पूर्वसर्गस्य अन्ते रावणः दूतं हत्वा धनेश्वरं प्रति प्रस्थितः। अस्मिन् सर्गे अगस्त्यः तस्य यात्रां वर्णयति — नित्यं बलेन उद्धतः सः षड्भिः सचिवैः सार्धं निर्ययौ — महोदरः, प्रहस्तः, मारीचः, शुकः, सारणः, नित्यं समरकाङ्क्षी वीरः धूम्राक्षः च। तैः वृतः श्रीमान् रावणः क्रोधात् लोकान् दहन् इव सम्प्रययौ। सः पुराणि, नदीः, शैलान्, वनानि, उपवनानि च मुहूर्तेन अतिक्रम्य कैलासं गिरिम् आगमत्। तस्मिन् गिरौ संनिविष्टं युद्धेप्सुं कृतोत्साहं दुरात्मानं समन्त्रिणं राक्षसेन्द्रं निशम्य यक्षाः तस्य रक्षसः प्रमुखे स्थातुं न शेकुः। ‘अयं राज्ञः भ्राता’ इति विज्ञाय ते यत्र धनेश्वरः आसीत् तत्र गताः। गत्वा च ते तस्य भ्रातुः सर्वं चिकीर्षितम् आचख्युः। धनदेन अनुज्ञाताः ते हृष्टाः युद्धाय ययुः। ततः उदधेः इव बलानां संक्षोभः व्यवर्धत, यः नैर्ऋतराजस्य कुबेरस्य शैलं संचालयन् इव आसीत्। ततः यक्षराक्षससंकुलं युद्धं समभवत्, तत्र च राक्षसस्य ते सचिवाः व्यथिताः अभवन्। अत्र यक्षाणां व्यवहारः ध्येयः — ते प्रथमं युद्धं न आरभन्ते, यतः आक्रान्ता राज्ञः भ्राता; स्वामिनः अनुज्ञां लब्ध्वा एव ते युध्यन्ते। एषः सेवकधर्मः। ‘नैर्ऋतराजस्य’ इति पदं कुबेरं निर्दिशति — यक्षराक्षसानां स्वामी सः। युद्धस्य आरम्भे रावणस्य सचिवाः एव व्यथिताः इति वर्णनं यक्षाणां बलम् अपि सूचयति। षण्णां सचिवानां नामानि कविः सावधानं गणयति, यतः ते एव रावणस्य सर्वेषु युद्धेषु सहचराः। ‘क्रोधाल्लोकान्दहन्निव’ इति उपमा तस्य प्रस्थानस्य वेगं रोषं च दर्शयति — मार्गे यत् किमपि आसीत्, पुरं नदी शैलः वनं वा, तत् सर्वं सः मुहूर्तेन अतीतवान्। एवं रावणस्य प्रथमा दिग्विजययात्रा उत्तरदिशं प्रति, भ्रातुः कुबेरस्य राज्यं प्रति, आरभते। एवं यात्रायाः आरम्भः एव युद्धस्य पूर्वरूपः।

स्वसैन्यस्य तादृशीं दशां दृष्ट्वा निशाचरः दशग्रीवः बहून् हर्षनादान् कृत्वा क्रोधात् अभ्यधावत। राक्षसेन्द्रस्य ये घोरविक्रमाः सचिवाः, तेषु एकैकः यक्षाणां सहस्रं समयोधयत्। ततः गदाभिः, मुसलैः, असिभिः, शक्तिभिः, तोमरैः च हन्यमानः दशग्रीवः तत् सैन्यं समगाहत। तत्र वध्यमानः दशाननः निरुच्छ्वासवत् अभवत्; वर्षद्भिः जीमूतैः इव धाराभिः सः अवरुध्यत। तथापि यक्षशस्त्रैः समाहतः सः व्यथां न चकार, यथा अम्भोदैः धाराशतैः समुक्षितः महीधरः। ततः सः महात्मा कालदण्डोपमां गदां समुद्यम्य यक्षान् यमक्षयं नयन् सैन्यं प्रविवेश। विस्तीर्णं कक्षम् इव, आकुलं शुष्केन्धनम् इव तत् यक्षसैन्यं सः वातेन आदीप्तः अग्निः इव ददाह। महोदरशुकादिभिः तैः महामात्यैः अपि ते यक्षाः वातैः अम्बुदाः इव अल्पावशेषाः कृताः। केचित् समाहताः भग्नाः समरे क्षितौ पतिताः, केचित् कुपिताः रणे तीक्ष्णैः दशनैः ओष्ठान् अदशन्। श्रान्ताः केचित् अन्योन्यम् आलिङ्ग्य भ्रष्टशस्त्राः रणाजिरे, जलेन कूलानि इव, सीदन्ति स्म। हतानां स्वर्गं गच्छतां, युध्यतां, धावतां, प्रेक्षमाणानाम् ऋषिसङ्घानां च बाहुल्यात् दिवि अवकाशः एव न बभूव। अस्मिन् भागे कविः बहुभिः उपमाभिः युद्धस्य भीषणतां वर्णयति — मेघधाराभिः अव्यथितः पर्वतः, वायुप्रदीप्तः अग्निः, वायुना विक्षिप्ताः मेघाः, जलेन भिद्यमानानि कूलानि। रावणस्य पराक्रमः ब्रह्मवरस्य फलम् — सः शस्त्रैः आहतः अपि न व्यथते। ‘न बभूवान्तरं दिवि’ इति अतिशयोक्त्या हतानां सङ्ख्या सूचिता — मृताः यक्षाः वीरगतिं प्राप्य स्वर्गं गच्छन्ति, दर्शकाः ऋषयः च आकाशे तिष्ठन्ति। युद्धस्य वर्णनं त्रिभिः स्तरैः क्रमेण वर्धते। प्रथमं रावणस्य सचिवाः एकैकशः सहस्रं यक्षान् योधयन्ति, येन राक्षसानां वीर्यं सूच्यते। द्वितीयं रावणः स्वयं यक्षसेनां प्रविशति, तत्र शस्त्रवृष्ट्या आवृतः अपि अक्षतः तिष्ठति। तृतीयं सः गदाम् उद्यम्य यक्षान् दहति, सचिवाः अपि तान् विक्षिपन्ति, अन्ते यक्षाः सर्वथा भग्नाः। यक्षाणां दशायाः वर्णनम् अपि करुणम् — केचित् भग्नाङ्गाः पतिताः, केचित् क्रोधेन ओष्ठान् दशन्ति, केचित् श्रान्ताः परस्परम् आलिङ्ग्य सीदन्ति। एतत् वर्णनं युद्धस्य भीषणतां मानवीयं दुःखं च उभयं दर्शयति। ‘कूला इव जलेन’ इति उपमा — यथा नदीवेगेन तटानि शनैः शनैः भिद्यन्ते पतन्ति च, तथा यक्षाः। कविः रावणस्य शत्रून् अपि सहानुभूत्या पश्यति। अस्मिन् भागे रावणस्य पराक्रमः उत्कृष्टः, किन्तु तस्य कारणं तपसा प्राप्तः वरः एव, न तु धर्मः। सचिवानां वीर्यम् अपि विस्मयकरम् — एकः एव सहस्रं यक्षान् प्रतिरुणद्धि, यत् राक्षसबलस्य गौरवं सूचयति, कुबेरस्य च सेनायाः शिथिलतां दर्शयति।

तान् महाबलान् यक्षेन्द्रान् भग्नान् समालक्ष्य महाबाहुः धनाध्यक्षः अन्यान् यक्षान् प्रेषयामास। हे राम, एतस्मिन् अन्तरे विस्तीर्णबलवाहनः संयोधकण्टकः नाम यक्षः प्रेषितः सन् न्यपतत्। तेन चक्रेण रणे आहतः मारीचः, विष्णुना इव, क्षीणपुण्यः ग्रहः इव शैलात् भूतले पपात। मुहूर्तेन ससंज्ञः सः निशाचरः विश्रम्य तं यक्षं पुनः योधयामास, सः यक्षः च भग्नः प्रदुद्रुवे। ‘विष्णुनेव’ इति उपमा ध्येया — मारीचः बालकाण्डे विश्वामित्रस्य यज्ञे रामेण मानवास्त्रेण शरेण दूरं समुद्रे क्षिप्तः आसीत्; अतः पतनम् एव तस्य भाग्यम् इव। ‘क्षीणपुण्य इव ग्रहः’ इति उपमा ज्योतिःशास्त्रात् — पुण्ये क्षीणे स्वर्गात् पतन्ति नक्षत्राणि इति लोकविश्वासः। एषः प्रसङ्गः दर्शयति यत् रावणस्य सचिवाः वरेण रक्षिताः न, अतः यक्षाः तान् पातयितुं शक्नुवन्ति; मारीचः पुनः उत्थाय युध्यते, यक्षः च पलायते। ‘विस्तीर्णबलवाहनः’ इति विशेषणेन तस्य महती सेना सूचिता।

ततः रावणः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यरजतोक्षितं प्रतिहाराणां मर्यादारूपं तोरणम् अन्तः प्राविशत्। हे राजन्, तं प्रविशन्तं निशाचरं दशग्रीवं सूर्यभानुः इति ख्यातः द्वारपालः न्यवारयत्। यक्षेण वार्यमाणः अपि सः निशाचरः प्रविवेश। हे राम, यदा वारितः अपि सः राक्षसः न व्यतिष्ठत्, तदा सः यक्षः तोरणम् उत्पाट्य तेन तं ताडितवान्। रुधिरं प्रस्रवन् सः धातुस्रवैः शैलः इव अभात्। शैलशिखराभेण तोरणेन समाहतः अपि सः वीरः स्वयम्भुवः वरदानात् क्षतिं न जगाम। ततः तेन एव तोरणेन सः यक्षम् अभिताडयामास; तदा भस्मीकृततनुः सः यक्षः न अदृश्यत। तत् रक्षःपराक्रमं दृष्ट्वा सर्वे यक्षाः प्रदुद्रुवुः; भयपीडिताः त्यक्तप्रहरणाः श्रान्ताः विवर्णवदनाः ते नदीः गुहाः च विविशुः। एषः अन्तिमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। द्वारपालस्य धर्मनिष्ठा प्रशंसनीया — सः स्वामिनः द्वारं प्राणैः अपि रक्षति, राजभ्रातरम् अपि न प्रवेशयति। रावणः तस्य आयुधेन एव तं हन्ति, यत् तस्य बलस्य उत्कर्षं दर्शयति। ‘वरदानात्स्वयम्भुवः’ इति पुनः ब्रह्मवरस्य महिमा स्मारितः — सुपर्णनागयक्षदैत्यदानवेभ्यः अवध्यत्वं सः अयाचत, अतः यक्षः तं हन्तुं न शक्नोति। यक्षाणां पलायनेन कुबेरस्य सेना पराजिता, अग्रिमे सर्गे माणिभद्रः कुबेरः च स्वयं युद्धाय आगमिष्यतः। तोरणस्य वर्णनं — काञ्चनचित्राङ्गं, वैदूर्यरजतोक्षितं — कुबेरस्य नगर्याः ऐश्वर्यं सूचयति; तत् ‘प्रतिहाराणां मर्यादा’ इति उक्तम्, अर्थात् ततः परं द्वारपालानाम् अनुमतिं विना कोऽपि न गच्छति। सूर्यभानुः तां मर्यादां रक्षितुं प्राणान् त्यजति। स्वामिभक्तः सेवकः वीरगतिं प्राप्नोति, दुष्टः तु वरबलात् जयति — इति विरोधः अत्र कथायाः करुणं स्वरं जनयति।

పూర్వసర్గ చివరలో రావణుడు దూతను చంపి ధనేశ్వరుని వైపు బయలుదేరాడు. ఈ సర్గలో అగస్త్యుడు అతని యాత్రను వర్ణిస్తున్నాడు — ఎల్లప్పుడూ బలగర్వంతో ఉండే అతడు ఆరుగురు మంత్రులతో కలిసి బయలుదేరాడు — మహోదరుడు, ప్రహస్తుడు, మారీచుడు, శుకుడు, సారణుడు, ఎల్లప్పుడూ యుద్ధాన్ని కోరే వీరుడైన ధూమ్రాక్షుడు. వారితో కూడి శ్రీమంతుడైన రావణుడు కోపంతో లోకాలను దహిస్తున్నాడా అన్నట్లు సాగిపోయాడు. అతడు పట్టణాలను, నదులను, పర్వతాలను, అడవులను, ఉపవనాలను క్షణంలో దాటి కైలాసపర్వతాన్ని చేరాడు. ఆ పర్వతంపై విడిదిచేసిన, యుద్ధాన్ని కోరే, ఉత్సాహంతో ఉన్న, దుష్టాత్ముడైన, మంత్రులతో కూడిన రాక్షసేంద్రుని గురించి విని యక్షులు ఆ రాక్షసుని ఎదుట నిలువలేకపోయారు. ‘ఇతడు రాజుగారి సోదరుడు’ అని తెలిసి వారు ధనేశ్వరుడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళారు. వెళ్ళి అతని సోదరుడు చేయదలచినదంతా అతనికి విన్నవించారు. ధనదుని అనుమతి పొంది వారు ఉత్సాహంతో యుద్ధానికి బయలుదేరారు. అప్పుడు సముద్రంలా సైన్యాల కల్లోలం పెరిగింది, అది నైరృతరాజైన కుబేరుని పర్వతాన్ని కదిలిస్తున్నట్లుగా ఉంది. ఆ తరువాత యక్షులతో రాక్షసులతో నిండిన యుద్ధం జరిగింది, అందులో రాక్షసుని ఆ మంత్రులు వ్యథ చెందారు. ఇక్కడ యక్షుల ప్రవర్తనను గమనించాలి — దండెత్తి వచ్చినవాడు రాజుగారి సోదరుడు కాబట్టి వారు మొదట యుద్ధం ప్రారంభించరు; తమ స్వామి అనుమతి పొందిన తరువాతనే యుద్ధం చేస్తారు. ఇది సేవకధర్మం. ‘నైరృతరాజస్య’ (నైరృతుల రాజు యొక్క) అనే పదం కుబేరుని సూచిస్తుంది — యక్షులకూ రాక్షసులకూ అతడే స్వామి. యుద్ధం ఆరంభంలోనే రావణుని మంత్రులు వ్యథ చెందారనే వర్ణన యక్షుల బలాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. ఆరుగురు మంత్రుల పేర్లను కవి జాగ్రత్తగా లెక్కిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే రావణుని యుద్ధాలన్నిటిలో వారే అతని సహచరులు. ‘క్రోధాల్లోకాన్దహన్నివ’ (కోపంతో లోకాలను దహిస్తున్నట్లు) అనే ఉపమ అతని ప్రస్థానపు వేగాన్నీ రోషాన్నీ చూపుతుంది — దారిలో ఉన్నదేదైనా, పట్టణమైనా నదైనా పర్వతమైనా అడవైనా, అన్నిటినీ అతడు క్షణంలో దాటిపోయాడు. ఇలా రావణుని మొదటి దిగ్విజయయాత్ర ఉత్తరదిక్కు వైపు, సోదరుడైన కుబేరుని రాజ్యం వైపు ప్రారంభమవుతుంది. ఇలా యాత్ర ఆరంభమే యుద్ధానికి పూర్వరూపం.

తన సైన్యపు అటువంటి దశను చూచి నిశాచరుడైన దశగ్రీవుడు అనేకసార్లు హర్షనాదాలు చేస్తూ కోపంతో ముందుకు దూకాడు. రాక్షసేంద్రునికి ఘోరపరాక్రములైన మంత్రులు ఎవరున్నారో, వారిలో ఒక్కొక్కడు వేయిమంది యక్షులతో పోరాడాడు. అప్పుడు గదలతో, రోకళ్ళతో, కత్తులతో, శక్తులతో, తోమరాలతో కొట్టబడుతూనే దశగ్రీవుడు ఆ సైన్యంలోకి చొచ్చుకుపోయాడు. అక్కడ దెబ్బలు తింటూ దశాననుడు ఊపిరి ఆడనివాడిలా అయ్యాడు; వర్షించే మేఘాల ధారలచేతలా అతడు ఆయుధధారలచేత అడ్డగించబడ్డాడు. అయినా యక్షుల ఆయుధాలచేత కొట్టబడిన అతడు, మేఘాల వందలాది ధారలచేత తడిసిన పర్వతంలా, ఏమాత్రం వ్యథ చెందలేదు. అప్పుడు ఆ మహాత్ముడు కాలదండం వంటి గదను ఎత్తి యక్షులను యమలోకానికి పంపుతూ సైన్యంలోకి ప్రవేశించాడు. విస్తారమైన గడ్డిమైదానాన్నీ కుప్పపోసిన ఎండిన కట్టెలనూ గాలిచేత ప్రజ్వరిల్లిన అగ్ని కాల్చినట్లు, అతడు ఆ యక్షసైన్యాన్ని దహించాడు. మహోదరుడు, శుకుడు మొదలైన ఆ మహామంత్రులు కూడా గాలులు మేఘాలను చెదరగొట్టినట్లు ఆ యక్షులను కొద్దిమందే మిగిలేలా చేశారు. కొందరు దెబ్బలు తిని విరిగిపోయి రణభూమిపై పడిపోయారు, కొందరు రణంలో కోపంతో వాడి పళ్ళతో పెదవులు కొరుక్కున్నారు. కొందరు అలసిపోయి, ఆయుధాలు జారిపోయి, రణాంగణంలో ఒకరినొకరు కౌగిలించుకొని, నీటిచేత ఒడ్డులు కూలినట్లు కూలిపోయారు. చచ్చి స్వర్గానికి వెళ్తున్నవారు, పోరాడుతున్నవారు, పరుగెత్తుతున్నవారు, చూస్తున్న ఋషిసంఘాలు — వీరందరి ఆధిక్యం వల్ల ఆకాశంలో కాసింత చోటు కూడా లేకపోయింది. ఈ భాగంలో కవి అనేక ఉపమలతో యుద్ధపు భీషణత్వాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు — మేఘధారలకు చలించని పర్వతం, గాలిచేత ప్రజ్వరిల్లిన అగ్ని, గాలిచేత చెదరిన మేఘాలు, నీటిచేత కోసుకుపోయే ఒడ్డులు. రావణుని పరాక్రమం బ్రహ్మవరపు ఫలం — ఆయుధాలచేత కొట్టబడినా అతడు వ్యథ చెందడు. ‘న బభూవాంతరం దివి’ (ఆకాశంలో చోటు లేకపోయింది) అనే అతిశయోక్తితో చచ్చినవారి సంఖ్య సూచించబడింది — మరణించిన యక్షులు వీరగతిని పొంది స్వర్గానికి వెళ్తున్నారు, చూచే ఋషులు ఆకాశంలో నిలిచి ఉన్నారు. యుద్ధవర్ణన మూడు అంచెలుగా క్రమంగా పెరుగుతుంది. మొదట రావణుని మంత్రులు ఒక్కొక్కరు వేయిమంది యక్షులతో పోరాడుతారు, దీనిచేత రాక్షసుల వీర్యం సూచించబడుతుంది. రెండవది, రావణుడు స్వయంగా యక్షసేనలోకి ప్రవేశిస్తాడు, అక్కడ ఆయుధవర్షంతో కప్పబడినా గాయపడకుండా నిలుస్తాడు. మూడవది, అతడు గదనెత్తి యక్షులను దహిస్తాడు, మంత్రులు కూడా వారిని చెదరగొడతారు, చివరకు యక్షులు పూర్తిగా భగ్నమవుతారు. యక్షుల దశావర్ణన కూడా కరుణాజనకమైనది — కొందరు అంగాలు విరిగి పడిపోయారు, కొందరు కోపంతో పెదవులు కొరుకుతున్నారు, కొందరు అలసి ఒకరినొకరు కౌగిలించుకొని కూలిపోతున్నారు. ఈ వర్ణన యుద్ధపు భీషణత్వాన్నీ మానవీయమైన దుఃఖాన్నీ రెండిటినీ చూపుతుంది. ‘కూలా ఇవ జలేన’ (నీటిచేత ఒడ్డులు వలె) అనే ఉపమ — నదీవేగంచేత ఒడ్డులు మెల్లమెల్లగా కోసుకుపోయి కూలిపోయినట్లే యక్షులు కూలిపోయారు. కవి రావణుని శత్రువులను కూడా సహానుభూతితో చూస్తున్నాడు. ఈ భాగంలో రావణుని పరాక్రమం ఉత్కృష్టమైనదే, కానీ దానికి కారణం తపస్సుచేత పొందిన వరమే, ధర్మం కాదు. మంత్రుల వీర్యం కూడా ఆశ్చర్యకరమైనది — ఒక్కడే వేయిమంది యక్షులను అడ్డుకుంటాడు, ఇది రాక్షసబలపు గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది, కుబేరుని సేన శైథిల్యాన్ని చూపుతుంది.

మహాబలులైన ఆ యక్షశ్రేష్ఠులు భగ్నమవడం చూచి మహాబాహువైన ధనాధ్యక్షుడు ఇతర యక్షులను పంపాడు. రామా, ఈలోగా విస్తారమైన బలవాహనాలు గల సంయోధకంటకుడు అనే యక్షుడు పంపబడి వచ్చి విరుచుకుపడ్డాడు. అతని చక్రంచేత రణంలో కొట్టబడిన మారీచుడు, విష్ణువుచేత కొట్టబడినట్లుగా, పుణ్యం క్షీణించిన గ్రహంలా పర్వతం నుండి నేలపై పడిపోయాడు. క్షణంలో స్పృహ తెచ్చుకొని ఆ నిశాచరుడు కొంత విశ్రాంతి తీసుకొని మళ్ళీ ఆ యక్షునితో పోరాడాడు, ఆ యక్షుడు భగ్నుడై పారిపోయాడు. ‘విష్ణునేవ’ (విష్ణువుచేత వలె) అనే ఉపమను గమనించాలి — బాలకాండలో విశ్వామిత్రుని యజ్ఞంలో రాముడు మానవాస్త్రమనే బాణంతో మారీచుని దూరంగా సముద్రంలోకి విసిరివేశాడు; కాబట్టి పడిపోవడమే అతని భాగ్యం అన్నట్లుంది. ‘క్షీణపుణ్య ఇవ గ్రహః’ (పుణ్యం క్షీణించిన గ్రహం వలె) అనే ఉపమ జ్యోతిఃశాస్త్రం నుండి వచ్చినది — పుణ్యం క్షీణించగానే నక్షత్రాలు స్వర్గం నుండి రాలిపోతాయని లోకవిశ్వాసం. ఈ ప్రసంగం రావణుని మంత్రులు వరంచేత రక్షించబడినవారు కాదని చూపుతుంది, కాబట్టి యక్షులు వారిని పడగొట్టగలరు; మారీచుడు మళ్ళీ లేచి పోరాడుతాడు, యక్షుడు పారిపోతాడు. ‘విస్తీర్ణబలవాహనః’ (విస్తారమైన బలవాహనాలు గలవాడు) అనే విశేషణంతో అతని పెద్ద సేన సూచించబడింది.

అప్పుడు రావణుడు బంగారంతో చిత్రించిన అంగాలు గల, వైడూర్యాలతో వెండితో పొదిగిన, ద్వారపాలకుల సరిహద్దుగా ఉన్న తోరణం లోపలికి ప్రవేశించాడు. రాజా, ప్రవేశిస్తున్న ఆ నిశాచరుడైన దశగ్రీవుని సూర్యభానుడు అనే పేరుగల ద్వారపాలకుడు అడ్డగించాడు. యక్షుడు అడ్డగిస్తున్నా ఆ నిశాచరుడు లోపలికి ప్రవేశించాడు. రామా, అడ్డగించినా ఆ రాక్షసుడు ఆగనప్పుడు, ఆ యక్షుడు తోరణాన్ని పెకలించి దానితో అతనిని కొట్టాడు. రక్తం స్రవిస్తూ అతడు ధాతువులు స్రవించే పర్వతంలా ప్రకాశించాడు. పర్వతశిఖరం వంటి తోరణంతో కొట్టబడినా ఆ వీరుడు స్వయంభువు (బ్రహ్మ) ఇచ్చిన వరం వల్ల ఏ హానీ పొందలేదు. అప్పుడు అదే తోరణంతో అతడు ఆ యక్షుని కొట్టాడు; అప్పుడు శరీరం భస్మమైపోయిన ఆ యక్షుడు కనిపించకుండా పోయాడు. ఆ రాక్షసపరాక్రమాన్ని చూచి యక్షులందరూ పారిపోయారు; భయపీడితులై, ఆయుధాలు విడిచిపెట్టి, అలసిపోయి, ముఖాలు వెలవెలబోయి వారు నదులలోకీ గుహలలోకీ దూరిపోయారు. ఈ చివరి శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ద్వారపాలకుని ధర్మనిష్ఠ ప్రశంసనీయమైనది — అతడు ప్రాణాలొడ్డి అయినా స్వామి ద్వారాన్ని రక్షిస్తాడు, రాజుగారి సోదరుని కూడా లోపలికి రానివ్వడు. రావణుడు అతని ఆయుధంతోనే అతనిని చంపుతాడు, ఇది అతని బలాధిక్యాన్ని చూపుతుంది. ‘వరదానాత్స్వయంభువః’ (స్వయంభువు వరదానం వల్ల) అనే మాటతో మళ్ళీ బ్రహ్మవరపు మహిమ గుర్తుచేయబడింది — సుపర్ణులు, నాగులు, యక్షులు, దైత్యులు, దానవుల చేత అవధ్యత్వాన్ని అతడు కోరుకున్నాడు, కాబట్టి యక్షుడు అతనిని చంపలేడు. యక్షులు పారిపోవడంతో కుబేరుని సేన ఓడిపోయింది; తరువాతి సర్గలో మాణిభద్రుడూ కుబేరుడూ స్వయంగా యుద్ధానికి వస్తారు. తోరణ వర్ణన — బంగారంతో చిత్రించిన అంగాలు, వైడూర్యాలతో వెండితో పొదిగినది — కుబేరుని నగర ఐశ్వర్యాన్ని సూచిస్తుంది; అది ‘ప్రతిహారాణాం మర్యాదా’ (ద్వారపాలకుల సరిహద్దు) అని చెప్పబడింది, అంటే దాని అవతల ద్వారపాలకుల అనుమతి లేకుండా ఎవరూ వెళ్ళరు. సూర్యభానుడు ఆ మర్యాదను రక్షించడానికి ప్రాణాలు విడుస్తాడు. స్వామిభక్తుడైన సేవకుడు వీరగతిని పొందుతాడు, దుష్టుడు మాత్రం వరబలంతో జయిస్తాడు — ఈ వైరుధ్యం ఇక్కడ కథకు కరుణస్వరాన్ని కల్పిస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் ராவணன் தூதனைக் கொன்று செல்வத்தலைவனை நோக்கிப் புறப்பட்டான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அகஸ்தியர் அவன் பயணத்தை வருணிக்கிறார் — எப்போதும் வலிமையால் செருக்குற்ற அவன் ஆறு அமைச்சர்களோடு புறப்பட்டான் — மகோதரன், பிரஹஸ்தன், மாரீசன், சுகன், சாரணன், எப்போதும் போரை விரும்பும் வீரனான தூம்ராக்ஷன். அவர்கள் சூழ, சீர்மிகு ராவணன் சினத்தால் உலகங்களை எரிப்பவனைப் போலப் புறப்பட்டான். நகரங்களையும் ஆறுகளையும் மலைகளையும் காடுகளையும் சோலைகளையும் ஒரு கணத்தில் கடந்து அவன் கைலாச மலையை அடைந்தான். அந்த மலையில் வந்து தங்கியிருக்கும், போரை விரும்பும், ஊக்கம் கொண்ட, தீய மனமுடைய ராக்ஷசேந்திரனை அமைச்சர்களோடு கண்டு, யக்ஷர்கள் அந்த ராக்ஷசனின் முன் நிற்க முடியவில்லை. ‘இவன் அரசனின் தம்பி’ என்று அறிந்து அவர்கள் செல்வத்தலைவன் இருந்த இடத்துக்குச் சென்றனர். சென்று, அவன் தம்பி செய்ய நினைத்ததை எல்லாம் எடுத்துரைத்தனர். செல்வமளிப்பவனான குபேரனின் அனுமதி பெற்று மகிழ்ச்சியோடு அவர்கள் போருக்குப் புறப்பட்டனர். அப்போது கடலைப் போலப் படைகளின் கொந்தளிப்பு பெருகியது; அது நைர்ருதர்களின் அரசனான குபேரனின் மலையையே அசைப்பது போல இருந்தது. பிறகு யக்ஷர்களும் ராக்ஷசர்களும் கலந்த போர் மூண்டது; அதில் அந்த ராக்ஷசனின் அமைச்சர்கள் வருந்தினர். இங்கே யக்ஷர்களின் நடத்தை கவனிக்கத்தக்கது — தாக்க வந்தவன் அரசனின் தம்பி என்பதால் அவர்கள் முதலில் போரைத் தொடங்கவில்லை; தலைவனின் அனுமதி பெற்ற பிறகே போரிடுகின்றனர். இதுவே பணியாளரின் அறம். ‘நைர்ருதராஜஸ்ய’ (நைர்ருதர்களின் அரசனுடைய) என்ற சொல் குபேரனைக் குறிக்கிறது — யக்ஷர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் அவனே தலைவன். போரின் தொடக்கத்திலேயே ராவணனின் அமைச்சர்கள் வருந்தினர் என்ற வருணனை யக்ஷர்களின் வலிமையையும் குறிக்கிறது. ஆறு அமைச்சர்களின் பெயர்களைக் கவி கவனமாக எண்ணிக் கூறுகிறார்; ஏனெனில் ராவணனின் எல்லாப் போர்களிலும் அவர்களே உடன் வருபவர்கள். ‘க்ரோதால்லோகாந்தஹந்நிவ’ (சினத்தால் உலகங்களை எரிப்பவனைப் போல) என்ற உவமை அவன் புறப்பாட்டின் வேகத்தையும் சீற்றத்தையும் காட்டுகிறது — வழியில் இருந்த நகரமோ ஆறோ மலையோ காடோ எதுவாயினும் அனைத்தையும் அவன் ஒரு கணத்தில் கடந்தான். இவ்வாறு ராவணனின் முதல் திக்விஜயப் பயணம் வடதிசையை நோக்கி, அண்ணன் குபேரனின் நாட்டை நோக்கித் தொடங்குகிறது. இப்படிப் பயணத்தின் தொடக்கமே போரின் முன்னோட்டமாக அமைகிறது.

தன் படையின் அத்தகைய நிலையைக் கண்டு, இரவில் திரியும் தசக்ரீவன் பலமுறை மகிழ்ச்சிக் கூச்சலிட்டுச் சினத்தோடு பாய்ந்தான். ராக்ஷசேந்திரனின் கொடிய வீரமுடைய அமைச்சர்களில் ஒவ்வொருவனும் ஆயிரம் யக்ஷர்களோடு போரிட்டான். பிறகு கதைகளாலும் உலக்கைகளாலும் வாள்களாலும் சக்திகளாலும் தோமரங்களாலும் தாக்கப்பட்டபடியே தசக்ரீவன் அந்தப் படைக்குள் புகுந்தான். அங்கே அடிபட்டுக்கொண்டிருந்த பத்துத் தலையன் மூச்சுவிடவும் இயலாதவனைப் போல ஆனான்; மழை பொழியும் மேகங்களின் தாரைகளால் மூடப்பட்டவனைப் போலத் தடுக்கப்பட்டான். ஆயினும் யக்ஷர்களின் ஆயுதங்களால் தாக்கப்பட்டும், நூற்றுக்கணக்கான மழைத்தாரைகளால் நனைக்கப்பட்ட மலையைப் போல, அவன் வருத்தம் அடையவில்லை. பிறகு அந்தப் பேராற்றலாளன் காலதண்டத்துக்கு நிகரான கதையை உயர்த்தி, யக்ஷர்களை யமனுலகுக்கு அனுப்பியபடி படைக்குள் புகுந்தான். விரிந்த புல்வெளியைப் போலவும் குவிந்த காய்ந்த விறகைப் போலவும் இருந்த அந்த யக்ஷப் படையை, காற்றால் கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பைப் போல அவன் எரித்தான். மகோதரன், சுகன் முதலிய அந்தப் பேரமைச்சர்களாலும், காற்றால் மேகங்கள் சிதறடிக்கப்படுவது போல, யக்ஷர்கள் சிலரே எஞ்சும்படி ஆக்கப்பட்டனர். சிலர் அடிபட்டு உடல் சிதைந்து போர்க்களத்தில் தரையில் விழுந்தனர்; சிலர் சினங்கொண்டு போரில் கூரிய பற்களால் உதடுகளைக் கடித்தனர். களைத்த சிலர் ஒருவரையொருவர் தழுவிக்கொண்டு, ஆயுதங்கள் நழுவிய நிலையில், நீரால் கரைகள் சரிவது போலப் போர்க்களத்தில் சோர்ந்து விழுந்தனர். கொல்லப்பட்டு சுவர்க்கம் செல்பவர்கள், போரிடுபவர்கள், ஓடுபவர்கள், வேடிக்கை பார்க்கும் ரிஷிக் கூட்டங்கள் ஆகியோர் பெருந்திரளாக இருந்ததால் வானில் இடைவெளியே இல்லாமல் போயிற்று. இந்தப் பகுதியில் கவி பல உவமைகளால் போரின் கொடுமையை வருணிக்கிறார் — மழைத்தாரைகளால் அசையாத மலை, காற்றால் கொழுந்துவிடும் நெருப்பு, காற்றால் சிதறும் மேகங்கள், நீரால் அரிக்கப்படும் கரைகள். ராவணனின் வீரம் பிரம்மனின் வரத்தின் பயன் — ஆயுதங்களால் தாக்கப்பட்டும் அவன் வருந்துவதில்லை. ‘ந பபூவாந்தரம் திவி’ (வானில் இடைவெளி இல்லாமல் போயிற்று) என்ற உயர்வு நவிற்சியால் கொல்லப்பட்டவர்களின் எண்ணிக்கை குறிப்பிடப்படுகிறது — இறந்த யக்ஷர்கள் வீரகதி அடைந்து சுவர்க்கம் செல்கின்றனர், பார்வையாளர்களான ரிஷிகளும் வானில் நிற்கின்றனர். போரின் வருணனை மூன்று படிகளில் படிப்படியாக வளர்கிறது. முதலில் ராவணனின் அமைச்சர்கள் ஒவ்வொருவரும் ஆயிரம் யக்ஷர்களோடு போரிடுகின்றனர்; இதனால் ராக்ஷசர்களின் வீரம் குறிப்பிடப்படுகிறது. இரண்டாவதாக ராவணனே யக்ஷப் படைக்குள் புகுகிறான்; அங்கே ஆயுத மழையால் மூடப்பட்டும் காயமின்றி நிற்கிறான். மூன்றாவதாக அவன் கதையை உயர்த்தி யக்ஷர்களை எரிக்கிறான்; அமைச்சர்களும் அவர்களைச் சிதறடிக்கின்றனர்; இறுதியில் யக்ஷர்கள் முற்றிலும் சிதைகின்றனர். யக்ஷர்களின் நிலையைப் பற்றிய வருணனையும் இரக்கம் தருவது — சிலர் உறுப்புகள் சிதைந்து விழுகின்றனர், சிலர் சினத்தால் உதடுகளைக் கடிக்கின்றனர், சிலர் களைத்து ஒருவரையொருவர் தழுவிச் சோர்கின்றனர். இந்த வருணனை போரின் கொடுமையையும் மனித துயரத்தையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது. ‘கூலா இவ ஜலேந’ (நீரால் கரைகள் போல) என்ற உவமை — ஆற்றின் வேகத்தால் கரைகள் மெல்ல மெல்ல அரிக்கப்பட்டுச் சரிவதைப் போல யக்ஷர்களும் சரிந்தனர். கவி ராவணனின் பகைவர்களையும் பரிவோடு நோக்குகிறார். இந்தப் பகுதியில் ராவணனின் வீரம் உச்சநிலையில் உள்ளது; ஆனால் அதற்குக் காரணம் தவத்தால் பெற்ற வரமே அன்றி அறம் அல்ல. அமைச்சர்களின் வீரமும் வியப்பூட்டுவது — ஒருவனே ஆயிரம் யக்ஷர்களைத் தடுக்கிறான்; இது ராக்ஷச வலிமையின் பெருமையைக் குறிக்கிறது, குபேரனின் படையின் தளர்ச்சியையும் காட்டுகிறது.

வலிமைமிக்க அந்த யக்ஷத் தலைவர்கள் சிதறியதைக் கண்டு, நீண்ட கைகளுடைய செல்வத்தலைவன் வேறு யக்ஷர்களை அனுப்பினான். ராமா, இதற்கிடையில் பெரும் படையும் வாகனங்களும் கொண்ட ஸம்யோதகண்டகன் என்ற யக்ஷன் அனுப்பப்பட்டுப் பாய்ந்து வந்தான். அவனுடைய சக்கரத்தால் போரில் தாக்கப்பட்ட மாரீசன், விஷ்ணுவால் தாக்கப்பட்டவனைப் போலவும், புண்ணியம் தீர்ந்த கிரகத்தைப் போலவும், மலையிலிருந்து தரையில் விழுந்தான். ஒரு கணத்தில் நினைவு திரும்பிய அந்த இரவில் திரிபவன் சற்று இளைப்பாறிவிட்டு மீண்டும் அந்த யக்ஷனோடு போரிட்டான்; அந்த யக்ஷனும் தோற்று ஓடினான். ‘விஷ்ணுநேவ’ (விஷ்ணுவால் போல) என்ற உவமை கவனிக்கத்தக்கது — பால காண்டத்தில் விசுவாமித்திரரின் வேள்வியில் மாரீசன் ராமனால் மானவாஸ்திரம் பூட்டிய அம்பால் தொலைவில் கடலில் வீசி எறியப்பட்டான்; ஆகவே வீழ்வதே அவன் தலைவிதி போலும். ‘க்ஷீணபுண்ய இவ க்ரஹ:’ (புண்ணியம் தீர்ந்த கிரகம் போல) என்ற உவமை ஜோதிட சாஸ்திரத்திலிருந்து எடுக்கப்பட்டது — புண்ணியம் தீர்ந்ததும் நட்சத்திரங்கள் சுவர்க்கத்திலிருந்து விழுகின்றன என்பது மக்கள் நம்பிக்கை. ராவணனின் அமைச்சர்கள் வரத்தால் காக்கப்பட்டவர்கள் அல்லர்; ஆகவே யக்ஷர்கள் அவர்களை வீழ்த்த முடியும் என்பதை இந்த நிகழ்ச்சி காட்டுகிறது; மாரீசன் மீண்டும் எழுந்து போரிடுகிறான், யக்ஷன் ஓடுகிறான். ‘விஸ்தீர்ணபலவாஹந:’ (பெரும் படையும் வாகனங்களும் கொண்டவன்) என்ற அடைமொழியால் அவனுடைய பெரிய படை குறிப்பிடப்படுகிறது.

பிறகு ராவணன், பொன்னால் அழகுறச் செய்யப்பட்ட உறுப்புகளும் வைடூரியமும் வெள்ளியும் பதிக்கப்பட்டதும் வாயிற்காவலர்களின் எல்லையாக அமைந்ததுமான தோரண வாயிலுக்குள் புகுந்தான். அரசே, உள்ளே நுழையும் அந்த இரவில் திரியும் தசக்ரீவனை சூர்யபானு என்று புகழ்பெற்ற வாயிற்காவலன் தடுத்தான். யக்ஷனால் தடுக்கப்பட்டும் அந்த இரவில் திரிபவன் உள்ளே நுழைந்தான். ராமா, தடுக்கப்பட்டும் அந்த ராக்ஷசன் நிற்காதபோது, அந்த யக்ஷன் தோரணத்தையே பிடுங்கி அதனால் அவனை அடித்தான். குருதி பெருக்கியபடி அவன் தாதுப்பொருள்கள் வழிந்தோடும் மலையைப் போலத் தோன்றினான். மலைச்சிகரம் போன்ற தோரணத்தால் தாக்கப்பட்டும், சுயம்புவான பிரம்மனின் வரத்தால் அந்த வீரன் எந்தக் காயமும் அடையவில்லை. பிறகு அதே தோரணத்தால் அவன் அந்த யக்ஷனைத் திருப்பி அடித்தான்; அப்போது உடல் சாம்பலாகிப்போன அந்த யக்ஷன் கண்ணுக்கே தெரியவில்லை. ராக்ஷசனின் அந்த வீரத்தைக் கண்டு யக்ஷர்கள் அனைவரும் ஓடினர்; அச்சத்தால் வருந்தி, ஆயுதங்களைக் கைவிட்டு, களைத்து, முகம் வெளிறி, அவர்கள் ஆறுகளிலும் குகைகளிலும் புகுந்தனர். இந்த இறுதிச் சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது. வாயிற்காவலனின் கடமையுணர்வு போற்றத்தக்கது — தலைவனின் வாயிலை உயிரைக் கொடுத்தும் காக்கிறான்; அரசனின் தம்பியையும் உள்ளே விடவில்லை. ராவணன் அவனுடைய ஆயுதத்தாலேயே அவனைக் கொல்கிறான்; இது அவன் வலிமையின் மேன்மையைக் காட்டுகிறது. ‘வரதாநாத்ஸ்வயம்புவ:’ (சுயம்புவின் வரத்தால்) என்பதால் பிரம்மனின் வரத்தின் பெருமை மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது — கருடர்கள், நாகர்கள், யக்ஷர்கள், தைத்தியர்கள், தானவர்கள் ஆகியோரால் கொல்லப்படாமையை அவன் வேண்டிப் பெற்றான்; ஆகவே யக்ஷனால் அவனைக் கொல்ல முடியாது. யக்ஷர்கள் ஓடியதால் குபேரனின் படை தோற்றது; அடுத்த சர்க்கத்தில் மாணிபத்ரனும் குபேரனுமே போருக்கு வருவார்கள். தோரணத்தின் வருணனை — பொன்னால் அழகுறச் செய்யப்பட்ட உறுப்புகள், வைடூரியமும் வெள்ளியும் பதிக்கப்பட்டது — குபேரனின் நகரத்தின் செல்வச் சிறப்பைக் குறிக்கிறது; அது ‘ப்ரதிஹாராணாம் மர்யாதா’ (வாயிற்காவலர்களின் எல்லை) என்று கூறப்பட்டது; அதாவது அதற்கு அப்பால் வாயிற்காவலர்களின் அனுமதியின்றி யாரும் செல்லமுடியாது. அந்த எல்லையைக் காப்பதற்காகச் சூர்யபானு உயிரை விடுகிறான். தலைவனிடம் பற்றுடைய பணியாள் வீரகதி அடைகிறான், தீயவனோ வரத்தின் வலிமையால் வெல்கிறான் — இந்த முரண் இங்கே கதைக்கு ஓர் இரக்கக் குரலைத் தருகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ದೂತನನ್ನು ಕೊಂದು ಧನೇಶ್ವರನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಅವನ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ಸದಾ ಬಲದಿಂದ ಉದ್ಧಟನಾದ ಅವನು ಆರು ಸಚಿವರೊಡನೆ ಹೊರಟನು — ಮಹೋದರ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ಮಾರೀಚ, ಶುಕ, ಸಾರಣ ಮತ್ತು ಸದಾ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವ ವೀರನಾದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ. ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾವಣನು ಕೋಪದಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸುಡುವವನಂತೆ ಹೊರಟನು. ಅವನು ನಗರಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ಉಪವನಗಳನ್ನೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದಾಟಿ ಕೈಲಾಸಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿರುವ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ದುರಾತ್ಮನಾದ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನಿರುವ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿ ಯಕ್ಷರು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರದೆ ಹೋದರು. ‘ಇವನು ರಾಜನ ತಮ್ಮ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವರು ಧನೇಶ್ವರನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು. ಹೋಗಿ ಅವನ ತಮ್ಮನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೆಲ್ಲ ತಿಳಿಸಿದರು. ಧನದನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅವರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು. ಆಗ ಸಮುದ್ರದ ಕ್ಷೋಭೆಯಂತೆ ಸೈನ್ಯಗಳ ಕೋಲಾಹಲವು ಹೆಚ್ಚಿತು; ಅದು ನೈರ್ಋತರಾಜನಾದ ಕುಬೇರನ ಪರ್ವತವನ್ನೇ ಅಲುಗಾಡಿಸುವಂತಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಯುದ್ಧವು ನಡೆಯಿತು; ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಆ ಸಚಿವರು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು. ಇಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷರ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಆಕ್ರಮಣಕಾರನು ರಾಜನ ತಮ್ಮನಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ತಾವಾಗಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಸ್ವಾಮಿಯ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವರು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸೇವಕಧರ್ಮ. ‘ನೈರ್ಋತರಾಜಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವು ಕುಬೇರನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯ ಅವನು. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ರಾವಣನ ಸಚಿವರು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಯಕ್ಷರ ಬಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆರು ಸಚಿವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕವಿಯು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರೇ ಅವನ ಸಹಚರರು. ‘ಕ್ರೋಧಾಲ್ಲೋಕಾನ್ದಹನ್ನಿವ’ (ಕೋಪದಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸುಡುವವನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಅವನ ಹೊರಡುವಿಕೆಯ ವೇಗವನ್ನೂ ರೋಷವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಗರವಿರಲಿ, ನದಿಯಿರಲಿ, ಪರ್ವತವಿರಲಿ, ಕಾಡಿರಲಿ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದಾಟಿದನು. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಮೊದಲ ದಿಗ್ವಿಜಯಯಾತ್ರೆಯು ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ, ಅಣ್ಣ ಕುಬೇರನ ರಾಜ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯಾತ್ರೆಯ ಆರಂಭವೇ ಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಅಂತಹ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಂಡು ನಿಶಾಚರನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಅನೇಕ ಹರ್ಷನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಕೋಪದಿಂದ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಘೋರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಸಚಿವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬನೂ ಸಾವಿರ ಸಾವಿರ ಯಕ್ಷರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಗದೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುಸಲಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದಲೂ ತೋಮರಗಳಿಂದಲೂ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ದಶಗ್ರೀವನು ಆ ಸೈನ್ಯದೊಳಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ಟು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದ ದಶಾನನನು ಉಸಿರಾಡಲೂ ಆಗದವನಂತಾದನು; ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೇಘಗಳ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಅವನು ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು. ಆದರೂ ಯಕ್ಷರ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವನು ವ್ಯಥೆಪಡಲಿಲ್ಲ — ಮೇಘಗಳ ನೂರಾರು ಧಾರೆಗಳಿಂದ ತೋಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತದಂತೆ. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಕಾಲದಂಡಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟುತ್ತ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ವಿಶಾಲವಾದ ಒಣಹುಲ್ಲಿನ ಬಯಲನ್ನೂ ರಾಶಿಯಾದ ಒಣಕಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನೂ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿ ಸುಡುವಂತೆ ಅವನು ಆ ಯಕ್ಷಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ಮಹೋದರ, ಶುಕ ಮೊದಲಾದ ಆ ಮಹಾಮಾತ್ಯರೂ ಗಾಳಿಯು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ ಆ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಕೆಲವರು ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದು ಮುರಿದು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದರು; ಕೆಲವರು ಕೋಪಗೊಂಡು ರಣದಲ್ಲಿ ಹರಿತವಾದ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ತುಟಿಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. ಆಯಾಸಗೊಂಡ ಕೆಲವರು ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಕೈಜಾರಿ ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ನೀರಿನಿಂದ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗುವ ದಡಗಳಂತೆ, ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕುಸಿದುಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಹತರಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರು, ಯುದ್ಧಮಾಡುವವರು, ಓಡುವವರು ಮತ್ತು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಋಷಿಸಮೂಹಗಳು — ಇವರ ಬಾಹುಳ್ಯದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಜಾಗವೇ ಇಲ್ಲದಂತಾಯಿತು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಅನೇಕ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಳೆಧಾರೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳದ ಪರ್ವತ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚದುರಿದ ಮೋಡಗಳು, ನೀರಿನಿಂದ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗುವ ದಡಗಳು. ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮವು ಬ್ರಹ್ಮವರದ ಫಲ — ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವನು ವ್ಯಥೆಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನ ಬಭೂವಾಂತರಂ ದಿವಿ’ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಡೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಹತರಾದವರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸತ್ತ ಯಕ್ಷರು ವೀರಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಋಷಿಗಳೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯು ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ರಾವಣನ ಸಚಿವರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಸಾವಿರ ಯಕ್ಷರೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ವೀರ್ಯವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಯಕ್ಷಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಗಾಯಗೊಳ್ಳದೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಮೂರನೆಯದಾಗಿ ಅವನು ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತಿ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಸುಡುತ್ತಾನೆ, ಸಚಿವರೂ ಅವರನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಗೆ ಯಕ್ಷರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಗ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಯಕ್ಷರ ದುರವಸ್ಥೆಯ ವರ್ಣನೆಯೂ ಕರುಣಾಜನಕ — ಕೆಲವರು ಅಂಗಗಳು ಮುರಿದು ಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ, ಕೆಲವರು ಕೋಪದಿಂದ ತುಟಿ ಕಚ್ಚುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಆಯಾಸಗೊಂಡು ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಕುಸಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯು ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನೂ ಮಾನವೀಯ ದುಃಖವನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೂಲಾ ಇವ ಜಲೇನ’ (ನೀರಿನಿಂದ ದಡಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ನದಿಯ ವೇಗದಿಂದ ದಡಗಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಕುಸಿದುಬೀಳುವಂತೆ ಯಕ್ಷರೂ ಕುಸಿದರು. ಕವಿಯು ರಾವಣನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ಸಹಾನುಭೂತಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮವು ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದ ವರವೇ ಹೊರತು ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ಸಚಿವರ ವೀರ್ಯವೂ ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ — ಒಬ್ಬನೇ ಸಾವಿರ ಯಕ್ಷರನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇದು ರಾಕ್ಷಸಬಲದ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಕುಬೇರನ ಸೇನೆಯ ಶಿಥಿಲತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ಯಕ್ಷಶ್ರೇಷ್ಠರು ಭಗ್ನರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಬೇರೆ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ರಾಮ, ಈ ನಡುವೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸೈನ್ಯವಾಹನಗಳುಳ್ಳ ಸಂಯೋಧಕಂಟಕನೆಂಬ ಯಕ್ಷನು ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಬಂದನು. ಅವನ ಚಕ್ರದಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾರೀಚನು, ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ, ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಗ್ರಹದಂತೆ ಪರ್ವತದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ಯಕ್ಷನೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದನು; ಆ ಯಕ್ಷನು ಭಗ್ನನಾಗಿ ಓಡಿಹೋದನು. ‘ವಿಷ್ಣುನೇವ’ (ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ರಾಮನ ಮಾನವಾಸ್ತ್ರದ ಬಾಣದಿಂದ ದೂರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಬೀಳುವುದೇ ಅವನ ಹಣೆಬರಹದಂತಿದೆ. ‘ಕ್ಷೀಣಪುಣ್ಯ ಇವ ಗ್ರಹಃ’ (ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಗ್ರಹದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಜ್ಯೋತಿಃಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಂದುದು — ಪುಣ್ಯವು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದಾಗ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬೀಳುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕವಿಶ್ವಾಸ. ರಾವಣನ ಸಚಿವರು ವರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತರಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಕ್ಷರು ಅವರನ್ನು ಉರುಳಿಸಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮಾರೀಚನು ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಯಕ್ಷನು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಸ್ತೀರ್ಣಬಲವಾಹನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ದೊಡ್ಡ ಸೇನೆಯು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ವೈಡೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಮೇರೆಯಾದ ತೋರಣದೊಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ರಾಜನೇ, ಹಾಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಿಶಾಚರನಾದ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಸೂರ್ಯಭಾನು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ತಡೆದನು. ಯಕ್ಷನು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಒಳಹೊಕ್ಕನು. ರಾಮ, ತಡೆದರೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಆ ಯಕ್ಷನು ತೋರಣವನ್ನೇ ಕಿತ್ತು ಅದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಧಾತುಗಳ ರಸವನ್ನು ಸುರಿಸುವ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ತೋರಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಆ ವೀರನು ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಾನದಿಂದ ಯಾವ ಹಾನಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಅದೇ ತೋರಣದಿಂದ ಆ ಯಕ್ಷನನ್ನು ಹೊಡೆದನು; ಆಗ ದೇಹವು ಬೂದಿಯಾದ ಆ ಯಕ್ಷನು ಕಾಣದಂತಾದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ಯಕ್ಷರೆಲ್ಲರೂ ಓಡಿಹೋದರು; ಭಯಪೀಡಿತರಾಗಿ, ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಬಿಸಾಡಿ, ಆಯಾಸಗೊಂಡು, ಮುಖಗಳು ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡು ಅವರು ನದಿಗಳನ್ನೂ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ಹೊಕ್ಕರು. ಈ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ದ್ವಾರಪಾಲಕನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯು ಪ್ರಶಂಸನೀಯ — ಅವನು ಸ್ವಾಮಿಯ ದ್ವಾರವನ್ನು ಪ್ರಾಣಕೊಟ್ಟಾದರೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಜನ ತಮ್ಮನನ್ನೂ ಒಳಗೆ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನು ಅವನ ಆಯುಧದಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಬಲದ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವರದಾನಾತ್ಸ್ವಯಂಭುವಃ’ (ಸ್ವಯಂಭುವಿನ ವರದಾನದಿಂದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವರದ ಮಹಿಮೆಯು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಸುಪರ್ಣ, ನಾಗ, ಯಕ್ಷ, ದೈತ್ಯ, ದಾನವರಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ಅವನು ಬೇಡಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಕ್ಷನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾರ. ಯಕ್ಷರ ಪಲಾಯನದಿಂದ ಕುಬೇರನ ಸೇನೆಯು ಪರಾಜಿತವಾಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾಣಿಭದ್ರನೂ ಕುಬೇರನೂ ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರುವರು. ತೋರಣದ ವರ್ಣನೆ — ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ರಾಲಂಕೃತ, ವೈಡೂರ್ಯ-ಬೆಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು — ಕುಬೇರನ ನಗರಿಯ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ‘ಪ್ರತಿಹಾರರ ಮರ್ಯಾದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಎಂದರೆ ಅದರಾಚೆಗೆ ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಯಾರೂ ಹೋಗುವಂತಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯಭಾನುವು ಆ ಮೇರೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತನಾದ ಸೇವಕನು ವೀರಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ದುಷ್ಟನಾದರೋ ವರಬಲದಿಂದ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ಈ ವಿರೋಧವು ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಗೆ ಕರುಣಾಪೂರ್ಣವಾದ ಸ್ವರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാവണൻ ദൂതനെ കൊന്ന് ധനേശ്വരന്റെ നേർക്കു പുറപ്പെട്ടു. ഈ സർഗത്തിൽ അഗസ്ത്യൻ അവന്റെ യാത്ര വർണിക്കുന്നു — എപ്പോഴും ബലത്താൽ ഉദ്ധതനായ അവൻ ആറു സചിവന്മാരോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു — മഹോദരൻ, പ്രഹസ്തൻ, മാരീചൻ, ശുകൻ, സാരണൻ, എപ്പോഴും യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന വീരനായ ധൂമ്രാക്ഷൻ എന്നിവർ. അവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ശ്രീമാനായ രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ലോകങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നവനെപ്പോലെ യാത്രയായി. നഗരങ്ങളും നദികളും പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും ഉപവനങ്ങളും നിമിഷനേരംകൊണ്ടു പിന്നിട്ട് അവൻ കൈലാസപർവതത്തിലെത്തി. യുദ്ധം കൊതിക്കുന്നവനും ഉത്സാഹഭരിതനും ദുരാത്മാവുമായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ആ പർവതത്തിൽ തമ്പടിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നു കേട്ട് യക്ഷന്മാർക്ക് ആ രാക്ഷസന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ‘ഇവൻ രാജാവിന്റെ സഹോദരനാണ്’ എന്നറിഞ്ഞ് അവർ ധനേശ്വരൻ ഇരുന്നിടത്തേക്കു ചെന്നു. ചെന്ന് അവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരന്റെ ഉദ്ദേശ്യമെല്ലാം അറിയിച്ചു. ധനദന്റെ അനുമതി ലഭിച്ചതോടെ അവർ ഹർഷത്തോടെ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ സമുദ്രത്തിലെന്നപോലെ സൈന്യങ്ങളുടെ ഇളക്കം വർധിച്ചു; അതു നൈരൃതരാജനായ കുബേരന്റെ പർവതത്തെ ഇളക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. തുടർന്ന് യക്ഷന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും ഇടകലർന്ന യുദ്ധം നടന്നു; അതിൽ രാക്ഷസരാജന്റെ ആ സചിവന്മാർ പീഡിതരായി. ഇവിടെ യക്ഷന്മാരുടെ പെരുമാറ്റം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആക്രമിക്കുന്നവൻ രാജാവിന്റെ സഹോദരനായതിനാൽ അവർ സ്വയം യുദ്ധം തുടങ്ങുന്നില്ല; സ്വാമിയുടെ അനുമതി ലഭിച്ചശേഷം മാത്രമേ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നുള്ളൂ. ഇതാണു സേവകധർമം. ‘നൈരൃതരാജന്റെ’ എന്ന പദം കുബേരനെ കുറിക്കുന്നു — യക്ഷന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും സ്വാമി അദ്ദേഹമാണ്. യുദ്ധാരംഭത്തിൽ രാവണന്റെ സചിവന്മാർതന്നെ പീഡിതരായി എന്ന വർണന യക്ഷന്മാരുടെ ബലത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആറു സചിവന്മാരുടെ പേരുകൾ കവി ശ്രദ്ധാപൂർവം എണ്ണിപ്പറയുന്നു; കാരണം രാവണന്റെ എല്ലാ യുദ്ധങ്ങളിലും അവരാണ് അവന്റെ സഹചാരികൾ. ‘ക്രോധാല്ലോകാൻ ദഹന്നിവ’ (ക്രോധത്താൽ ലോകങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നവനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ അവന്റെ യാത്രയുടെ വേഗവും രോഷവും കാണിക്കുന്നു — വഴിയിൽ എന്തുണ്ടായിരുന്നുവോ, നഗരമോ നദിയോ പർവതമോ വനമോ, അതെല്ലാം അവൻ നിമിഷനേരംകൊണ്ടു പിന്നിട്ടു. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ ആദ്യത്തെ ദിഗ്വിജയയാത്ര വടക്കേ ദിക്കിലേക്ക്, സഹോദരനായ കുബേരന്റെ രാജ്യത്തേക്ക്, ആരംഭിക്കുന്നു. അങ്ങനെ യാത്രയുടെ തുടക്കംതന്നെ യുദ്ധത്തിന്റെ പൂർവരൂപമാകുന്നു.

സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ ആ ദുരവസ്ഥ കണ്ട് നിശാചരനായ ദശഗ്രീവൻ പലവട്ടം ഹർഷനാദം മുഴക്കി ക്രോധത്തോടെ പാഞ്ഞടുത്തു. രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ഘോരവിക്രമന്മാരായ സചിവന്മാരിൽ ഓരോരുത്തരും ആയിരം യക്ഷന്മാരോടു വീതം പൊരുതി. തുടർന്നു ഗദകളും മുസലങ്ങളും വാളുകളും ശക്തികളും തോമരങ്ങളുംകൊണ്ടു പ്രഹരമേറ്റുകൊണ്ട് ദശഗ്രീവൻ ആ സൈന്യത്തിലേക്ക് ആണ്ടിറങ്ങി. അവിടെ പ്രഹരമേൽക്കുന്ന ദശാനനൻ ശ്വാസംമുട്ടിയവനെപ്പോലെയായി; മഴ പെയ്യുന്ന മേഘങ്ങളുടെ ധാരകളാലെന്നപോലെ അവൻ മൂടപ്പെട്ടു. എന്നിട്ടും യക്ഷന്മാരുടെ ശസ്ത്രങ്ങളാൽ പ്രഹരമേറ്റിട്ടും, മേഘങ്ങളുടെ നൂറുകണക്കിനു ധാരകളാൽ നനയുന്ന പർവതംപോലെ, അവൻ വേദനിച്ചില്ല. പിന്നീട് ആ മഹാകായൻ കാലദണ്ഡംപോലെയുള്ള ഗദ ഉയർത്തി യക്ഷന്മാരെ യമലോകത്തേക്ക് അയച്ചുകൊണ്ട് സൈന്യത്തിലേക്കു കടന്നു. വിശാലമായ ഉണക്കപ്പുൽക്കാടിനെയോ കൂട്ടിയിട്ട ഉണങ്ങിയ വിറകിനെയോ കാറ്റിനാൽ ആളിക്കത്തുന്ന അഗ്നി എന്നപോലെ അവൻ ആ യക്ഷസൈന്യത്തെ ദഹിപ്പിച്ചു. മഹോദരൻ, ശുകൻ തുടങ്ങിയ ആ മഹാമാത്യന്മാരും കാറ്റ് മേഘങ്ങളെ എന്നപോലെ ആ യക്ഷന്മാരെ ചിതറിച്ച് അല്പം മാത്രം ശേഷിപ്പിച്ചു. ചിലർ പ്രഹരമേറ്റ് ഒടിഞ്ഞു യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണു; ചിലർ കോപിച്ച് രണത്തിൽ മൂർച്ചയുള്ള പല്ലുകൾകൊണ്ടു ചുണ്ടുകൾ കടിച്ചു. തളർന്ന ചിലർ ആയുധങ്ങൾ കൈവിട്ട് പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്ത്, വെള്ളത്താൽ തീരങ്ങൾ എന്നപോലെ, രണാങ്കണത്തിൽ തളർന്നുവീണു. കൊല്ലപ്പെട്ട് സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകുന്നവരും യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവരും ഓടുന്നവരും നോക്കിനിൽക്കുന്ന ഋഷിസംഘങ്ങളും പെരുകിയതിനാൽ ആകാശത്തിൽ ഇടമില്ലാതായി. ഈ ഭാഗത്തു കവി അനേകം ഉപമകളാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരത വർണിക്കുന്നു — മഴധാരകളാൽ കുലുങ്ങാത്ത പർവതം, കാറ്റിനാൽ ആളിക്കത്തുന്ന അഗ്നി, കാറ്റിനാൽ ചിതറിക്കപ്പെടുന്ന മേഘങ്ങൾ, വെള്ളത്താൽ ഇടിഞ്ഞുപോകുന്ന തീരങ്ങൾ. രാവണന്റെ പരാക്രമം ബ്രഹ്മവരത്തിന്റെ ഫലമാണ് — ശസ്ത്രങ്ങളാൽ പ്രഹരമേറ്റിട്ടും അവൻ വേദനിക്കുന്നില്ല. ‘ന ബഭൂവാന്തരം ദിവി’ (ആകാശത്തിൽ ഇടമില്ലാതായി) എന്ന അതിശയോക്തിയാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവരുടെ എണ്ണം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മരിച്ച യക്ഷന്മാർ വീരഗതി പ്രാപിച്ച് സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകുന്നു; കാഴ്ചക്കാരായ ഋഷിമാരും ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്നു. യുദ്ധവർണന മൂന്നു തലങ്ങളിലായി ക്രമേണ വളരുന്നു. ആദ്യം രാവണന്റെ സചിവന്മാർ ഓരോരുത്തരും ആയിരം യക്ഷന്മാരോടു വീതം പൊരുതുന്നു; ഇതു രാക്ഷസന്മാരുടെ വീര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രണ്ടാമത് രാവണൻ സ്വയം യക്ഷസേനയിലേക്കു കടക്കുന്നു; അവിടെ ശസ്ത്രവൃഷ്ടിയാൽ മൂടപ്പെട്ടിട്ടും അവൻ പരിക്കേൽക്കാതെ നിൽക്കുന്നു. മൂന്നാമത് അവൻ ഗദ ഉയർത്തി യക്ഷന്മാരെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു; സചിവന്മാരും അവരെ ചിതറിക്കുന്നു; ഒടുവിൽ യക്ഷന്മാർ പൂർണമായും തകരുന്നു. യക്ഷന്മാരുടെ ദുരവസ്ഥയുടെ വർണനയും കരുണാർദ്രമാണ് — ചിലർ അവയവങ്ങൾ തകർന്നു വീണു, ചിലർ ക്രോധത്താൽ ചുണ്ടു കടിക്കുന്നു, ചിലർ തളർന്ന് പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്തു വീഴുന്നു. ഈ വർണന യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരതയും മാനുഷികമായ ദുഃഖവും ഒരുപോലെ കാണിക്കുന്നു. ‘കൂലാ ഇവ ജലേന’ (വെള്ളത്താൽ തീരങ്ങൾ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — നദിയുടെ ഒഴുക്കിൽ തീരങ്ങൾ മെല്ലെ മെല്ലെ ഇടിഞ്ഞുവീഴുന്നതുപോലെ യക്ഷന്മാരും വീണു. കവി രാവണന്റെ ശത്രുക്കളെപ്പോലും സഹാനുഭൂതിയോടെ കാണുന്നു. ഈ ഭാഗത്തു രാവണന്റെ പരാക്രമം ഉജ്ജ്വലമാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ കാരണം തപസ്സിനാൽ ലഭിച്ച വരം മാത്രമാണ്, ധർമമല്ല. സചിവന്മാരുടെ വീര്യവും വിസ്മയകരമാണ് — ഒരാൾതന്നെ ആയിരം യക്ഷന്മാരെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നു; ഇതു രാക്ഷസബലത്തിന്റെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കുബേരന്റെ സേനയുടെ ശൈഥില്യം കാണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

മഹാബലന്മാരായ ആ യക്ഷേന്ദ്രന്മാർ തകർന്നതു കണ്ട് മഹാബാഹുവായ ധനാധ്യക്ഷൻ മറ്റു യക്ഷന്മാരെ അയച്ചു. രാമാ, ഇതിനിടയിൽ, വിസ്തൃതമായ സൈന്യവും വാഹനങ്ങളുമുള്ള സംയോധകണ്ടകൻ എന്ന യക്ഷൻ അയയ്ക്കപ്പെട്ട് ചാടിവീണു. അവന്റെ ചക്രത്താൽ രണത്തിൽ പ്രഹരമേറ്റ മാരീചൻ, വിഷ്ണുവിനാലെന്നപോലെ, പുണ്യം ക്ഷയിച്ച ഗ്രഹം എന്നപോലെ, പർവതത്തിൽനിന്നു ഭൂമിയിൽ വീണു. നിമിഷനേരംകൊണ്ടു ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ആ നിശാചരൻ അല്പം വിശ്രമിച്ചശേഷം ആ യക്ഷനോടു വീണ്ടും പൊരുതി; ആ യക്ഷൻ തോറ്റോടുകയും ചെയ്തു. ‘വിഷ്ണുനേവ’ (വിഷ്ണുവിനാലെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ ശ്രദ്ധേയമാണ് — ബാലകാണ്ഡത്തിൽ വിശ്വാമിത്രന്റെ യാഗത്തിൽ രാമൻ മാനവാസ്ത്രമായ ശരംകൊണ്ടു മാരീചനെ ദൂരെ സമുദ്രത്തിലേക്കു തെറിപ്പിച്ചിരുന്നു; അതിനാൽ വീഴ്ചതന്നെ അവന്റെ വിധിയെന്നപോലെ. ‘ക്ഷീണപുണ്യ ഇവ ഗ്രഹഃ’ (പുണ്യം ക്ഷയിച്ച ഗ്രഹം എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ ജ്യോതിശ്ശാസ്ത്രത്തിൽനിന്നുള്ളതാണ് — പുണ്യം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ നക്ഷത്രങ്ങൾ സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീഴുന്നു എന്നാണു ലോകവിശ്വാസം. രാവണന്റെ സചിവന്മാർ വരത്താൽ രക്ഷിതരല്ലെന്നും അതിനാൽ യക്ഷന്മാർക്ക് അവരെ വീഴ്ത്താൻ കഴിയുമെന്നും ഈ സന്ദർഭം കാണിക്കുന്നു; മാരീചൻ വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റു പൊരുതുന്നു, യക്ഷൻ ഓടിപ്പോകുന്നു. ‘വിസ്തീർണബലവാഹനൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവന്റെ വലിയ സേന സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

തുടർന്നു രാവണൻ സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്തതും വൈഡൂര്യവും വെള്ളിയും പതിച്ചതും പ്രതിഹാരികളുടെ അതിർവരമ്പായി നിൽക്കുന്നതുമായ തോരണത്തിനുള്ളിലേക്കു കടന്നു. രാജാവേ, അകത്തു കടക്കുന്ന ആ നിശാചരനായ ദശഗ്രീവനെ സൂര്യഭാനു എന്നു പ്രസിദ്ധനായ ദ്വാരപാലൻ തടഞ്ഞു. യക്ഷൻ തടഞ്ഞിട്ടും ആ നിശാചരൻ അകത്തു കടന്നു. രാമാ, തടഞ്ഞിട്ടും ആ രാക്ഷസൻ നിൽക്കാതിരുന്നപ്പോൾ ആ യക്ഷൻ തോരണം പിഴുതെടുത്ത് അതുകൊണ്ട് അവനെ അടിച്ചു. രക്തം ഒലിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ധാതുദ്രവങ്ങൾ ഒഴുകുന്ന പർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. പർവതശിഖരംപോലെയുള്ള തോരണംകൊണ്ട് അടിയേറ്റിട്ടും ആ വീരന് സ്വയംഭൂവിന്റെ വരദാനത്താൽ ഒരു പരിക്കും പറ്റിയില്ല. പിന്നീട് അതേ തോരണംകൊണ്ട് അവൻ ആ യക്ഷനെ തിരിച്ചടിച്ചു; അതോടെ ശരീരം ഭസ്മമായിത്തീർന്ന ആ യക്ഷനെ പിന്നെ കാണാനായില്ല. ആ രാക്ഷസപരാക്രമം കണ്ട് യക്ഷന്മാരെല്ലാം ഓടിപ്പോയി; ഭയപീഡിതരായി ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, തളർന്ന്, മുഖം വിളറി, അവർ നദികളിലും ഗുഹകളിലും ചെന്നൊളിച്ചു. ഈ അവസാനശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളായി രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്. ദ്വാരപാലന്റെ ധർമനിഷ്ഠ പ്രശംസനീയമാണ് — അവൻ സ്വാമിയുടെ ദ്വാരം ജീവൻ കൊടുത്തും കാക്കുന്നു; രാജാവിന്റെ സഹോദരനെപ്പോലും അകത്തു കടത്തുന്നില്ല. രാവണൻ അവന്റെ ആയുധംകൊണ്ടുതന്നെ അവനെ കൊല്ലുന്നു; ഇത് അവന്റെ ബലത്തിന്റെ ഉത്കർഷം കാണിക്കുന്നു. ‘വരദാനാത് സ്വയംഭുവഃ’ (സ്വയംഭൂവിന്റെ വരദാനത്താൽ) എന്നതിലൂടെ വീണ്ടും ബ്രഹ്മവരത്തിന്റെ മഹിമ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സുപർണന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, യക്ഷന്മാർ, ദൈത്യന്മാർ, ദാനവന്മാർ എന്നിവരാൽ വധിക്കപ്പെടാതിരിക്കാൻ അവൻ വരം ചോദിച്ചിരുന്നു; അതിനാൽ യക്ഷന് അവനെ കൊല്ലാൻ കഴിയുന്നില്ല. യക്ഷന്മാരുടെ പലായനത്തോടെ കുബേരന്റെ സേന പരാജയപ്പെട്ടു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ മാണിഭദ്രനും കുബേരനും സ്വയം യുദ്ധത്തിനു വരും. തോരണത്തിന്റെ വർണന — സ്വർണചിത്രങ്ങളുള്ളത്, വൈഡൂര്യവും വെള്ളിയും പതിച്ചത് — കുബേരന്റെ നഗരിയുടെ ഐശ്വര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനെ ‘പ്രതിഹാരികളുടെ മര്യാദ (അതിർത്തി)’ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, അതായത് അതിനപ്പുറം ദ്വാരപാലന്മാരുടെ അനുമതി കൂടാതെ ആരും കടക്കുകയില്ല. ആ അതിർത്തി കാക്കാൻ സൂര്യഭാനു ജീവൻ ത്യജിക്കുന്നു. സ്വാമിഭക്തനായ സേവകൻ വീരഗതി പ്രാപിക്കുന്നു, ദുഷ്ടനാകട്ടെ വരബലത്താൽ ജയിക്കുന്നു — ഈ വൈരുധ്യം ഇവിടെ കഥയ്ക്കു കരുണമായ ഒരു സ്വരം നൽകുന്നു.

At the end of the previous sarga Rāvaṇa had killed the envoy and set out against the lord of wealth, and in this sarga Agastya describes his march. Arrogant as ever in his strength, he set out with six ministers: Mahodara, Prahasta, Mārīca, Śuka, Sāraṇa and the hero Dhūmrākṣa, always hungry for battle. The poet names these six with care, for they were Rāvaṇa's companions in all his wars. Surrounded by them, the glorious Rāvaṇa went on his way as though burning up the worlds in his wrath. Cities, rivers, mountains, forests and groves, whatever lay in his path, he passed in a moment, and he reached Mount Kailāsa. The yakṣas heard that the lord of the rākṣasas had encamped on their mountain, eager for battle, full of zeal, evil-hearted and with his ministers about him, but they could not bring themselves to stand against him, knowing him to be their king's brother. So they went to where the lord of wealth was and told him everything his brother meant to do, and only when the giver of wealth gave them leave did they go out gladly to fight. Then the turmoil of the armies swelled like the ocean's, as though shaking the mountain of Kubera, lord of the nairṛtas. A battle broke out, thronged with yakṣas and rākṣasas, and the rākṣasa's ministers were hard pressed. The yakṣas' conduct deserves notice: they would not begin a fight against their king's brother, and fought only with their master's leave, as good servants should. Kubera is called lord of the nairṛtas because he was master of yakṣas and rākṣasas alike. That Rāvaṇa's ministers were hard pressed at the start shows the yakṣas' strength too. So Rāvaṇa's first campaign of conquest began in the north, against the kingdom of his brother Kubera, and the very manner of his march foreshadowed the battle.

Seeing his army in such a state, the night-ranger Daśagrīva let out many roars of delight and rushed forward in fury. Each of the rākṣasa lord's ministers, men of fearsome valour, fought a thousand yakṣas. Then Daśagrīva plunged into the yakṣa army, struck by maces, clubs, swords, spears and lances. Pounded again and again, ten-faced Daśānana was left almost breathless, hemmed in by weapons as if by torrents from raining clouds. Yet for all the blows of the yakṣas' weapons he felt no pain, like a mountain drenched by a hundred torrents from the clouds. Then the great one raised a mace like the staff of Death and pushed into the army, sending yakṣas to the abode of Yama. Like a fire fanned by the wind he burned up that yakṣa army, which lay spread out like dry brush and heaped like dry firewood. His great ministers, Mahodara, Śuka and the rest, left only a few of the yakṣas, as winds leave few clouds. Some fell to the ground struck down and broken; others in their fury bit their lips with their sharp teeth. Exhausted, clinging to one another, their weapons fallen on the field, the yakṣas sank down like river-banks undercut by the current. So many were the slain going up to heaven, the fighters and the fleeing, and the hosts of seers watching, that there was no room left in the sky. The poet uses many images to show the fierceness of the fight: the mountain unhurt by the rain, the fire fanned by wind, the clouds scattered by wind, the banks worn away by water. Rāvaṇa's might came from Brahmā's boon, which is why weapons could strike him without hurting him. The crowded sky is an exaggeration that conveys the number of the dead, for the slain yakṣas went to heaven as heroes, and the watching seers stood in the air. The fight grows in three stages: the ministers each hold off a thousand yakṣas, showing the rākṣasas' valour; Rāvaṇa himself enters the yakṣa army and stands unhurt under a rain of weapons; and then, mace raised, he burns them up while his ministers scatter them, until the yakṣas are utterly broken. The picture of the yakṣas is a pitiful one, some fallen with broken limbs, some biting their lips in rage, some clinging together in exhaustion as they sink, and it shows both the terror of battle and its human suffering; as a river's force slowly undercuts its banks until they fall, so the yakṣas fell. The poet looks even on Rāvaṇa's enemies with sympathy. Rāvaṇa's prowess here is supreme, but its cause is the boon won by austerity, not dharma. And that a single minister could hold back a thousand yakṣas says much for the rākṣasas' strength and something of the slackness of Kubera's army.

Seeing those mighty yakṣa chiefs broken, the mighty-armed lord of wealth sent out other yakṣas. At that moment, Rāma, a yakṣa named Saṃyodhakaṇṭaka, sent by Kubera with a vast host and many mounts, fell upon them. He struck Mārīca with his discus, as though Viṣṇu himself had struck him, and Mārīca fell from the mountain to the ground like a planet whose merit is spent. It seems Mārīca's lot was always to be thrown down: in the Bāla Kāṇḍa, too, Rāma's arrow had flung him far away. The planet whose merit is spent comes from the belief that stars fall from heaven when their store of merit runs out. After a moment the night-ranger came to his senses, rested a little, and fought the yakṣa again, and the yakṣa was broken and fled. This episode shows that Rāvaṇa's ministers were not protected by any boon, so the yakṣas could bring them down; but Mārīca rose again to fight, and it was the yakṣa who fled.

Then Rāvaṇa made his way into the gateway, its parts adorned with gold and inlaid with beryl and silver, the boundary beyond which no one might pass without the doorkeepers' leave. As the night-ranger Daśagrīva was entering, king, a doorkeeper named Sūryabhānu barred his way. Though the yakṣa tried to hold him back, the night-ranger went on in. When, Rāma, the rākṣasa would not halt though he was barred, the yakṣa tore up a pillar of the gateway and struck him with it. Streaming blood, Rāvaṇa looked like a mountain running with red mineral streams. Though struck by that pillar, huge as a mountain peak, the hero came to no harm, because of the boon of the Self-born Brahmā. Then with that same pillar he struck the yakṣa, whose body was burnt to ashes and was seen no more. Seeing the rākṣasa's prowess, all the yakṣas fled; racked with fear, their weapons thrown away, exhausted and pale-faced, they plunged into rivers and caves. The doorkeeper's loyalty is praiseworthy: he guarded his master's gate with his life and would not admit even the king's brother. Rāvaṇa killed him with his own weapon, which shows how far his strength surpassed him. The boon of the Self-born is recalled again: Rāvaṇa had asked to be unslayable by suparṇas, nāgas, yakṣas, daityas and dānavas, so no yakṣa could kill him. The golden gateway speaks of the splendour of Kubera's city, and Sūryabhānu gave his life to keep its bounds. A faithful servant dies a hero's death while the wicked one wins by the strength of a boon, and this contrast gives the story a note of sorrow. With the yakṣas' flight Kubera's army was defeated; in the next sarga Māṇibhadra, and then Kubera himself, come out to fight.