अगस्त्यः वदति — अथ कालेन केनचित् लोकेश्वरेण ब्रह्मणा उत्सृष्टा तीव्रा निद्रा रूपिणी सती कुम्भकर्णस्य शरीरे समभवत्। दशमसर्गे यत् वरं सः सरस्वत्या प्रेरितः अयाचत, तस्य फलम् इदानीं प्रकटितम्। ततः कुम्भकर्णः आसीनं भ्रातरं रावणम् अब्रवीत् — ‘राजन्, निद्रा मां बाधते; मम आलयं कारयस्व।’ ततः राज्ञा रावणेन विश्वकर्मसदृशाः शिल्पिनः विनियुक्ताः। ते कुम्भकर्णाय योजनविस्तीर्णं, ततः द्विगुणम् आयतं, स्निग्धं, दर्शनीयं, निराबाधं च गृहं चक्रिरे। तत् स्फाटिकैः काञ्चनैः चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम् आसीत्। तस्य सोपानानि वैदूर्यकृतानि, सर्वत्र किङ्किणीजालानि, तोरणानि दन्तमयानि, वेदिकाः वज्रस्फटिकमय्यः। एवं मनोहरं सर्वसुखं सर्वत्र नित्यं सुखदं तत् गृहं, मेरोः पुण्या गुहा इव, राक्षसः रावणः कारयामास। तत्र निद्रया समाविष्टः महाबलः कुम्भकर्णः बहूनि अब्दसहस्राणि शयानः न बुध्यते स्म। अस्य गृहस्य वर्णने कविः राक्षसानां वैभवं दर्शयति — एकस्य शयनार्थम् एव योजनद्वयदीर्घं भवनम्। कुम्भकर्णस्य विशालस्य शरीरस्य अनुरूपं तत् विस्तीर्णम्। ‘मेरोः पुण्यां गुहामिव’ इति उपमया तस्य स्थानस्य शान्तिः सुखं च सूचिते। रावणस्य भ्रातृस्नेहः अपि अत्र दृश्यते — सः भ्रातुः एकस्याः प्रार्थनायाः कृते एतादृशं भवनं निर्मापयति। समीक्षितसंस्करणे ‘कैलाससमम् आलयम्’ इति एकः अर्धश्लोकः अधिकः, अस्मिन् मुद्रणे सः नास्ति; अत्र ‘दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे’ इति एव। निद्रा ‘रूपिणी’ इति उक्ता — अर्थात् सा देवता इव मूर्तिमती भूत्वा तस्य शरीरं प्रविष्टा; हिन्दीभाष्यम् अपि जृम्भादिरूपेण मूर्तिमती इति व्याचष्टे। एवं वरः शापः इव फलितः — यत् सः स्वयम् अयाचत, तत् एव तस्य बन्धनम् अभवत्।

कुम्भकर्णे निद्राभिभूते सति दशाननः निरङ्कुशः भूत्वा देवान्, ऋषीन्, यक्षान्, गन्धर्वान् च संजघान। देवानां यानि नन्दनादीनि विचित्राणि उद्यानानि आसन्, तानि गत्वा सुसंक्रुद्धः सः बभञ्ज। सः राक्षसः नद्यां गजः इव क्रीडन्, वृक्षान् वायुः इव क्षिपन्, नगान् उत्सृष्टं वज्रम् इव विध्वंसयन् अचरत्। अत्र त्रिभिः उपमाभिः तस्य त्रिविधः विनाशः वर्ण्यते — गजः नदीं क्षोभयति, वायुः वृक्षान् उन्मूलयति, वज्रं पर्वतान् भिनत्ति। ‘निरङ्कुशः’ इति पदं गजस्य रूपकम् एव अनुवर्तयति — अङ्कुशरहितः मत्तः गजः इव सः। कुम्भकर्णस्य निद्रया सह रावणस्य निरङ्कुशता आरभते इति विशेषः — यावत् कुम्भकर्णः जागर्ति स्म, तावत् सः ऋषीन् भक्षयति स्म; अधुना सः शेते, रावणः तु विनाशं करोति।

दशग्रीवस्य तथाविधं वृत्तं विज्ञाय धर्मज्ञः धनेश्वरः कुलानुरूपं स्वस्य वृत्तं संस्मृत्य सौभ्रात्रदर्शनार्थं दशग्रीवस्य हितं वक्तुं लङ्कां दूतं सम्प्रेषयामास। सः दूतः लङ्कां नगरीं गत्वा प्रथमं विभीषणम् आससाद। विभीषणेन धर्मेण मानितः सः आगमनस्य कारणं पृष्टः। विभीषणः राज्ञः कुबेरस्य ज्ञातीनां च कुशलं पृष्ट्वा सभायाम् आसीनं दशाननं तस्मै दर्शयामास। सः दूतः तत्र स्वतेजसा दीप्यमानं राजानं दृष्ट्वा ‘जय’ इति वाचा सम्पूज्य तूष्णीं समभिवर्तत। ततः वरास्तरणशोभिते उत्तमपर्यङ्के उपविष्टं दशग्रीवं दूतः इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राजन्, तव भ्राता यत् अब्रवीत् तत् सर्वं ते वदामि; वीर, तत् उभयोः वृत्तस्य कुलस्य च सदृशम्। एतावत् कृत्यं साधु पर्याप्तम्; अधुना चारित्रसंग्रहः क्रियताम्; यदि शक्यते तर्हि धर्मे व्यवस्थानं क्रियताम्। नन्दनं भग्नं मया दृष्टम्, ऋषयः निहताः इति श्रुतम्; राजन्, त्वत्तः देवतानां समुद्योगः अपि मया श्रुतः।’ अत्र विभीषणस्य व्यवहारः विशेषेण ध्येयः — सः दूतं धर्मेण सत्करोति, ज्येष्ठभ्रातुः कुशलं पृच्छति, ततः एव राजसभां नयति। एवं सः कुबेररावणयोः मध्ये सेतुः इव तिष्ठति। कुबेरस्य सन्देशः अपि मृदुः — सः न तर्जयति, केवलं ‘पर्याप्तम्’ इति वदति, देवानां कोपं च सूचयति। ‘यदि शक्यते’ इति पदेन सः रावणस्य स्वभावं जानन् अपि आशां न त्यजति। दूतस्य आचारः अपि आदर्शः — सः प्रथमं राज्ञः तेजः दृष्ट्वा ‘जय’ इति वदति, तूष्णीं तिष्ठति, राज्ञः उपवेशनानन्तरं एव वक्तुम् आरभते। कुबेरस्य सन्देशे त्रयः अंशाः — प्रथमं ‘पर्याप्तम्’ इति निवारणं, द्वितीयं ‘धर्मे व्यवस्थानम्’ इति उपदेशः, तृतीयं ‘देवानां समुद्योगः’ इति भयसूचना। एषः क्रमः सामनीतेः अनुरूपः — प्रथमं स्नेहेन, ततः हितेन, अन्ते भयेन प्रबोधनम्। ‘उभयोः सदृशं… वृत्तस्य च कुलस्य च’ इति वाक्ये कुबेरः द्वयोः समानं कुलं स्मारयति — पुलस्त्यस्य वंशजाः उभौ, अतः उभयोः आचारः अपि तादृशः एव भवेत्। दूतः विभीषणं प्रथमं मिलति इति अपि सूचकम् — कुबेरः जानाति यत् लङ्कायां धर्मबुद्धिः विभीषणः एव।

दूतः कुबेरस्य वचनं अनुवर्तयति — ‘राक्षसाधिप, त्वया अहं बहुशः निराकृतः; तथापि सापराधः अपि बालः स्वबान्धवैः रक्षितव्यः एव। अहं तु धर्मम् उपासितुं हिमवतः पृष्ठं गतः, रौद्रं व्रतं समास्थाय नियतः नियतेन्द्रियः अभवम्। तत्र मया उमया सहितः प्रभुः देवः महेश्वरः दृष्टः। दैवात् तत्र मया सव्यं चक्षुः देव्यां निपातितम् — महाराज, ‘का नु एषा’ इति ज्ञातुम् एव, न खलु अन्येन हेतुना। तदा रुद्राणी अनुपमं रूपं कृत्वा तत्र तिष्ठति स्म। देव्याः दिव्यप्रभावेण मम सव्यम् ईक्षणं दग्धम्, अन्यत् च रेणुध्वस्तं ज्योतिः इव पिङ्गलत्वम् उपागतम्। ततः अहं तस्य गिरेः अन्यत् विस्तीर्णं तटं गत्वा तूष्णीम् अष्टौ वर्षशतानि महाव्रतं समधारम्। तस्मिन् नियमे समाप्ते तत्र प्रभुः देवः महेश्वरः प्रीतेन मनसा इदं वाक्यं प्राह — ‘धर्मज्ञ सुव्रत, अनेन तपसा तव प्रीतः अस्मि। धनाधिप, एतत् व्रतं मया चीर्णं, त्वया च; तृतीयः पुरुषः नास्ति यः ईदृशं व्रतं चरेत्; एतत् सुदुष्करं व्रतं पुरा मया एव उत्पादितम्। अतः सौम्य धनेश्वर, मया सह सखित्वं रोचयस्व; अनघ, तपसा निर्जितः अहं, मम सखा भव। देव्याः प्रभावेण यत् तव सव्यम् ईक्षणं दग्धं, देव्याः रूपनिरीक्षणात् यत् पैङ्गल्यं च अवाप्तं, तेन ‘एकाक्षपिङ्गली’ इति तव नाम शाश्वतं स्थास्यति।’ एवं शङ्करात् सखित्वम् अनुज्ञां च प्राप्य आगतेन मया तव पापनिश्चयः श्रुतः। तस्मात् अधर्मिष्ठैः संयोगात् कुलदूषणात् निवर्तस्व।’ अत्र कुबेरः स्वस्य कथां किमर्थं कथयति? एकतः सः स्वदोषं स्वीकरोति — देव्यां दृष्टिपातः अविवेकः आसीत्, तस्य दण्डः अपि प्राप्तः; अन्यतः सः दर्शयति यत् तपसा दोषः अपि अनुग्रहे परिणमति। तस्य परोक्षः उपदेशः — ‘अहम् अपि दोषं कृत्वा तपसा शुद्धः, त्वम् अपि निवर्तस्व’। अपि च महेश्वरस्य सख्यं तस्य बलम् इति सूचयति। कुबेरस्य कथायाः विवरणे कतिचन सूक्ष्माः अंशाः सन्ति। सः ‘न खल्वन्येन हेतुना’ इति द्विः इव स्वनिर्दोषतां स्थापयति — तस्य दृष्टिः कामेन न, केवलं जिज्ञासया आसीत्। तथापि देव्याः तेजः तं दण्डयति; एतेन सूच्यते यत् महतां विषये अविवेकः अपि फलं ददाति। महेश्वरः तं ‘तृतीयः पुरुषो नास्ति’ इति प्रशंसति — एतत् व्रतं केवलं शिवेन कुबेरेण च आचरितम्। ‘तपसा निर्जितः’ इति शिवस्य वचनं तपसः सामर्थ्यं दर्शयति — देवः अपि तपस्विना जितः भवति। ‘एकाक्षपिङ्गली’ इति नाम एकतः दोषस्य स्मारकं, अन्यतः शिवसख्यस्य चिह्नम्। अस्य सर्वस्य उद्देश्यः रावणाय उदाहरणप्रदानम् — स्वदोषं स्वीकृत्य तपसा शुद्धिः सम्भवति, त्वम् अपि अधर्मात् निवर्तस्व। किन्तु रावणः अस्मिन् उदाहरणे केवलं भ्रातुः गर्वं पश्यति। ‘सापराधः अपि बालः रक्षितव्यः’ इति वाक्येन कुबेरः रावणं बालम् इव मन्यते, स्वं च ज्येष्ठं रक्षकम्; एषः स्नेहः रावणस्य गर्वं तु अधिकं क्षोभयति।

दूतः अन्ते अवदत् — ‘सर्षिसङ्घैः सुरैः तव वधोपायः चिन्त्यते।’ एवम् उक्तः दशग्रीवः कोपेन संरक्तलोचनः हस्तौ दन्तान् च सम्पिष्य इदं वाक्यम् उवाच — ‘दूत, यत् वाक्यं त्वं प्रभाषसे, तत् मया विज्ञातम्। अद्य न त्वं जीविष्यसि, न च सः भ्राता येन त्वं चोदितः। सः धनरक्षकः यत् ब्रवीति, तत् मम हितं न। सः मूढः महेश्वरसखित्वं मां श्रावयते किल! त्वया यत् एतत् भाषितं, तत् मम क्षमणीयं न। दूत, यत् एतावन्तं कालं तस्य मया मर्षितं, तत् ‘ज्येष्ठः गुरुः न हन्तव्यः’ इति मत्वा एव। इदानीं तु तस्य वाक्यं श्रुत्वा मया एषा मतिः कृता — बाहुवीर्यम् उपाश्रितः त्रीन् लोकान् अपि जेष्यामि। तस्य एकस्य कृते एतस्मिन् एव मुहूर्ते तान् चतुरः लोकपालान् यमक्षयं नयिष्यामि।’ एवम् उक्त्वा लङ्केशः दूतं खड्गेन जघान, दुरात्मनां राक्षसानां भक्षयितुं च एनं ददौ। ततः कृतस्वस्त्ययनः रावणः रथम् आरुह्य त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी यत्र धनेश्वरः आसीत् तत्र ययौ। दूतवधः राजधर्मस्य महान् अपराधः — दूतः अवध्यः इति नीतिः; सुन्दरकाण्डे विभीषणः एव एतां नीतिं रावणं स्मारयिष्यति। अत्र रावणस्य क्रोधस्य मूलं कुबेरस्य उपदेशः न, अपितु ‘महेश्वरसखित्वम्’ — तत् सः स्वस्य भीषणम् इव मन्यते। एवं कुबेरस्य हितवचनम् एव रावणस्य दिग्विजयस्य कारणम् अभवत्। चतुर्णां लोकपालानां कथनं — कुबेरः एकः तेषु, अतः तस्य कृते सर्वान् हनिष्यामि इति तस्य गर्वः। अस्य सर्गस्य अन्ते रावणस्य युद्धयात्रा आरभते, यस्याः वर्णनं अग्रिमेषु सर्गेषु। रावणः स्वक्रोधस्य समर्थनम् अपि करोति — ‘यत् एतावन्तं कालं मर्षितं, तत् ज्येष्ठत्वात् एव’ इति। तस्य वचने ‘मूढः’, ‘धनरक्षकः’ इति उपहासपदानि कुबेरं प्रति तस्य अवज्ञां दर्शयन्ति। ‘तस्यैकस्य कृते’ इति वाक्ये तस्य प्रतिशोधबुद्धिः स्पष्टा — एकस्य भ्रातुः दोषात् सर्वान् लोकपालान् दण्डयिष्यामि इति। दूतस्य देहः राक्षसेभ्यः भक्षणाय दत्तः इति क्रौर्यस्य पराकाष्ठा, या राक्षसस्वभावं स्पष्टं करोति।

అగస్త్యుడు చెబుతున్నాడు — కొంతకాలం తరువాత లోకేశ్వరుడైన బ్రహ్మ విడిచిపెట్టిన తీవ్రమైన నిద్ర రూపం దాల్చి కుంభకర్ణుని శరీరంలో ప్రవేశించింది. పదవ సర్గలో సరస్వతి ప్రేరణతో అతడు కోరుకున్న వరానికి ఫలం ఇప్పుడు బయటపడింది. అప్పుడు కుంభకర్ణుడు కూర్చొని ఉన్న అన్న రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, నిద్ర నన్ను బాధిస్తోంది; నాకు ఒక నివాసాన్ని కట్టించు.’ అప్పుడు రాజైన రావణుడు విశ్వకర్మతో సమానులైన శిల్పులను నియమించాడు. వారు కుంభకర్ణుని కోసం ఒక యోజనం వెడల్పూ దానికి రెట్టింపు పొడవూ గల, నునుపైన, చూడముచ్చటైన, ఏ ఆటంకమూ లేని ఇంటిని నిర్మించారు. అది స్ఫటికాలతో, బంగారంతో, చిత్రమైన స్తంభాలతో అంతటా శోభిల్లుతూ ఉండేది. దాని మెట్లు వైడూర్యాలతో చేయబడినవి, అంతటా చిరుగంటల జాలాలు, తోరణాలు దంతంతో చేసినవి, వేదికలు వజ్రాలతో స్ఫటికాలతో కూర్చినవి. ఇలా మనోహరమైన, సమస్త సుఖాలతో కూడిన, అన్నివిధాలా ఎల్లప్పుడూ సుఖాన్నిచ్చే ఆ గృహాన్ని, మేరుపర్వతపు పుణ్యగుహ వంటిదానిని, రాక్షసుడైన రావణుడు కట్టించాడు. అక్కడ నిద్రావశుడైన మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు అనేక వేల సంవత్సరాలు నిద్రిస్తూ మేల్కొనలేదు. ఈ గృహ వర్ణనలో కవి రాక్షసుల వైభవాన్ని చూపుతున్నాడు — ఒక్కని నిద్ర కోసమే రెండు యోజనాల పొడవైన భవనం. కుంభకర్ణుని విశాలమైన శరీరానికి తగినట్లే అది విస్తారమైనది. ‘మేరోః పుణ్యాం గుహామివ’ (మేరువు పుణ్యగుహ వలె) అనే ఉపమచేత ఆ స్థానపు ప్రశాంతతా సుఖమూ సూచించబడుతున్నాయి. రావణుని భ్రాతృప్రేమ కూడా ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — తమ్ముని ఒక్క విన్నపం కోసం అతడు ఇంతటి భవనాన్ని నిర్మింపజేస్తాడు. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘కైలాససమమ్ ఆలయమ్’ (కైలాసంతో సమానమైన నివాసం) అనే ఒక అర్ధశ్లోకం అదనంగా ఉంది, ఈ ముద్రణలో అది లేదు; ఇక్కడ ‘దర్శనీయం నిరాబాధం కుంభకర్ణస్య చక్రిరే’ అని మాత్రమే ఉంది. నిద్ర ‘రూపిణీ’ (రూపం దాల్చినది) అని చెప్పబడింది — అంటే అది ఒక దేవత వలె మూర్తిమంతమై అతని శరీరంలో ప్రవేశించింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఆవలింత మొదలైన రూపాలలో మూర్తీభవించినది’ అని వివరిస్తుంది. ఈ విధంగా వరం శాపంలా ఫలించింది — తాను స్వయంగా కోరుకున్నదే అతనికి బంధనమైంది.

కుంభకర్ణుడు నిద్రకు లొంగిపోగా దశాననుడు అంకుశం లేనివాడై దేవతలను, ఋషులను, యక్షులను, గంధర్వులను చంపసాగాడు. దేవతలకు నందనం మొదలైన విచిత్రమైన ఉద్యానవనాలు ఏవేవి ఉన్నాయో, వాటి వద్దకు వెళ్ళి మిక్కిలి క్రుద్ధుడై వాటిని ధ్వంసం చేశాడు. ఆ రాక్షసుడు నదిలో ఏనుగులా క్రీడిస్తూ, గాలిలా చెట్లను విసిరివేస్తూ, ప్రయోగించిన వజ్రాయుధంలా పర్వతాలను పడగొడుతూ సంచరించాడు. ఇక్కడ మూడు ఉపమలతో అతని మూడు విధాల వినాశనం వర్ణించబడుతోంది — ఏనుగు నదిని కలచివేస్తుంది, గాలి చెట్లను పెకలిస్తుంది, వజ్రం పర్వతాలను భేదిస్తుంది. ‘నిరంకుశః’ (అంకుశం లేనివాడు) అనే పదం ఏనుగు రూపకాన్నే కొనసాగిస్తుంది — అంకుశం లేని మదపుటేనుగులా అతడున్నాడు. కుంభకర్ణుని నిద్రతోనే రావణుని నిరంకుశత్వం ఆరంభమవడం విశేషం — కుంభకర్ణుడు మేల్కొని ఉన్నంతకాలం అతడు ఋషులను భక్షించేవాడు; ఇప్పుడు అతడు నిద్రిస్తున్నాడు, రావణుడు మాత్రం వినాశనం చేస్తున్నాడు.

దశగ్రీవుని అటువంటి నడవడిని తెలుసుకొని, ధర్మజ్ఞుడైన ధనేశ్వరుడు (కుబేరుడు) తన వంశానికి తగిన తన ప్రవర్తనను స్మరించుకొని, సోదరప్రేమను చూపడానికి, దశగ్రీవునికి హితం చెప్పడానికి లంకకు ఒక దూతను పంపాడు. ఆ దూత లంకానగరానికి వెళ్ళి మొదట విభీషణుని కలిశాడు. విభీషణుడు అతనిని ధర్మబద్ధంగా సత్కరించి, వచ్చిన కారణాన్ని అడిగాడు. విభీషణుడు రాజైన కుబేరుని, బంధువుల క్షేమాన్ని అడిగి, సభలో కూర్చొని ఉన్న దశాననుని అతనికి చూపించాడు. ఆ దూత అక్కడ తన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న రాజును చూచి ‘జయం’ అనే మాటతో పూజించి మౌనంగా నిలిచాడు. అప్పుడు శ్రేష్ఠమైన పరుపులతో శోభిస్తున్న ఉత్తమ పర్యంకంపై కూర్చున్న దశగ్రీవునితో దూత ఈ మాట అన్నాడు — ‘రాజా, నీ సోదరుడు చెప్పినదంతా నీకు చెబుతాను; వీరా, అది మీ ఇద్దరి నడవడికీ వంశానికీ తగినది. ఇంతవరకు చేసినది చాలు, అది తగినంత; ఇకనైనా సచ్ఛీలాన్ని అలవరచుకో; వీలైతే ధర్మంలో స్థిరపడు. నందనవనం ధ్వంసమవడం నేను చూశాను, ఋషులు చంపబడ్డారని విన్నాను; రాజా, నీ కారణంగా దేవతలు యుద్ధానికి సన్నద్ధమవుతున్నారని కూడా విన్నాను.’ ఇక్కడ విభీషణుని ప్రవర్తనను ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — అతడు దూతను ధర్మబద్ధంగా సత్కరిస్తాడు, పెద్దన్న క్షేమాన్ని అడుగుతాడు, ఆ తరువాతనే రాజసభకు తీసుకువెళతాడు. ఇలా అతడు కుబేరునికీ రావణునికీ మధ్య వారధిలా నిలుస్తాడు. కుబేరుని సందేశం కూడా మృదువైనది — అతడు బెదిరించడు, కేవలం ‘చాలు’ అంటాడు, దేవతల కోపాన్ని సూచిస్తాడు. ‘యది శక్యతే’ (వీలైతే) అనే పదంతో, రావణుని స్వభావం తెలిసి కూడా అతడు ఆశను వదలడం లేదని తెలుస్తుంది. దూత ఆచరణ కూడా ఆదర్శప్రాయమైనది — అతడు మొదట రాజు తేజస్సును చూచి ‘జయం’ అంటాడు, మౌనంగా నిలుస్తాడు, రాజు కూర్చున్న తరువాతనే మాట్లాడడం ప్రారంభిస్తాడు. కుబేరుని సందేశంలో మూడు భాగాలున్నాయి — మొదటిది ‘చాలు’ అనే నివారణ, రెండవది ‘ధర్మంలో స్థిరపడు’ అనే ఉపదేశం, మూడవది ‘దేవతల సన్నాహం’ అనే భయసూచన. ఈ క్రమం సామనీతికి అనుగుణమైనది — మొదట ప్రేమతో, తరువాత హితంతో, చివరకు భయంతో మేల్కొలపడం. ‘ఉభయోః సదృశం… వృత్తస్య చ కులస్య చ’ (మీ ఇద్దరి నడవడికీ వంశానికీ తగినది) అనే వాక్యంలో కుబేరుడు ఇద్దరికీ ఒకటే వంశమని గుర్తుచేస్తున్నాడు — ఇద్దరూ పులస్త్యుని వంశజులే, కాబట్టి ఇద్దరి ఆచరణ కూడా అలాగే ఉండాలి. దూత మొదట విభీషణుని కలవడం కూడా సూచనాత్మకమే — లంకలో ధర్మబుద్ధి గలవాడు విభీషణుడొక్కడే అని కుబేరునికి తెలుసు.

దూత కుబేరుని మాటలను కొనసాగిస్తున్నాడు — ‘రాక్షసాధిపా, నీవు నన్ను ఎన్నోసార్లు తిరస్కరించావు; అయినా అపరాధం చేసిన బాలుడైనా తన బంధువులచేత రక్షించబడవలసినవాడే. నేను ధర్మాన్ని ఉపాసించడానికి హిమవత్పర్వతపు శిఖరానికి వెళ్ళి, రౌద్రవ్రతాన్ని స్వీకరించి నియమవంతుడనై ఇంద్రియనిగ్రహంతో ఉన్నాను. అక్కడ ఉమతో కూడిన ప్రభువు, దేవుడు అయిన మహేశ్వరుని చూశాను. దైవవశాత్తు అక్కడ నా ఎడమ కన్ను దేవిపై పడింది — మహారాజా, ‘ఈమె ఎవరు?’ అని తెలుసుకోవడానికే, మరే కారణం చేతనూ కాదు. అప్పుడు రుద్రాణి సాటిలేని రూపం ధరించి అక్కడ ఉండింది. దేవి దివ్యప్రభావంచేత నా ఎడమ కన్ను కాలిపోయింది, ఆ కన్ను ధూళిచేత కప్పబడిన జ్యోతిలా పింగళవర్ణాన్ని (గోరోజన రంగును) పొందింది. అప్పుడు నేను ఆ పర్వతపు మరొక విశాలమైన తటానికి వెళ్ళి మౌనంగా ఎనిమిది వందల సంవత్సరాలు మహావ్రతాన్ని ధరించాను. ఆ నియమం ముగిసినప్పుడు అక్కడ ప్రభువైన మహేశ్వరుడు ప్రసన్నమైన మనస్సుతో ఈ మాట అన్నాడు — ‘ధర్మజ్ఞా, సువ్రతా, ఈ తపస్సుకు నీపై ప్రీతుడనయ్యాను. ధనాధిపా, ఈ వ్రతాన్ని నేనూ ఆచరించాను, నీవూ ఆచరించావు; ఇటువంటి వ్రతాన్ని ఆచరించే మూడవ పురుషుడు లేడు; అతి దుష్కరమైన ఈ వ్రతాన్ని పూర్వం నేనే సృష్టించాను. కాబట్టి సౌమ్యా, ధనేశ్వరా, నాతో స్నేహాన్ని ఇష్టపడు; అనఘా, తపస్సుచేత నేను జయించబడ్డాను, నాకు సఖుడవై ఉండు. దేవి ప్రభావంచేత నీ ఎడమ కన్ను కాలిపోయిందో, దేవి రూపాన్ని చూచినందువల్ల పింగళత్వాన్ని పొందిందో, దానిచేత ‘ఏకాక్షపింగళి’ (ఒక కన్ను పింగళవర్ణం గలవాడు) అనే నీ పేరు శాశ్వతంగా నిలిచిపోతుంది.’ ఈ విధంగా శంకరుని స్నేహాన్నీ అనుమతినీ పొంది తిరిగి వచ్చిన నేను నీ పాపనిశ్చయాన్ని విన్నాను. కాబట్టి అధర్మిష్ఠులతో కలయిక నుండీ వంశానికి కళంకం తెచ్చే పనుల నుండీ విరమించు.’ ఇక్కడ కుబేరుడు తన కథను ఎందుకు చెబుతున్నాడు? ఒకవైపు అతడు తన దోషాన్ని ఒప్పుకుంటున్నాడు — దేవిపై దృష్టి నిలపడం అవివేకం, దానికి శిక్ష కూడా పొందాడు; మరొకవైపు తపస్సుచేత దోషం కూడా అనుగ్రహంగా పరిణమిస్తుందని చూపుతున్నాడు. అతని పరోక్ష ఉపదేశం ఇది — ‘నేను కూడా దోషం చేసి తపస్సుచేత శుద్ధుడనయ్యాను, నీవూ విరమించు.’ అంతేకాక మహేశ్వరుని స్నేహమే తన బలమని సూచిస్తున్నాడు. కుబేరుని కథా వివరణలో కొన్ని సూక్ష్మాంశాలున్నాయి. ‘న ఖల్వన్యేన హేతునా’ (మరే కారణం చేతనూ కాదు) అని అతడు రెండుసార్లు చెప్పినట్లుగా తన నిర్దోషత్వాన్ని స్థాపిస్తున్నాడు — అతని చూపు కామంతో కాదు, కేవలం జిజ్ఞాసతోనే. అయినా దేవి తేజస్సు అతనిని శిక్షిస్తుంది; దీనిచేత మహాత్ముల విషయంలో అవివేకం కూడా ఫలాన్నిస్తుందని సూచించబడుతోంది. మహేశ్వరుడు అతనిని ‘తృతీయః పురుషో నాస్తి’ (మూడవ పురుషుడు లేడు) అని ప్రశంసిస్తాడు — ఈ వ్రతాన్ని శివుడూ కుబేరుడూ మాత్రమే ఆచరించారు. ‘తపసా నిర్జితః’ (తపస్సుచేత జయించబడ్డాను) అనే శివుని మాట తపస్సు సామర్థ్యాన్ని చూపుతుంది — దేవుడు కూడా తపస్విచేత జయించబడతాడు. ‘ఏకాక్షపింగళి’ అనే పేరు ఒకవైపు దోషానికి జ్ఞాపిక, మరొకవైపు శివసఖ్యానికి చిహ్నం. దీనంతటి ఉద్దేశం రావణునికి ఒక ఉదాహరణ చూపడమే — తన దోషాన్ని ఒప్పుకొని తపస్సుచేత శుద్ధి పొందడం సాధ్యమే, నీవూ అధర్మం నుండి విరమించు. కానీ రావణుడు ఈ ఉదాహరణలో కేవలం అన్న గర్వాన్నే చూస్తాడు. ‘సాపరాధుడైన బాలుడైనా రక్షించబడవలసినవాడే’ అనే వాక్యంతో కుబేరుడు రావణుని బాలునిగా, తనను పెద్దవాడైన రక్షకునిగా భావిస్తున్నాడు; ఈ ప్రేమే రావణుని గర్వాన్ని మరింత రెచ్చగొడుతుంది.

దూత చివరగా అన్నాడు — ‘ఋషిసంఘాలతో కూడిన దేవతలు నిన్ను వధించే ఉపాయాన్ని ఆలోచిస్తున్నారు.’ ఇలా చెప్పబడిన దశగ్రీవుడు కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో, చేతులనూ పళ్ళనూ నలుపుతూ ఈ మాట అన్నాడు — ‘దూతా, నీవు చెబుతున్న మాట నాకు అర్థమైంది. ఈరోజు నీవూ బ్రతకవు, నిన్ను పంపిన ఆ అన్నా బ్రతకడు. ఆ ధనరక్షకుడు చెప్పేది నాకు హితం కాదు. ఆ మూఢుడు మహేశ్వరునితో తన స్నేహాన్ని నాకు వినిపిస్తున్నాడట! నీవు ఇప్పుడు చెప్పినది నేను సహించదగినది కాదు. దూతా, ఇంతకాలం అతనిని నేను సహించానంటే, ‘పెద్దవాడు గురువు, చంపదగినవాడు కాడు’ అని భావించే. ఇప్పుడు మాత్రం అతని మాట విని నేను ఈ నిశ్చయం చేసుకున్నాను — నా బాహుబలాన్ని ఆశ్రయించి మూడు లోకాలనూ జయిస్తాను. అతనొక్కని కారణంగా ఈ క్షణంలోనే ఆ నలుగురు లోకపాలకులనూ యమలోకానికి పంపిస్తాను.’ ఇలా పలికి లంకేశ్వరుడు దూతను కత్తితో చంపి, దుష్టులైన రాక్షసులకు భక్షించడానికి అతనిని ఇచ్చాడు. ఆ తరువాత స్వస్తివాచనం చేయించుకొని రావణుడు రథమెక్కి, ముల్లోకాలనూ జయించాలనే కోరికతో, ధనేశ్వరుడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళాడు. దూతవధ రాజధర్మానికి విరుద్ధమైన మహాపరాధం — దూత అవధ్యుడు అన్నది నీతి; సుందరకాండలో విభీషణుడే ఈ నీతిని రావణునికి గుర్తుచేస్తాడు. ఇక్కడ రావణుని కోపానికి మూలం కుబేరుని ఉపదేశం కాదు, ‘మహేశ్వరసఖిత్వం’ — దానిని అతడు తనకు బెదిరింపుగా భావిస్తున్నాడు. ఇలా కుబేరుని హితవచనమే రావణుని దిగ్విజయానికి కారణమైంది. నలుగురు లోకపాలకుల ప్రస్తావన — కుబేరుడు వారిలో ఒకడు, కాబట్టి అతని కారణంగా అందరినీ చంపుతానన్నది అతని గర్వం. ఈ సర్గ చివరలో రావణుని యుద్ధయాత్ర ప్రారంభమవుతుంది, దాని వర్ణన తరువాతి సర్గలలో ఉంటుంది. రావణుడు తన కోపాన్ని సమర్థించుకుంటాడు కూడా — ‘ఇంతకాలం సహించినది పెద్దవాడనే కారణంతోనే’ అని. అతని మాటలలోని ‘మూఢుడు’, ‘ధనరక్షకుడు’ అనే ఎగతాళి పదాలు కుబేరుని పట్ల అతని తిరస్కారాన్ని చూపుతాయి. ‘తస్యైకస్య కృతే’ (అతనొక్కని కారణంగా) అనే వాక్యంలో అతని ప్రతీకారబుద్ధి స్పష్టమవుతుంది — ఒక్క అన్న దోషానికి లోకపాలకులందరినీ దండిస్తానని. దూత దేహాన్ని రాక్షసులకు భక్షణకై ఇవ్వడం క్రౌర్యానికి పరాకాష్ఠ, ఇది రాక్షసస్వభావాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది.

அகஸ்தியர் கூறுகிறார் — பிறகு சிறிது காலம் கழித்து, உலகத் தலைவரான பிரம்மா அனுப்பிய கடுமையான உறக்கம் உருவெடுத்து வந்து கும்பகர்ணனின் உடலில் புகுந்தது. பத்தாவது சர்க்கத்தில் சரஸ்வதியால் தூண்டப்பட்டு அவன் கேட்ட வரத்தின் பயன் இப்போது வெளிப்பட்டது. அப்போது கும்பகர்ணன் அமர்ந்திருந்த தன் அண்ணன் ராவணனிடம், ‘அரசே, உறக்கம் என்னை வருத்துகிறது; எனக்கு ஒரு மாளிகை கட்டுவி’ என்றான். உடனே அரசன் ராவணன் விசுவகர்மாவுக்கு நிகரான சிற்பிகளை அப்பணியில் அமர்த்தினான். அவர்கள் கும்பகர்ணனுக்காக ஒரு யோஜனை அகலமும் அதைவிட இருமடங்கு நீளமும் கொண்ட, மென்மையான, காண்பதற்கு இனிய, எந்தத் தடையுமற்ற ஒரு வீட்டைக் கட்டினார்கள். அது எங்கும் பளிங்காலும் பொன்னாலும் ஆன வண்ணமயமான தூண்களால் அழகுபெற்றிருந்தது. அதன் படிகள் வைடூரியத்தால் ஆனவை; எங்கும் சிறுமணிகளின் வலைகள் தொங்கின; தோரணங்கள் யானைத் தந்தத்தால் ஆனவை; மேடைகள் வைரத்தாலும் பளிங்காலும் ஆனவை. இவ்வாறு மனத்தைக் கவரும், எல்லா வசதிகளும் கொண்ட, எங்கும் எப்போதும் இன்பம் தரும் அந்த வீட்டை, மேருமலையின் புனிதமான குகையைப் போல, ராக்ஷசனான ராவணன் கட்டுவித்தான். அங்கே உறக்கத்தில் ஆழ்ந்த பெருவலிமையுடைய கும்பகர்ணன் பல்லாயிரம் ஆண்டுகள் படுத்துக் கிடந்து விழிக்கவே இல்லை. இந்த வீட்டின் வருணனையில் கவி ராக்ஷசர்களின் செல்வச் செழிப்பைக் காட்டுகிறார் — ஒருவன் உறங்குவதற்காக மட்டுமே இரண்டு யோஜனை நீளமுள்ள மாளிகை! கும்பகர்ணனின் பேருடலுக்கு ஏற்றபடி அது விரிந்திருந்தது. ‘மேரோ: புண்யாம் குஹாமிவ’ (மேருவின் புனிதக் குகையைப் போல) என்ற உவமை அந்த இடத்தின் அமைதியையும் சுகத்தையும் குறிக்கிறது. ராவணனின் சகோதர பாசமும் இங்கே தெரிகிறது — தம்பியின் ஒரே ஒரு வேண்டுகோளுக்காக அவன் இத்தகைய மாளிகையைக் கட்டுவிக்கிறான். திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘கைலாஸஸமம் ஆலயம்’ (கைலாசத்துக்கு நிகரான மாளிகை) என்ற அரைச் சுலோகம் ஒன்று கூடுதலாக உள்ளது; இந்த அச்சுப் பதிப்பில் அது இல்லை; இங்கே ‘தர்ஶநீயம் நிராபாதம் கும்பகர்ணஸ்ய சக்ரிரே’ என்பது மட்டுமே உள்ளது. உறக்கம் ‘ரூபிணீ’ (உருவுடையவள்) என்று கூறப்படுகிறது — அதாவது அவள் ஒரு தெய்வத்தைப் போல உருவெடுத்து அவன் உடலில் புகுந்தாள்; இந்தி உரையும் ‘கொட்டாவி முதலிய வடிவில் உருவெடுத்தவள்’ என்று விளக்குகிறது. இவ்வாறு வரமே சாபம் போலப் பலித்தது — அவன் தானே கேட்டுப் பெற்றதே அவனுக்குத் தளையாயிற்று.

கும்பகர்ணன் உறக்கத்தில் ஆழ்ந்துவிட்ட நிலையில், பத்துத் தலையுடைய ராவணன் கட்டுப்பாடற்றவனாகி தேவர்களையும் ரிஷிகளையும் யக்ஷர்களையும் கந்தர்வர்களையும் கொன்று குவித்தான். நந்தனம் முதலிய தேவர்களின் விந்தையான உத்யானவனங்களுக்குச் சென்று, கடுஞ்சினத்தோடு அவற்றைச் சிதைத்தான். அந்த ராக்ஷசன் ஆற்றில் விளையாடும் யானையைப் போலவும், மரங்களை வீசியெறியும் காற்றைப் போலவும், மலைகளைத் தகர்க்கும் எறியப்பட்ட வஜ்ராயுதத்தைப் போலவும் திரிந்தான். இங்கே மூன்று உவமைகளால் அவனுடைய மூவகை அழிவு வருணிக்கப்படுகிறது — யானை ஆற்றைக் கலக்குகிறது, காற்று மரங்களை வேரோடு பிடுங்குகிறது, வஜ்ரம் மலைகளைப் பிளக்கிறது. ‘நிரங்குஶ:’ (அங்குசம் இல்லாதவன், கட்டுப்பாடற்றவன்) என்ற சொல் யானை என்ற உருவகத்தையே தொடர்கிறது — அங்குசமில்லாத மதயானையைப் போல அவன் இருந்தான். கும்பகர்ணனின் உறக்கத்தோடு ராவணனின் கட்டுப்பாடின்மை தொடங்குவது குறிப்பிடத்தக்கது — கும்பகர்ணன் விழித்திருந்தவரை அவன் ரிஷிகளைத் தின்றுவந்தான்; இப்போது அவன் உறங்குகிறான், ராவணனோ அழிவைச் செய்கிறான்.

தசக்ரீவனின் இத்தகைய நடத்தையை அறிந்து, அறமறிந்த செல்வத்தலைவனான குபேரன், தன் குலத்துக்கு ஏற்ற தன் நடத்தையை நினைவுகூர்ந்து, சகோதர உறவைக் காட்டுவதற்காகவும் தசக்ரீவனுக்கு நன்மை சொல்வதற்காகவும் இலங்கைக்கு ஒரு தூதனை அனுப்பினான். அந்தத் தூதன் இலங்கை நகருக்குச் சென்று முதலில் விபீஷணனை அடைந்தான். விபீஷணன் அறமுறைப்படி அவனை மதித்து, அவன் வந்த காரணத்தைக் கேட்டான். அரசனான குபேரனுடையவும் உறவினர்களுடையவும் நலத்தை விசாரித்துவிட்டு, சபையில் அமர்ந்திருந்த ராவணனை அவனுக்குக் காட்டினான். அந்தத் தூதன் அங்கே தன் ஒளியால் சுடர்விடும் அரசனைக் கண்டு, ‘ஜய’ (வெல்க) என்று வாழ்த்தி வணங்கிவிட்டு, மௌனமாக நின்றான். பிறகு சிறந்த விரிப்புகளால் அழகுபெற்ற உயர்ந்த கட்டிலில் அமர்ந்திருந்த தசக்ரீவனிடம் தூதன் இவ்வாறு கூறினான் — ‘அரசே, உன் அண்ணன் சொன்னதை எல்லாம் உனக்குச் சொல்கிறேன்; வீரனே, அது உங்கள் இருவரின் நடத்தைக்கும் குலத்துக்கும் ஏற்றது. இதுவரை செய்ததே போதும்; இனி நல்லொழுக்கத்தைக் கடைப்பிடி; முடியுமானால் அறத்தில் நிலைகொள். நந்தனவனம் சிதைக்கப்பட்டதை நான் கண்டேன்; ரிஷிகள் கொல்லப்பட்டதைக் கேள்விப்பட்டேன்; அரசே, உனக்கு எதிராகத் தேவர்கள் முயற்சி மேற்கொள்வதையும் நான் கேள்விப்பட்டேன்.’ இங்கே விபீஷணனின் நடத்தை சிறப்பாகக் கவனிக்கத்தக்கது — அவன் தூதனை அறமுறைப்படி உபசரிக்கிறான், அண்ணனின் நலத்தை விசாரிக்கிறான், அதன் பிறகே அரசவைக்கு அழைத்துச் செல்கிறான். இவ்வாறு அவன் குபேரனுக்கும் ராவணனுக்கும் இடையே ஒரு பாலம் போல நிற்கிறான். குபேரனின் செய்தியும் மென்மையானது — அவன் மிரட்டவில்லை, ‘போதும்’ என்று மட்டுமே சொல்கிறான், தேவர்களின் சினத்தையும் சுட்டிக்காட்டுகிறான். ‘முடியுமானால்’ என்ற சொல்லால், ராவணனின் இயல்பை அறிந்திருந்தும் அவன் நம்பிக்கையைக் கைவிடவில்லை என்பது தெரிகிறது. தூதனின் நடத்தையும் முன்மாதிரியானது — அவன் முதலில் அரசனின் ஒளியைக் கண்டு ‘ஜய’ என்கிறான், மௌனமாக நிற்கிறான், அரசன் அமர்ந்த பிறகே பேசத் தொடங்குகிறான். குபேரனின் செய்தியில் மூன்று பகுதிகள் உள்ளன — முதலில் ‘போதும்’ என்ற தடுப்பு, இரண்டாவது ‘அறத்தில் நிலைகொள்’ என்ற அறிவுரை, மூன்றாவது ‘தேவர்களின் முயற்சி’ என்ற அச்சமூட்டும் எச்சரிக்கை. இந்த வரிசை சாம நீதிக்கு ஏற்றது — முதலில் அன்பால், பிறகு நன்மையால், இறுதியில் அச்சத்தால் உணர்த்துதல். ‘உங்கள் இருவரின் நடத்தைக்கும் குலத்துக்கும் ஏற்றது’ என்ற வாக்கியத்தில் குபேரன் இருவருக்கும் பொதுவான குலத்தை நினைவூட்டுகிறான் — இருவரும் புலஸ்தியரின் வழித்தோன்றல்கள்; ஆகவே இருவரின் நடத்தையும் அதற்கேற்பவே இருக்கவேண்டும். தூதன் முதலில் விபீஷணனைச் சந்திப்பதும் பொருள் பொதிந்தது — இலங்கையில் அறச்சிந்தனை உடையவன் விபீஷணன் ஒருவனே என்பதை குபேரன் அறிவான்.

தூதன் குபேரனின் சொற்களைத் தொடர்ந்து கூறுகிறான் — ‘ராக்ஷசர் தலைவனே, நீ என்னைப் பலமுறை அவமதித்திருக்கிறாய்; ஆயினும் குற்றம் செய்த சிறுவனையும் அவன் உறவினர்கள் காக்கவேண்டியதுதான். நானோ அறத்தைப் பேணுவதற்காக இமயமலையின் உச்சிக்குச் சென்று, ரௌத்திர விரதத்தை மேற்கொண்டு, நியமம் தவறாமல், புலன்களை அடக்கியவனாக இருந்தேன். அங்கே உமையோடு கூடிய பிரபுவான மகேசுவரனைக் கண்டேன். தற்செயலாக என் இடக்கண் அங்கே தேவியின்மீது விழுந்தது — மகாராஜனே, ‘இவள் யார்?’ என்று அறியவே அன்றி, வேறு எந்தக் காரணத்தாலும் அல்ல. அப்போது ருத்ராணி இணையற்ற உருவம் கொண்டு அங்கே நின்றிருந்தாள். தேவியின் தெய்விக ஆற்றலால் என் இடக்கண் எரிந்துபோனது; மற்றொரு கண்ணும் புழுதி படிந்த ஒளியைப் போலப் பழுப்பு நிறம் அடைந்தது. பிறகு நான் அந்த மலையின் மற்றொரு விரிந்த சரிவுக்குச் சென்று, மௌனமாக எண்ணூறு ஆண்டுகள் மகாவிரதத்தைக் கடைப்பிடித்தேன். அந்த நியமம் முடிந்ததும் பிரபுவான மகேசுவரன் மகிழ்ந்த மனத்தோடு இவ்வாறு கூறினார் — “அறமறிந்தவனே, நல்விரதனே, இந்தத் தவத்தால் உன்னிடம் மகிழ்ந்தேன். செல்வத்தலைவனே, இந்த விரதத்தை நானும் கடைப்பிடித்தேன், நீயும் கடைப்பிடித்தாய்; இத்தகைய விரதத்தைக் கடைப்பிடிக்கக்கூடிய மூன்றாவது ஆள் இல்லை; மிகக் கடினமான இந்த விரதத்தை முன்பு நானே உருவாக்கினேன். ஆகவே சௌம்யனே, செல்வத்தலைவனே, என்னோடு நட்புக்கொள்ள விரும்பு; பாவமற்றவனே, தவத்தால் நான் வெல்லப்பட்டேன், எனக்கு நண்பனாக இரு. தேவியின் ஆற்றலால் உன் இடக்கண் எரிந்ததாலும், தேவியின் உருவைப் பார்த்ததால் பழுப்பு நிறம் அடைந்ததாலும், ‘ஏகாக்ஷபிங்கலீ’ (ஒற்றைக் கண்ணனும் பழுப்புக் கண்ணனும்) என்ற உன் பெயர் என்றென்றும் நிலைத்திருக்கும்.” இவ்வாறு சங்கரனிடமிருந்து நட்பையும் விடையையும் பெற்றுத் திரும்பிய நான் உன் பாவத் தீர்மானத்தைக் கேள்விப்பட்டேன். ஆகவே, அறமற்றவர்களோடு கூடுவதிலிருந்தும் குலத்துக்குக் களங்கம் உண்டாக்குவதிலிருந்தும் விலகிவிடு.’ இங்கே குபேரன் தன் கதையை ஏன் சொல்கிறான்? ஒருபுறம் அவன் தன் குற்றத்தை ஒப்புக்கொள்கிறான் — தேவியின்மீது பார்வையைச் செலுத்தியது விவேகமின்மை; அதற்கான தண்டனையும் கிடைத்தது. மறுபுறம் தவத்தால் குற்றமும் அருளாக மாறுகிறது என்பதைக் காட்டுகிறான். அவனுடைய மறைமுகமான அறிவுரை — ‘நானும் குற்றம் செய்து தவத்தால் தூய்மை பெற்றேன்; நீயும் விலகிவிடு.’ மேலும் மகேசுவரனின் நட்பே தன் வலிமை என்பதையும் சுட்டுகிறான். குபேரனின் கதையின் விவரத்தில் சில நுட்பமான பகுதிகள் உள்ளன. ‘ந கல்வந்யேந ஹேதுநா’ (வேறு எந்தக் காரணத்தாலும் அல்ல) என்று அவன் தன் குற்றமின்மையை இருமுறை உறுதிப்படுத்துவது போலச் சொல்கிறான் — அவன் பார்வை காமத்தால் அல்ல, அறியும் ஆவலால் மட்டுமே எழுந்தது. ஆயினும் தேவியின் ஒளி அவனைத் தண்டிக்கிறது; பெரியோர் விஷயத்தில் விவேகமின்மையும் பலன் தரும் என்பது இதனால் உணர்த்தப்படுகிறது. மகேசுவரன் ‘த்ருதீய: புருஷோ நாஸ்தி’ (மூன்றாவது ஆள் இல்லை) என்று அவனைப் புகழ்கிறார் — இந்த விரதத்தைச் சிவனும் குபேரனும் மட்டுமே கடைப்பிடித்துள்ளனர். ‘தபஸா நிர்ஜித:’ (தவத்தால் வெல்லப்பட்டேன்) என்ற சிவனின் சொல் தவத்தின் ஆற்றலைக் காட்டுகிறது — தவசியால் தெய்வமும் வெல்லப்படுகிறான். ‘ஏகாக்ஷபிங்கலீ’ என்ற பெயர் ஒருபுறம் குற்றத்தின் நினைவுச்சின்னம், மறுபுறம் சிவனுடைய நட்பின் அடையாளம். இவை அனைத்தின் நோக்கமும் ராவணனுக்கு ஓர் எடுத்துக்காட்டைத் தருவதே — தன் குற்றத்தை ஒப்புக்கொண்டு தவத்தால் தூய்மை அடைய முடியும்; நீயும் அதர்மத்திலிருந்து விலகிவிடு. ஆனால் ராவணன் இந்த எடுத்துக்காட்டில் அண்ணனின் செருக்கை மட்டுமே காண்கிறான். ‘குற்றம் செய்த சிறுவனையும் காக்கவேண்டும்’ என்ற வாக்கியத்தால் குபேரன் ராவணனை ஒரு சிறுவனாகவும் தன்னை மூத்த காவலனாகவும் கருதுகிறான்; இந்த அன்பே ராவணனின் செருக்கை மேலும் கிளறுகிறது.

இறுதியாகத் தூதன், ‘ரிஷிக் கூட்டங்களோடு தேவர்கள் உன்னைக் கொல்லும் வழியைச் சிந்தித்துக்கொண்டிருக்கிறார்கள்’ என்றான். இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும் தசக்ரீவன் சினத்தால் கண்கள் சிவக்க, கைகளைப் பிசைந்து பற்களை நெறித்து இவ்வாறு கூறினான் — ‘தூதனே, நீ சொல்லும் வார்த்தையை நான் புரிந்துகொண்டேன். இன்று நீயும் உயிரோடு இருக்கமாட்டாய், உன்னை அனுப்பிய அந்த அண்ணனும் இருக்கமாட்டான். அந்தச் செல்வக்காவலன் சொல்வது எனக்கு நன்மையானது அல்ல. அந்த மூடன் மகேசுவரனோடு தனக்குள்ள நட்பைப் பற்றி எனக்குக் கேட்கச் செய்கிறானாம்! நீ சொன்ன இதை நான் பொறுத்துக்கொள்ள முடியாது. தூதனே, இவ்வளவு காலம் நான் அவனைப் பொறுத்துக்கொண்டது, “மூத்தவன் குருவுக்குச் சமம், அவனைக் கொல்லக்கூடாது” என்று கருதியதால்தான். இப்போதோ அவன் சொல்லைக் கேட்டு நான் இந்த முடிவை எடுத்துவிட்டேன் — என் தோள்வலிமையை நம்பி மூவுலகையும் வெல்வேன். அவன் ஒருவனுக்காக, இந்தக் கணத்திலேயே அந்த நான்கு லோகபாலர்களையும் யமனுலகுக்கு அனுப்புவேன்.’ இவ்வாறு கூறி இலங்கையின் தலைவன் தூதனை வாளால் வெட்டிக் கொன்று, தீய மனமுடைய ராக்ஷசர்கள் தின்பதற்கு அவனைக் கொடுத்தான். பிறகு மங்கலச் சடங்குகளைச் செய்துகொண்டு, ராவணன் தேரில் ஏறி, மூவுலகையும் வெல்லும் ஆசையோடு செல்வத்தலைவன் இருந்த இடத்துக்குச் சென்றான். தூதனைக் கொல்வது அரச அறத்துக்கு எதிரான பெருங்குற்றம் — தூதன் கொல்லப்படக்கூடாதவன் என்பது நீதி; சுந்தர காண்டத்தில் விபீஷணனே இந்த நீதியை ராவணனுக்கு நினைவூட்டுவான். இங்கே ராவணனின் சினத்துக்கு வேர் குபேரனின் அறிவுரை அல்ல, ‘மகேசுவரனோடு நட்பு’ என்பதே — அதைத் தனக்கு விடுக்கப்பட்ட மிரட்டலாக அவன் கருதுகிறான். இவ்வாறு குபேரனின் நன்மொழியே ராவணனின் திக்விஜயத்துக்குக் காரணமாயிற்று. நான்கு லோகபாலர்களைப் பற்றிய பேச்சு — குபேரன் அவர்களில் ஒருவன்; ஆகவே அவனுக்காக எல்லோரையும் கொல்வேன் என்பது அவன் செருக்கு. இந்தச் சர்க்கத்தின் இறுதியில் ராவணனின் போர்ப் பயணம் தொடங்குகிறது; அதன் வருணனை அடுத்த சர்க்கங்களில் வருகிறது. ராவணன் தன் சினத்தை நியாயப்படுத்தவும் செய்கிறான் — ‘இவ்வளவு காலம் பொறுத்தது அவன் மூத்தவன் என்பதால்தான்.’ அவன் சொற்களில் உள்ள ‘மூடன்’, ‘செல்வக்காவலன்’ என்ற ஏளனச் சொற்கள் குபேரன்மீது அவனுக்குள்ள அலட்சியத்தைக் காட்டுகின்றன. ‘தஸ்யைகஸ்ய க்ருதே’ (அவன் ஒருவனுக்காக) என்ற வாக்கியத்தில் அவனுடைய பழிவாங்கும் எண்ணம் தெளிவாகிறது — ஓர் அண்ணனின் குற்றத்துக்காக எல்லா லோகபாலர்களையும் தண்டிப்பேன் என்கிறான். தூதனின் உடல் ராக்ஷசர்களுக்கு உணவாகக் கொடுக்கப்பட்டது கொடுமையின் உச்சம்; அது ராக்ஷச இயல்பைத் தெளிவாகக் காட்டுகிறது.

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಅನಂತರ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಲೋಕೇಶ್ವರನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಳುಹಿಸಿದ ತೀವ್ರವಾದ ನಿದ್ರೆಯು ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿತು. ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಅವನು ಬೇಡಿದ ವರದ ಫಲವು ಈಗ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಆಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅಣ್ಣ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ನಿದ್ರೆಯು ನನ್ನನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತಿದೆ; ನನಗಾಗಿ ಒಂದು ಮನೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸು.’ ಆಗ ರಾಜನಾದ ರಾವಣನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಶಿಲ್ಪಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿದನು. ಅವರು ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗಾಗಿ ಒಂದು ಯೋಜನ ಅಗಲವಾದ, ಅದರ ಎರಡರಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ, ನಯವಾದ, ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ, ಯಾವ ಅಡಚಣೆಯೂ ಇಲ್ಲದ ಮನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಸ್ಫಟಿಕದ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ರಿತ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ವೈಡೂರ್ಯದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಿರುಗಂಟೆಗಳ ಜಾಲಗಳಿದ್ದವು, ತೋರಣಗಳು ದಂತದವು, ವೇದಿಕೆಗಳು ವಜ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ಫಟಿಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ಮನೋಹರವಾದ, ಎಲ್ಲ ಸುಖಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವ ಆ ಮನೆಯನ್ನು ಮೇರುಪರ್ವತದ ಪುಣ್ಯಮಯ ಗುಹೆಯಂತೆ ರಾಕ್ಷಸನಾದ ರಾವಣನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾದ ಮಹಾಬಲನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಲಗಿದ್ದು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಮನೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾಕ್ಷಸರ ವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನು ಮಲಗುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಎರಡು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಭವನ! ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಿಶಾಲವಾದ ಶರೀರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಅದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ‘ಮೇರೋಃ ಪುಣ್ಯಾಂ ಗುಹಾಮಿವ’ (ಮೇರುವಿನ ಪುಣ್ಯಗುಹೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳದ ಶಾಂತಿಯೂ ಸುಖವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ರಾವಣನ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹವೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತಮ್ಮನ ಒಂದೇ ಒಂದು ಬೇಡಿಕೆಗಾಗಿ ಅವನು ಇಂತಹ ಭವನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕೈಲಾಸಸಮಮ್ ಆಲಯಮ್’ (ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಮನೆ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವೊಂದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ; ಈ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಅದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ‘ದರ್ಶನೀಯಂ ನಿರಾಬಾಧಂ ಕುಂಭಕರ್ಣಸ್ಯ ಚಕ್ರಿರೇ’ (ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗಾಗಿ ಸುಂದರವಾದ, ಅಡಚಣೆಯಿಲ್ಲದ ಮನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು) ಎಂದಷ್ಟೇ ಇದೆ. ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ‘ರೂಪಿಣೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಎಂದರೆ ಅವಳು ಒಬ್ಬ ದೇವತೆಯಂತೆ ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತು ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಆಕಳಿಕೆ ಮುಂತಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತವಳು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವರವು ಶಾಪದಂತೆ ಫಲಿಸಿತು — ಅವನು ತಾನೇ ಬೇಡಿದ್ದೇ ಅವನ ಬಂಧನವಾಯಿತು.

ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾದ ಮೇಲೆ ದಶಾನನನು ಅಂಕುಶವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಯಕ್ಷರನ್ನೂ ಗಂಧರ್ವರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲತೊಡಗಿದನು. ದೇವತೆಗಳ ನಂದನವೇ ಮೊದಲಾದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಉದ್ಯಾನಗಳು ಎಲ್ಲಿದ್ದವೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನದಿಯಲ್ಲಿ ಆನೆಯಂತೆ ಆಟವಾಡುತ್ತ, ಗಾಳಿಯಂತೆ ಮರಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತ, ಬಿಟ್ಟ ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡುತ್ತ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಆನೆಯು ನದಿಯನ್ನು ಕಲಕುತ್ತದೆ, ಗಾಳಿಯು ಮರಗಳನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕೀಳುತ್ತದೆ, ವಜ್ರಾಯುಧವು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಸೀಳುತ್ತದೆ. ‘ನಿರಂಕುಶಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಆನೆಯ ರೂಪಕವನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂಕುಶವಿಲ್ಲದ ಮದಗಜದಂತೆ ಅವನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿದ್ರೆಯೊಂದಿಗೆಯೇ ರಾವಣನ ನಿರಂಕುಶತೆಯು ಆರಂಭವಾಗುವುದು ವಿಶೇಷ — ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದಷ್ಟು ಕಾಲ ಅವನು ಋಷಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನು ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ, ರಾವಣನಾದರೋ ವಿನಾಶವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ದಶಗ್ರೀವನ ಅಂತಹ ನಡತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಧನೇಶ್ವರನು ಕುಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ತನ್ನ ನಡತೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು, ಸೌಭ್ರಾತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳಲು ಲಂಕೆಗೆ ಒಬ್ಬ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಆ ದೂತನು ಲಂಕಾನಗರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮೊದಲು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದನು. ವಿಭೀಷಣನು ಅವನನ್ನು ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಬಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ವಿಭೀಷಣನು ರಾಜನಾದ ಕುಬೇರನ ಮತ್ತು ಬಂಧುಗಳ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ದಶಾನನನನ್ನು ಅವನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ಆ ದೂತನು ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ‘ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಗೌರವಿಸಿ ಮೌನವಾಗಿ ನಿಂತನು. ಅನಂತರ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಉತ್ತಮ ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ದೂತನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಹೇಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ವೀರನೇ, ಅದು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ನಡತೆಗೂ ಕುಲಕ್ಕೂ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟು ಮಾಡಿದ್ದು ಸಾಕು; ಇನ್ನು ಸಚ್ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊ; ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲು. ನಂದನವನವು ಧ್ವಂಸವಾದುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ, ಋಷಿಗಳು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೆಂದು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ; ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ವಿರುದ್ಧ ದೇವತೆಗಳು ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ದೂತನನ್ನು ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಿರಿಯಣ್ಣನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಕುಬೇರ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ನಡುವೆ ಸೇತುವೆಯಂತೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಕುಬೇರನ ಸಂದೇಶವೂ ಮೃದುವಾದುದು — ಅವನು ಬೆದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಸಾಕು’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ದೇವತೆಗಳ ಕೋಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಆಶೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ದೂತನ ನಡವಳಿಕೆಯೂ ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯ — ಅವನು ಮೊದಲು ರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡು ‘ಜಯ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಮೌನವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ರಾಜನು ಕುಳಿತ ಮೇಲೆಯೇ ಮಾತನಾಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಬೇರನ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ‘ಸಾಕು’ ಎಂಬ ತಡೆ, ಎರಡನೆಯದು ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲು’ ಎಂಬ ಉಪದೇಶ, ಮೂರನೆಯದು ‘ದೇವತೆಗಳ ಸಿದ್ಧತೆ’ ಎಂಬ ಭಯಸೂಚನೆ. ಈ ಕ್ರಮವು ಸಾಮನೀತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು — ಮೊದಲು ಸ್ನೇಹದಿಂದ, ಆಮೇಲೆ ಹಿತದಿಂದ, ಕೊನೆಗೆ ಭಯದಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಸುವುದು. ‘ಉಭಯೋಃ ಸದೃಶಂ… ವೃತ್ತಸ್ಯ ಚ ಕುಲಸ್ಯ ಚ’ (ಇಬ್ಬರ ನಡತೆಗೂ ಕುಲಕ್ಕೂ ತಕ್ಕುದು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನವಾದ ಕುಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ವಂಶಜರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ನಡತೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇರಬೇಕು. ದೂತನು ಮೊದಲು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುವುದೂ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ — ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನು ವಿಭೀಷಣನೊಬ್ಬನೇ ಎಂಬುದು ಕುಬೇರನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.

ದೂತನು ಕುಬೇರನ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದೀಯೆ; ಆದರೂ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ ಬಾಲಕನನ್ನೂ ಅವನ ಬಂಧುಗಳು ರಕ್ಷಿಸಲೇಬೇಕು. ನಾನಾದರೋ ಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಲು ಹಿಮವಂತದ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ರೌದ್ರವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ನಿಯಮಬದ್ಧನಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿಯಾದೆನು. ಅಲ್ಲಿ ಉಮೆಯೊಡನೆ ಇದ್ದ ಪ್ರಭುವಾದ ಮಹೇಶ್ವರದೇವನನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನ ಎಡಗಣ್ಣನ್ನು ದೇವಿಯ ಮೇಲೆ ಹಾಯಿಸಿದೆನು — ಮಹಾರಾಜ, ‘ಈಕೆ ಯಾರು?’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ಬೇರೆ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ. ಆಗ ರುದ್ರಾಣಿಯು ಅನುಪಮವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಳು. ದೇವಿಯ ದಿವ್ಯಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಎಡಗಣ್ಣು ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತು; ಇನ್ನೊಂದು ಕಣ್ಣು ಧೂಳು ಮುಸುಕಿದ ಜ್ಯೋತಿಯಂತೆ ಹಳದಿ-ಕಂದುಬಣ್ಣವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಅನಂತರ ನಾನು ಆ ಪರ್ವತದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ತಪ್ಪಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮೌನವಾಗಿ ಎಂಟುನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಹಾವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದೆನು. ಆ ನಿಯಮವು ಮುಗಿದಾಗ ಪ್ರಭುವಾದ ಮಹೇಶ್ವರದೇವನು ಪ್ರೀತಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೀಗೆಂದನು — “ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಸುವ್ರತನೇ, ಈ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಧನಾಧಿಪನೇ, ಈ ವ್ರತವನ್ನು ನಾನು ಆಚರಿಸಿದ್ದೇನೆ, ನೀನೂ ಆಚರಿಸಿದ್ದೀಯೆ; ಇಂತಹ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಮೂರನೆಯ ಪುರುಷನಿಲ್ಲ; ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದ ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಹಿಂದೆ ನಾನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೌಮ್ಯನೇ, ಧನೇಶ್ವರನೇ, ನನ್ನೊಡನೆ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊ; ಅನಘನೇ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದೀಯೆ, ನನ್ನ ಸಖನಾಗು. ದೇವಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಿನ್ನ ಎಡಗಣ್ಣು ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತಲ್ಲ, ದೇವಿಯ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರಿಂದ ಹಳದಿಬಣ್ಣವನ್ನು ಪಡೆಯಿತಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ‘ಏಕಾಕ್ಷಪಿಂಗಲೀ’ (ಒಂದು ಕಣ್ಣು ಹಳದಿಯಾದವನು) ಎಂಬ ನಿನ್ನ ಹೆಸರು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.” ಹೀಗೆ ಶಂಕರನಿಂದ ಸಖ್ಯವನ್ನೂ ಅನುಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಪಡೆದು ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಕೇಳಿದೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಧರ್ಮಿಷ್ಠರ ಸಹವಾಸದಿಂದಲೂ ಕುಲಕ್ಕೆ ಕಳಂಕ ತರುವುದರಿಂದಲೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನು ತನ್ನ ಕಥೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ? ಒಂದು ಕಡೆ ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ದೇವಿಯ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹಾಯಿಸಿದ್ದು ಅವಿವೇಕವಾಗಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕೆ ದಂಡನೆಯೂ ದೊರೆಯಿತು; ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೋಷವೂ ಅನುಗ್ರಹವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪರೋಕ್ಷ ಉಪದೇಶವಿದು — ‘ನಾನೂ ದೋಷವನ್ನು ಮಾಡಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧನಾದೆ, ನೀನೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿ.’ ಮೇಲಾಗಿ ಮಹೇಶ್ವರನ ಸಖ್ಯವೇ ತನ್ನ ಬಲ ಎಂದೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಬೇರನ ಕಥೆಯ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶಗಳಿವೆ. ‘ನ ಖಲ್ವನ್ಯೇನ ಹೇತುನಾ’ (ಬೇರೆ ಕಾರಣದಿಂದ ಖಂಡಿತ ಅಲ್ಲ) ಎಂದು ಅವನು ಒತ್ತಿಹೇಳಿದಂತೆ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಕಾಮದಿಂದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಿಂದ ಇತ್ತು. ಆದರೂ ದೇವಿಯ ತೇಜಸ್ಸು ಅವನನ್ನು ದಂಡಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಮಹಾತ್ಮರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವಿವೇಕವೂ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹೇಶ್ವರನು ಅವನನ್ನು ‘ಮೂರನೆಯ ಪುರುಷನಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಶಿವನೂ ಕುಬೇರನೂ ಮಾತ್ರ ಆಚರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ‘ತಪಸಾ ನಿರ್ಜಿತಃ’ (ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಶಿವನ ಮಾತು ತಪಸ್ಸಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದೇವನೂ ತಪಸ್ವಿಯಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಕಾಕ್ಷಪಿಂಗಲೀ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಒಂದು ಕಡೆ ದೋಷದ ಸ್ಮಾರಕ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಶಿವಸಖ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ಇದೆಲ್ಲದರ ಉದ್ದೇಶ ರಾವಣನಿಗೆ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದು — ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಸಾಧ್ಯ, ನೀನೂ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿ. ಆದರೆ ರಾವಣನು ಈ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನ ಗರ್ವವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ ಬಾಲಕನನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕುಬೇರನು ರಾವಣನನ್ನು ಬಾಲಕನಂತೆಯೂ ತನ್ನನ್ನು ಹಿರಿಯ ರಕ್ಷಕನಂತೆಯೂ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಸ್ನೇಹವಾದರೋ ರಾವಣನ ಗರ್ವವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೆರಳಿಸುತ್ತದೆ.

ದೂತನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಋಷಿಸಮೂಹಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ನಿನ್ನ ವಧೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದಶಗ್ರೀವನು ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೆಂಪಗೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಕೈಗಳನ್ನು ಹಿಸುಕುತ್ತ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕಡಿಯುತ್ತ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ದೂತನೇ, ನೀನು ಆಡುತ್ತಿರುವ ಮಾತು ನನಗೆ ಅರ್ಥವಾಯಿತು. ಇಂದು ನೀನೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಆ ಅಣ್ಣನೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಧನರಕ್ಷಕನು ಹೇಳುವುದು ನನಗೆ ಹಿತವಲ್ಲ. ಆ ಮೂಢನು ಮಹೇಶ್ವರನ ಸಖ್ಯವನ್ನು ನನಗೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಾನಂತೆ! ನೀನು ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತು ನಾನು ಸಹಿಸತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ದೂತನೇ, ಇಷ್ಟು ಕಾಲ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ‘ಹಿರಿಯಣ್ಣನು ಗುರು, ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿಯೇ. ಈಗಲಾದರೋ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ — ನನ್ನ ಬಾಹುಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ಅವನೊಬ್ಬನ ಸಲುವಾಗಿ ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಆ ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಲಂಕೇಶನು ದೂತನನ್ನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ಕೊಂದು, ದುರಾತ್ಮರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತಿನ್ನಲು ಅವನನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು ರಾವಣನು ರಥವನ್ನೇರಿ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಧನೇಶ್ವರನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟನು. ದೂತವಧೆಯು ರಾಜಧರ್ಮದ ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧ — ‘ದೂತನು ಅವಧ್ಯ’ ಎಂಬುದು ನೀತಿ; ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನೇ ಈ ನೀತಿಯನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುವನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕುಬೇರನ ಉಪದೇಶವಲ್ಲ, ‘ಮಹೇಶ್ವರಸಖ್ಯ’ವೇ — ಅದನ್ನು ಅವನು ತನಗೊಂದು ಬೆದರಿಕೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕುಬೇರನ ಹಿತವಚನವೇ ರಾವಣನ ದಿಗ್ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರ ಪ್ರಸ್ತಾಪ — ಕುಬೇರನು ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಲುವಾಗಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಗರ್ವ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿದೆ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಕೋಪವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಕೂಡ — ‘ಇಷ್ಟು ಕಾಲ ಸಹಿಸಿದ್ದು ಅವನು ಹಿರಿಯನೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ’ ಎಂದು. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿರುವ ‘ಮೂಢ’, ‘ಧನರಕ್ಷಕ’ ಎಂಬ ಅಪಹಾಸ್ಯದ ಪದಗಳು ಕುಬೇರನ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗಿರುವ ಅವಜ್ಞೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ತಸ್ಯೈಕಸ್ಯ ಕೃತೇ’ (ಅವನೊಬ್ಬನ ಸಲುವಾಗಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರತೀಕಾರಬುದ್ಧಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಒಬ್ಬ ಅಣ್ಣನ ದೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಪಾಲರನ್ನೂ ದಂಡಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು. ದೂತನ ದೇಹವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತಿನ್ನಲು ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಕ್ರೌರ್ಯದ ಪರಮಾವಧಿ; ಅದು ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

അഗസ്ത്യൻ പറയുന്നു — പിന്നീട് കുറെക്കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ലോകേശ്വരനായ ബ്രഹ്മാവ് അയച്ച തീവ്രമായ നിദ്ര രൂപമെടുത്ത് കുംഭകർണന്റെ ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പത്താം സർഗത്തിൽ സരസ്വതിയുടെ പ്രേരണയാൽ അവൻ ചോദിച്ചുവാങ്ങിയ വരത്തിന്റെ ഫലം ഇപ്പോൾ വെളിപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ കുംഭകർണൻ അടുത്തിരുന്ന സഹോദരനായ രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ഉറക്കം എന്നെ വല്ലാതെ അലട്ടുന്നു; എനിക്കൊരു വാസസ്ഥാനം പണിയിച്ചുതരിക.’ തുടർന്നു രാജാവായ രാവണൻ വിശ്വകർമാവിനു തുല്യരായ ശില്പികളെ നിയോഗിച്ചു. അവർ കുംഭകർണനുവേണ്ടി ഒരു യോജന വീതിയും അതിന്റെ ഇരട്ടി നീളവുമുള്ള, മിനുസമാർന്നതും ദർശനീയവും ഒരു തടസ്സവുമില്ലാത്തതുമായ ഒരു ഗൃഹം നിർമിച്ചു. സ്ഫടികംകൊണ്ടും സ്വർണംകൊണ്ടുമുള്ള ചിത്രവിചിത്രമായ തൂണുകളാൽ അത് എങ്ങും ശോഭിച്ചു. അതിന്റെ പടവുകൾ വൈഡൂര്യംകൊണ്ടു പണിതവയായിരുന്നു; എല്ലായിടത്തും കിങ്ങിണിമാലകൾ; തോരണങ്ങൾ ദന്തനിർമിതം; വേദികകൾ വജ്രവും സ്ഫടികവുംകൊണ്ടുള്ളവ. ഇങ്ങനെ മനോഹരവും എല്ലാ സുഖങ്ങളുമുള്ളതും എപ്പോഴും എവിടെയും സുഖം നൽകുന്നതുമായ ആ ഗൃഹം, മേരുപർവതത്തിലെ പുണ്യമായ ഗുഹപോലെ, രാക്ഷസനായ രാവണൻ പണിയിച്ചു. അവിടെ നിദ്രയിൽ ആണ്ടുപോയ മഹാബലനായ കുംഭകർണൻ അനേകായിരം വർഷം കിടന്നുറങ്ങി, ഉണർന്നതേയില്ല. ഈ ഗൃഹവർണനയിലൂടെ കവി രാക്ഷസന്മാരുടെ വൈഭവം കാണിക്കുന്നു — ഒരാൾക്കു കിടന്നുറങ്ങാൻ മാത്രം രണ്ടു യോജന നീളമുള്ള ഭവനം. കുംഭകർണന്റെ ഭീമമായ ശരീരത്തിനൊത്തവിധം അതു വിസ്തൃതമായിരുന്നു. ‘മേരുവിന്റെ പുണ്യമായ ഗുഹപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ ആ സ്ഥലത്തിന്റെ ശാന്തിയും സുഖവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാവണന്റെ സഹോദരസ്നേഹവും ഇവിടെ കാണാം — സഹോദരന്റെ ഒരൊറ്റ അപേക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടി അവൻ ഇത്തരമൊരു ഭവനം പണിയിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘കൈലാസസമം ആലയം’ (കൈലാസത്തിനു തുല്യമായ ആലയം) എന്ന ഒരു അർധശ്ലോകം അധികമുണ്ട്; ഈ മുദ്രണത്തിൽ അതില്ല; ഇവിടെ ‘ദർശനീയം നിരാബാധം കുംഭകർണസ്യ ചക്രിരേ’ (കുംഭകർണനുവേണ്ടി ദർശനീയവും തടസ്സമറ്റതുമായ ഗൃഹം പണിതു) എന്നു മാത്രമേയുള്ളൂ. നിദ്രയെ ‘രൂപിണി’ എന്നു വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — അതായത് ഒരു ദേവതയെപ്പോലെ മൂർത്തരൂപം പൂണ്ട് അവൾ അവന്റെ ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; കോട്ടുവായ മുതലായ രൂപങ്ങളിൽ മൂർത്തിമതിയായവൾ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വരം ശാപംപോലെ ഫലിച്ചു — അവൻ സ്വയം ചോദിച്ചുവാങ്ങിയതുതന്നെ അവന്റെ ബന്ധനമായിത്തീർന്നു.

കുംഭകർണൻ നിദ്രയിൽ ആണ്ടപ്പോൾ ദശാനനൻ നിരങ്കുശനായി ദേവന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും യക്ഷന്മാരെയും ഗന്ധർവന്മാരെയും കൊന്നൊടുക്കി. ദേവന്മാരുടെ നന്ദനം മുതലായ വിചിത്രമായ ഉദ്യാനങ്ങളിൽ ചെന്ന് അത്യധികം ക്രുദ്ധനായ അവൻ അവയെ തകർത്തു. ആ രാക്ഷസൻ നദിയിൽ ആന എന്നപോലെ ക്രീഡിച്ചും, കാറ്റ് എന്നപോലെ മരങ്ങളെ വലിച്ചെറിഞ്ഞും, പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ട വജ്രായുധം എന്നപോലെ പർവതങ്ങളെ തകർത്തും സഞ്ചരിച്ചു. ഇവിടെ മൂന്ന് ഉപമകളാൽ അവന്റെ മൂന്നുവിധമുള്ള നാശം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ആന നദിയെ കലക്കുന്നു, കാറ്റ് മരങ്ങളെ പിഴുതെറിയുന്നു, വജ്രം പർവതങ്ങളെ പിളർക്കുന്നു. ‘നിരങ്കുശൻ’ (തോട്ടിയില്ലാത്തവൻ) എന്ന പദംതന്നെ ആനയുടെ രൂപകം തുടരുന്നു — തോട്ടിയില്ലാത്ത മദയാനയെപ്പോലെയായിരുന്നു അവൻ. കുംഭകർണന്റെ ഉറക്കത്തോടൊപ്പമാണ് രാവണന്റെ നിരങ്കുശത്വം തുടങ്ങുന്നത് എന്നതു ശ്രദ്ധേയം — കുംഭകർണൻ ഉണർന്നിരുന്നപ്പോൾ അവൻ ഋഷിമാരെ ഭക്ഷിച്ചിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അവൻ ഉറങ്ങുന്നു, രാവണനാകട്ടെ നാശം വിതയ്ക്കുന്നു.

ദശഗ്രീവന്റെ അത്തരം പെരുമാറ്റം അറിഞ്ഞ്, ധർമജ്ഞനായ ധനേശ്വരൻ കുലത്തിനു ചേർന്ന തന്റെ ആചാരം ഓർത്ത്, സഹോദരസ്നേഹം പ്രകടമാക്കാനും ദശഗ്രീവനു ഹിതം ഉപദേശിക്കാനുമായി ലങ്കയിലേക്ക് ഒരു ദൂതനെ അയച്ചു. ആ ദൂതൻ ലങ്കാനഗരിയിൽ ചെന്ന് ആദ്യം വിഭീഷണനെ സമീപിച്ചു. വിഭീഷണൻ ധർമാനുസൃതം അവനെ ആദരിച്ച് വന്നതിന്റെ കാരണം ചോദിച്ചു. രാജാവായ കുബേരന്റെയും ബന്ധുക്കളുടെയും ക്ഷേമം അന്വേഷിച്ചശേഷം വിഭീഷണൻ സഭയിൽ ഇരിക്കുന്ന ദശാനനനെ അവനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. സ്വതേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്ന രാജാവിനെ അവിടെ കണ്ട് ദൂതൻ ‘ജയ’ എന്ന വാക്കാൽ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് മൗനമായി നിന്നു. തുടർന്നു മികച്ച വിരിപ്പുകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഉത്തമമായ പര്യങ്കത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന ദശഗ്രീവനോടു ദൂതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, അങ്ങയുടെ സഹോദരൻ പറഞ്ഞതെല്ലാം ഞാൻ അങ്ങയോടു പറയാം; വീരാ, അതു നിങ്ങൾ ഇരുവരുടെയും ആചാരത്തിനും കുലത്തിനും ചേർന്നതാണ്. ഇത്രയും ചെയ്തതു തികച്ചും മതി; ഇനി സച്ചരിത്രം ശേഖരിക്കുക; കഴിയുമെങ്കിൽ ധർമത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക. നന്ദനോദ്യാനം തകർക്കപ്പെട്ടതു ഞാൻ കണ്ടു; ഋഷിമാർ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്നു കേട്ടു; രാജാവേ, അങ്ങയ്ക്കെതിരെ ദേവന്മാരുടെ ഒരുക്കവും ഞാൻ കേട്ടിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ വിഭീഷണന്റെ പെരുമാറ്റം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അവൻ ദൂതനെ ധർമാനുസൃതം സത്കരിക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്റെ ക്ഷേമം അന്വേഷിക്കുന്നു, അതിനുശേഷം മാത്രം രാജസഭയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു. ഇങ്ങനെ അവൻ കുബേരനും രാവണനും ഇടയിൽ ഒരു സേതുപോലെ നിൽക്കുന്നു. കുബേരന്റെ സന്ദേശവും മൃദുവാണ് — അദ്ദേഹം ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നില്ല; ‘മതി’ എന്നു മാത്രം പറയുന്നു, ദേവന്മാരുടെ കോപം സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘കഴിയുമെങ്കിൽ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ, രാവണന്റെ സ്വഭാവം അറിഞ്ഞിട്ടും അദ്ദേഹം പ്രതീക്ഷ കൈവിടുന്നില്ല. ദൂതന്റെ ആചാരവും മാതൃകാപരമാണ് — അവൻ ആദ്യം രാജാവിന്റെ തേജസ്സു കണ്ട് ‘ജയ’ എന്നു പറയുന്നു, മൗനമായി നിൽക്കുന്നു, രാജാവ് ഇരുന്നശേഷം മാത്രമേ സംസാരിച്ചുതുടങ്ങുന്നുള്ളൂ. കുബേരന്റെ സന്ദേശത്തിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ഒന്നാമത് ‘മതി’ എന്ന നിവാരണം, രണ്ടാമത് ‘ധർമത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക’ എന്ന ഉപദേശം, മൂന്നാമത് ‘ദേവന്മാരുടെ ഒരുക്കം’ എന്ന ഭയസൂചന. ഈ ക്രമം സാമനീതിക്ക് അനുസൃതമാണ് — ആദ്യം സ്നേഹംകൊണ്ടും പിന്നെ ഹിതംകൊണ്ടും ഒടുവിൽ ഭയംകൊണ്ടും ഉദ്ബോധിപ്പിക്കൽ. ‘ഇരുവരുടെയും … ആചാരത്തിനും കുലത്തിനും ചേർന്നത്’ എന്ന വാക്യത്തിൽ കുബേരൻ ഇരുവർക്കും ഒരേ കുലമാണെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഇരുവരും പുലസ്ത്യന്റെ വംശജരാണ്; അതിനാൽ ഇരുവരുടെയും ആചാരവും അതുപോലെതന്നെയാകണം. ദൂതൻ ആദ്യം വിഭീഷണനെ കാണുന്നു എന്നതും അർഥഗർഭമാണ് — ലങ്കയിൽ ധർമബുദ്ധിയുള്ളവൻ വിഭീഷണൻ മാത്രമാണെന്നു കുബേരന് അറിയാം.

ദൂതൻ കുബേരന്റെ വാക്കുകൾ തുടർന്നു പറയുന്നു: ‘രാക്ഷസാധിപാ, നീ എന്നെ പലവട്ടം നിരാകരിച്ചിട്ടുണ്ട്; എങ്കിലും അപരാധം ചെയ്താലും ബാലനെ സ്വന്തം ബന്ധുക്കൾ രക്ഷിക്കുകതന്നെ വേണം. ഞാനാകട്ടെ ധർമം ഉപാസിക്കാനായി ഹിമവാന്റെ മുകൾപ്പരപ്പിലേക്കു പോയി, രൗദ്രമായ വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച് നിയമനിഷ്ഠനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായി കഴിഞ്ഞു. അവിടെ ഉമയോടുകൂടിയ പ്രഭുവായ മഹേശ്വരദേവനെ ഞാൻ കണ്ടു. ദൈവഗത്യാ അവിടെ എന്റെ ഇടത്തേക്കണ്ണ് ദേവിയുടെമേൽ പതിച്ചു — മഹാരാജാവേ, ‘ഇവൾ ആരാണ്’ എന്നറിയാൻ മാത്രം; മറ്റൊരു കാരണവുമില്ലായിരുന്നു. അപ്പോൾ രുദ്രാണി അനുപമമായ രൂപം ധരിച്ച് അവിടെ നിൽക്കുകയായിരുന്നു. ദേവിയുടെ ദിവ്യപ്രഭാവത്താൽ എന്റെ ഇടത്തേക്കണ്ണ് ദഹിച്ചുപോയി; മറ്റേ കണ്ണ് പൊടിമൂടിയ ജ്യോതിസ്സുപോലെ പിംഗലവർണമായി. പിന്നീട് ഞാൻ ആ പർവതത്തിന്റെ മറ്റൊരു വിശാലമായ ചരിവിൽ ചെന്ന്, മൗനമായി എണ്ണൂറു വർഷം മഹാവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചു. ആ നിയമം പൂർത്തിയായപ്പോൾ പ്രഭുവായ മഹേശ്വരദേവൻ പ്രീതമായ മനസ്സോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “ധർമജ്ഞാ, സുവ്രതാ, ഈ തപസ്സിനാൽ ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രീതനായിരിക്കുന്നു. ധനാധിപാ, ഈ വ്രതം ഞാൻ അനുഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്, നീയും; ഇത്തരമൊരു വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന മൂന്നാമതൊരാൾ ഇല്ല; ഈ അതിദുഷ്കരമായ വ്രതം പണ്ടു ഞാൻതന്നെ ഉണ്ടാക്കിയതാണ്. അതിനാൽ സൗമ്യനായ ധനേശ്വരാ, എന്നോടു സഖ്യം ഇഷ്ടപ്പെടുക; അനഘാ, തപസ്സിനാൽ ഞാൻ ജയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, എന്റെ സഖാവാകുക. ദേവിയുടെ പ്രഭാവത്താൽ നിന്റെ ഇടത്തേക്കണ്ണ് ദഹിച്ചതിനാലും ദേവിയുടെ രൂപം നോക്കിയതുകൊണ്ടു പിംഗലവർണം ലഭിച്ചതിനാലും ‘ഏകാക്ഷപിംഗലി’ (ഒറ്റക്കണ്ണും പിംഗലവർണവുമുള്ളവൻ) എന്ന നിന്റെ പേര് എന്നെന്നും നിലനിൽക്കും.” ഇങ്ങനെ ശങ്കരനിൽനിന്നു സഖ്യവും അനുമതിയും നേടി മടങ്ങിവന്ന ഞാൻ നിന്റെ പാപനിശ്ചയത്തെക്കുറിച്ചു കേട്ടു. അതിനാൽ അധർമിഷ്ഠരുമായുള്ള സംസർഗത്തിൽനിന്നും കുലത്തെ കളങ്കപ്പെടുത്തുന്നതിൽനിന്നും പിന്തിരിയുക.’ ഇവിടെ കുബേരൻ എന്തിനാണു സ്വന്തം കഥ പറയുന്നത്? ഒരുവശത്ത് അദ്ദേഹം സ്വന്തം തെറ്റു സമ്മതിക്കുന്നു — ദേവിയുടെമേൽ ദൃഷ്ടി പതിപ്പിച്ചത് അവിവേകമായിരുന്നു, അതിന്റെ ശിക്ഷയും ലഭിച്ചു; മറുവശത്ത് തപസ്സിനാൽ തെറ്റുപോലും അനുഗ്രഹമായി പരിണമിക്കുന്നുവെന്ന് അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരോക്ഷമായ ഉപദേശം ഇതാണ് — ‘ഞാനും തെറ്റു ചെയ്ത് തപസ്സിനാൽ ശുദ്ധനായി, നീയും പിന്തിരിയുക.’ കൂടാതെ മഹേശ്വരന്റെ സഖ്യമാണ് തന്റെ ബലം എന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കുബേരന്റെ കഥാവിവരണത്തിൽ ചില സൂക്ഷ്മാംശങ്ങളുണ്ട്. ‘ന ഖല്വന്യേന ഹേതുനാ’ (മറ്റൊരു കാരണത്താലുമല്ല) എന്ന് ഏതാണ്ട് രണ്ടുവട്ടം എന്നപോലെ അദ്ദേഹം തന്റെ നിർദോഷത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ നോട്ടം കാമംകൊണ്ടായിരുന്നില്ല, ജിജ്ഞാസകൊണ്ടു മാത്രമായിരുന്നു. എന്നിട്ടും ദേവിയുടെ തേജസ്സ് അദ്ദേഹത്തെ ശിക്ഷിക്കുന്നു; മഹാന്മാരുടെ കാര്യത്തിൽ അവിവേകവും ഫലം നൽകുമെന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മൂന്നാമതൊരാൾ ഇല്ല’ എന്നു മഹേശ്വരൻ അദ്ദേഹത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു — ഈ വ്രതം ശിവനും കുബേരനും മാത്രമേ അനുഷ്ഠിച്ചിട്ടുള്ളൂ. ‘തപസ്സിനാൽ ജയിക്കപ്പെട്ടു’ എന്ന ശിവവചനം തപസ്സിന്റെ സാമർഥ്യം കാണിക്കുന്നു — ദേവൻപോലും തപസ്വിയാൽ ജയിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഏകാക്ഷപിംഗലി’ എന്ന പേര് ഒരുവശത്ത് തെറ്റിന്റെ ഓർമക്കുറിപ്പും മറുവശത്ത് ശിവസഖ്യത്തിന്റെ അടയാളവുമാണ്. ഇതിന്റെയെല്ലാം ഉദ്ദേശ്യം രാവണന് ഒരു ഉദാഹരണം നൽകലാണ് — സ്വന്തം തെറ്റു സമ്മതിച്ച് തപസ്സിനാൽ ശുദ്ധി സാധ്യമാണ്, നീയും അധർമത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിയുക. എന്നാൽ രാവണൻ ഈ ഉദാഹരണത്തിൽ സഹോദരന്റെ ഗർവ് മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ. ‘അപരാധം ചെയ്താലും ബാലനെ രക്ഷിക്കണം’ എന്ന വാക്യത്താൽ കുബേരൻ രാവണനെ ഒരു ബാലനായും തന്നെ ജ്യേഷ്ഠനായ രക്ഷകനായും കരുതുന്നു; ഈ സ്നേഹമാകട്ടെ രാവണന്റെ ഗർവിനെ കൂടുതൽ ഇളക്കിവിടുന്നു.

ദൂതൻ ഒടുവിൽ പറഞ്ഞു: ‘ഋഷിസംഘങ്ങളോടൊപ്പം ദേവന്മാർ നിന്നെ വധിക്കാനുള്ള ഉപായം ആലോചിക്കുന്നു.’ ഇതു കേട്ട ദശഗ്രീവൻ കോപത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ കൈകൾ ഞെരിച്ചും പല്ലുകൾ കടിച്ചും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ദൂതാ, നീ പറയുന്ന വാക്കിന്റെ പൊരുൾ എനിക്കു മനസ്സിലായി. ഇന്നു നീ ജീവിച്ചിരിക്കുകയില്ല; നിന്നെ അയച്ച ആ സഹോദരനും ജീവിച്ചിരിക്കുകയില്ല. ആ ധനരക്ഷകൻ പറയുന്നത് എനിക്കു ഹിതമല്ല. ആ മൂഢൻ മഹേശ്വരസഖ്യത്തെപ്പറ്റി എന്നെ കേൾപ്പിക്കുന്നുപോലും! നീ പറഞ്ഞ ഇതു ഞാൻ ക്ഷമിക്കാവുന്നതല്ല. ദൂതാ, ഇത്രയുംകാലം അവനോടു ഞാൻ ക്ഷമിച്ചത് “ജ്യേഷ്ഠൻ ഗുരുവാണ്, കൊല്ലരുത്” എന്നു കരുതി മാത്രമാണ്. ഇപ്പോഴാകട്ടെ അവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഞാൻ ഈ തീരുമാനമെടുത്തിരിക്കുന്നു — എന്റെ ബാഹുവീര്യത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ജയിക്കും. ആ ഒരുവനുവേണ്ടി ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ ആ നാലു ലോകപാലന്മാരെയും ഞാൻ യമലോകത്തേക്ക് അയയ്ക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ലങ്കേശൻ ദൂതനെ വാളുകൊണ്ടു വെട്ടിക്കൊന്നു; ദുരാത്മാക്കളായ രാക്ഷസന്മാർക്കു ഭക്ഷിക്കാൻ അവനെ കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്നു സ്വസ്തിവാചനം കഴിച്ച് രാവണൻ രഥത്തിൽ കയറി, ത്രൈലോക്യവിജയം കാംക്ഷിച്ച്, ധനേശ്വരൻ വസിച്ചിരുന്നിടത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു. ദൂതവധം രാജധർമത്തിലെ മഹാപരാധമാണ് — ദൂതൻ അവധ്യനാണ് എന്നതാണു നീതി; സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ വിഭീഷണൻതന്നെ ഈ നീതി രാവണനെ ഓർമിപ്പിക്കാനിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ രാവണന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ മൂലം കുബേരന്റെ ഉപദേശമല്ല, ‘മഹേശ്വരസഖ്യം’ ആണ് — അതിനെ അവൻ തനിക്കെതിരെയുള്ള ഭീഷണിപോലെ കരുതുന്നു. ഇങ്ങനെ കുബേരന്റെ ഹിതവചനംതന്നെ രാവണന്റെ ദിഗ്വിജയത്തിനു കാരണമായി. നാലു ലോകപാലന്മാരെ പരാമർശിക്കുന്നത് — കുബേരൻ അവരിൽ ഒരാളാണ്, അതിനാൽ അവനുവേണ്ടി എല്ലാവരെയും കൊല്ലും എന്നതാണ് അവന്റെ ഗർവ്. ഈ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാവണന്റെ യുദ്ധയാത്ര ആരംഭിക്കുന്നു; അതിന്റെ വർണന തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിലാണ്. രാവണൻ തന്റെ ക്രോധത്തെ ന്യായീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — ‘ഇത്രയുംകാലം ക്ഷമിച്ചതു ജ്യേഷ്ഠനായതുകൊണ്ടു മാത്രമാണ്’ എന്ന്. അവന്റെ വാക്കുകളിലെ ‘മൂഢൻ’, ‘ധനരക്ഷകൻ’ എന്നീ പരിഹാസപദങ്ങൾ കുബേരനോടുള്ള അവന്റെ അവജ്ഞ കാണിക്കുന്നു. ‘ആ ഒരുവനുവേണ്ടി’ എന്ന വാക്യത്തിൽ അവന്റെ പ്രതികാരബുദ്ധി വ്യക്തമാണ് — ഒരു സഹോദരന്റെ തെറ്റിന് എല്ലാ ലോകപാലന്മാരെയും ശിക്ഷിക്കും എന്ന്. ദൂതന്റെ ശരീരം രാക്ഷസന്മാർക്കു ഭക്ഷിക്കാൻ നൽകി എന്നത് ക്രൗര്യത്തിന്റെ പരകാഷ്ഠയാണ്; അതു രാക്ഷസസ്വഭാവത്തെ സ്പഷ്ടമാക്കുന്നു.

Agastya went on. After some time sleep, sent forth by Brahmā, lord of the worlds, came upon Kumbhakarṇa in embodied form and overpowered him. It was the fruit of the boon he had asked for, prompted by Sarasvatī, in the tenth sarga. Kumbhakarṇa said to his brother Rāvaṇa, who was seated there, "King, sleep is weighing on me. Have a dwelling built for me." So the king set to work craftsmen as skilled as Viśvakarman, and they built for Kumbhakarṇa a smooth hall a league wide and twice as long, beautiful to look at and free from every disturbance. It was adorned everywhere with pillars of crystal and bright gold; its stairs were of beryl, it was hung with nets of little bells, with gateways of ivory and platforms of diamond and crystal. The rākṣasa had it made delightful and full of every comfort, pleasant throughout at all times, like a holy cave of Mount Meru. There mighty Kumbhakarṇa, overcome by sleep, lay for many thousands of years and did not wake. In describing this house the poet shows the splendour of the rākṣasas: a mansion two leagues long merely for one sleeper, sized to Kumbhakarṇa's huge body. The comparison with a cave of Meru suggests its peace and comfort. Rāvaṇa's love for his brother shows here too, for at a single request he had such a hall built. Sleep is said to come "in embodied form", like a deity taking shape and entering his body. So the boon bore fruit like a curse: what he had asked for himself became his bondage.

While Kumbhakarṇa lay overcome by sleep, ten-faced Daśānana ran unchecked and killed gods, seers, yakṣas and gandharvas. He went to the gods' many-coloured gardens, Nandana and the rest, and in great fury laid them waste. Sporting like an elephant in a river, hurling trees about like the wind, the rākṣasa shattered mountains like a hurled thunderbolt. Three images show three kinds of destruction: an elephant churns up a river, the wind uproots trees, and the thunderbolt splits mountains. "Unchecked" continues the elephant image, for he was like a rutting elephant without the driver's goad. It is striking that Rāvaṇa's unchecked violence begins just as Kumbhakarṇa falls asleep: while Kumbhakarṇa was awake he devoured the seers, and now that he sleeps, Rāvaṇa does the destroying.

When he learned how Daśagrīva was behaving, the righteous lord of wealth, mindful of the conduct that befitted his family and himself, sent a messenger to Laṅkā to show his brotherly love and to speak for Daśagrīva's good. On reaching Laṅkā the messenger went first to Vibhīṣaṇa, who received him with due honour and asked why he had come. Vibhīṣaṇa asked after the welfare of King Kubera and his kinsmen, and then showed him Daśānana seated in the assembly hall. Seeing the king there, blazing with his own splendour, the messenger saluted him with the word "Victory!" and stood silent. Then, when Daśagrīva had seated himself on a fine couch spread with rich coverlets, the messenger spoke: "King, I shall tell you everything your brother said, hero; it befits the conduct and the family of you both. 'Enough of what you have done so far. Now it would be well to take up good conduct, and well to stand firm in dharma, if that can be done. I have seen Nandana laid waste and heard that seers have been slain, and I have heard, king, of the gods' preparations against you.'" Vibhīṣaṇa's conduct deserves notice: he honours the envoy properly, asks after his elder brother's welfare, and only then leads him to the court, standing like a bridge between Kubera and Rāvaṇa. That the messenger went to Vibhīṣaṇa first is telling too, for Kubera knew that Vibhīṣaṇa was the one righteous mind in Laṅkā. Kubera's message is gentle. He does not threaten; he says only "enough" and warns of the gods' anger, and his "if it can be done" shows that, though he knows Rāvaṇa's nature, he has not given up hope. The message has three parts, a check, a counsel to keep to dharma, and a warning of the gods' preparations, following the order of conciliatory policy: first affection, then good advice, and last a warning of danger. In speaking of the conduct and family of both, Kubera reminds Rāvaṇa that they are of one line, Pulastya's, and should act alike. The envoy's own manners are a model: he hails the king with "Victory!", falls silent, and speaks only after the king is seated.

The messenger continued with Kubera's words: "'Lord of the rākṣasas, you have slighted me many times; yet even an erring child must be protected by his own kin. I went to a ridge of the Himālaya to practise dharma, took up a fierce vow, and lived there self-controlled, with my senses restrained. There I saw the lord god Maheśvara together with Umā, and by chance my left eye fell upon the goddess, great king, only to learn who she might be, and for no other reason, for Rudrāṇī stood there having taken on a matchless form. By the goddess's divine power my left eye was burnt, and the other turned tawny, like a light dimmed by dust. Then I went to another broad ridge of that mountain and silently kept a great vow for eight hundred years. When that observance was complete, the lord god Maheśvara said to me with a glad heart: "I am pleased with you for this austerity, knower of dharma, you of good vows. This vow has been kept by me and by you, lord of wealth; there is no third who could keep it. I myself brought this most difficult vow into being long ago. So, gentle lord of wealth, be pleased to be my friend. You have won me by austerity, sinless one; be my friend. Since your left eye was burnt by the goddess's power and the other took a tawny hue from gazing at her form, your name Ekākṣapiṅgalī, 'the one-eyed tawny one', will last for ever." Having won Śaṅkara's friendship and his leave, I came back, and I have heard of your wicked resolve. So turn away from keeping company with the unrighteous, which disgraces our family.'" Why does Kubera tell his own story? On one hand he admits his own fault: his glance at the goddess was thoughtless, and he paid for it, though he insists it was curiosity, not desire, that made him look; even so, in the presence of the great, a lapse bears fruit. On the other hand he shows that through austerity even a fault can turn into grace. His indirect counsel is: I too erred and was purified by austerity; you too can turn back. He also lets it be known that Maheśvara's friendship is his strength. Śiva praises him because no third person but Śiva and Kubera had ever kept that vow, and his words "you have won me by austerity" show that even a god can be conquered by an ascetic. The name Ekākṣapiṅgalī is both a reminder of the fault and the mark of Śiva's friendship. But in Kubera's saying that even an erring child must be protected, Rāvaṇa is treated as a child and Kubera as the elder guardian, and that affection only inflamed Rāvaṇa's pride; in the example, Rāvaṇa saw nothing but his brother's boasting.

The messenger ended: "'For the gods, with the hosts of seers, are devising a way to kill you.'" At these words Daśagrīva's eyes went red with rage. Wringing his hands and grinding his teeth, he said: "I understand, messenger, what you are saying. Neither you shall live, nor the brother who sent you. What this keeper of wealth says is not for my good. The fool would have me hear of his friendship with Maheśvara! What you have said I will not forgive. That I have borne with him this long, messenger, was only because I thought, 'He is my elder and my superior; he must not be killed.' But now that I have heard his words, I have made up my mind: relying on the strength of my arms I shall conquer even the three worlds. This very hour, on account of that one brother, I shall send the four guardians of the world to the abode of Yama." With that the lord of Laṅkā killed the messenger with his sword and gave his body to the evil-minded rākṣasas to eat. Then, after the rites for good fortune had been performed, Rāvaṇa mounted his chariot and, eager to conquer the three worlds, set out for where the lord of wealth was. To kill an envoy is a grave crime against the dharma of kings, for an envoy must not be slain, and it is Vibhīṣaṇa who will remind Rāvaṇa of this rule in the Sundara Kāṇḍa. The root of Rāvaṇa's rage here is not Kubera's advice but his "friendship with Maheśvara", which Rāvaṇa took as a threat to himself; so Kubera's well-meant words became the very cause of Rāvaṇa's campaign of conquest. Rāvaṇa justifies his anger, too, saying he had held back only because Kubera was his elder, and his mocking words, "fool", "keeper of wealth", show his contempt. Kubera was one of the four guardians of the world, and Rāvaṇa's vow to punish all four for the sake of one brother reveals his vengefulness. Giving the envoy's body to the rākṣasas to eat is the height of cruelty and lays bare the rākṣasa nature. The sarga ends as Rāvaṇa's march of war begins, and it is described in the sargas that follow.