रशः यक्षेन्द्रान् वित्रस्तान् लक्ष्य धनाध्यक्षः कुबेरः माणिभद्रं नाम महायक्षम् अब्रवीत् — ‘यक्षेन्द्र, दुर्वृत्तं पापचेतसं रावणं जहि; युद्धशालिनां वीराणां यक्षाणां शरणं भव।’ एवम् उक्तः महाबाहुः सुदुर्जयः माणिभद्रः चतुर्भिः यक्षसहस्रैः वृतः समयोधयत्। ते यक्षाः गदाभिः मुसलैः प्रासैः शक्तिभिः तोमरैः मुद्गरैः च राक्षसान् अभिघ्नन्तः समुपाद्रवन्। श्येनवत् लघु चरन्तः तुमुलं युद्धं कुर्वन्तः ते ‘बाढं’, ‘प्रयच्छ’, ‘न इच्छामि’, ‘दीयताम्’ इति भाषन्ते स्म — युद्धस्य कोलाहले योद्धॄणां परस्परम् आह्वानानि प्रतिवचनानि च। तत् तुमुलं युद्धं दृष्ट्वा देवाः गन्धर्वाः ब्रह्मवादिनः ऋषयः च परं विस्मयम् आगमन्। ततः प्रहस्तेन रणे यक्षाणां सहस्रं निहतम्, महोदरेण अपरम् अनिन्द्यं सहस्रं हतम्। हे राजन्, क्रुद्धेन युयुत्सुना मारीचेन निमेषान्तरमात्रेण द्वे सहस्रे निपातिते। अगस्त्यः कारणम् अपि वदति — ‘पुरुषव्याघ्र, क्व यक्षाणाम् आर्जवं युद्धं, क्व च राक्षसानां मायाबलाश्रयं युद्धम्! तेन कारणेन राक्षसाः युधि अधिकाः अभवन्।’ अत्र कविः युद्धनीतेः भेदं दर्शयति — यक्षाः ऋजुमार्गेण धर्मयुद्धं कुर्वन्ति, राक्षसाः तु मायया छलेन च। अतः संख्यया बलेन वा न्यूनाः अपि राक्षसाः जयन्ति। एषः भेदः रामायणस्य सर्वत्र दृश्यते — इन्द्रजितः अदृश्ययुद्धं, मारीचस्य मायामृगः च। माणिभद्रस्य नाम पश्चात् अपि यक्षसेनापतित्वेन प्रसिद्धम्। कुबेरः स्वयं प्रथमं न युध्यते, सेनापतिं प्रेषयति — एषः राज्ञः क्रमः। युद्धे ‘बाढं प्रयच्छ नेच्छामि दीयताम्’ इति चतुर्णां वचनानां सङ्ग्रहेण कविः युद्धभूमेः सजीवं चित्रं रचयति, यत्र कश्चित् प्रहारं याचते, कश्चित् निवर्तनं न इच्छति, कश्चित् आयुधं मृगयते। प्रहस्तमहोदरमारीचानां पराक्रमः एकैकशः गण्यते — सहस्रं, सहस्रं, द्वे सहस्रे। अस्मिन् सर्गे कुबेरस्य पक्षः प्रथमं यावत् शक्यं सेनया युध्यते, अन्ते एव स्वयम् आगच्छति — इति क्रमः पूर्वसर्गस्य अनुवृत्तिः। देवगन्धर्वर्षीणां विस्मयः युद्धस्य महत्त्वं सूचयति; ते आकाशे स्थित्वा पश्यन्ति, यथा पूर्वसर्गे अपि उक्तम्। यक्षाणां संख्या चत्वारि सहस्राणि, राक्षसानां सचिवाः अल्पाः, तथापि अल्पैः एव बहवः हताः — एषा मायायाः शक्तिः।

महारणे धूम्राक्षेण समागम्य क्रोधात् मुसलेन उरसि ताडितः अपि माणिभद्रः न कम्पितः। ततः माणिभद्रेण गदां समाविध्य मूर्ध्नि ताडितः राक्षसः धूम्राक्षः विह्वलः सन् पपात। धूम्राक्षं ताडितं शोणितोक्षितं पतितं दृष्ट्वा दशाननः संग्रामे माणिभद्रम् अभ्यधावत। संक्रुद्धम् अभिधावन्तं दशाननं यक्षपुङ्गवः माणिभद्रः तिसृभिः शक्तिभिः अताडयत्। ताडितः रावणः रणे माणिभद्रस्य मुकुटे प्राहरत्; तेन प्रहारेण तस्य मुकुटं पार्श्वम् आगतम्। ततः प्रभृति असौ यक्षः ‘पार्श्वमौलिः’ इति प्रसिद्धः अभवत् किल। महात्मनि तस्मिन् माणिभद्रे विमुखीभूते, हे राजन्, तस्मिन् शैले राक्षसानां सुमहान् संनादः व्यवर्धत — एषः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। अत्र नामनिरुक्तिः पुनः दृश्यते — यथा द्वादशसर्गे सरमायाः, तथा अत्र पार्श्वमौलेः। मुकुटस्य पार्श्वगमनं पराजयस्य चिह्नं, किन्तु तेन सह यक्षस्य नूतनं नाम अपि लब्धम्। माणिभद्रः धूम्राक्षं जयति, किन्तु रावणस्य सम्मुखे न तिष्ठति — ब्रह्मवरेण रक्षितः रावणः यक्षैः अवध्यः इति पूर्वम् एव उक्तम्। धूम्राक्षस्य पतनं रावणस्य क्रोधं वर्धयति, सः स्वसचिवस्य रक्षणार्थं स्वयं धावति। एतेन रावणस्य सचिवेषु स्नेहः अपि सूच्यते। माणिभद्रस्य त्रिभिः शक्तिभिः प्रहारः अपि रावणं न बाधते; रावणस्य एकः एव प्रहारः तं पराजयति। अत्र ब्रह्मवरस्य प्रभावः पुनः स्पष्टः। एवं कुबेरस्य प्रधानः सेनापतिः अपि पराजितः, अतः कुबेरस्य स्वयम् आगमनम् अनिवार्यम् अभवत्।

ततः दूरात् शुक्रप्रौष्ठपदाभ्यां मन्त्रिभ्यां पद्मशङ्खाभ्यां निधिभ्यां च समावृतः गदाधरः धनाध्यक्षः प्रददृशे। सः धीमान् शापात् विभ्रष्टगौरवं भ्रातरं संख्ये दृष्ट्वा पैतामहे कुले युक्तं वचनम् उवाच — ‘दुर्मते, यत् मया वार्यमाणः अपि त्वं न अवगच्छसि, तस्य फलं पश्चात् प्राप्य निरयं गतः ज्ञास्यसे। यः दुर्मतिः मोहात् विषं पीत्वा तत् न अवगच्छति, सः परिणामान्ते तस्य कर्मणः फलं जानीते। धर्मयुक्तेन केनचित् अपि कर्मणा देवताः न नन्दन्ति, येन त्वम् ईदृशं भावं नीतः; तत् च न बुध्यसे। यः मातरं पितरं विप्रम् आचार्यं च अवमन्यते, सः प्रेतराजस्य यमस्य वशं गतः तस्य फलं पश्यति। अध्रुवे शरीरे यः तपोऽर्जनं न करोति, सः मूढः मृतः आत्मनः गतिं गत्वा पश्चात् तप्यते। धर्मात् राज्यं धनं सौख्यं च, अधर्मात् दुःखम् एव; तस्मात् सुखार्थं धर्मं कुर्यात्, पापं विसर्जयेत्। पापस्य फलं दुःखं, तत् इह आत्मना एव भोक्तव्यम्; तस्मात् यः पापं करोति, सः मूढः आत्मनः अपघाताय एव करिष्यति। कस्यचित् अपि दुर्बुद्धेः स्वेच्छया सद्बुद्धिः न जायते; यादृशं कर्म कुरुते, तादृशं फलम् अश्नुते। ऋद्धिं, रूपं, बलं, पुत्रान्, वित्तं, शूरत्वं च नराः लोके पुण्यकर्मभिः निर्जितम् एव प्राप्नुवन्ति। एवं यस्य ते ईदृशी मतिः, सः त्वं निरयगामी। अहं त्वां न समभिभाषिष्ये; असद्वृत्तेषु एषः एव निर्णयः।’ कुबेरस्य एषः उपदेशः धर्मशास्त्रस्य सारसङ्ग्रहः इव — कर्मफलस्य अनिवार्यता, विषपानस्य दृष्टान्तः, गुरुजनानाम् अपमानस्य फलं, शरीरस्य अनित्यता, तपसः आवश्यकता, धर्माधर्मयोः फलभेदः। विशेषतः ‘धर्मात् राज्यं धनं सौख्यम्’ इति श्लोकः वुल्गेटमात्रः, सः नीतिवचनत्वेन प्रसिद्धः। अन्ते ‘असद्वृत्तैः सह न भाषेत’ इति शास्त्रनिर्णयं स्मृत्वा कुबेरः संवादं समापयति — एतत् तस्य अन्तिमं वचनम्, ततः युद्धम् एव। कुबेरः रावणं ‘शापाद्विभ्रष्टगौरवम्’ इति पश्यति — पितुः शापात् तस्य गुरुजनेषु गौरवबुद्धिः नष्टा इति हिन्दीभाष्यम् अपि व्याचष्टे। अतः तस्य वचने क्रोधात् अधिकं करुणा दुःखं च दृश्यते। सः युद्धात् पूर्वं धर्मेण बोधयितुं प्रयतते, यत् तस्य धर्मशीलतायाः अनुरूपम्। कुबेरस्य सहचराः अपि विशेषाः — शुक्रः प्रौष्ठपदः च मन्त्रिणौ, पद्मः शङ्खः च निधिदेवते; हिन्दीभाष्यम् शङ्खपद्मनामानौ धनस्य अधिष्ठातारौ देवौ इति व्याचष्टे। एवं धनेश्वरः स्वसम्पत्तेः मूर्तिभिः सह युद्धाय आगच्छति। उपदेशस्य भाषा अपि ध्येया — ‘दुर्मते’ इति सम्बोधनं, ‘निरयं गतः ज्ञास्यसे’ इति भविष्यवाणी, ‘न त्वां समभिभाषिष्ये’ इति सम्बन्धत्यागः च। एकस्य ज्येष्ठभ्रातुः स्नेहः क्रमेण निराशायां परिणमति। विशेषतः ‘मातरं पितरं विप्रमाचार्यं चावमन्यते’ इति श्लोकः रावणस्य दोषं साक्षात् निर्दिशति — सः पितुः विश्रवसः वचनम् अपि अवमन्यते स्म, ज्येष्ठभ्रातरं च। ‘यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते’ इति अर्धश्लोकः लोके सुभाषितत्वेन प्रचलितः।

एवम् उक्ताः तस्य रावणस्य मारीचप्रमुखाः अमात्याः ततः कुबेरेण समाहताः सर्वे विमुखाः विप्रदुद्रुवुः। ततः महात्मना यक्षेन्द्रेण कुबेरेण गदया मूर्ध्नि अभिहतः दशग्रीवः स्वस्थानात् न प्रकम्पितः। हे राम, ततः तौ यक्षराक्षसौ महामृधे अन्योन्यं निघ्नन्तौ न विह्वलौ, न च श्रान्तौ अभवताम्। धनदः तस्मै आग्नेयम् अस्त्रं मुमोच; राक्षसेन्द्रः वारुणेन अस्त्रेण तत् अस्त्रं प्रत्यवारयत्। ततः सः राक्षसेश्वरः राक्षसीं मायां प्रविष्टः, कुबेरस्य विनाशाय रूपाणां शतसहस्रं चकार। व्याघ्रः, वराहः, जीमूतः, पर्वतः, सागरः, द्रुमः, यक्षः, दैत्यस्वरूपी च सः दशाननः अदृश्यत। सः बहूनि रूपाणि करोति स्म; तानि दृश्यन्ते, न तु असौ स्वयम्। हे राम, ततः दशाननः महत् अस्त्रं प्रतिगृह्य महतीं गदां व्याविध्य धनदं मूर्ध्नि जघान। एवं तेन अभिहतः विह्वलः शोणितोक्षितः धनाधिपः कृत्तमूलः अशोकः इव निपपात। ततः पद्मादिभिः निधिभिः वृतः सः तैः नन्दनं वनम् आनीय उच्छ्वासितः — अर्थात् पुनः चेतनां प्रापितः। अत्र युद्धस्य त्रयः स्तराः — प्रथमं गदायुद्धं, यत्र उभौ समौ; द्वितीयम् अस्त्रयुद्धं, यत्र आग्नेयं वारुणेन शाम्यति; तृतीयं मायायुद्धं, यत्र रावणः जयति। पुनः अगस्त्यस्य पूर्ववचनं सत्यं भवति — मायाबलाश्रयाः राक्षसाः ऋजुयुद्धेभ्यः अधिकाः। रावणस्य कामरूपित्ववरः (दशमसर्गे लब्धः) अत्र प्रथमं प्रयुक्तः दृश्यते। ‘कृत्तमूल इवाशोकः’ इति उपमा कुबेरस्य पतनस्य आकस्मिकत्वं सूचयति — मूलच्छिन्नः वृक्षः सहसा पतति। निधयः एव तस्य रक्षकाः — धनेश्वरस्य सेवकाः धनानि एव। कुबेरः गदाधरः इति पूर्वम् उक्तं, तस्य गदाप्रहारः रावणं स्थानात् अपि न चालयति। अस्त्रयुद्धे आग्नेयवारुणयोः विरोधः प्रसिद्धः — अग्निः जलेन शाम्यति। रावणस्य मायारूपाणां सूची — व्याघ्रः, वराहः, मेघः, पर्वतः, सागरः, वृक्षः, यक्षः, दैत्यः — सर्वे भयङ्कराः विशालाः च, येन शत्रुः भ्रान्तः भवति। अन्ते ‘महदस्त्रं प्रतिगृह्य’ इति पदं सूचयति यत् रावणः अदृश्यः सन् एव प्रहरति, यथा इन्द्रजित् पश्चात् करिष्यति। कुबेरः न हतः, केवलं मूर्च्छितः — यतः अग्रे अपि तस्य कथा अनुवर्तते। नन्दनवने तस्य पुनर्जीवनं देवानां तस्य प्रति स्नेहं सूचयति। एवं धर्मोपदेष्टा कुबेरः मायया पराजितः — धर्मस्य तात्कालिकः पराजयः, यस्य प्रतिकारः रामेण भविष्यति।

हृष्टमानसः राक्षसेन्द्रः तं धनदं निर्जित्य तस्य जयलक्षणं पुष्पकं विमानं जग्राह। तत् विमानं काञ्चनस्तम्भैः संवीतं, वैदूर्यमणिमयतोरणं, मुक्ताजालैः प्रतिच्छन्नं, सर्वकालफलैः द्रुमैः युक्तम् आसीत्। तत् मनोजवं, कामगं, कामरूपं, विहंगमं च; तस्य सोपानानि मणिकाञ्चनमयानि, वेदिकाः तप्तकाञ्चनमय्यः। तत् देवानाम् उपवाह्यम्, अक्षय्यं, सदा दृष्टेः मनसः च सुखकरम्, बह्वाश्चर्यं, भक्तिभिः चित्रितं, ब्रह्मणा परिनिर्मितम्। सर्वकामैः निर्मितं, मनोहरम्, अनुत्तमं, न शीतं न उष्णं, सर्वर्तुसुखदं, शुभं च तत्। तत् वीर्येण निर्जितं कामगं विमानं समारुह्य सुदुर्मतिः राजा रावणः दर्पस्य उत्सेकात् ‘त्रिभुवनं जितम्’ इति मेने। एवं देवं वैश्रवणं जित्वा सः कैलासात् समवातरत्। तेजसा तं विपुलं जयम् अवाप्य प्रतापवान् विमलकिरीटहारवान् निशाचरः परमविमानम् आस्थितः सदसि गतः अनलः इव रराज — एषः अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन (रुचिरया) निबद्धः। पुष्पकस्य एतत् वर्णनं सुन्दरकाण्डे हनूमता दृष्टस्य पुष्पकस्य वर्णनं स्मारयति। इदम् एव विमानं युद्धानन्तरं रामः अयोध्यां गन्तुम् आरोक्ष्यति, ततः कुबेराय प्रत्यर्पयिष्यति — अतः अस्य हरणं कथायाः दीर्घसूत्रस्य आरम्भः। ‘जितं त्रिभुवनं मेने’ इति वाक्ये कविः रावणस्य दर्पं व्यङ्ग्येन दर्शयति — एकस्य भ्रातुः पराजयेन सः त्रीन् लोकान् जितान् मन्यते। तथापि पुष्पकं जयस्य लक्षणम् एव, तस्य ऐश्वर्यस्य प्रतीकम्। अस्मात् एव विमानात् अग्रिमे सर्गे नन्दीश्वरस्य प्रसङ्गः आरभ्यते, यत्र विमानस्य गतिः अवरुध्यते। पुष्पकस्य विशेषणेषु ‘मनोजवं’, ‘कामगं’, ‘कामरूपं’ इति त्रीणि तस्य दिव्यतां दर्शयन्ति — मनसः वेगेन गच्छति, इष्टस्थानं गच्छति, इष्टरूपं धारयति। एवं कुबेरस्य लङ्का, ततः पुष्पकं च रावणेन हृतम्। तेन रावणस्य ऐश्वर्यं पूर्णं जातम्, दर्पः अपि वर्धितः।

అగస్త్యుడు కథను కొనసాగిస్తున్నాడు — అప్పుడు వేలాది యక్షశ్రేష్ఠులు భయపడిపోవడం చూచి ధనాధ్యక్షుడైన కుబేరుడు మాణిభద్రుడు అనే మహాయక్షునితో ఇలా అన్నాడు — ‘యక్షేంద్రా, దుర్వృత్తుడూ పాపబుద్ధీ అయిన రావణుని సంహరించు; యుద్ధంలో నేర్పరులైన వీరయక్షులకు శరణ్యుడవై ఉండు.’ ఇలా చెప్పబడిన మహాబాహువు, జయించరానివాడు అయిన మాణిభద్రుడు నాలుగు వేల యక్షులతో కూడి యుద్ధం చేశాడు. ఆ యక్షులు గదలతో, రోకళ్ళతో, ప్రాసాలతో, శక్తులతో, తోమరాలతో, ముద్గరాలతో రాక్షసులను కొడుతూ వారిపై విరుచుకుపడ్డారు. డేగల్లా చురుకుగా సంచరిస్తూ, తుములయుద్ధం చేస్తూ వారు ‘సరే’, ‘ఇవ్వు’, ‘నాకు వద్దు’, ‘ఇవ్వండి’ అని పలుకుతూ ఉన్నారు — ఇవి యుద్ధపు కోలాహలంలో యోధులు ఒకరినొకరు పిలుచుకోవడాలూ ప్రత్యుత్తరాలూ. ఆ తుములయుద్ధాన్ని చూచి దేవతలు, గంధర్వులు, బ్రహ్మవాదులైన ఋషులు మిక్కిలి ఆశ్చర్యపోయారు. అప్పుడు ప్రహస్తుడు రణంలో వేయిమంది యక్షులను చంపాడు, మహోదరుడు మరొక వేయిమంది నిర్దోషులైన యక్షులను చంపాడు. రాజా, క్రుద్ధుడై యుద్ధాన్ని కోరే మారీచుడు రెప్పపాటు కాలంలో రెండు వేలమందిని పడగొట్టాడు. అగస్త్యుడు కారణాన్ని కూడా చెబుతున్నాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రా, యక్షుల ఋజువైన యుద్ధం ఎక్కడ, మాయాబలాన్ని ఆశ్రయించే రాక్షసుల యుద్ధం ఎక్కడ! ఆ కారణం చేతనే రాక్షసులు యుద్ధంలో పైచేయి సాధించారు.’ ఇక్కడ కవి యుద్ధనీతిలోని భేదాన్ని చూపుతున్నాడు — యక్షులు ఋజుమార్గంలో ధర్మయుద్ధం చేస్తారు, రాక్షసులు మాత్రం మాయతో, మోసంతో చేస్తారు. కాబట్టి సంఖ్యలోనూ బలంలోనూ తక్కువైనా రాక్షసులు జయిస్తారు. ఈ భేదం రామాయణమంతటా కనిపిస్తుంది — ఇంద్రజిత్తు అదృశ్యయుద్ధం, మారీచుని మాయామృగం. మాణిభద్రుని పేరు తరువాత కూడా యక్షసేనాపతిగా ప్రసిద్ధమైనది. కుబేరుడు స్వయంగా మొదట యుద్ధం చేయడు, సేనాపతిని పంపుతాడు — ఇది రాజు అనుసరించే క్రమం. యుద్ధంలో ‘బాఢం ప్రయచ్ఛ నేచ్ఛామి దీయతామ్’ (సరే, ఇవ్వు, నాకు వద్దు, ఇవ్వండి) అనే నాలుగు మాటల కూర్పుతో కవి యుద్ధభూమికి సజీవచిత్రాన్ని రచిస్తున్నాడు, అక్కడ ఒకడు దెబ్బను కోరతాడు, ఒకడు వెనుదిరగడానికి ఇష్టపడడు, ఒకడు ఆయుధం కోసం వెదకుతాడు. ప్రహస్తుడు, మహోదరుడు, మారీచుల పరాక్రమం ఒక్కొక్కటిగా లెక్కించబడుతోంది — వేయి, వేయి, రెండు వేలు. ఈ సర్గలో కుబేరుని పక్షం మొదట వీలైనంతవరకు సేనతోనే యుద్ధం చేస్తుంది, చివరకే అతడు స్వయంగా వస్తాడు — ఈ క్రమం పూర్వసర్గకు కొనసాగింపు. దేవతలు, గంధర్వులు, ఋషుల ఆశ్చర్యం యుద్ధపు ప్రాముఖ్యాన్ని సూచిస్తుంది; పూర్వసర్గలో కూడా చెప్పినట్లు వారు ఆకాశంలో నిలిచి చూస్తున్నారు. యక్షుల సంఖ్య నాలుగు వేలు, రాక్షసుల మంత్రులు కొద్దిమందే, అయినా కొద్దిమంది చేతనే చాలామంది చంపబడ్డారు — ఇది మాయ యొక్క శక్తి.

మహారణంలో ధూమ్రాక్షునితో తలపడి, అతడు కోపంతో రోకలితో రొమ్ముపై కొట్టినా మాణిభద్రుడు చలించలేదు. అప్పుడు మాణిభద్రుడు గదను గిరగిర తిప్పి తలపై కొట్టగా రాక్షసుడైన ధూమ్రాక్షుడు విహ్వలుడై పడిపోయాడు. ధూమ్రాక్షుడు కొట్టబడి రక్తంతో తడిసి పడిపోవడం చూచి దశాననుడు యుద్ధంలో మాణిభద్రుని మీదికి దూకాడు. మిక్కిలి క్రుద్ధుడై తనపైకి దూకుతున్న దశాననుని యక్షశ్రేష్ఠుడైన మాణిభద్రుడు మూడు శక్తులతో కొట్టాడు. కొట్టబడిన రావణుడు రణంలో మాణిభద్రుని కిరీటంపై దెబ్బ కొట్టాడు; ఆ దెబ్బకు అతని కిరీటం ఒక పక్కకు ఒరిగిపోయింది. అప్పటినుండి ఆ యక్షుడు ‘పార్శ్వమౌళి’ (కిరీటం ఒక పక్కకు ఒరిగినవాడు) అని ప్రసిద్ధుడయ్యాడట. మహాత్ముడైన ఆ మాణిభద్రుడు వెనుదిరగగా, రాజా, ఆ పర్వతంపై రాక్షసుల మహానాదం పెల్లుబికింది — ఈ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ఇక్కడ మళ్ళీ నామనిరుక్తి కనిపిస్తుంది — పన్నెండవ సర్గలో సరమ విషయంలో వలెనే ఇక్కడ పార్శ్వమౌళి విషయంలోనూ. కిరీటం పక్కకు ఒరగడం పరాజయానికి చిహ్నం, కానీ దానితో పాటు యక్షునికి కొత్త పేరు కూడా లభించింది. మాణిభద్రుడు ధూమ్రాక్షుని జయిస్తాడు, కానీ రావణుని ఎదుట నిలువలేడు — బ్రహ్మవరంచేత రక్షించబడిన రావణుడు యక్షులచేత అవధ్యుడని ముందే చెప్పబడింది. ధూమ్రాక్షుని పతనం రావణుని కోపాన్ని పెంచుతుంది, తన మంత్రిని రక్షించడానికి అతడు స్వయంగా పరుగెత్తుతాడు. దీనిచేత రావణునికి తన మంత్రులపై గల ప్రేమ కూడా సూచించబడుతుంది. మాణిభద్రుడు మూడు శక్తులతో కొట్టినా రావణునికి బాధ కలగదు; రావణుని ఒక్క దెబ్బే అతనిని ఓడిస్తుంది. ఇక్కడ బ్రహ్మవరపు ప్రభావం మళ్ళీ స్పష్టమవుతుంది. ఇలా కుబేరుని ప్రధాన సేనాపతి కూడా ఓడిపోయాడు, కాబట్టి కుబేరుడు స్వయంగా రావడం అనివార్యమైంది.

అప్పుడు శుక్రుడు, ప్రౌష్ఠపదుడు అనే మంత్రులతో, పద్మం, శంఖం అనే నిధులతో కూడి గదాధరుడైన ధనాధ్యక్షుడు దూరం నుండి కనిపించాడు. ఆ బుద్ధిమంతుడు శాపం వల్ల గౌరవబుద్ధిని కోల్పోయిన సోదరుని యుద్ధంలో చూచి, పితామహుని వంశానికి తగిన మాట ఇలా అన్నాడు — ‘దుర్మతీ, నేను వారిస్తున్నా నీవు గ్రహించడం లేదు, దాని ఫలాన్ని తరువాత పొంది నరకానికి వెళ్ళినప్పుడు తెలుసుకుంటావు. మోహంతో విషం తాగి దానిని గ్రహించని దుర్మతి, పరిణామం చివరలో ఆ కర్మ ఫలాన్ని తెలుసుకుంటాడు. నీవు ఎటువంటి ధర్మయుక్తమైన కర్మ చేసినా దేవతలు సంతోషించరు, దానివల్లనే నీవు ఈ స్థితికి తేబడ్డావు; అది కూడా నీవు గ్రహించడం లేదు. తల్లిని, తండ్రిని, బ్రాహ్మణుని, ఆచార్యుని అవమానించేవాడు ప్రేతరాజైన యముని వశమై దాని ఫలాన్ని చూస్తాడు. అస్థిరమైన ఈ శరీరంలో ఉండగా తపస్సును ఆర్జించనివాడు, మూఢుడై మరణించి తనకు పట్టే గతిని పొంది తరువాత పరితపిస్తాడు. ధర్మం వల్ల రాజ్యం, ధనం, సౌఖ్యం కలుగుతాయి, అధర్మం వల్ల దుఃఖమే; కాబట్టి సుఖం కోసం ధర్మం చేయాలి, పాపాన్ని విడిచిపెట్టాలి. పాపఫలం దుఃఖం, దానిని ఇక్కడ తానే అనుభవించాలి; కాబట్టి పాపం చేసే మూఢుడు తనను తాను నాశనం చేసుకోవడానికే చేస్తాడు. ఏ దుర్బుద్ధికీ తనంతట తానుగా సద్బుద్ధి పుట్టదు; ఎటువంటి కర్మ చేస్తాడో అటువంటి ఫలాన్నే అనుభవిస్తాడు. సంపదను, రూపాన్ని, బలాన్ని, పుత్రులను, ధనాన్ని, శౌర్యాన్ని మనుష్యులు లోకంలో పుణ్యకర్మలచేత సంపాదించినప్పుడే పొందుతారు. ఇలా ఇటువంటి బుద్ధి గల నీవు నరకానికి పోయేవాడవు. నేను నీతో మాట్లాడను; దుర్వృత్తుల విషయంలో ఇదే నిర్ణయం.’ కుబేరుని ఈ ఉపదేశం ధర్మశాస్త్రపు సారసంగ్రహం వంటిది — కర్మఫలపు అనివార్యత, విషపానపు దృష్టాంతం, పెద్దలను అవమానించడపు ఫలం, శరీరపు అనిత్యత, తపస్సు ఆవశ్యకత, ధర్మాధర్మాల ఫలభేదం. ముఖ్యంగా ‘ధర్మాత్ రాజ్యం ధనం సౌఖ్యమ్’ (ధర్మం వల్ల రాజ్యం, ధనం, సౌఖ్యం) అనే శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, అది నీతివాక్యంగా ప్రసిద్ధమైనది. చివరలో ‘దుర్వృత్తులతో మాట్లాడరాదు’ అనే శాస్త్రనిర్ణయాన్ని స్మరించి కుబేరుడు సంభాషణను ముగిస్తాడు — ఇదే అతని చివరి మాట, ఆ తరువాత యుద్ధమే. కుబేరుడు రావణుని ‘శాపాద్విభ్రష్టగౌరవమ్’ (శాపం వల్ల గౌరవబుద్ధిని కోల్పోయినవాడు) అని చూస్తాడు — తండ్రి శాపం వల్ల అతనిలో పెద్దలపట్ల గౌరవబుద్ధి నశించిందని హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా వివరిస్తుంది. కాబట్టి అతని మాటలలో కోపం కంటే కరుణ, దుఃఖం ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. యుద్ధానికి ముందు ధర్మంతో బోధించడానికి అతడు ప్రయత్నిస్తాడు, ఇది అతని ధర్మశీలతకు తగినది. కుబేరుని సహచరులు కూడా విశేషమైనవారు — శుక్రుడూ ప్రౌష్ఠపదుడూ మంత్రులు, పద్మమూ శంఖమూ నిధిదేవతలు; హిందీ వ్యాఖ్యానం వీరిని ‘శంఖమూ పద్మమూ అనే పేర్లు గల ధనానికి అధిష్ఠానదేవతలు’ అని వివరిస్తుంది. ఇలా ధనేశ్వరుడు తన సంపదకు మూర్తులైనవారితో కలిసి యుద్ధానికి వస్తాడు. ఉపదేశపు భాషను కూడా గమనించాలి — ‘దుర్మతీ’ అనే సంబోధన, ‘నరకానికి వెళ్ళి తెలుసుకుంటావు’ అనే భవిష్యవాణి, ‘నీతో మాట్లాడను’ అనే సంబంధత్యాగం. ఒక పెద్దన్న ప్రేమ క్రమంగా నిరాశగా మారుతుంది. ముఖ్యంగా ‘మాతరం పితరం విప్రమాచార్యం చావమన్యతే’ (తల్లిని, తండ్రిని, బ్రాహ్మణుని, ఆచార్యుని అవమానించేవాడు) అనే శ్లోకం రావణుని దోషాన్ని నేరుగా సూచిస్తుంది — అతడు తండ్రి విశ్రవసుని మాటను కూడా, పెద్దన్నను కూడా అవమానించేవాడు. ‘యాదృశం కురుతే కర్మ తాదృశం ఫలమశ్నుతే’ (ఎటువంటి కర్మ చేస్తాడో అటువంటి ఫలాన్నే అనుభవిస్తాడు) అనే అర్ధశ్లోకం లోకంలో సుభాషితంగా ప్రచారంలో ఉంది.

ఇలా అతడు మాట్లాడిన తరువాత, మారీచుడు మొదలైన రావణుని మంత్రులు అందరూ కుబేరునిచేత కొట్టబడి వెనుదిరిగి పారిపోయారు. అప్పుడు మహాత్ముడైన యక్షేంద్రుడు కుబేరుడు గదతో తలపై కొట్టినా దశగ్రీవుడు తన స్థానం నుండి చలించలేదు. రామా, అప్పుడు ఆ యక్షుడూ రాక్షసుడూ మహాయుద్ధంలో ఒకరినొకరు కొట్టుకుంటూ విహ్వలులు కాలేదు, అలసిపోనూ లేదు. ధనదుడు అతనిపై ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు; రాక్షసేంద్రుడు వారుణాస్త్రంతో ఆ అస్త్రాన్ని నివారించాడు. అప్పుడు ఆ రాక్షసేశ్వరుడు రాక్షసమాయలో ప్రవేశించి, కుబేరుని వినాశం కోసం లక్షలాది రూపాలను ధరించాడు. పులి, వరాహం, మేఘం, పర్వతం, సముద్రం, వృక్షం, యక్షుడు, దైత్యుడు — ఈ రూపాలలో ఆ దశాననుడు కనిపించాడు. అతడు అనేక రూపాలను ధరిస్తూ ఉన్నాడు; అవి కనిపిస్తున్నాయి, కానీ అతడు స్వయంగా కనిపించడం లేదు. రామా, అప్పుడు దశాననుడు ఒక మహాస్త్రాన్ని గ్రహించి, పెద్ద గదను గిరగిర తిప్పి ధనదుని తలపై కొట్టాడు. ఇలా అతనిచేత కొట్టబడి విహ్వలుడై రక్తంతో తడిసిన ధనాధిపుడు వేరు తెగిన అశోకవృక్షంలా కూలిపోయాడు. అప్పుడు పద్మం మొదలైన నిధులు అతనిని చుట్టుముట్టి నందనవనానికి తీసుకువెళ్ళి సేదదీర్చారు — అంటే మళ్ళీ స్పృహలోకి తెచ్చారు. ఇక్కడ యుద్ధానికి మూడు అంచెలున్నాయి — మొదటిది గదాయుద్ధం, అందులో ఇద్దరూ సమానులు; రెండవది అస్త్రయుద్ధం, అందులో ఆగ్నేయాస్త్రం వారుణాస్త్రంచేత శమిస్తుంది; మూడవది మాయాయుద్ధం, అందులో రావణుడు జయిస్తాడు. అగస్త్యుని పూర్వవచనం మళ్ళీ సత్యమవుతుంది — మాయాబలాన్ని ఆశ్రయించే రాక్షసులు ఋజుయుద్ధం చేసేవారికంటే పైచేయి సాధిస్తారు. పదవ సర్గలో పొందిన రావణుని కామరూపిత్వ వరం ఇక్కడ మొదటిసారి ప్రయోగించబడినట్లు కనిపిస్తుంది. ‘కృత్తమూల ఇవాశోకః’ (వేరు తెగిన అశోకం వలె) అనే ఉపమ కుబేరుని పతనపు ఆకస్మికతను సూచిస్తుంది — వేరు తెగిన చెట్టు హఠాత్తుగా కూలిపోతుంది. నిధులే అతనికి రక్షకులు — ధనేశ్వరుని సేవకులు ధనాలే. కుబేరుడు గదాధరుడని ముందే చెప్పబడింది, అతని గదాఘాతం రావణుని తన స్థానం నుండి కూడా కదిలించదు. అస్త్రయుద్ధంలో ఆగ్నేయ వారుణాస్త్రాల వైరుధ్యం ప్రసిద్ధమైనది — అగ్ని నీటిచేత చల్లారుతుంది. రావణుని మాయారూపాల జాబితా — పులి, వరాహం, మేఘం, పర్వతం, సముద్రం, వృక్షం, యక్షుడు, దైత్యుడు — అన్నీ భయంకరమైనవీ విశాలమైనవీ, వాటిచేత శత్రువు భ్రాంతి చెందుతాడు. చివరలో ‘మహదస్త్రం ప్రతిగృహ్య’ (మహాస్త్రాన్ని గ్రహించి) అనే పదం, తరువాత ఇంద్రజిత్తు చేయబోయినట్లే, రావణుడు అదృశ్యంగా ఉంటూనే దెబ్బ కొడుతున్నాడని సూచిస్తుంది. కుబేరుడు చంపబడలేదు, కేవలం మూర్ఛపోయాడు — ఎందుకంటే ముందు కూడా అతని కథ కొనసాగుతుంది. నందనవనంలో అతడు మళ్ళీ తేరుకోవడం దేవతలకు అతనిపై గల ప్రేమను సూచిస్తుంది. ఇలా ధర్మోపదేశం చేసిన కుబేరుడు మాయచేత ఓడిపోయాడు — ఇది ధర్మానికి తాత్కాలిక పరాజయం, దానికి ప్రతీకారం రాముని చేత జరుగుతుంది.

సంతోషించిన మనస్సుతో రాక్షసేంద్రుడు ఆ ధనదుని జయించి, అతని జయచిహ్నమైన పుష్పకవిమానాన్ని గ్రహించాడు. ఆ విమానం బంగారు స్తంభాలతో కూడి, వైడూర్యమణులతో చేసిన తోరణాలతో, ముత్యాల జాలాలతో కప్పబడి, అన్ని కాలాలలోనూ ఫలించే వృక్షాలతో కూడి ఉండేది. అది మనోవేగం గలది, కోరిన చోటికి వెళ్ళేది, కోరిన రూపం ధరించేది, ఆకాశంలో సంచరించేది; దాని మెట్లు మణులతో బంగారంతో చేసినవి, వేదికలు పుటం పెట్టిన బంగారంతో చేసినవి. అది దేవతల వాహనం, నశించనిది, ఎల్లప్పుడూ కంటికీ మనస్సుకూ సుఖాన్నిచ్చేది, అనేక ఆశ్చర్యాలతో కూడినది, అనేక చిత్రరచనలతో అలంకరించినది, బ్రహ్మచేత నిర్మించబడినది. సమస్త కోరికలకూ తగినట్లు నిర్మించినది, మనోహరమైనది, సాటిలేనిది, చల్లగానూ లేని వేడిగానూ లేని, అన్ని ఋతువులలోనూ సుఖాన్నిచ్చే శుభకరమైనది అది. పరాక్రమంతో జయించిన, కోరిన చోటికి వెళ్ళే ఆ విమానాన్ని ఎక్కి, మిక్కిలి దుర్బుద్ధి అయిన రాజు రావణుడు దర్పపు ఉద్రేకంతో ‘మూడు లోకాలనూ జయించాను’ అని భావించాడు. ఇలా దేవుడైన వైశ్రవణుని జయించి అతడు కైలాసం నుండి దిగివచ్చాడు. తన తేజస్సుతో ఆ గొప్ప విజయాన్ని పొంది, ప్రతాపవంతుడై, నిర్మలమైన కిరీటాన్నీ హారాలనూ ధరించిన ఆ నిశాచరుడు శ్రేష్ఠమైన విమానంలో కూర్చొని, యజ్ఞసదస్సులోని అగ్నిలా ప్రకాశించాడు — ఈ చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తమైన రుచిరా ఛందస్సులో కూర్చబడింది. పుష్పకపు ఈ వర్ణన సుందరకాండలో హనుమంతుడు చూచిన పుష్పక వర్ణనను గుర్తుచేస్తుంది. ఇదే విమానాన్ని యుద్ధానంతరం రాముడు అయోధ్యకు వెళ్ళడానికి ఎక్కుతాడు, తరువాత కుబేరునికి తిరిగి ఇచ్చివేస్తాడు — కాబట్టి దీని అపహరణ కథలోని ఒక దీర్ఘసూత్రానికి ఆరంభం. ‘జితం త్రిభువనం మేనే’ (మూడు లోకాలనూ జయించినట్లు భావించాడు) అనే వాక్యంలో కవి రావణుని దర్పాన్ని వ్యంగ్యంగా చూపుతున్నాడు — ఒక్క సోదరుని ఓడించి అతడు మూడు లోకాలనూ జయించినట్లు భావిస్తున్నాడు. అయినప్పటికీ పుష్పకం జయచిహ్నమే, అతని ఐశ్వర్యానికి ప్రతీక. ఈ విమానం నుండే తరువాతి సర్గలో నందీశ్వరుని ప్రసంగం ప్రారంభమవుతుంది, అక్కడ విమానపు గమనం ఆగిపోతుంది. పుష్పకపు విశేషణాలలో ‘మనోజవం’, ‘కామగం’, ‘కామరూపం’ అనే మూడు దాని దివ్యత్వాన్ని చూపుతాయి — మనోవేగంతో వెళ్తుంది, కోరిన చోటికి వెళ్తుంది, కోరిన రూపం ధరిస్తుంది. ఇలా కుబేరుని లంకా, ఆ తరువాత పుష్పకమూ రావణునిచేత అపహరించబడ్డాయి. దానితో రావణుని ఐశ్వర్యం పరిపూర్ణమైంది, దర్పం కూడా పెరిగింది.

அகஸ்தியர் கதையைத் தொடர்கிறார் — பிறகு ஆயிரக்கணக்கான யக்ஷத் தலைவர்கள் அஞ்சி நடுங்குவதைக் கண்டு, செல்வத்தலைவனான குபேரன் மாணிபத்ரன் என்ற பெரும் யக்ஷனிடம் கூறினான் — ‘யக்ஷர் தலைவனே, தீய நடத்தையும் பாவ மனமும் கொண்ட ராவணனைக் கொல்; போரில் சிறந்த வீர யக்ஷர்களுக்குப் புகலிடமாக இரு.’ இவ்வாறு கூறப்பட்டதும், நீண்ட கைகளுடையவனும் வெல்லுதற்கரியவனுமான மாணிபத்ரன் நான்காயிரம் யக்ஷர்கள் சூழப் போரிட்டான். அந்த யக்ஷர்கள் கதைகளாலும் உலக்கைகளாலும் ஈட்டிகளாலும் சக்திகளாலும் தோமரங்களாலும் இருப்புத் தடிகளாலும் ராக்ஷசர்களைத் தாக்கியபடி பாய்ந்தனர். பருந்தைப் போல விரைந்து இயங்கி, கடும் போர் புரிந்த அவர்கள், ‘சரி’, ‘கொடு’, ‘எனக்கு வேண்டாம்’, ‘கொடுக்கப்படட்டும்’ என்று பேசிக்கொண்டனர் — போரின் இரைச்சலில் வீரர்கள் ஒருவரையொருவர் அழைப்பதும் பதில் சொல்வதும் இவை. அந்தக் கடும் போரைக் கண்டு தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் பிரம்மத்தை உரைக்கும் ரிஷிகளும் பெருவியப்பு அடைந்தனர். பிறகு பிரஹஸ்தன் போரில் ஆயிரம் யக்ஷர்களைக் கொன்றான்; மகோதரன் குறையற்ற மற்றோர் ஆயிரத்தைக் கொன்றான். அரசே, சினங்கொண்டு போரை விரும்பிய மாரீசன் கண்ணிமைக்கும் நேரத்தில் இரண்டாயிரம் பேரை வீழ்த்தினான். அகஸ்தியர் காரணத்தையும் சொல்கிறார் — ‘மனிதருள் புலியே, யக்ஷர்களின் நேர்மையான போர் எங்கே, மாயையின் வலிமையைச் சார்ந்த ராக்ஷசர்களின் போர் எங்கே! அந்தக் காரணத்தால் ராக்ஷசர்கள் போரில் மேம்பட்டு நின்றனர்.’ இங்கே கவி போர்முறைகளின் வேறுபாட்டைக் காட்டுகிறார் — யக்ஷர்கள் நேர்வழியில் அறப்போர் புரிகின்றனர்; ராக்ஷசர்களோ மாயையாலும் வஞ்சகத்தாலும் போரிடுகின்றனர். ஆகவே எண்ணிக்கையிலோ வலிமையிலோ குறைந்தவர்களாக இருந்தும் ராக்ஷசர்கள் வெல்கின்றனர். இந்த வேறுபாடு ராமாயணம் முழுவதும் காணப்படுகிறது — இந்திரஜித்தின் கண்ணுக்குத் தெரியாத போர், மாரீசனின் மாயமான் ஆகியவை. மாணிபத்ரனின் பெயர் பிற்காலத்திலும் யக்ஷப் படைத்தலைவனாகப் புகழ்பெற்றது. குபேரன் முதலில் தானே போரிடவில்லை, படைத்தலைவனை அனுப்புகிறான் — இதுவே அரசனின் முறை. போரில் ‘பாடம் ப்ரயச்ச நேச்சாமி தீயதாம்’ (சரி, கொடு, வேண்டாம், கொடுக்கப்படட்டும்) என்ற நான்கு சொற்களின் தொகுப்பால் கவி போர்க்களத்தின் உயிரோட்டமுள்ள சித்திரத்தை வரைகிறார்; அங்கே ஒருவன் அடியைக் கேட்கிறான், ஒருவன் பின்வாங்க விரும்பவில்லை, ஒருவன் ஆயுதத்தைத் தேடுகிறான். பிரஹஸ்தன், மகோதரன், மாரீசன் ஆகியோரின் வீரம் தனித்தனியாக எண்ணப்படுகிறது — ஆயிரம், ஆயிரம், இரண்டாயிரம். இந்தச் சர்க்கத்தில் குபேரனின் தரப்பு முதலில் இயன்றவரை படையைக் கொண்டே போரிடுகிறது; இறுதியில்தான் அவனே வருகிறான் — இந்த வரிசை முந்தைய சர்க்கத்தின் தொடர்ச்சி. தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், ரிஷிகள் ஆகியோரின் வியப்பு போரின் பெருமையைக் குறிக்கிறது; முந்தைய சர்க்கத்திலும் சொன்னபடி அவர்கள் வானில் நின்று பார்க்கின்றனர். யக்ஷர்களின் எண்ணிக்கை நான்காயிரம், ராக்ஷச அமைச்சர்களோ சிலரே; ஆயினும் அந்தச் சிலராலேயே பலர் கொல்லப்பட்டனர் — இதுவே மாயையின் ஆற்றல்.

பெரும் போரில் தூம்ராக்ஷனை எதிர்கொண்டு, அவன் சினத்தோடு உலக்கையால் மார்பில் அடித்தும் மாணிபத்ரன் அசையவில்லை. பிறகு மாணிபத்ரன் கதையைச் சுழற்றித் தலையில் அடிக்க, ராக்ஷசனான தூம்ராக்ஷன் நிலைகுலைந்து விழுந்தான். தூம்ராக்ஷன் அடிபட்டுக் குருதியில் நனைந்து விழுந்ததைக் கண்டு, பத்துத் தலையன் போரில் மாணிபத்ரனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். சினத்தோடு பாய்ந்து வந்த பத்துத் தலையனை யக்ஷர்களில் சிறந்த மாணிபத்ரன் மூன்று சக்திகளால் அடித்தான். அடிபட்ட ராவணன் போரில் மாணிபத்ரனின் மகுடத்தின்மீது அடித்தான்; அந்த அடியால் அவன் மகுடம் ஒருபக்கமாகச் சாய்ந்தது. அன்றுமுதல் அந்த யக்ஷன் ‘பார்ஶ்வமௌலி’ (பக்கமாகச் சாய்ந்த மகுடமுடையவன்) என்று புகழ்பெற்றான் என்பர். அரசே, பேராற்றலுடைய அந்த மாணிபத்ரன் புறமுதுகிட்டபோது அந்த மலையில் ராக்ஷசர்களின் பெரும் ஆரவாரம் எழுந்தது — இந்தச் சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது. இங்கே பெயர்க்காரண விளக்கம் மீண்டும் காணப்படுகிறது — பன்னிரண்டாவது சர்க்கத்தில் ஸரமையின் பெயருக்கு விளக்கம் கூறப்பட்டது போல, இங்கே பார்ஶ்வமௌலியின் பெயருக்கு. மகுடம் பக்கமாகச் சாய்ந்தது தோல்வியின் அடையாளம்; ஆனால் அதோடு அந்த யக்ஷனுக்குப் புதிய பெயரும் கிடைத்தது. மாணிபத்ரன் தூம்ராக்ஷனை வெல்கிறான்; ஆனால் ராவணனின் முன் நிற்க முடியவில்லை — பிரம்மனின் வரத்தால் காக்கப்பட்ட ராவணன் யக்ஷர்களால் கொல்லப்பட முடியாதவன் என்பது முன்பே கூறப்பட்டது. தூம்ராக்ஷனின் வீழ்ச்சி ராவணனின் சினத்தைப் பெருக்குகிறது; தன் அமைச்சனைக் காப்பதற்காக அவனே பாய்கிறான். இதனால் ராவணனுக்குத் தன் அமைச்சர்கள்மீது இருந்த அன்பும் குறிப்பிடப்படுகிறது. மாணிபத்ரனின் மூன்று சக்திகளின் தாக்குதலும் ராவணனை வருத்தவில்லை; ராவணனின் ஒரே அடி அவனைத் தோற்கடிக்கிறது. இங்கே பிரம்மனின் வரத்தின் ஆற்றல் மீண்டும் தெளிவாகிறது. இவ்வாறு குபேரனின் முதன்மைப் படைத்தலைவனும் தோற்றதால், குபேரனே வருவது தவிர்க்க முடியாததாயிற்று.

பிறகு, சுக்ரன், ப்ரௌஷ்டபதன் என்ற இரு அமைச்சர்களாலும், பத்மம், சங்கம் என்ற இரு நிதிகளாலும் சூழப்பட்டு, கதையைத் தாங்கிய செல்வத்தலைவன் தொலைவிலிருந்து காணப்பட்டான். அந்த அறிவாளன், சாபத்தால் பெரியோரை மதிக்கும் பண்பை இழந்த தம்பியைப் போர்க்களத்தில் கண்டு, பாட்டனாரின் குலத்துக்கு ஏற்ற சொற்களைக் கூறினான் — ‘தீய மதியுடையவனே, நான் தடுத்தும் நீ புரிந்துகொள்ளாததன் பயனைப் பின்னர் அடைந்து, நரகம் சென்றபின் அறிவாய். மயக்கத்தால் நஞ்சைக் குடித்தும் அதை உணராத மூடன் விளைவின் இறுதியில்தான் அந்தச் செயலின் பயனை அறிகிறான். நீ இத்தகைய நிலைக்கு வந்திருப்பதால், அறம் சார்ந்த உன் எந்தச் செயலாலும் தேவர்கள் மகிழ்வதில்லை; அதையும் நீ உணர்வதில்லை. தாயையோ தந்தையையோ அந்தணனையோ ஆசிரியனையோ அவமதிப்பவன், பிரேதங்களின் அரசனான யமனின் வசப்பட்டு அதன் பயனைக் காண்கிறான். நிலையற்ற இந்த உடலைக் கொண்டு தவத்தைச் சேர்க்காத மூடன், இறந்து தனக்குரிய கதியை அடைந்தபின் வருந்துகிறான். அறத்தால் அரசும் செல்வமும் இன்பமும் கிடைக்கின்றன; அதர்மத்தால் துன்பம் மட்டுமே; ஆகவே இன்பத்துக்காக அறத்தைச் செய்யவேண்டும், பாவத்தைக் கைவிடவேண்டும். பாவத்தின் பயன் துன்பம்; அதை இங்கே தானே அனுபவிக்கவேண்டும்; ஆகவே பாவம் செய்யும் மூடன் தன்னைத்தானே அழித்துக்கொள்வதற்கே செய்கிறான். எந்தத் தீய மதியுடையவனுக்கும் தானாக நல்லறிவு பிறப்பதில்லை; எத்தகைய செயலைச் செய்கிறானோ அத்தகைய பயனையே அனுபவிக்கிறான். செல்வச் செழிப்பு, அழகு, வலிமை, மக்கள், பொருள், வீரம் ஆகியவற்றை மனிதர்கள் உலகில் புண்ணியச் செயல்களால் ஈட்டியே பெறுகிறார்கள். இத்தகைய எண்ணம் கொண்ட நீ நரகம் செல்பவன். உன்னோடு நான் இனி பேசமாட்டேன்; தீய நடத்தையுடையவர்கள் விஷயத்தில் இதுவே முடிவு.’ குபேரனின் இந்த அறிவுரை தர்ம சாஸ்திரத்தின் சாரத் தொகுப்பைப் போன்றது — வினைப்பயனின் தவிர்க்க முடியாமை, நஞ்சுண்டலின் எடுத்துக்காட்டு, பெரியோரை அவமதிப்பதன் பயன், உடலின் நிலையாமை, தவத்தின் இன்றியமையாமை, அறத்துக்கும் அதர்மத்துக்கும் உள்ள பயன்வேறுபாடு. குறிப்பாக ‘தர்மாத் ராஜ்யம் தநம் ஸௌக்யம்’ (அறத்தால் அரசும் செல்வமும் இன்பமும்) என்ற சுலோகம் வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது; அது நீதிமொழியாகப் புகழ்பெற்றது. இறுதியில் ‘தீய நடத்தையுடையவர்களோடு பேசக்கூடாது’ என்ற சாஸ்திர முடிவை நினைவுகூர்ந்து குபேரன் உரையாடலை முடிக்கிறான் — இதுவே அவன் இறுதிச் சொல்; இனி போர் மட்டுமே. குபேரன் ராவணனை ‘ஶாபாத்விப்ரஷ்டகௌரவம்’ (சாபத்தால் மதிப்புணர்வை இழந்தவன்) என்று காண்கிறான் — தந்தையின் சாபத்தால் பெரியோரிடம் அவனுக்கிருந்த மதிப்புணர்வு அழிந்தது என்று இந்தி உரையும் விளக்குகிறது. ஆகவே அவன் சொற்களில் சினத்தைவிட இரக்கமும் துயரமுமே அதிகம் தெரிகின்றன. போருக்கு முன் அறத்தால் உணர்த்த அவன் முயல்கிறான்; இது அவனுடைய அறப்பண்புக்கு ஏற்றது. குபேரனின் உடன்வந்தவர்களும் சிறப்பானவர்கள் — சுக்ரனும் ப்ரௌஷ்டபதனும் அமைச்சர்கள், பத்மமும் சங்கமும் நிதித் தெய்வங்கள்; இந்தி உரை ‘சங்கம், பத்மம் என்னும் செல்வத்தின் அதிஷ்டான தெய்வங்கள்’ என்று விளக்குகிறது. இவ்வாறு செல்வத்தலைவன் தன் செல்வத்தின் உருவங்களோடு போருக்கு வருகிறான். அறிவுரையின் மொழியும் கவனிக்கத்தக்கது — ‘துர்மதே’ (தீய மதியுடையவனே) என்ற விளி, ‘நரகம் சென்றபின் அறிவாய்’ என்ற முன்னறிவிப்பு, ‘உன்னோடு நான் பேசமாட்டேன்’ என்ற உறவுத் துறப்பு. ஒரு மூத்த சகோதரனின் அன்பு படிப்படியாக நம்பிக்கையின்மையாக மாறுகிறது. குறிப்பாக ‘மாதரம் பிதரம் விப்ரமாசார்யம் சாவமந்யதே’ (தாயையும் தந்தையையும் அந்தணனையும் ஆசிரியனையும் அவமதிப்பவன்) என்ற சுலோகம் ராவணனின் குற்றத்தை நேரடியாகச் சுட்டுகிறது — அவன் தந்தை விஶ்ரவஸின் சொல்லையும் மூத்த சகோதரனையும் அவமதித்தான். ‘யாத்ருஶம் குருதே கர்ம தாத்ருஶம் பலமஶ்நுதே’ (எத்தகைய செயலைச் செய்கிறானோ அத்தகைய பயனையே அனுபவிக்கிறான்) என்ற அரைச் சுலோகம் உலகில் பொன்மொழியாக வழங்குகிறது.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட பின், மாரீசன் முதலிய ராவணனின் அமைச்சர்கள் அனைவரும் குபேரனால் தாக்கப்பட்டுப் புறமுதுகிட்டு ஓடினர். பிறகு பேராற்றலுடைய யக்ஷர் தலைவனான குபேரன் கதையால் தலையில் அடித்தும் தசக்ரீவன் தன் இடத்திலிருந்து அசையவில்லை. ராமா, பிறகு அந்த யக்ஷனும் ராக்ஷசனும் பெரும் போரில் ஒருவரையொருவர் தாக்கியும் நிலைகுலையவுமில்லை, களைக்கவுமில்லை. செல்வமளிப்பவன் அவன்மீது ஆக்னேயாஸ்திரத்தை ஏவினான்; ராக்ஷசேந்திரன் வாருணாஸ்திரத்தால் அந்த அஸ்திரத்தைத் தடுத்தான். பிறகு அந்த ராக்ஷசேசுவரன் ராக்ஷச மாயைக்குள் புகுந்து, குபேரனை அழிப்பதற்காக நூறாயிரம் உருவங்களை எடுத்தான். புலியாகவும் பன்றியாகவும் மேகமாகவும் மலையாகவும் கடலாகவும் மரமாகவும் யக்ஷனாகவும் தைத்திய வடிவினனாகவும் அந்தப் பத்துத் தலையன் காணப்பட்டான். அவன் பல உருவங்களை எடுத்தான்; அவை தெரிந்தன, ஆனால் அவன் தானே தெரியவில்லை. ராமா, பிறகு பத்துத் தலையன் ஒரு பெரும் அஸ்திரத்தைப் பற்றிக்கொண்டு, பெரிய கதையைச் சுழற்றிச் செல்வமளிப்பவனின் தலையில் அடித்தான். இவ்வாறு அடிபட்ட செல்வத்தலைவன் நிலைகுலைந்து, குருதியில் நனைந்து, வேரறுக்கப்பட்ட அசோக மரத்தைப் போல வீழ்ந்தான். பிறகு பத்மம் முதலிய நிதிகள் அவனைச் சூழ்ந்து நந்தனவனத்துக்குக் கொண்டுசென்று உயிர்ப்பித்தன — அதாவது மீண்டும் நினைவு பெறச் செய்தன. இங்கே போரின் மூன்று படிகள் — முதலில் கதைப்போர், அதில் இருவரும் சமம்; இரண்டாவது அஸ்திரப்போர், அதில் ஆக்னேயம் வாருணத்தால் தணிகிறது; மூன்றாவது மாயைப்போர், அதில் ராவணன் வெல்கிறான். ‘மாயையின் வலிமையைச் சார்ந்த ராக்ஷசர்கள் நேர்மையாகப் போரிடுபவர்களைவிட மேம்பட்டவர்கள்’ என்ற அகஸ்தியரின் முந்தைய சொல் மீண்டும் உண்மையாகிறது. பத்தாவது சர்க்கத்தில் பெற்ற, விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் வரத்தை ராவணன் இங்கேதான் முதன்முதலில் பயன்படுத்துவது காணப்படுகிறது. ‘க்ருத்தமூல இவாஶோக:’ (வேரறுக்கப்பட்ட அசோகம் போல) என்ற உவமை குபேரனின் வீழ்ச்சியின் திடீர்த்தன்மையைக் குறிக்கிறது — வேரறுக்கப்பட்ட மரம் சட்டென்று விழுகிறது. நிதிகளே அவனைக் காப்பவர்கள் — செல்வத்தலைவனின் பணியாளர்கள் செல்வங்களே. குபேரன் கதையைத் தாங்கியவன் என்று முன்பே சொல்லப்பட்டது; அவனுடைய கதையடி ராவணனை இடத்திலிருந்தும் அசைக்கவில்லை. அஸ்திரப்போரில் ஆக்னேயத்துக்கும் வாருணத்துக்கும் உள்ள பகை புகழ்பெற்றது — நெருப்பு நீரால் அணைகிறது. ராவணனின் மாய உருவங்களின் பட்டியல் — புலி, பன்றி, மேகம், மலை, கடல், மரம், யக்ஷன், தைத்தியன் — அனைத்தும் அச்சமூட்டுவனவும் பெரியனவுமாகும்; இதனால் பகைவன் குழம்புகிறான். இறுதியில் ‘மஹதஸ்த்ரம் ப்ரதிக்ருஹ்ய’ (பெரும் அஸ்திரத்தைப் பற்றிக்கொண்டு) என்ற சொல், ராவணன் கண்ணுக்குத் தெரியாமல் இருந்தபடியே தாக்குகிறான் என்பதைக் குறிக்கிறது — பின்னர் இந்திரஜித் செய்யப்போவது போல. குபேரன் கொல்லப்படவில்லை, மயக்கமுற்றான் மட்டுமே — ஏனெனில் அவன் கதை இனியும் தொடர்கிறது. நந்தனவனத்தில் அவன் உயிர்ப்பிக்கப்பட்டது தேவர்களுக்கு அவன்மீதுள்ள அன்பைக் குறிக்கிறது. இவ்வாறு அறத்தை உபதேசித்த குபேரன் மாயையால் தோற்கடிக்கப்படுகிறான் — இது அறத்தின் தற்காலிகத் தோல்வி; அதற்கான பரிகாரம் ராமனால் நிகழும்.

மகிழ்ந்த மனத்தோடு ராக்ஷசேந்திரன் அந்தச் செல்வமளிப்பவனை வென்று, அவன் வெற்றியின் அடையாளமான புஷ்பக விமானத்தைக் கைப்பற்றினான். அந்த விமானம் பொன் தூண்களால் சூழப்பட்டது, வைடூரிய மணிகளாலான தோரணங்கள் கொண்டது, முத்துவலைகளால் மூடப்பட்டது, எல்லாக் காலங்களிலும் கனிதரும் மரங்கள் கொண்டது. அது மனத்தின் வேகம் உடையது, விரும்பிய இடத்துக்குச் செல்வது, விரும்பிய உருவம் எடுப்பது, வானில் பறப்பது; அதன் படிகள் மணியாலும் பொன்னாலும் ஆனவை, மேடைகள் புடமிட்ட பொன்னால் ஆனவை. அது தேவர்களின் ஊர்தி, அழிவற்றது, எப்போதும் கண்ணுக்கும் மனத்துக்கும் இன்பம் தருவது, பல அதிசயங்கள் கொண்டது, பலவகைச் சித்திர வேலைப்பாடுகளால் அழகுபெற்றது, பிரம்மாவால் படைக்கப்பட்டது. எல்லா விருப்பங்களுக்கும் ஏற்றபடி அமைக்கப்பட்டது, மனத்தைக் கவர்வது, இணையற்றது, குளிருமில்லை வெப்பமுமில்லை, எல்லாப் பருவங்களிலும் சுகம் தருவது, மங்கலமானது. வீரத்தால் வென்றெடுத்த, விரும்பிய இடம் செல்லும் அந்த விமானத்தில் ஏறி, மிகத் தீய மதியுடைய அரசன் ராவணன் செருக்கின் மிகுதியால் ‘மூவுலகும் வெல்லப்பட்டது’ என்று எண்ணினான். இவ்வாறு தேவனான வைஶ்ரவணனை வென்று அவன் கைலாசத்திலிருந்து இறங்கினான். ஒளியால் அந்தப் பெரும் வெற்றியை அடைந்து, வீரமும் தூய மகுடமும் ஆரமும் கொண்ட அந்த இரவில் திரிபவன், சிறந்த விமானத்தில் அமர்ந்து, வேள்விச்சாலையில் உள்ள நெருப்பைப் போல ஒளிர்ந்தான் — இந்த இறுதிச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் (ருசிரா) அமைந்தது. புஷ்பகத்தின் இந்த வருணனை சுந்தர காண்டத்தில் அனுமன் கண்ட புஷ்பகத்தின் வருணனையை நினைவூட்டுகிறது. இதே விமானத்தில்தான் போருக்குப் பிறகு ராமன் அயோத்திக்குச் செல்ல ஏறுவான்; பிறகு அதைக் குபேரனிடம் திருப்பித் தருவான் — ஆகவே இது கவரப்படுவது கதையின் நீண்ட இழையின் தொடக்கம். ‘ஜிதம் த்ரிபுவநம் மேநே’ (மூவுலகும் வெல்லப்பட்டது என்று எண்ணினான்) என்ற வாக்கியத்தில் கவி ராவணனின் செருக்கை நையாண்டியோடு காட்டுகிறார் — ஓர் அண்ணனைத் தோற்கடித்ததால் மூவுலகையும் வென்றதாக அவன் கருதுகிறான். ஆயினும் புஷ்பகம் வெற்றியின் அடையாளமே, அவன் செல்வச் சிறப்பின் சின்னம். இந்த விமானத்திலிருந்தே அடுத்த சர்க்கத்தில் நந்தீசுவரனின் நிகழ்ச்சி தொடங்குகிறது; அங்கே விமானத்தின் செலவு தடைபடுகிறது. புஷ்பகத்தின் அடைமொழிகளில் ‘மநோஜவம்’, ‘காமகம்’, ‘காமரூபம்’ என்ற மூன்றும் அதன் தெய்விகத் தன்மையைக் காட்டுகின்றன — மனத்தின் வேகத்தில் செல்கிறது, விரும்பிய இடத்துக்குச் செல்கிறது, விரும்பிய உருவை எடுக்கிறது. இவ்வாறு குபேரனின் இலங்கையும், பிறகு புஷ்பகமும் ராவணனால் கவரப்பட்டன. அதனால் ராவணனின் செல்வச் சிறப்பு முழுமையடைந்தது; செருக்கும் பெருகியது.

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅನಂತರ ಸಾವಿರಾರು ಯಕ್ಷಶ್ರೇಷ್ಠರು ಭಯಗೊಂಡುದನ್ನು ಕಂಡು ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನಾದ ಕುಬೇರನು ಮಾಣಿಭದ್ರನೆಂಬ ಮಹಾಯಕ್ಷನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಯಕ್ಷೇಂದ್ರನೇ, ದುರಾಚಾರಿಯೂ ಪಾಪಬುದ್ಧಿಯೂ ಆದ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು; ಯುದ್ಧಶಾಲಿಗಳಾದ ವೀರ ಯಕ್ಷರಿಗೆ ಆಶ್ರಯನಾಗು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯನೂ ಆದ ಮಾಣಿಭದ್ರನು ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಯಕ್ಷರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಯುದ್ಧಮಾಡಿದನು. ಆ ಯಕ್ಷರು ಗದೆ, ಮುಸಲ, ಪ್ರಾಸ, ಶಕ್ತಿ, ತೋಮರ, ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು. ಗಿಡುಗಗಳಂತೆ ಚುರುಕಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ತುಮುಲಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು ‘ಹೌದು’, ‘ಕೊಡು’, ‘ನನಗೆ ಬೇಡ’, ‘ಕೊಡಲಿ’ ಎಂದು ಕೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದರು — ಯುದ್ಧದ ಕೋಲಾಹಲದಲ್ಲಿ ಯೋಧರು ಪರಸ್ಪರ ಕರೆಯುವ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರಿಸುವ ಮಾತುಗಳು ಇವು. ಆ ತುಮುಲಯುದ್ಧವನ್ನು ಕಂಡು ದೇವತೆಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳೂ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ಅನಂತರ ಪ್ರಹಸ್ತನು ರಣದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಕೊಂದನು, ಮಹೋದರನು ಮತ್ತೊಂದು ಸಾವಿರ ನಿಂದ್ಯರಲ್ಲದ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಕೊಂದನು. ರಾಜನೇ, ಕ್ರುದ್ಧನೂ ಯುದ್ಧೋತ್ಸುಕನೂ ಆದ ಮಾರೀಚನು ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾವಿರ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದನು. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಎಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷರ ಋಜುವಾದ ಯುದ್ಧ, ಎಲ್ಲಿ ಮಾಯಾಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧ! ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೇಲುಗೈ ಪಡೆದರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಕ್ಷರು ನೇರಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಕ್ಷಸರಾದರೋ ಮಾಯೆಯಿಂದಲೂ ಛಲದಿಂದಲೂ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಾಗಲೀ ಬಲದಲ್ಲಾಗಲೀ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಕ್ಷಸರು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭೇದವು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅದೃಶ್ಯಯುದ್ಧ, ಮಾರೀಚನ ಮಾಯಾಮೃಗ. ಮಾಣಿಭದ್ರನ ಹೆಸರು ಮುಂದೆಯೂ ಯಕ್ಷಸೇನಾಪತಿಯೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕುಬೇರನು ಮೊದಲು ತಾನೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಳಿಯದೆ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜನ ಕ್ರಮ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಬಾಢಂ ಪ್ರಯಚ್ಛ ನೇಚ್ಛಾಮಿ ದೀಯತಾಮ್’ (ಹೌದು, ಕೊಡು, ಬೇಡ, ಕೊಡಲಿ) ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ಕವಿಯು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ಜೀವಂತ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಒಬ್ಬನು ಆಯುಧವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತ, ಮಹೋದರ, ಮಾರೀಚರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಸಾವಿರ, ಸಾವಿರ, ಎರಡು ಸಾವಿರ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನ ಪಕ್ಷವು ಮೊದಲು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಸೇನೆಯಿಂದಲೇ ಹೋರಾಡುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಈ ಕ್ರಮವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮುಂದುವರಿಕೆ. ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಋಷಿಗಳ ವಿಸ್ಮಯವು ಯುದ್ಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿದಂತೆ ಅವರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಯಕ್ಷರ ಸಂಖ್ಯೆ ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ, ರಾಕ್ಷಸ ಸಚಿವರು ಕೆಲವರೇ; ಆದರೂ ಕೆಲವರಿಂದಲೇ ಅನೇಕರು ಹತರಾದರು — ಇದು ಮಾಯೆಯ ಶಕ್ತಿ.

ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ಮುಸಲದಿಂದ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದರೂ ಮಾಣಿಭದ್ರನು ಕಂಪಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಮಾಣಿಭದ್ರನು ಗದೆಯನ್ನು ಬೀಸಿ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದಾಗ ರಾಕ್ಷಸನಾದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಬಿದ್ದನು. ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದು ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದು ಬಿದ್ದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಕಂಡು ದಶಾನನನು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಮಾಣಿಭದ್ರನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಎರಗಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ದಶಾನನನನ್ನು ಯಕ್ಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಾಣಿಭದ್ರನು ಮೂರು ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದ ರಾವಣನು ರಣದಲ್ಲಿ ಮಾಣಿಭದ್ರನ ಕಿರೀಟಕ್ಕೆ ಹೊಡೆದನು; ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಅವನ ಕಿರೀಟವು ಒಂದು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಆ ಯಕ್ಷನು ‘ಪಾರ್ಶ್ವಮೌಲಿ’ (ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿದ ಕಿರೀಟವುಳ್ಳವನು) ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನಂತೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ಮಾಣಿಭದ್ರನು ಬೆನ್ನುತೋರಿಸಿದಾಗ, ರಾಜನೇ, ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾ ಗರ್ಜನೆಯು ಹೆಚ್ಚಿತು — ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೆಸರಿನ ನಿರುಕ್ತಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸರಮೆಯದು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಶ್ವಮೌಲಿಯದು. ಕಿರೀಟವು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿದದ್ದು ಪರಾಜಯದ ಚಿಹ್ನೆ, ಆದರೆ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಯಕ್ಷನಿಗೆ ಹೊಸ ಹೆಸರೂ ದೊರೆಯಿತು. ಮಾಣಿಭದ್ರನು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಾವಣನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರ — ಬ್ರಹ್ಮವರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ರಾವಣನು ಯಕ್ಷರಿಂದ ಅವಧ್ಯನೆಂದು ಹಿಂದೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಪತನವು ರಾವಣನ ಕೋಪವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ತನ್ನ ಸಚಿವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಅವನು ತಾನೇ ಓಡಿಬರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ತನ್ನ ಸಚಿವರಲ್ಲಿರುವ ಸ್ನೇಹವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಣಿಭದ್ರನ ಮೂರು ಶಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರಹಾರವೂ ರಾವಣನನ್ನು ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ರಾವಣನ ಒಂದೇ ಪ್ರಹಾರವು ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವರದ ಪ್ರಭಾವವು ಮತ್ತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕುಬೇರನ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿಯೂ ಪರಾಜಿತನಾದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕುಬೇರನೇ ಸ್ವತಃ ಬರುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಯಿತು.

ಅನಂತರ ದೂರದಿಂದ, ಶುಕ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಷ್ಠಪದರೆಂಬ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದಲೂ ಪದ್ಮ ಮತ್ತು ಶಂಖಗಳೆಂಬ ನಿಧಿಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಗದಾಧಾರಿಯಾದ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆ ಧೀಮಂತನು ಶಾಪದಿಂದ ಗುರುಗೌರವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ತಮ್ಮನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಂಡು, ಪಿತಾಮಹನ ಕುಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ದುರ್ಮತಿಯೇ, ನಾನು ತಡೆದರೂ ನೀನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಮುಂದೆ ಪಡೆದು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ನೀನು ತಿಳಿಯುವೆ. ಯಾವ ದುರ್ಮತಿಯು ಮೋಹದಿಂದ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದು ಅದನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಪರಿಣಾಮದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ನೀನು ಮಾಡುವ ಯಾವ ಕರ್ಮವೂ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಸಂತೋಷಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದಲೇ ನೀನು ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿರುವೆ; ಅದನ್ನೂ ನೀನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಯಾರು ತಾಯಿಯನ್ನೂ ತಂದೆಯನ್ನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನೂ ಆಚಾರ್ಯನನ್ನೂ ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಪ್ರೇತರಾಜನಾದ ಯಮನ ವಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅನಿತ್ಯವಾದ ಶರೀರದಲ್ಲಿರುವಾಗ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸದ ಮೂಢನು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಗತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಆಮೇಲೆ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವೂ ಧನವೂ ಸುಖವೂ, ಅಧರ್ಮದಿಂದ ದುಃಖವೊಂದೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು, ಪಾಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ಪಾಪದ ಫಲ ದುಃಖ; ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡುವ ಮೂಢನು ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾವ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಗೂ ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸದ್ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಎಂತಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹ ಫಲವನ್ನು ಉಣ್ಣುತ್ತಾನೆ. ಸಮೃದ್ಧಿ, ರೂಪ, ಬಲ, ಪುತ್ರರು, ಧನ, ಶೌರ್ಯ — ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನರು ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಗಳಿಸಿಯೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ನೀನು ನರಕಗಾಮಿ. ನಾನು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ದುರಾಚಾರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ನಿರ್ಣಯ.’ ಕುಬೇರನ ಈ ಉಪದೇಶವು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಾರಸಂಗ್ರಹದಂತಿದೆ — ಕರ್ಮಫಲದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ, ವಿಷಪಾನದ ದೃಷ್ಟಾಂತ, ಗುರುಜನರ ಅವಮಾನದ ಫಲ, ಶರೀರದ ಅನಿತ್ಯತೆ, ತಪಸ್ಸಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆ, ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳ ಫಲಭೇದ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯ, ಧನ, ಸುಖ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವು ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಮಾತ್ರ ಇರುವಂಥದ್ದು; ಅದು ನೀತಿವಚನವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ದುರಾಚಾರಿಗಳೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಬಾರದು’ ಎಂಬ ಶಾಸ್ತ್ರನಿರ್ಣಯವನ್ನು ನೆನೆದು ಕುಬೇರನು ಸಂವಾದವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು, ಆಮೇಲೆ ಯುದ್ಧವೇ. ಕುಬೇರನು ರಾವಣನನ್ನು ‘ಶಾಪಾದ್ವಿಭ್ರಷ್ಟಗೌರವಮ್’ (ಶಾಪದಿಂದ ಗೌರವಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು) ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಶಾಪದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಗುರುಜನರ ಬಗೆಗಿನ ಗೌರವಬುದ್ಧಿಯು ನಾಶವಾಯಿತು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕೋಪಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕರುಣೆಯೂ ದುಃಖವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಅವನು ಧರ್ಮದಿಂದ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ನೀಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಧರ್ಮಶೀಲತೆಗೆ ತಕ್ಕುದು. ಕುಬೇರನ ಸಹಚರರೂ ವಿಶೇಷರು — ಶುಕ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಷ್ಠಪದರು ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪದ್ಮ ಮತ್ತು ಶಂಖರು ನಿಧಿದೇವತೆಗಳು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇವರನ್ನು ‘ಶಂಖ ಮತ್ತು ಪದ್ಮ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಧನದ ಅಧಿಷ್ಠಾನದೇವತೆಗಳು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಧನೇಶ್ವರನು ತನ್ನ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೂರ್ತರೂಪಗಳೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಉಪದೇಶದ ಭಾಷೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ‘ದುರ್ಮತೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ, ‘ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ತಿಳಿಯುವೆ’ ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ, ‘ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಸಂಬಂಧತ್ಯಾಗ. ಒಬ್ಬ ಹಿರಿಯಣ್ಣನ ಸ್ನೇಹವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರಾಶೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಮಾತರಂ ಪಿತರಂ ವಿಪ್ರಮಾಚಾರ್ಯಂ ಚಾವಮನ್ಯತೇ’ (ತಾಯಿ, ತಂದೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವವನು) ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವು ರಾವಣನ ದೋಷವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ತಂದೆಯಾದ ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನೂ ಹಿರಿಯಣ್ಣನನ್ನೂ ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ‘ಯಾದೃಶಂ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮ ತಾದೃಶಂ ಫಲಮಶ್ನುತೇ’ (ಎಂತಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹ ಫಲವನ್ನು ಉಣ್ಣುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಭಾಷಿತವಾಗಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿ, ಆ ರಾವಣನ ಮಾರೀಚನೇ ಮೊದಲಾದ ಅಮಾತ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ಕುಬೇರನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಬೆನ್ನುತೋರಿಸಿ ಓಡಿಹೋದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಯಕ್ಷೇಂದ್ರ ಕುಬೇರನು ಗದೆಯಿಂದ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದರೂ ದಶಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಅಲುಗಾಡಲಿಲ್ಲ. ರಾಮ, ಅನಂತರ ಆ ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರಿಬ್ಬರೂ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಿಹ್ವಲರಾಗಲೂ ಇಲ್ಲ, ಆಯಾಸಗೊಳ್ಳಲೂ ಇಲ್ಲ. ಧನದನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು; ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ವಾರುಣಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ತಡೆದನು. ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ರಾಕ್ಷಸಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕುಬೇರನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ಹುಲಿ, ಹಂದಿ, ಮೇಘ, ಪರ್ವತ, ಸಾಗರ, ಮರ, ಯಕ್ಷ, ದೈತ್ಯ — ಈ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ದಶಾನನನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅವನು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಅವು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು, ಆದರೆ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಮ, ಅನಂತರ ದಶಾನನನು ಮಹಾ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ದೊಡ್ಡ ಗದೆಯನ್ನು ಬೀಸಿ ಧನದನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಹೀಗೆ ಅವನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಧನಾಧಿಪನು ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದು ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದಂತೆ ಬಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಪದ್ಮಾದಿ ನಿಧಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನನ್ನು ಅವರು ನಂದನವನಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದು ಉಸಿರಾಡುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು — ಎಂದರೆ ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೂರು ಹಂತಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಗದಾಯುದ್ಧ, ಅದರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಾನರು; ಎರಡನೆಯದು ಅಸ್ತ್ರಯುದ್ಧ, ಅದರಲ್ಲಿ ಆಗ್ನೇಯವು ವಾರುಣದಿಂದ ಶಮನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಮೂರನೆಯದು ಮಾಯಾಯುದ್ಧ, ಅದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಹಿಂದಿನ ಮಾತು ಮತ್ತೆ ನಿಜವಾಗುತ್ತದೆ — ಮಾಯಾಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ನೇರಯುದ್ಧ ಮಾಡುವವರಿಗಿಂತ ಮೇಲುಗೈ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನಿಗೆ ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಕಾಮರೂಪಿತ್ವದ (ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಣೆಯ) ವರವು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತ್ತಮೂಲ ಇವಾಶೋಕಃ’ (ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಅಶೋಕದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಕುಬೇರನ ಪತನದ ಆಕಸ್ಮಿಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಮರವು ಥಟ್ಟನೆ ಉರುಳುತ್ತದೆ. ನಿಧಿಗಳೇ ಅವನ ರಕ್ಷಕರು — ಧನೇಶ್ವರನ ಸೇವಕರು ಧನಗಳೇ. ಕುಬೇರನು ಗದಾಧಾರಿ ಎಂದು ಹಿಂದೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವನ ಗದಾಪ್ರಹಾರವು ರಾವಣನನ್ನು ಸ್ಥಾನದಿಂದಲೂ ಕದಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಸ್ತ್ರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಗ್ನೇಯ-ವಾರುಣಗಳ ವಿರೋಧವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಬೆಂಕಿಯು ನೀರಿನಿಂದ ಆರುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಮಾಯಾರೂಪಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಹುಲಿ, ಹಂದಿ, ಮೇಘ, ಪರ್ವತ, ಸಾಗರ, ಮರ, ಯಕ್ಷ, ದೈತ್ಯ — ಎಲ್ಲವೂ ಭಯಂಕರವಾದವು, ವಿಶಾಲವಾದವು; ಇದರಿಂದ ಶತ್ರುವು ಭ್ರಾಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹದಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಯ’ (ಮಹಾ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದು) ಎಂಬ ಪದವು, ಮುಂದೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಾಡುವಂತೆ, ರಾವಣನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದೇ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕುಬೇರನು ಹತನಾಗಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು — ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆಯೂ ಅವನ ಕಥೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡದ್ದು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅವನ ಮೇಲಿರುವ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಧರ್ಮೋಪದೇಶಕನಾದ ಕುಬೇರನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಪರಾಜಿತನಾದನು — ಇದು ಧರ್ಮದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಪರಾಜಯ; ಅದರ ಪ್ರತೀಕಾರವು ರಾಮನಿಂದ ಆಗಲಿದೆ.

ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಆ ಧನದನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಅವನ ಜಯದ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆ ವಿಮಾನವು ಚಿನ್ನದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು, ಅದರ ತೋರಣಗಳು ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಮಯವಾಗಿದ್ದವು, ಮುತ್ತಿನ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಹಣ್ಣು ಕೊಡುವ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಅದು ಮನೋವೇಗವುಳ್ಳದ್ದು, ಇಚ್ಛೆಬಂದೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವಂಥದ್ದು, ಇಚ್ಛೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವಂಥದ್ದು, ಆಕಾಶಗಾಮಿ; ಅದರ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ಮಣಿ-ಕಾಂಚನಮಯವಾಗಿದ್ದವು, ವೇದಿಕೆಗಳು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದವಾಗಿದ್ದವು. ಅದು ದೇವತೆಗಳ ವಾಹನ, ಅಕ್ಷಯವಾದುದು, ಸದಾ ಕಣ್ಣಿಗೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಸುಖಕರವಾದುದು, ಅನೇಕ ಆಶ್ಚರ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ಬಗೆಬಗೆಯ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದುದು, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು. ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನೂ ಪೂರೈಸುವಂತೆ ನಿರ್ಮಿತವಾದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಅನುತ್ತಮವಾದ, ತಣ್ಣಗೂ ಅಲ್ಲದ ಬಿಸಿಯೂ ಅಲ್ಲದ, ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲೂ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವ, ಶುಭವಾದ ವಿಮಾನ ಅದು. ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಗೆದ್ದ, ಇಚ್ಛೆಬಂದೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವ ಆ ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ರಾಜ ರಾವಣನು ದರ್ಪದ ಉನ್ಮಾದದಿಂದ ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ವೈಶ್ರವಣದೇವನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಅವನು ಕೈಲಾಸದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದನು. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ವಿಪುಲವಾದ ಜಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕಿರೀಟ-ಹಾರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವನೂ ಆದ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಯಜ್ಞಸದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು — ಈ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವಾದ (ರುಚಿರಾ) ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಪಕದ ಈ ವರ್ಣನೆಯು ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಕಂಡ ಪುಷ್ಪಕದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವಿಮಾನವನ್ನು ಯುದ್ಧಾನಂತರ ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲು ಏರುವನು, ಆಮೇಲೆ ಕುಬೇರನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವನು — ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಅಪಹರಣವು ಕಥೆಯ ಒಂದು ದೀರ್ಘ ಎಳೆಯ ಆರಂಭ. ‘ಜಿತಂ ತ್ರಿಭುವನಂ ಮೇನೇ’ (ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದೆನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾವಣನ ದರ್ಪವನ್ನು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬ ಅಣ್ಣನ ಪರಾಜಯದಿಂದಲೇ ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದೆನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಪುಷ್ಪಕವು ಜಯದ ಚಿಹ್ನೆಯೇ, ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರತೀಕವೇ. ಇದೇ ವಿಮಾನದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಂದೀಶ್ವರನ ಪ್ರಸಂಗವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಿಮಾನದ ಗತಿ ಸ್ತಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಪಕದ ವಿಶೇಷಣಗಳಲ್ಲಿ ‘ಮನೋಜವಂ’, ‘ಕಾಮಗಂ’, ‘ಕಾಮರೂಪಂ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಅದರ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಬಯಸಿದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಬಯಸಿದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕುಬೇರನ ಲಂಕೆಯೂ, ಆಮೇಲೆ ಪುಷ್ಪಕವೂ ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಅದರಿಂದ ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು, ದರ್ಪವೂ ಹೆಚ್ಚಿತು.

അഗസ്ത്യൻ കഥ തുടരുന്നു — പിന്നീട് ആയിരക്കണക്കിനു യക്ഷേന്ദ്രന്മാർ ഭയന്നുവിറയ്ക്കുന്നതു കണ്ട് ധനാധ്യക്ഷനായ കുബേരൻ മാണിഭദ്രൻ എന്ന മഹായക്ഷനോടു പറഞ്ഞു: ‘യക്ഷേന്ദ്രാ, ദുർവൃത്തനും പാപചിത്തനുമായ രാവണനെ കൊല്ലുക; യുദ്ധവീരന്മാരായ യക്ഷന്മാർക്കു ശരണമാകുക.’ ഇങ്ങനെ കല്പിക്കപ്പെട്ട, മഹാബാഹുവും ജയിക്കാൻ അത്യന്തം പ്രയാസമുള്ളവനുമായ മാണിഭദ്രൻ നാലായിരം യക്ഷന്മാരോടൊപ്പം യുദ്ധം ചെയ്തു. ആ യക്ഷന്മാർ ഗദകളും മുസലങ്ങളും പ്രാസങ്ങളും ശക്തികളും തോമരങ്ങളും മുദ്ഗരങ്ങളുംകൊണ്ടു രാക്ഷസന്മാരെ പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ട് പാഞ്ഞടുത്തു. പരുന്തിനെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച് തുമുലമായ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ‘ശരി’, ‘തരിക’, ‘എനിക്കു വേണ്ട’, ‘കൊടുക്കൂ’ എന്നിങ്ങനെ വിളിച്ചുപറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു — യുദ്ധത്തിന്റെ കോലാഹലത്തിൽ യോദ്ധാക്കളുടെ പരസ്പരമുള്ള വെല്ലുവിളികളും മറുപടികളും. ആ തുമുലയുദ്ധം കണ്ട് ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ബ്രഹ്മവാദികളായ ഋഷിമാരും അത്യധികം വിസ്മയിച്ചു. തുടർന്ന് പ്രഹസ്തൻ രണത്തിൽ ആയിരം യക്ഷന്മാരെ കൊന്നു; മഹോദരൻ കുറ്റമറ്റ മറ്റൊരായിരത്തെയും കൊന്നു. രാജാവേ, ക്രുദ്ധനും യുദ്ധോത്സുകനുമായ മാരീചൻ ഒരു ഇമവെട്ടുന്ന നേരംകൊണ്ടു രണ്ടായിരം പേരെ വീഴ്ത്തി. അഗസ്ത്യൻ അതിന്റെ കാരണവും പറയുന്നു: ‘പുരുഷവ്യാഘ്രാ, യക്ഷന്മാരുടെ ഋജുവായ യുദ്ധം എവിടെ, മായാബലത്തെ ആശ്രയിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ യുദ്ധം എവിടെ! ആ കാരണത്താൽ രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ മേൽക്കൈ നേടി.’ ഇവിടെ കവി യുദ്ധനീതിയിലെ വ്യത്യാസം കാണിക്കുന്നു — യക്ഷന്മാർ നേർവഴിക്കു ധർമയുദ്ധം ചെയ്യുന്നു, രാക്ഷസന്മാരാകട്ടെ മായകൊണ്ടും ചതികൊണ്ടും. അതിനാൽ എണ്ണത്തിലോ ബലത്തിലോ കുറവാണെങ്കിലും രാക്ഷസന്മാർ ജയിക്കുന്നു. ഈ വ്യത്യാസം രാമായണത്തിൽ ഉടനീളം കാണാം — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അദൃശ്യയുദ്ധം, മാരീചന്റെ മായാമൃഗം. മാണിഭദ്രന്റെ പേര് പിൽക്കാലത്തും യക്ഷസേനാപതി എന്ന നിലയിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. കുബേരൻ ആദ്യം സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്യുന്നില്ല, സേനാപതിയെ അയയ്ക്കുന്നു — ഇതാണു രാജാവിന്റെ ക്രമം. യുദ്ധത്തിൽ ‘ബാഢം പ്രയച്ഛ നേച്ഛാമി ദീയതാം’ (ശരി, തരിക, എനിക്കു വേണ്ട, കൊടുക്കൂ) എന്ന നാലു വാക്കുകളുടെ സമാഹാരത്താൽ കവി യുദ്ധഭൂമിയുടെ സജീവമായ ഒരു ചിത്രം വരയ്ക്കുന്നു — അവിടെ ഒരാൾ പ്രഹരം ആവശ്യപ്പെടുന്നു, ഒരാൾ പിന്മാറാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നില്ല, ഒരാൾ ആയുധം തേടുന്നു. പ്രഹസ്തന്റെയും മഹോദരന്റെയും മാരീചന്റെയും പരാക്രമം ഓരോന്നായി എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ആയിരം, ആയിരം, രണ്ടായിരം. ഈ സർഗത്തിൽ കുബേരപക്ഷം ആദ്യം കഴിയുന്നത്ര സേനയെക്കൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു, ഒടുവിൽ മാത്രമേ അദ്ദേഹം സ്വയം വരുന്നുള്ളൂ — ഈ ക്രമം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്. ദേവന്മാരുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും വിസ്മയം യുദ്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലും പറഞ്ഞതുപോലെ അവർ ആകാശത്തിൽ നിന്നു നോക്കിക്കാണുന്നു. യക്ഷന്മാരുടെ എണ്ണം നാലായിരം, രാക്ഷസസചിവന്മാർ ഏതാനുംപേർ മാത്രം; എന്നിട്ടും ആ ഏതാനുംപേർതന്നെ അനേകരെ കൊന്നു — ഇതാണു മായയുടെ ശക്തി.

മഹായുദ്ധത്തിൽ ധൂമ്രാക്ഷനുമായി ഏറ്റുമുട്ടി, ക്രോധത്തോടെ അവൻ മുസലംകൊണ്ടു മാറിൽ അടിച്ചിട്ടും മാണിഭദ്രൻ കുലുങ്ങിയില്ല. തുടർന്നു മാണിഭദ്രൻ ഗദ ചുഴറ്റി തലയിൽ അടിച്ചപ്പോൾ രാക്ഷസനായ ധൂമ്രാക്ഷൻ വിഹ്വലനായി വീണു. അടിയേറ്റ് രക്തത്തിൽ കുളിച്ചു വീണ ധൂമ്രാക്ഷനെ കണ്ട് ദശാനനൻ യുദ്ധത്തിൽ മാണിഭദ്രന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. അത്യധികം ക്രുദ്ധനായി പാഞ്ഞടുക്കുന്ന ദശാനനനെ യക്ഷശ്രേഷ്ഠനായ മാണിഭദ്രൻ മൂന്നു ശക്തികൾകൊണ്ടു പ്രഹരിച്ചു. പ്രഹരമേറ്റ രാവണൻ രണത്തിൽ മാണിഭദ്രന്റെ കിരീടത്തിൽ അടിച്ചു; ആ അടിയാൽ അവന്റെ കിരീടം ഒരു വശത്തേക്കു ചെരിഞ്ഞു. അന്നുമുതൽ ആ യക്ഷൻ ‘പാർശ്വമൗലി’ (കിരീടം ഒരു വശത്തേക്കു ചെരിഞ്ഞവൻ) എന്നു പ്രസിദ്ധനായി എന്നാണു കേൾവി. മഹാത്മാവായ ആ മാണിഭദ്രൻ പിന്തിരിഞ്ഞപ്പോൾ, രാജാവേ, ആ പർവതത്തിൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ അതിമഹത്തായ ആരവം ഉയർന്നു — ഈ ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളായി രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്. ഇവിടെ വീണ്ടും നാമനിരുക്തി കാണാം — പന്ത്രണ്ടാം സർഗത്തിൽ സരമയുടേത് എന്നപോലെ ഇവിടെ പാർശ്വമൗലിയുടേത്. കിരീടം ഒരു വശത്തേക്കു ചെരിഞ്ഞതു പരാജയത്തിന്റെ അടയാളമാണ്; എന്നാൽ അതോടൊപ്പം യക്ഷന് ഒരു പുതിയ പേരും ലഭിച്ചു. മാണിഭദ്രൻ ധൂമ്രാക്ഷനെ ജയിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാവണന്റെ മുന്നിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കുന്നില്ല — ബ്രഹ്മവരത്താൽ രക്ഷിതനായ രാവണൻ യക്ഷന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെടുകയില്ലെന്നു മുമ്പുതന്നെ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ധൂമ്രാക്ഷന്റെ വീഴ്ച രാവണന്റെ ക്രോധം വർധിപ്പിക്കുന്നു; സ്വന്തം സചിവനെ രക്ഷിക്കാൻ അവൻ സ്വയം പാഞ്ഞെത്തുന്നു. ഇതിലൂടെ രാവണനു സചിവന്മാരോടുള്ള സ്നേഹവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മാണിഭദ്രന്റെ മൂന്നു ശക്തികൾകൊണ്ടുള്ള പ്രഹരംപോലും രാവണനെ ബാധിക്കുന്നില്ല; രാവണന്റെ ഒരൊറ്റ പ്രഹരം അവനെ പരാജയപ്പെടുത്തുന്നു. ഇവിടെ ബ്രഹ്മവരത്തിന്റെ പ്രഭാവം വീണ്ടും വ്യക്തമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ കുബേരന്റെ പ്രധാന സേനാപതിയും പരാജിതനായി; അതിനാൽ കുബേരന്റെ സ്വയമുള്ള ആഗമനം അനിവാര്യമായി.

അപ്പോൾ ദൂരെ, ശുക്രൻ, പ്രൗഷ്ഠപദൻ എന്നീ മന്ത്രിമാരാലും പദ്മം, ശംഖം എന്നീ നിധികളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഗദാധാരിയായ ധനാധ്യക്ഷൻ പ്രത്യക്ഷനായി. ശാപംനിമിത്തം ഗുരുജനങ്ങളോടുള്ള ആദരം നഷ്ടപ്പെട്ട സഹോദരനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ കണ്ട് ആ ബുദ്ധിമാൻ പിതാമഹകുലത്തിനു യോജിച്ച വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: ‘ദുർബുദ്ധേ, ഞാൻ തടഞ്ഞിട്ടും നീ മനസ്സിലാക്കാത്തതിന്റെ ഫലം പിന്നീട് അനുഭവിച്ച് നരകത്തിൽ ചെല്ലുമ്പോൾ നീ അറിയും. മോഹംകൊണ്ടു വിഷം കുടിച്ചിട്ടും അതു തിരിച്ചറിയാത്ത ദുർബുദ്ധി ഒടുവിൽ പരിണാമത്തിൽ ആ കർമത്തിന്റെ ഫലം അറിയുന്നു. ധർമയുക്തമായ നിന്റെ ഒരു കർമത്തിലും ദേവന്മാർ സന്തോഷിക്കുന്നില്ല; അതുകൊണ്ടാണു നീ ഈ അവസ്ഥയിലെത്തിയത്; അതു നീ അറിയുന്നുമില്ല. അമ്മയെയും അച്ഛനെയും ബ്രാഹ്മണനെയും ആചാര്യനെയും അവമാനിക്കുന്നവൻ പ്രേതരാജനായ യമന്റെ വശത്തായി അതിന്റെ ഫലം കാണുന്നു. അസ്ഥിരമായ ഈ ശരീരത്തിൽ തപസ്സു സമ്പാദിക്കാത്ത മൂഢൻ മരിച്ചശേഷം തന്റെ ഗതി കണ്ട് പിന്നീടു പശ്ചാത്തപിക്കുന്നു. ധർമത്തിൽനിന്നു രാജ്യവും ധനവും സൗഖ്യവും ഉണ്ടാകുന്നു, അധർമത്തിൽനിന്നു ദുഃഖം മാത്രം; അതിനാൽ സുഖത്തിനുവേണ്ടി ധർമം ചെയ്യണം, പാപം ഉപേക്ഷിക്കണം. പാപത്തിന്റെ ഫലം ദുഃഖമാണ്; അത് ഇവിടെ സ്വയംതന്നെ അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും; അതിനാൽ പാപം ചെയ്യുന്ന മൂഢൻ സ്വന്തം നാശത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് അതു ചെയ്യുന്നത്. ഒരു ദുർബുദ്ധിക്കും സ്വന്തം ഇച്ഛകൊണ്ടു സദ്ബുദ്ധി ഉണ്ടാകുന്നില്ല; എങ്ങനെയുള്ള കർമം ചെയ്യുന്നുവോ അങ്ങനെയുള്ള ഫലം അനുഭവിക്കുന്നു. ഐശ്വര്യവും രൂപവും ബലവും പുത്രന്മാരും ധനവും ശൗര്യവും — ഇവയെല്ലാം മനുഷ്യർ ലോകത്തിൽ പുണ്യകർമങ്ങളാൽ നേടിയതായിട്ടേ പ്രാപിക്കുന്നുള്ളൂ. ഇങ്ങനെയുള്ള ബുദ്ധിയുള്ള നീ നരകഗാമിയാണ്. ഞാൻ ഇനി നിന്നോടു സംസാരിക്കുകയില്ല; ദുർവൃത്തരുടെ കാര്യത്തിൽ ഇതുതന്നെയാണു തീർപ്പ്.’ കുബേരന്റെ ഈ ഉപദേശം ധർമശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാരസംഗ്രഹംപോലെയാണ് — കർമഫലത്തിന്റെ അനിവാര്യത, വിഷപാനത്തിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തം, ഗുരുജനങ്ങളെ അവമാനിക്കുന്നതിന്റെ ഫലം, ശരീരത്തിന്റെ അനിത്യത, തപസ്സിന്റെ ആവശ്യകത, ധർമാധർമങ്ങളുടെ ഫലഭേദം. പ്രത്യേകിച്ച് ‘ധർമാത് രാജ്യം ധനം സൗഖ്യം’ (ധർമത്തിൽനിന്നു രാജ്യവും ധനവും സൗഖ്യവും) എന്ന ശ്ലോകം പ്രചാരപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്; അതു നീതിവചനമായി പ്രസിദ്ധമാണ്. ഒടുവിൽ ‘ദുർവൃത്തരോടു സംസാരിക്കരുത്’ എന്ന ശാസ്ത്രവിധി ഓർത്ത് കുബേരൻ സംഭാഷണം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസാനവാക്കാണ്; അതിനുശേഷം യുദ്ധം മാത്രം. കുബേരൻ രാവണനെ ‘ശാപാദ് വിഭ്രഷ്ടഗൗരവൻ’ ആയി കാണുന്നു — പിതാവിന്റെ ശാപത്താൽ അവന് ഗുരുജനങ്ങളോടുള്ള ആദരബുദ്ധി നഷ്ടപ്പെട്ടു എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകളിൽ ക്രോധത്തെക്കാൾ കരുണയും ദുഃഖവുമാണു കാണുന്നത്. യുദ്ധത്തിനുമുമ്പ് ധർമംകൊണ്ട് ഉദ്ബോധിപ്പിക്കാൻ അദ്ദേഹം ശ്രമിക്കുന്നു; ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമശീലത്തിനു ചേർന്നതാണ്. കുബേരന്റെ സഹചാരികളും വിശേഷപ്പെട്ടവരാണ് — ശുക്രനും പ്രൗഷ്ഠപദനും മന്ത്രിമാർ, പദ്മവും ശംഖവും നിധിദേവതകൾ; ശംഖം, പദ്മം എന്നു പേരുള്ള ധനാധിഷ്ഠാതൃദേവതകൾ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ധനേശ്വരൻ സ്വന്തം സമ്പത്തിന്റെ മൂർത്തികളോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിനു വരുന്നു. ഉപദേശത്തിന്റെ ഭാഷയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ‘ദുർബുദ്ധേ’ എന്ന സംബോധന, ‘നരകത്തിൽ ചെല്ലുമ്പോൾ നീ അറിയും’ എന്ന ഭാവിപ്രവചനം, ‘ഞാൻ ഇനി നിന്നോടു സംസാരിക്കുകയില്ല’ എന്ന ബന്ധത്യാഗം. ഒരു ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്റെ സ്നേഹം ക്രമേണ നിരാശയായി പരിണമിക്കുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് ‘മാതരം പിതരം വിപ്രമാചാര്യം ചാവമന്യതേ’ (അമ്മയെയും അച്ഛനെയും ബ്രാഹ്മണനെയും ആചാര്യനെയും അവമാനിക്കുന്നവൻ) എന്ന ശ്ലോകം രാവണന്റെ ദോഷത്തെ നേരിട്ടു ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു — അവൻ പിതാവായ വിശ്രവസ്സിന്റെ വാക്കുപോലും അവമാനിച്ചിരുന്നു, ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനെയും. ‘യാദൃശം കുരുതേ കർമ താദൃശം ഫലമശ്നുതേ’ (എങ്ങനെയുള്ള കർമം ചെയ്യുന്നുവോ അങ്ങനെയുള്ള ഫലം അനുഭവിക്കുന്നു) എന്ന അർധശ്ലോകം ലോകത്തിൽ സുഭാഷിതമായി പ്രചാരത്തിലുണ്ട്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം കുബേരൻ പ്രഹരിച്ചപ്പോൾ മാരീചൻ തുടങ്ങിയ ആ രാവണാമാത്യന്മാരെല്ലാം പിന്തിരിഞ്ഞ് ഓടിപ്പോയി. തുടർന്നു മഹാത്മാവായ യക്ഷേന്ദ്രൻ കുബേരൻ ഗദകൊണ്ടു തലയിൽ അടിച്ചിട്ടും ദശഗ്രീവൻ തന്റെ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് ഇളകിയില്ല. രാമാ, പിന്നെ ആ യക്ഷനും രാക്ഷസനും മഹായുദ്ധത്തിൽ പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചിട്ടും വിഹ്വലരായില്ല, തളർന്നതുമില്ല. ധനദൻ അവന്റെ നേർക്ക് ആഗ്നേയാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു; രാക്ഷസേന്ദ്രൻ വാരുണാസ്ത്രംകൊണ്ട് ആ അസ്ത്രത്തെ തടുത്തു. തുടർന്ന് ആ രാക്ഷസേശ്വരൻ രാക്ഷസമായയിൽ പ്രവേശിച്ച്, കുബേരനെ നശിപ്പിക്കാനായി ലക്ഷക്കണക്കിനു രൂപങ്ങൾ ധരിച്ചു. പുലിയായും പന്നിയായും മേഘമായും പർവതമായും സമുദ്രമായും വൃക്ഷമായും യക്ഷനായും ദൈത്യരൂപിയായും ആ ദശാനനൻ കാണപ്പെട്ടു. അവൻ അനേകം രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; അവ കാണപ്പെട്ടു, എന്നാൽ അവൻ സ്വയം കാണപ്പെട്ടില്ല. രാമാ, തുടർന്നു ദശാനനൻ ഒരു മഹാസ്ത്രം കൈക്കൊണ്ട്, വലിയ ഗദ ചുഴറ്റി ധനദന്റെ തലയിൽ അടിച്ചു. ഇങ്ങനെ അവന്റെ അടിയേറ്റ് വിഹ്വലനായി, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച്, ധനാധിപൻ വേരറുത്ത അശോകവൃക്ഷംപോലെ നിലംപതിച്ചു. തുടർന്നു പദ്മം തുടങ്ങിയ നിധികൾ അദ്ദേഹത്തെ ചുറ്റിനിന്ന് നന്ദനവനത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി ആശ്വസിപ്പിച്ചു — അതായത് വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുപ്പിച്ചു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിനു മൂന്നു തലങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം ഗദായുദ്ധം, അതിൽ ഇരുവരും തുല്യർ; രണ്ടാമത് അസ്ത്രയുദ്ധം, അതിൽ ആഗ്നേയം വാരുണത്താൽ ശമിക്കുന്നു; മൂന്നാമത് മായായുദ്ധം, അതിൽ രാവണൻ ജയിക്കുന്നു. അഗസ്ത്യന്റെ മുൻവചനം വീണ്ടും സത്യമാകുന്നു — മായാബലത്തെ ആശ്രയിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാർ ഋജുവായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവരെക്കാൾ മുന്നിലാണ്. പത്താം സർഗത്തിൽ ലഭിച്ച കാമരൂപിത്വവരം (ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കാനുള്ള വരം) ഇവിടെ ആദ്യമായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നതായി കാണുന്നു. ‘കൃത്തമൂല ഇവാശോകഃ’ (വേരറുത്ത അശോകംപോലെ) എന്ന ഉപമ കുബേരന്റെ വീഴ്ചയുടെ ആകസ്മികത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വേരറ്റ വൃക്ഷം പെട്ടെന്നു നിലംപതിക്കുന്നു. നിധികൾതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രക്ഷകർ — ധനേശ്വരന്റെ സേവകർ ധനങ്ങൾതന്നെ. കുബേരൻ ഗദാധാരിയാണെന്നു മുമ്പു പറഞ്ഞു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗദാപ്രഹരം രാവണനെ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് ഇളക്കുന്നുപോലുമില്ല. അസ്ത്രയുദ്ധത്തിൽ ആഗ്നേയവും വാരുണവും തമ്മിലുള്ള വിരോധം പ്രസിദ്ധമാണ് — അഗ്നി ജലത്താൽ ശമിക്കുന്നു. രാവണന്റെ മായാരൂപങ്ങളുടെ പട്ടിക — പുലി, പന്നി, മേഘം, പർവതം, സമുദ്രം, വൃക്ഷം, യക്ഷൻ, ദൈത്യൻ — എല്ലാം ഭയങ്കരവും വിശാലവുമാണ്; അവയാൽ ശത്രു ഭ്രമിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ‘മഹദസ്ത്രം പ്രതിഗൃഹ്യ’ (മഹാസ്ത്രം കൈക്കൊണ്ട്) എന്ന പദം, രാവണൻ അദൃശ്യനായിരുന്നുകൊണ്ടുതന്നെയാണു പ്രഹരിക്കുന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പിന്നീട് ഇന്ദ്രജിത്ത് ചെയ്യാനിരിക്കുന്നതുപോലെ. കുബേരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടില്ല, മൂർച്ഛിച്ചതേയുള്ളൂ — കാരണം മുന്നോട്ടും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കഥ തുടരുന്നുണ്ട്. നന്ദനവനത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിനു ലഭിക്കുന്ന പുനർജീവനം ദേവന്മാർക്ക് അദ്ദേഹത്തോടുള്ള സ്നേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ധർമോപദേഷ്ടാവായ കുബേരൻ മായയാൽ പരാജിതനായി — ധർമത്തിന്റെ താത്കാലികമായ പരാജയം; അതിന്റെ പ്രതിവിധി രാമനിലൂടെ സംഭവിക്കും.

ഹർഷഭരിതനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ആ ധനദനെ ജയിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിജയചിഹ്നമായ പുഷ്പകവിമാനം കൈക്കലാക്കി. ആ വിമാനം സ്വർണത്തൂണുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും വൈഡൂര്യമണിമയമായ തോരണങ്ങളുള്ളതും മുത്തുമാലകളാൽ മൂടപ്പെട്ടതും എല്ലാക്കാലത്തും ഫലം നൽകുന്ന വൃക്ഷങ്ങളോടുകൂടിയതുമായിരുന്നു. അതു മനോവേഗമുള്ളതും ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്കു പോകുന്നതും ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്നതും ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതുമാണ്; അതിന്റെ പടവുകൾ മണിയും സ്വർണവുംകൊണ്ടുള്ളവ, വേദികകൾ ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ളവ. അതു ദേവന്മാരുടെ വാഹനമാണ്; അക്ഷയമാണ്; എപ്പോഴും കണ്ണിനും മനസ്സിനും സുഖം നൽകുന്നതാണ്; അനേകം ആശ്ചര്യങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും ചിത്രരചനകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും ബ്രഹ്മാവു നിർമിച്ചതുമാണ്. എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുംവിധം നിർമിക്കപ്പെട്ടതും മനോഹരവും അനുപമവും തണുപ്പോ ചൂടോ ഇല്ലാത്തതും എല്ലാ ഋതുക്കളിലും സുഖം നൽകുന്നതും ശുഭവുമായിരുന്നു അത്. വീര്യത്താൽ നേടിയെടുത്ത, ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ വിമാനത്തിൽ കയറി, അതിദുർബുദ്ധിയായ രാജാവ് രാവണൻ ദർപ്പത്തിന്റെ മത്തിൽ ‘ത്രിഭുവനവും ജയിച്ചു’ എന്നു കരുതി. ഇങ്ങനെ വൈശ്രവണദേവനെ ജയിച്ച് അവൻ കൈലാസത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി. തേജസ്സിനാൽ ആ വിപുലമായ ജയം നേടി, നിർമലമായ കിരീടവും ഹാരവും അണിഞ്ഞ്, ആ പ്രതാപശാലിയായ നിശാചരൻ ശ്രേഷ്ഠമായ വിമാനത്തിൽ ഇരുന്ന്, യാഗസദസ്സിലെ അഗ്നിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു — ഈ അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ (രുചിര എന്ന വൃത്തത്തിൽ) രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്. പുഷ്പകത്തിന്റെ ഈ വർണന സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ കണ്ട പുഷ്പകത്തിന്റെ വർണനയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വിമാനത്തിൽത്തന്നെയാണ് യുദ്ധാനന്തരം രാമൻ അയോധ്യയിലേക്കു പോകാൻ കയറുന്നത്; പിന്നീട് അതു കുബേരനു തിരികെ നൽകുകയും ചെയ്യും — അതിനാൽ ഇതിന്റെ അപഹരണം കഥയിലെ ഒരു നീണ്ട ചരടിന്റെ തുടക്കമാണ്. ‘ജിതം ത്രിഭുവനം മേനേ’ (ത്രിഭുവനവും ജയിച്ചു എന്നു കരുതി) എന്ന വാക്യത്തിൽ കവി രാവണന്റെ ദർപ്പം വ്യംഗ്യമായി കാണിക്കുന്നു — ഒരു സഹോദരന്റെ പരാജയംകൊണ്ട് മൂന്നു ലോകങ്ങളും ജയിച്ചതായി അവൻ കരുതുന്നു. എങ്കിലും പുഷ്പകം ജയത്തിന്റെ അടയാളംതന്നെ, അവന്റെ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ പ്രതീകം. ഈ വിമാനത്തിൽനിന്നുതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ നന്ദീശ്വരന്റെ പ്രസംഗം ആരംഭിക്കുന്നത്; അവിടെ വിമാനത്തിന്റെ ഗതി തടയപ്പെടുന്നു. പുഷ്പകത്തിന്റെ വിശേഷണങ്ങളിൽ ‘മനോജവം’, ‘കാമഗം’, ‘കാമരൂപം’ എന്നീ മൂന്നും അതിന്റെ ദിവ്യത കാണിക്കുന്നു — മനസ്സിന്റെ വേഗത്തിൽ പോകുന്നു, ഇഷ്ടസ്ഥാനത്തേക്കു പോകുന്നു, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കുബേരന്റെ ലങ്കയും തുടർന്നു പുഷ്പകവും രാവണൻ അപഹരിച്ചു. അതോടെ രാവണന്റെ ഐശ്വര്യം പൂർണമായി; ദർപ്പവും വർധിച്ചു.

Agastya continued. Seeing the yakṣa chiefs terrified in their thousands, Kubera, lord of wealth, said to a great yakṣa named Māṇibhadra: "Chief of the yakṣas, kill the wicked, evil-minded Rāvaṇa, and be a refuge to our valiant yakṣas who glory in battle." At this, mighty-armed Māṇibhadra, who was very hard to overcome, went into battle with four thousand yakṣas around him. The yakṣas rushed upon the rākṣasas, striking with maces, clubs, darts, spears, lances and hammers. Darting swiftly like hawks, they fought a tumultuous battle, crying out "Now!", "Give it here!", "I will not!", "Hand it over!" Seeing that tumultuous fight, the gods, the gandharvas and the seers who expound the Veda were filled with wonder. Prahasta killed a thousand yakṣas in the battle, Mahodara another thousand blameless ones, and furious Mārīca, eager for battle, felled two thousand in the space of a blink. And Agastya gives the reason: "Where is the straightforward fighting of the yakṣas, and where the fighting of the rākṣasas, which relies on the power of illusion? That is why the rākṣasas prevailed in battle, tiger among men." Here the poet shows the difference between two ways of war: the yakṣas fought an honest, righteous fight, the rākṣasas fought with illusion and deceit, and so the rākṣasas won though fewer in number, a handful against four thousand. The same difference runs through the whole Rāmāyaṇa, in Indrajit's unseen fighting and in Mārīca's magic deer. Kubera does not fight himself at first but sends his general, as a king should; his side fights with its army for as long as it can, and only at the end does he come himself. The four cries give a lively picture of the battlefield, where one man calls for a blow, another refuses to fall back, another asks for a weapon. The feats of Prahasta, Mahodara and Mārīca are counted one by one, a thousand, a thousand, two thousand. And the wonder of the gods, gandharvas and seers, watching from the sky as before, shows how great this battle was.

In the great battle Māṇibhadra met Dhūmrākṣa, who struck him on the chest with a club in anger, yet he did not flinch. Then Māṇibhadra whirled his mace and struck the rākṣasa Dhūmrākṣa on the head, and he fell reeling. Seeing Dhūmrākṣa struck down, fallen and drenched in blood, Daśānana rushed at Māṇibhadra, for he would defend his minister himself. As Daśānana came charging in fury, Māṇibhadra, bull among yakṣas, struck him with three spears. Rāvaṇa, struck, hit Māṇibhadra on his crown, and the blow knocked the crown to one side. From that day, they say, that yakṣa was known as Pārśvamauli, "he whose crown is to one side". When the great Māṇibhadra turned away from the fight, king, a mighty roar went up from the rākṣasas on that mountain. Here again a name is explained, as Saramā's was in the twelfth sarga: the knocked crown was a mark of defeat, yet with it the yakṣa gained a new name. Māṇibhadra could beat Dhūmrākṣa but could not stand before Rāvaṇa, for Rāvaṇa, protected by Brahmā's boon, could not be killed by yakṣas; Māṇibhadra's three spears did him no harm, while one blow of his was enough. Dhūmrākṣa's fall roused Rāvaṇa's anger and shows his care for his ministers. With Kubera's chief general defeated, Kubera himself now had to come.

Then from afar the lord of wealth appeared, mace in hand, attended by his two ministers Śukra and Prauṣṭhapada and by Padma and Śaṅkha, the presiding deities of treasure, so that the lord of riches came to battle with his wealth in bodily form beside him. Seeing his brother in battle, a brother who because of their father's curse had lost all regard for his elders, the wise Kubera spoke words worthy of the Grandsire's line. "Wicked one, though I tried to hold you back, you do not understand. Later, when you reap the fruit of this and have gone to hell, you will know. The fool who in his delusion drinks poison without knowing it learns the fruit of his act only when the poison works. The gods take no delight in anything you do, however righteous it may look, and that is what has brought you to this state; yet you do not see it. Whoever scorns mother, father, brahmin and teacher sees the fruit of it when he falls into the power of Yama, king of the dead. Whoever in this fleeting body does not earn the merit of austerity will repent, the fool, when he is dead and meets his fate. From dharma come kingdom, wealth and happiness; from adharma, only sorrow. So for happiness one should practise dharma and shun sin. The fruit of sin is sorrow, and one must suffer it oneself, here; so the fool who sins does it to his own ruin. No evil-minded person comes to right understanding of his own accord; as a man acts, so he reaps. Prosperity, beauty, strength, sons, wealth and courage are gained in this world only as the reward of meritorious deeds. Since your mind is what it is, you are bound for hell. I shall speak no more with you; that is the rule towards the wicked." Kubera's counsel is like a summary of the teachings of dharma: the inevitable fruit of action, the example of the poison, the fate of those who scorn their elders, the impermanence of the body, the need for austerity, and the different fruits of dharma and adharma. The verse "from dharma come kingdom, wealth and happiness" is well known as a maxim, and so is "as a man acts, so he reaps". His words about scorning mother, father and teacher point straight at Rāvaṇa's fault, for he had scorned both his father Viśravas's words and his elder brother. There is more pity and sorrow in Kubera's speech than anger, since he sees that the curse has robbed his brother of respect for his elders, and he tries to awaken him by dharma before the fighting, as befits his nature. But the language hardens as he goes, from calling him "wicked one", to foretelling hell, to breaking off speech altogether: an elder brother's affection turns step by step to despair. Recalling the rule that one should not converse with the wicked, he ends the talk. These are his last words, and after them there is only battle.

Having spoken, Kubera struck at Rāvaṇa's ministers, and all of them, led by Mārīca, turned and fled. Then the great lord of the yakṣas struck Daśagrīva on the head with his mace, but it did not move him from where he stood. And so, Rāma, yakṣa and rākṣasa struck at each other in that great fight, and neither was dazed or wearied. The giver of wealth loosed the fire weapon at him, and the lord of the rākṣasas checked it with the weapon of Varuṇa, as fire is quenched by water. Then the lord of the rākṣasas entered into rākṣasa illusion and, to destroy Kubera, took on a hundred thousand forms. Ten-faced Daśānana was seen as a tiger, a boar, a cloud, a mountain, an ocean, a tree, a yakṣa and a daitya. He made many forms, and they could be seen, but he himself could not. Then, Rāma, Daśānana took up a great weapon, whirled a huge mace and struck the giver of wealth on the head. Reeling and drenched in blood, the lord of wealth fell like an aśoka tree cut at the root. Then Padma and the other treasures gathered round him, carried him to the Nandana grove and brought him back to his senses. The fight has three stages: first with maces, where the two were equal; then with divine weapons, where fire was quenched by water; and then with illusion, where Rāvaṇa won. So Agastya's earlier words prove true again: the rākṣasas, relying on illusion, overcome honest fighters. Here we first see Rāvaṇa use the boon he won in the tenth sarga, the power to take any form, and all the forms he takes are huge and terrifying, meant to bewilder his opponent. He strikes from out of sight, as Indrajit would later do. The aśoka cut at the root shows how suddenly Kubera fell. It is fitting that his rescuers were the treasures themselves, for the servants of the lord of wealth are riches. Kubera was not killed, only stunned, for his story goes on, and his revival in Nandana shows the gods' love for him. So the teacher of dharma was beaten by illusion, a defeat of dharma for the moment, which Rāma would one day set right.

Having conquered the giver of wealth, the lord of the rākṣasas, glad at heart, seized Kubera's chariot Puṣpaka as the token of his victory. It was set with golden pillars and gateways of beryl, covered with nets of pearls, and planted with trees that bore fruit in every season. It was swift as thought, went wherever its rider wished, took any form at will and coursed through the sky. Its stairs were of jewels and gold and its platforms of refined gold. It was the gods' own conveyance, imperishable, ever a delight to eye and mind, full of wonders, painted with designs, fashioned by Brahmā, made to fulfil every desire, delightful and unsurpassed, neither cold nor hot, pleasant in every season, and auspicious. Mounting that chariot, won by his valour and going wherever he willed, the evil-minded king, swollen with pride, thought he had conquered the three worlds. Having conquered the god Vaiśravaṇa, he came down from Kailāsa. Having won that great victory by his might, the valiant night-ranger, with his spotless crown and necklace, seated in that supreme chariot, shone like a fire blazing in a sacrificial hall. This description of Puṣpaka recalls the one Hanumān saw in the Sundara Kāṇḍa. This is the same chariot Rāma would ride back to Ayodhyā after the war and then return to Kubera, so its seizure begins a long thread of the story. Three of its epithets show its divine nature: swift as thought, going wherever one wishes, and taking any form one wishes. In saying that Rāvaṇa thought the three worlds conquered, the poet mocks his pride: he beat one brother and thought he had conquered everything. Still, Puṣpaka was a true sign of his victory and the emblem of his splendour. With Laṅkā and now Puṣpaka taken from Kubera, Rāvaṇa's power was complete, and his pride grew with it. And it is with this chariot that the next sarga begins, when its flight is halted and the encounter with Nandīśvara follows.